पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १७८ )

आयुषे हितः । यदा यजमानः स्वर्गादीनां किमपि कामयेत तदा शूलगवाख्येन यजेत अनेककामानां युगपदुत्पत्त्यसम्भवात् । फलश्रवणात् एतत् काम्यं नैव नित्यमिति ।

औपासनमरण्यं हृत्वा वितानं साधयित्वा रौद्रं पशुमालभेत । ३

शूलगवकर्मणि औपासनम्—आवसथ्याग्निम् । अरण्यम्—अटवीं, हृत्वा—नीत्वा, तत्र वितानं—त्रेताग्निविन्यासं साधयित्वा—शूलोक्तप्रकारेण सम्पाद्य, रौद्रं—रुद्रो देवता अस्येति रौद्रः तं पशुं छागम् आलभेत—संज्ञपयति ।

साण्डम् । ४

कीदृशं पशुमालभेत इत्यपेक्षायामाह साण्डमिति । साण्डम्—अण्डाभ्यां सह वर्त्तमानं पुरुषपशुमितिभावः । साण्डमनपुंसकमिति भाष्यकाराः ।

गौर्वा शब्दात् । ५

वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । नैवात्र छागो रौद्रः पशुः अपि तु साण्डो गौरेव । कुत एतदायाति शब्दात्—"शूलगव"इति कर्मणः वाचकशब्दात्। कर्मनामनि गोशब्ददर्शनात् अत्र गौरेव पशुरिति ज्ञायते इति भावः । कलौ गोवधस्य सर्वथा निराकृतत्वात् लोकविद्विष्टत्वाच्च गोपशुः सर्वथा त्याज्य एवेति पूर्वमालोचितमष्टकाप्रकरणे ।

वपाꣳ श्रपयित्वा स्थालीपाकमिश्राण्यवदानानि च रुद्राय वपामन्तरिक्षाय वसाꣳ स्थालीपाकमिश्राण्यवदानानि जुहोत्यग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्रायाशनये भवाय महादेवाये शानायेति च ॥ ६

वपां—नाभिस्थचर्मविशेषं, श्रपयित्वा—पक्त्वा, स्थालीपाक-

( १७६ )

मिश्राणि—चरुसहितानि, अवदानानि हृदयादीनि च सहैव श्रपयित्वा रुद्राय—रुद्राय स्वाहेति रुद्रदेवतायै वपां पूर्वोक्तलक्षणां तथा अन्तरिक्षाय—अन्तरिक्षाय स्वाहेति हुत्वा ततः स्थालीपाकमिश्राणि—चरुसहितानि, अवदानानि—हृदयादीनि पश्वङ्गमांसानि नवकृत्वः जुहोति— वह्नौ प्रक्षिपति, अग्नये स्वाहा इत्यादिभिः नवभिः नाममन्त्रैः ।

वनस्पतिस्विष्टकृदन्ते दिग्ब्याधारणम् । ७

वनस्पतिश्च स्विष्टकृच्च वनस्पतिस्विष्टकृतौ । तयोः वनस्पति-स्विष्टकृतोः अन्ते—अवसाने, दिग्ब्याधारणं—दिशां दिक्प्रदिगादिग्विदि-गुद्दिशां पञ्चानां पूर्वादिमध्यान्तेषु आहवनीयभागेषु दिशः स्वाहा इदं दिग्भ्य इति क्रमेण वसया हवनम् अग्नीषोमीय न्यायेन विधेयम् । अत्र पूर्वं वनस्पतिहोमः पृषदाज्येन, ततः स्विष्टकृद्धोमः, ततः दिग्ब्याधारण-मिति क्रमः ।

व्याघारणान्ते पत्नीः संयाजयन्तीन्द्राण्यै रुद्राण्यै शर्वाण्यै भवान्या अग्निं गृहपतिमिति । ८

आधारणस्य—दिशामभिघारणस्य, अन्ते—अवसाने गार्हपत्याग्नौ जाघन्य पश्वङ्गे न संयाजयन्ति—पञ्च पत्नीसंयाजाहुतीः जुह्वति "इन्द्राण्यै 'इत्यादिभिः पञ्चभिर्नाममन्त्रैः । अत्र अग्निःगृहपतिरेका देवता । पत्नी संयाजहोमानन्तरम् आहवनीये महाव्याहृत्यादिप्राजापत्यन्तहोमः ।

लोहितं पलाशेषु कूर्चेषु रुद्राय सेनाभ्यो बलिं हरति—

१- यास्ते रुद्र पुरस्तात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । २- यास्ते रुद्र दक्षिणतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ३- यास्ते रुद्र पश्चात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ४- यास्ते रुद्रोत्तरतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ५- यास्ते रुद्रोपरिष्टात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नसः । ६- यास्ते रुद्राधस्तात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । इति ॥ ६

( १८० )

ततः लोहितं—पशुरक्तं, पलाशेषु—पलाशपत्रेषु, कूर्चेषु—आसनेषु षट्सु, रुद्राय—रुद्रदेवतायै, सेनाभ्यः—रुद्रसेनाभ्यः अर्थात् सेनासहिताय रुद्राय, हरिहरमते रुद्राय सेनाभ्यः—रुद्राय देवताय सेना.—रुद्रायसेनाः, अलुक्समासः, ताभ्यः रुद्रसेनाभ्यः—इत्यर्थः । बलिम्—उपहारं, हरति—ददाति, यास्ते इत्यादिभिः षड्भिः मन्त्रैः । मन्त्रार्थाः स्फुटाः । (षण्णां मन्त्राणां परमेष्ठी, यजुः, रुद्रो, बलिहरणे)

ऊवध्यं लोहितलिप्तमग्नौ प्रास्यत्यधो वा निखनति । १०

लोहितलिप्तं—लोहितेन—रक्तेन, लिप्तं—संसृष्टम्, ऊवध्यं—पशोः पुरीषाधानम्, अग्नौ—आहवनीये अग्नौ प्रास्यति—प्रक्षिपति, अधः—भूमौ वा निखनति । नात्र मन्त्रः ।

अनुवातं पशुमवस्थाप्य रुद्रै रुपतिष्ठते,
प्रथमोत्तमाभ्यां वानुवाकाभ्याम् । ११

पशुम्—अवशिष्टपशुशरीरम्, अनुवातं—स्वदेशात् पशुदेशं प्रति यत्र वायुः वाति तादृशे स्थाने, अवस्थाप्य—निधाय, रुद्रैः—"नमस्ते रुद्रमन्यव" इत्यध्यायेनाम्नातैर्मन्त्रैः उपतिष्ठते—स्तौति, वा—पक्षान्तरे अस्यैवाध्यायस्य प्रथमोत्तमाभ्यां—प्रथमान्तिमाभ्याम् अनुवाकाभ्यां मन्त्रसमुदायाभ्यां "नमस्ते" इत्यारभ्य षोडशर्चः प्रथमानुवाकः । "द्रापे अन्धसस्पते" इत्यारभ्य त्रिशत्कण्डिकात्मकः, उत्तमः—अन्तिमः अनुवाकः । हारहरस्तु अनुवातमित्यत्र "अनुवातं—वातमनुलक्षीकृत्य वाताभिमुखमित्यर्थः इति व्याचख्यौ ।

नैतस्य पशोर्मांसं हरन्ति । १२

एतस्य—रौद्रस्य पशोः मांसं, ग्रामं—ग्रामं प्रति, न हरन्ति—न नयन्ति याज्ञिकाः इति शेषः । किन्तु अरण्ये एव उत्सृजन्ति इति भावः ।

एतेनैव गोयज्ञो व्याख्यातः । १३

एतेन—शूलगवेन एव गोयज्ञ.—गोयज्ञनामधेयो यागः व्याख्यातः—कथितः ।

( १८१ )

पायसेनानर्थलुप्तः । १४

गोयज्ञे विशेषमाह—पायसेनेति । पायसेन—पयसा सिद्धेन चरुणा अनर्थलुप्तः— अलुप्तप्रयोजनः शूलगवप्रधानदेवताहोमबलिलोपरहितः स्यादिति शेषः । पायसोपदेशात् गोयज्ञे पश्वालम्भो नास्तीति ज्ञायते ।

तस्य तुल्यवया गौर्दक्षिणा । १५

तस्य—शूलगवपशोः, तुल्यवयाः—तुल्यं समं वयः जन्मातिक्रान्त-कालः यस्य सः तुल्यवयाः गौः—गोपुङ्गवः, शूलगवकर्मणि, दक्षिणा—परिक्रयद्रव्यं ब्रह्मणे देया । गोयज्ञे तु पश्वालम्भोपदेशाभावात् पूर्णपात्र-वरयोरन्यतरं दक्षिणां दद्यात् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ॥

—•—

( वृषोत्सर्गः )

अथ वृषोत्सर्गः । १

अथ—शूलगवानन्तरं वृषोत्सर्गः— वृषस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्य उत्सर्गः—उत्सर्जनं वक्ष्यते इति शेषः ।

गोयज्ञेन व्याख्यातः । २

अयमेव वृषोत्सर्गः गोयज्ञेन—गोयज्ञाख्येन कर्मणा व्याख्यातः—उक्तः । एतेन वृषोत्सर्गः गोयज्ञसाध्यफले तकर्त्तव्यतावानित्यर्थः । हरिहरस्तु गवा—रौद्रेण पशुना यज्ञः गोयज्ञ इति गोयज्ञशब्दं शूलगवपरं व्याचख्ये । नैतत् । शूलगवे पश्वालम्भस्य नियतत्वात् वृषोत्सर्गस्य नैव शूलगवसमत्वं किन्तु गोयज्ञसमत्वम् ! अतः वृषोत्सर्गे गोयज्ञफलं पायसं चातिदिष्टम् । तेन स्वर्गपशुपुत्रधनयशआयुष्कामस्य वृषोत्सर्गे अधिकार इति स्पष्टम् ।

कार्तिक्यां पौर्णमास्या ॐ रेवत्यां वाऽश्वयुजस्य । ३

( १६२ )

अयं वृषोत्सर्गः कार्त्तिक्यां—कृत्तिकानक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां कार्त्तिकपूर्णिमायामित्यर्थः। तथा आश्वयुजस्य—आश्विनमासस्य रेवत्यां—रेवतीनक्षत्रे रेवतीनक्षत्रयुक्ताश्विनपूर्णिमायामित्यर्थः। केवलं पौर्णमास्यां यावत्फलं कृत्तिकारेवतीयोगे तदधिकफलमिति तात्पर्यम्। शास्त्रान्तरात् चैत्र्याञ्च। हरिहरमते आश्विनस्य रेवत्यामेव न तत्र पौर्णमास्यपेक्षा।

अयमुपदिष्टः कार्त्तिक्यादिः काम्यवृषोत्सर्गस्य कालः प्रेतस्य प्रथमसंवत्सरात्परं वोद्धव्यः। प्रथमवर्षे काम्यकर्मण्यनधिकारात्। प्रेतवृषोत्सर्गस्य तु एकादशाहादिः कालः। तथा चाग्नेये—

एकादशाहे प्रेतस्य यदि नोत्सृज्यते वृषः।
मुच्यते प्रेतभावात् स षण्मासेऽप्याब्दिकादिषु॥

भविष्योत्तरे—

कार्त्तिक्यामथवा माघ्यामयने वा युधिष्ठिर।
चैत्र्यामथ तृतीयायां वैशाख्यां द्वादशेऽह्नि वा॥

तृतीयायां वैशाख्यामक्षयतृतीयायामित्यर्थः। काम्यवृषोत्सर्गे मातृपूजाभ्युदयिकश्राद्धादि कार्यं प्रेतवृषोत्सर्गे तत् त्याज्यमिति विशेषः।

मध्ये गवा ँ सुसमिद्धमग्निं कृत्वाऽऽज्य ँ
स ँस्कृत्येहरतिरिति षड् जुहोति । ४

गवां मध्ये—गृहाद् वहिः गोष्ठे एव नान्यत्र देशे। अग्निम्—आवसथ्याग्निं, सुसमिद्धं कृत्वा—पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं प्रज्वाल्य आज्यं संस्कृत्य—पूर्वोक्तविधिना आज्यसंस्कारादिपर्युक्षणान्ते आघारहोमात् प्रागेव “इहरतिरिति”—इहरतिः स्वाहा, इह रमध्वं स्वाहा, इह धृतिः स्वाहा, इह स्वधृतिः स्वाहा, उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् स्वाहा, रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा इति षड्भिः मन्त्रैः षट् आज्याहुतीः जुहोति। सर्वत्र इदमग्नये न ममेति त्यागः। ततः आघाराज्यभागौ। ततः पायसेन शूलगवदेवताभ्यः अग्न्यादिभ्यो नवाहुतयः।

पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः।
पूषा वाज ँ सनोतु नः” इति पौष्णस्य जुहोति । ५

( १८३ )

ततः 'पूषा गा" इत्यादिमन्त्रेण पौष्णस्य—पूषा सूर्य देवता अस्येति पौष्णः चरुः तस्य, अत्र अवयवलक्षणा षष्ठी 'जुहोति सकृदेव, होमसंख्या-नभिधानात् । श्रपणानुपदेशादत्र चरुः सिद्ध एवोपादीयते । अयञ्च पौष्णश्चरुः पिष्टमयो भवति “तस्माद् यं पूष्णे चरुं कुर्वन्ति प्रपिष्टाना-मेव कुर्वन्ति" इति श्रुतेः । ततः पायसपिष्टचरुभ्यां स्विष्टकृद्धोमः । ततः भूरादिनवाहुतयः । ततः संस्रवप्राशनादि दक्षिणादानान्तं कुर्यात् ।

मन्त्रार्थः (परमेष्ठी, गायत्री, पूषा, आज्यहोमे)— पूषा—सूर्यः, नः—अस्माकं, गाः—धेनूः, इन्द्रियाणि च अन्वेतु—अनुसरतु रक्षतु इत्यर्थः । पूषा—अर्वतः—अश्वान्, रक्षतु—पालयतु । पूषा नः—अस्माकं, वाजम्—अन्नं, सनोतु—ददातु ।

रुद्राञ्जपित्वैकवर्णं द्विवर्णं वा यो वा यूथं छादयति यं वा यूथं छादयेद्रोहितो वैव स्यात् सर्वाङ्गैरुपतो जीववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रो यूथे च रूपस्वितमः स्यात्तमलंकृत्य यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्र्यस्ताश्चालंकृत्य एतं युवानं पतिं वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्चरथ प्रियेण । मा नः साप्तजनुषाऽसुभगा रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्येतयैवोत्सृजेरन् । ६

ततः रुद्रान्—“नमस्ते रुद्रमन्यव” इत्यध्यायोक्तान् सर्वान् मन्त्रान् जपित्वा— रुद्रपूजापूर्वकं जपधर्मेण पठित्वा, एकवर्णम्— एक एव शुक्लादिर्वर्णः—रूपं यस्य स एकवर्णः, सर्वशुक्लः—सर्वकृष्णः सर्वरोहितो वा इत्यर्थः । तम्, वा—अथवा द्विवर्णम्—द्वौ वर्णौ यस्य स द्विवर्णस्तं, पुनः किम्भूतम् ? यो वा वृषः यूथं—कृत्स्नं वर्गं छादयति—स्वपरिमाणेण अधःकरोति, यं वा वृषं यूथं—वर्गः छादयेत्—लघुत्त्वेन अधः कुर्यात् अथवा प्रीत्या परिवार्य वर्त्तते तम्, पुनश्च यः—रोहितः— रक्तवर्णः

( १८४ )

एव—अवधारणे एकवर्णद्विवर्णमध्ये गतत्वेऽपि रोहितस्य वैशिष्ट्यात् पृथङ्निर्देशः कृतः एवकारश्च प्रदत्तः । सर्वाङ्गैः — चक्षुःकर्णादिभिः उपेतः—युक्तः, न तु न्यूनाधिकाङ्गवानित्यर्थः । यश्च जीववत्सयाः—जीवाः-प्राणवन्तो वत्साः—प्रसूतिः यस्याः सा जीववत्सा तस्याः, पयस्विन्याः—बहुक्षीरायाः गोः पुत्रः, यूथे—गोवर्गे, रूपस्वितमः—रूपमस्यास्तीति रूपस्वी, अतिशयेन रूपस्वी रूपस्वितमः, स्यात्—भवेत्, तम्—एतल्लक्षणलक्षितं वृषमलंकृत्य— वस्त्रमाल्यहेमपट्टिकाग्रैवेयकघण्टादिभिः वृषोचितभूषणैः भूषयित्वा, यूथे—स्ववर्गे, मुख्याः—गुणैः श्रेष्ठाः, चतस्रः—चतुःसंख्योपेताः, वत्सतर्र्यः—अप्रसूतायाः, ताः वत्सतरीः चकारः समुच्चये, अलंकृत्य—वस्त्रमाल्यस्वर्णादिभिर्भूषयित्वा “एतं युवानमित्येतया ऋचा वत्सतरीचतुष्टयसहितं वृषम् उत्सृजेरन्—त्यजेयुः पुत्रादयः इति शेषः । एवकारः उत्सृष्टानां पुनर्ग्रहणनिषेधार्थः ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः, त्रिष्टुप्, गावः, उत्सर्गे ) भो वत्सतर्र्यः ! एतं —पुरतो वर्त्तमानं, युवानं —तरुणं, पतिं—भर्त्तारं वृषं वः—युष्मभ्यं ददामि—प्रयच्छामि । तेन—मद्दत्तेन, प्रियेण—भर्त्रा वृषेण, सह क्रीडन्तीः—क्रीडन्त्यः विहारं कुर्वाणाः, अत्र प्रथमार्थे द्वितीया, यूयं “चरथ—चरत तृणानि खादत” नः—अस्माकं सम्बन्धेन, साप्तजनुषा—सप्तजन्मसम्वद्धेन पत्या सह असुभगाः— न दुर्भगाः, दुर्भाग्ययुक्ताः न भवत इति भावः । वयमपि युष्माकं प्रसादात्, रायस्पोषेण—धनपुष्ट्या, समिषा—समीचीनेन अन्नेन च मदेम—तृप्याम इति ।

नाभ्यस्थमभिमन्त्रयते मयोभूरित्यनुवाकशेषेण । ७

नाभ्यस्थं — वत्सतरीमध्यस्थं वृषम् अभिमन्त्रयते—आभिमुख्येन स्तौति —“मयोभूरित्यनुवाकशेषेण—मयोभूरित्यादिना अनुवाकशेषेण । मयोभूरित्याद्या मन्त्रा यथा—

‘‘मयोभूरभि मा वाहि स्वाहा । अवस्यूरसि
दुवस्वाञ्छम्भूर्मयोभूरभिमा वाहि स्वाहा’’ ।। (शु.य. १८–४५)
‘‘यास्ते अग्ने सूर्ये ऋचो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः ।
ताभिर्नो अद्य सर्वाभी ऋचे जनाय न स्कृधि । (शु.य. १८–४६)

( १८५ )

'या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्वश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभिः सर्वाभी रुचं नो धत्त बृहस्पते ॥ १८-४७ रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु रुचꣳ राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु शूद्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम् । १८-४८ "तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशꣳस मा न आयुः प्रमोषीः । १८-४६ "स्वर्ण घर्मः स्वाहा । स्वर्णार्कः स्वाहा । स्वर्ण शुक्रः स्वाहा । स्वर्ण ज्योतिः स्वाहा । स्वर्ण सूर्यः स्वाहा । १८-५० इति । सम्पूर्णपद्धतिस्तु आकरेषु मृग्या । इति वृषोत्सर्गः ।

( पायसप्राशनम् )

सर्वासां पयसि पायसꣳ श्रपयित्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ८

पूर्वं "चत्वारः पाकयज्ञा हुतोऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति (१-४-१) सूत्रे प्राशितमुपन्यस्तम् । तस्येदमद्यनुष्ठानमुच्यते सर्वासाामिति । सर्वासां—स्वीयानां, गवामिति शेषः । पयसि—दुग्धे, पायसं—पयसासिद्धमोदनं परमान्नमिति यावत्, श्रपयित्वा—साधयित्वा, ब्राह्मणान्—विप्रभृतीन् पायसोचितानिति भावः । भोजयेत्—भोजनदानेन तर्पयेत् । अस्य प्राशितस्य होमवलिरहितत्वेन पञ्चमहायज्ञार्थपाकादस्य पाकः स्वतन्त्रः, देशश्च गृहाद् बहिरिति प्रकरणात् ज्ञायते । प्राशनफलञ्च प्रकरणात् शूलगवफलमेवेत्यवगन्तव्यम् ।

पशुमप्येके कुर्वन्ति । ९

यथा सर्वासां गवां पायसेन ब्राह्मणान् तर्पयन्ति तथा, एके आचार्याः पशुं—छागमपि कुर्वन्ति—व्यापादयन्ति, छागपशुमांसेन ब्राह्मणान् तर्पयन्तीत्यर्थः । गृह्यसूत्रेषु हि करोतेः व्यापादने प्रसिद्धिः "अधियज्ञमधिविवाहं कुरुतेत्येव ब्रूया (१-३-३१) दिति निदर्शनात् ।

तस्य शूलगवेन कल्पो व्याख्यातः । १०

( १८६ )

(पशुपक्षे) तस्य—पशोः, कल्पः—इतिकर्त्तव्यताकलापः शूलगवेन—शूलगवाख्यकर्मणा, व्याख्यातः—कथितः। शूलगवातिदेशेन अत्र अरण्य-देशः प्राप्तः, प्राशितत्वेन पञ्चमहायज्ञार्थपाकभिन्नः पाकोऽप्यत्र विवक्षितः। पशुस्थाने गोपशुरपि।

मन्मते अत्र शूलगव—गोयज्ञ—वृषोत्सर्ग—पायसप्राशन—मांस-भोजनभेदेन पञ्चधा गोयज्ञभेदाः प्रदर्शिताः। गवाधिकारिकत्वेन एषां सर्वेषामपि गोयज्ञत्वमेव।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे नवमी कण्डिका ॥ —४०४—

( अन्त्येष्टिकर्म )

अथोदककर्म ॥ १ ॥

अथ—पुरुषसंस्कारकर्मक्रमप्राप्तम्, उदककर्म—उदकेन—जलेन कर्म—क्रिया प्रेतक्रिया इति यावत् व्याख्यास्यते इति सूत्रशेषः। उदक-कर्मात्र उपलक्षणम्। तेन आशौचादि यमनियमा अपि वक्ष्यन्ते।

अद्विवर्षे प्रेते मातापित्रोराशौचम् ॥ २ ॥

अद्विवर्षे—द्वे वर्षे अतीते यस्य सः द्विवर्षः। न द्विवर्षः अद्विवर्षः ऊनद्विवर्षः इति यावत्, तस्मिन्, प्रेते—प्रकर्षेण इतः गतः प्रेतः—मृतः तस्मिन् निमित्ते, मातापित्रोः—माता च पिता च मातापितरौ तयोः आशौचम्—अशुद्धिः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठानसंकोचावस्था, जायते इति शेषः।

अशौचलक्षणमुक्तं विज्ञानेश्वरैः—"कालज्ञानाद्यपनोद्यः पिण्डोदक-दानादिविधेः अध्ययनादिपर्युदासस्य च निमित्तभूतः पुरुषगतः कश्चना-तिशयः इति।

शौचमेवेतरेषाम् ॥ ३ ॥

( १८७ )

इतरेषां—मातापितृभिन्नानां सपिण्डानां, शौचम्—अशौचाभावः, एव—निश्चयार्थे। शौचमत्र अङ्गस्पृश्यत्वलक्षणं नतु साकल्येनाशौचाभाव इति विज्ञानेश्वराचार्याणामभिप्रायः ।

एकरात्रं त्रिरात्रं वा । ४

ऊनद्विवर्षमरणे पित्रोर्यदशौचमुत्पद्यते तत् एकरात्रम्—एकमहोरात्रम् । वा—अथवा, त्रिरात्रं—त्रीणि अहोरात्राणि । अयं विकल्पः प्रेतस्य अजातदन्तजातदन्तत्वापेक्षया व्यवस्थितः । अकृतकृतचूडत्वेन व्यवस्थित इति हरिहरः । अत्र सर्वत्र रात्रिशब्दः अहोरात्रपरः ।

अजातदन्तमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते ।
जातदन्ते त्रिरात्रं स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः ॥ इति

कौर्मवचनादुक्तलदेशे अजातदन्तजातदन्तविषयत्वेन यद् व्यवस्थाप्यते तत्समीचीनम् । सपिण्डानामात्र "आदन्तजन्मनः सद्य आचूडा नैशिकीस्मृता" इति याज्ञवल्क्योक्त्या,

तथा—यद्यप्यकृतचूडोऽपि जातदन्तस्य संस्थितः ।
दाहयित्वा तथाप्येनमशौचं त्र्यहमाचरे'दिति

अङ्गिरोवचनेन च दन्तजन्मोपलक्षितषष्ठमासानन्तरं त्रिरात्रमशौचं विहितं तत् गृह्यसूत्रविरुद्धमपि आद्रियते । स्त्रीपुंसोः वयोवस्थाविशेषेण यत् अशौचं तत् सर्ववर्णसाधारणं "तुल्ये वयसि सर्वेषा"मिति व्याघ्रपादोक्तेः ।

शरीरमदग्ध्वा निखनन्ति । ५

ऊनद्विवर्षस्य प्रेतस्य शरीरं — कुणपम्, अदग्ध्वा—अग्निना दग्धमकृत्वा, निखनन्ति — गर्त्ते प्रक्षिपन्ति ।

अन्तःसूतके चेदुत्थानादाशौचं सूतकवत् । ६

चेत् — यदि, अन्तः — मध्ये, सूतके — जनननिमित्तकाशौचमध्ये, अशौचं—मरणाशौचम् अर्थात् यदि जननप्रभृतिदशाहमध्ये शिशुः विपद्यते, तदा आ उत्थानात्—शिशुजननावधिदशरात्रपर्यन्तं मातपित्रोरेवाशौचमन्येषां सद्यः शौचमिति । उत्थानं—सूतिकाग्नेः

( १६८ )

सूतिकागृहादपसारणं, प्रायस्तद्दशमेऽहनि भवति, तेन उत्थानपदम् अशौचान्तदिवसोपलक्षणम्। तथाच शङ्खः—

बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रेतत्वं यदि गच्छति।
सद्यः शौचं सपिण्डानां न प्रेतं नैव सूतकम्॥ इति

एतादृशी व्याख्या कालसारादिसम्मता प्रकरणमप्यन्वेति। कर्कचार्यस्तु अन्यथा व्याख्यान्ति “अन्तःसूतके चेत्पुनः सूतकमापद्यते आ उत्थानादशुद्धिः पूर्वस्यैव सूतकाशौचस्य उत्थानेनोत्तरस्य शुद्धिः। अन्तःशावाशौचं च सूतकवद् द्रष्टव्यमिति।

नात्रोदकर्म॥ ७॥

अत्र ऊनद्विवार्षिके प्रेते उदककर्म—प्रेताय उदकाञ्जलिदानकर्म न भवति।

द्विवर्षप्रभृतिप्रेतमाशमशानात् सर्वेऽनुगच्छेयुः॥ ८॥

द्वे वर्षे वयो यस्य सः द्विवर्षः, तत्प्रभृतिः—तदादिः यः प्रेतः तं द्विवर्षाधिकवयसमित्यर्थः। आ श्मशानात्— श्मशानपर्यन्तं, सर्वे—सपिण्डाः, अनुगच्छेयुः—पश्चाद् व्रजेयुः। अत्र श्मशानपदं दाहाद्युपलक्षकम्, श्मशानशब्देन हि प्रेतदाहभूमिरुच्यते।

यमगाथां गायन्तो यमसूक्तं च जपन्त इत्येके॥ ९॥

प्रेतानुगमनकाले अनुगन्तारः सपिण्डाः यमगाथाम्—

अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम्।
वैवस्वतो न तृप्यति सुराप इव दुर्मतिः॥ इति गाथां

गायन्तः; तथा यमसूक्तम्— 'अपेतो यन्तु' इत्याद्यध्यायं, च—समुच्चयार्थः, जपन्तः—पठन्तः सन्तः अनुगच्छेयुरिति एके—आचार्याः आहुः।

यद्युपेतो भूमिजोषणादि समानमाहिताग्नेरोदकान्तस्य गमनात्॥ १०॥

यदि—चेत्, प्रेतः उपेतः— उपनीतः स्यात् तदा तस्य कृते भूमिजोषणादि—दाहभूमिसंस्कारादि उदकान्तस्य—उदकाञ्जलिदानार्थं

( १८६ )

जलसमीपस्य आ गमनात्—गमनपर्यन्तं सर्वं प्रेतकर्म आहिताग्नेः—बैतानाग्निमतः कर्मणा समानं—तुल्यं भवति । उपनीतस्य आहिताग्निरीत्या दाहादिकर्म कर्त्तव्यम् । किन्तु यच्च आहिताग्नेः अग्निसम्बन्धि पात्रन्यासादिकर्म तस्य असम्भवात् विधेयता नास्ति ।

शालाग्निना दहन्त्येनमाहितश्चेत् । ११

चेत्—यदि, असौ—प्रेतः, आहितः—कृतावसथ्याधानः स्यात् तदा एनं—कृतशालाग्न्याधानं प्रेतं शालाग्निना दहन्ति पुत्रादयः अधिकारिणः । अधिकारिणस्तु क्रमेण दर्शिताः विष्णुपुराणे—

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसन्ततिः । ३-१३-३०
सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हो नृप जायते ।
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । ३-१३-३१
मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा वा जलेन वा ।
कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । ३-१३-३२
संघातान्तर्गतैर्वापि कार्या प्रेतस्य सत्क्रिया ।
उत्सन्नबन्धुरिक्थाद्वा कारयेदवनीपतिः । ३-१३-३३ इति

तूष्णीं ग्रामाग्निनेतरम् । १२

इतरम्—अकृतावसथ्याधानं प्रेतं ग्रामाग्निना—लौकिकाग्निना, तूष्णीं—विना मन्त्रं दहन्ति इत्यनुषङ्गः ।

संयुक्तं मैथुनं वोदकं याचेरन्नुदकं करिष्यामह इति । १३

संयुक्तं—केनचित् सम्बन्धेन सम्बद्धं, वा—अथवा, मैथुनं—मैथुनः मिथुनस्य एकदेशलक्षणया मैथुनशब्दवाच्यायाः भार्यायाः भ्राता, श्याल इत्यर्थः तम्, उदकम्—उदकक्रियासम्पादनां, याचेरन्—प्रार्थयेरन् उदकं—करिष्यामहे इति ।

कुरुध्वं मा चैवं पुनरित्यशतवर्षे प्रेते । १४

अशतवर्षे—अपूर्णशतवत्सरे प्रेते—मृते, पूर्वसूत्रोक्तप्रकारेण पृष्टः संयुक्तः श्यालो वा "कुरुध्वं मा चैवं पुनरिति प्रतिब्रूयात् । कुरुध्वम्—

( १६७ )

उदकक्रियां कुरुध्वं—कुरुत । पुनः अशतवर्षप्रेतोद्देशेन एवम्—अनेन प्रकारेण उदकक्रियां मा कुरुध्वं—न कुरुत । पुनश्च भवतः वंशे अशतवर्षः जनः न म्रियतामिति भावः ।

कुरुध्वमित्येवेतरस्मिन् । १५

इतरः— शतसंवत्सरप्रभृतिकः तस्मिन् मृते सति “कुरुध्वम्”— उदकक्रियां कुरुतेत्यभिप्रायकम् इति एव—एतावदेव प्रतिवचनं संयुक्तो वा श्यालो वा ब्रूयात् ।

सर्वे ज्ञातयोऽपोभ्यवयन्त्यासप्तमात् पुरुषाद्दशमाद्वा । १६

आसप्तमात्—सप्तमपुरुषमभिव्याप्य यावन्तः, दशमात्—दशमपुरुषमभिव्याप्य वा यावन्तः, ज्ञातयः—सपिण्डाः समानोदकाश्च भवन्ति ते सर्व एव स्नानार्थम् अपः—नद्यादेः जलम्, अभ्यवयन्ति—प्रविशन्ति । अत्र वा समुच्चयार्थे ।

समानग्रामवासे यावत्सम्बन्धमनुस्मरेयुः । १७

समाने—एकस्मिन् ग्रामे वासः अवस्थानं समानग्रामवासः, तस्मिन् सति यावत्सम्बन्धं—यदवधि, सापिण्ड्यं—समानोदकत्वं सगोत्रत्वं वा सम्बन्धम्—अनुस्मरेयुः—अस्मिन् पुरुषे वयं सम्बन्ध्यामहे इति यावन्तः जानीयुः तावन्तः जनाः अपोभ्यवयन्ति इति सम्बन्धः ।

कथमपोभ्यवयन्तीत्यपेक्षायामाह एकेति —

एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः सव्यस्यानामिकयाऽपनोद्यापनः शोशुचदघमिति दक्षिणामुखा निमज्जन्ति । १८

एकवस्त्रा—एकं परिधानीयमात्रं वस्त्रं येषां ते एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः—प्राचीनावीतं विद्यते येषां ते प्राचीनावीतिनः, कृतापसव्याः दक्षिणस्कन्धधृतयज्ञोपवीता इत्यर्थः । ते सव्यस्य— वामस्य पाणेः अनामिकया— उपकनिष्ठिकया **"अप नः शोशुचदघ"**मिति मन्त्रेण उदकं—नद्यादेः जलम्, अपनोद्य—अपसार्य, दक्षिणामुखाः—याम्यदिगभिमुखाः, निमज्जन्ति—युगपत् निमज्जनस्नानं कुर्वन्ति । अयमेक-

( १६१ )

वस्त्रदक्षिणामुखप्राचीनावीतित्वधर्मः प्रेतक्रियाकर्तुः निमज्जनभिन्नेष्वपि प्रेतकर्मसु वोद्धव्यः ।

प्रेतायोदक्तं सकृत् प्रसिञ्चन्त्यञ्जलिनाऽसावेतत्त उदकमिति । १६

प्रेताय— मृताय, उदकम्— अञ्जलिना— पाणिपुटेन, सकृत्— एकवारं **प्रसिञ्चन्ति—**शुद्धायां भूमौ प्रक्षिपन्ति, **असौ—**प्रेत “एतत्ते-उदक”मिति मन्त्रेण ।

उत्तीर्णाञ्छुचौ देशेशाद्वलवत्युपविष्टांस्तत्रेतानपवदेयुः । २०

उत्तीर्णान्— नद्यादिजलाधारात् ऊर्ध्वमागतान्, शुचौ— पूते, मूत्रपुरीषभस्मतूषाङ्गाराद्यशुचिद्रव्यरहिते, शाद्वलवति— शाद्वलं—हरिततृणं तद्वति, **देशे—**भूभागे,**उपविष्टान्—**आसीनान् प्रेतस्य पुत्रादीन् अपवदेयुः— इतिहासपुराणायुपन्यासेन संसारासारताख्यापनेन शोक-रहितान् कुर्युः अपरे सुहृद इति शेषः ।

अनवेक्षमाणा ग्राममायान्ति रीतिभूताः कनिष्ठपूर्वाः । २१

**उदकक्रियानन्तरं पुत्रादयः अनवेक्षमाणाः—**पश्चादनवलोकयन्तः **रीतिभूताः—**श्रेणीभूताः अग्रपश्चाद्भावेन वर्तमानाः इत्यर्थः, कनिष्ठपूर्वाः— कनिष्ठः लघिष्ठः बाल इति यावत् । सः पूर्वः अग्रिमः येषां ते, स्वस्वकनिष्ठानुसारिण इत्यर्थः । **इत्थं भूताः ज्ञातयः ग्रामं—**स्वनिवास-देशम्, आयान्ति—आगच्छन्ति ।

निवेशनद्वारे पिचुमन्दपत्राणि विदश्याचम्यो- दकमग्निं गोमयं गौरसर्षपांस्तैलमालभ्याऽ श्मानमाक्रम्य प्रविशन्ति । २२

निवेशनस्य— प्रेतस्वामिकस्य गृहस्य, द्वारे— मुख्यद्वारदेशे, **पिचुमन्दस्य—**निम्बवृक्षस्य,**पत्राणि—**पलाशान्, **विदश्य—**दन्तैरवखण्ड्य, **आचम्य—**स्मार्त्तमाचमनं विधाय, **उदकं—**जलम् **अग्निं—**वह्नि, **गोमयम्—**आर्द्रगोपुरीषं, **गौरसर्षपान्, तैलं—**तिलसम्भवं स्नेहं **च—**समुच्चये, एतानि प्रत्येकमलभ्य— स्पृष्ट्वा, अश्मानं— पाषाणम्, **आक्रम्य—**पादेन स्पृष्ट्वा, **प्रविशन्ति—**गृहाभ्यन्तरं गच्छन्ति । उत्कलेषु वह्निस्पर्शस्थाने दीपदर्शनसमाचारो विद्यते ! जलस्थाने हरिद्राजलस्य च ।

( १६२ )

त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणोऽधःशायिनो न किञ्चन कर्म कुर्युः । २३

त्रिरात्रं — त्रीणि अहोरात्राणि यावत्, ब्रह्मचारिणः — अकृतस्त्रीप्रसङ्गाः, अधःशायिनः — खट्वादिब्यतिरेकेण शेरते इत्येवंशीलाः सन्तः, किञ्चन — गृहव्यापारादि, कर्म — लौकिकं स्मार्त्तं वा कर्म स्वयं न कुर्युः — नाचरेयुः ।

न प्रकुर्वीरन् । २४

न प्रकुर्वीरन् — अन्यैरपि पुरुषैः कर्म न कारयेयुः । अन्तर्भूतोऽत्र णिच् ज्ञेयः । अयं च कर्मनिषेधः विहितेतरकर्मपरः । अन्यथा प्रेतक्रियायामपि बाधापत्तेः ।

क्रीत्वा लब्ध्वा वा दिवैवान्नमश्नीयुरमांसम् । २५

अमांसं — मांसरहितम्, अन्नं — भक्तं भोज्यद्रव्यं वा, क्रीत्वा — मूल्यदानेन स्वीकृत्य, लब्ध्वा — अयाचितभावेन अन्यतः प्राप्य, दिवा — दिवसे, एव — अवधारणे, न रात्रौ इत्यर्थः । अश्नीयुः — भुञ्जीरन् ।

प्रेताय पिण्डं दत्त्वाऽवनेजनदानप्रत्यवनेजनेषु नामग्राहम् । २६

प्रेताय — मृताय, अवनेजनदानप्रत्यवनेजनेषु — अवनेजनञ्च दानञ्च प्रत्यवनेजनञ्च तेषु । अत्र अवनेजनं — पिण्डदानात् पूर्वं प्रेताय शौचार्थमुदकदानं, दानं — पिण्डदानं, प्रत्यवनेजनं — पिण्डदानात्परं शौचार्थमुदकदानम्, एतेषु व्यापारेषु, नामग्राहं — प्रेतस्य नामग्रहणपूर्वकम् 'अमुकप्रेत अमुकसगोत्र अवनेनिक्ष्व' इत्यादिरूपेण प्रत्यहं, पिण्डं — पूरकपिण्डं, दत्त्वा — प्रदाय तदनन्तरम् अश्नीयुरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।

मृन्मये तां रात्रीं क्षीरोदके विहायसि
निदध्युः प्रेतात्र स्नाहीति । २७

तां — यस्मिन् दिने प्रेतोऽभूत् तत्सम्बन्धिनीं, रात्रीं — निशामभिव्याप्य, क्षीरोदके — क्षीरञ्च उदकञ्च ते दुग्धपानीये, विहायसि — आकाशे त्रिकाष्ठचवलम्बितशिक्यादौ, मृन्मये — मृन्मयपात्रे घटादौ शरावादौ वा "प्रेतात्र स्नाहि" इति वाक्यमुच्चार्य निदध्युः — स्थापयेयुः । अत्र मृन्मये

( १६३ )

इति पात्रैकवचनसामर्थ्यात् एकस्मिन् एव पात्रे क्षीरोदके एकीकृत्य स्थापयेयुरिति हरिहरः। जलं क्षीरञ्च पात्रद्वये पृथक् पृथक् आकाशे स्थापनीयं "प्रेतात्र स्नाहीत्युदकं स्थाप्य पिव चेदमिति क्षीरमिति विज्ञानेश्वरः। (३-१७)

त्रिरात्रं शावमाशौचम्। २८

प्रेतस्य—पुत्रादीनां, शावं—शवसम्बन्धि, आशौचम्—अशौचमेवाशौचम् अशुद्धिः, त्रिरात्रं—त्रीणि अहोरात्राणि। अत्र "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" (पा.सू. २-३-५) द्वितीया। तेन अशौचमिदम् अङ्गास्पृश्यतालक्षणं सन्ततमशुचित्वम्।

दशरात्रमित्येके। २९

एके—आचार्याः शावाशौचम् अङ्गाशौचं वा दशरात्रं—दश अहोरात्राणि मन्यन्ते। एके त्रिरात्रम्, एके दशरात्रम् एतच्च व्यवस्थितं वृत्तिस्वाध्यायापेक्षया इति कर्कादयः। अशौचमिदम् अङ्गास्पृश्यत्वलक्षणं मतभेदेन दर्शितम् अथवा समानोदकसपिण्डभेदेन अशौचभेदो दर्शित इति मन्मतम्।

न स्वाध्यायमधीयीरन्। ३०

येषां यावदशौचं तन्मध्ये ते स्वाध्यायं—वेदं न अधीयीरन्—न पठेयुः, न वा पाठयेयुः।

नित्यानि निवर्त्तेरन् वैतानवर्जम्। ३१

नियतनिमित्तोपाधौ चोदितं कर्म नित्यम्, तानि नित्यानि—आवश्यकानि सन्ध्यावन्दनादीनि, निवर्त्तेरन्—अधिकाराभावात् न प्रवर्त्तेरन्। वैतानवर्जं—वितानः—आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नीनां विस्तारः, तत्र वह्नौ साध्यं कर्म अग्निहोत्रादि वैतानं, तद् वर्जयित्वा अन्यत् कर्म निवर्त्तते। मन्वर्थमुक्तावल्यान्तु—"नित्यानि विनिवर्त्तन्ते इति पाठः (५-८४)। श्राद्धदीपे तु नित्यानि विनिवर्त्तेरन्" इति पाठः।

( १६४ )

शालाग्नौ चैके । ३२

शालाग्निः—आवसथ्याग्निः। तत्र शालाग्नौ साध्यानि सायं प्रातर्होमस्थालीपाकादीनि कर्माणि, तानि वर्जयित्वा नित्यानि निवर्त्तेरन्। न भवेयुरित्येके आचार्याः मन्यन्ते।

अन्य एतानि कुर्युः । ३३

एतानि—शालाग्निसाध्यकर्माणि अशौचे स्वयं न कुर्यात् किन्तु अन्ये—असगोत्राः, कुर्युः—सम्पादयेयुः। तथाह कात्यायनः—

सूतके मृतके चैव स्मार्त्तं कर्म निवर्त्तते।
पिण्डयज्ञं चरुं होममसगोत्रेण कारयेत्।
वैतानिकं स्वयं कुर्यात्तत्त्यागो न प्राशस्यते॥ इति

प्रेतस्पर्शिनो ग्रामं न प्रविशेयुरानक्षत्रदर्शनात् । ३४

प्रेतस्पर्शिनः—प्रेतस्पर्शः विद्यते येषां ते, शवदाहकाः सपिण्डा असपिण्डा वा, आ नक्षत्रदर्शनात्—नक्षत्राणां दर्शनं नक्षत्रदर्शनं तस्मात् आ—अवधेः, नक्षत्रदर्शनपर्यन्तमित्यर्थः। ग्रामं न प्रविशेयुः—न गच्छेयुः।

रात्रौ चेदादित्यस्य । ३५

चेत्—यदि, रात्रौ—निशि प्रेतस्पर्शः, तदा आदित्यस्य—सूर्यस्य दर्शनात् प्राक् ग्रामं न प्रविशेयुः।

प्रवेशनादि समानमितरैः । ३६

तेषां प्रेतस्पर्शिनामसपिण्डानामपि प्रवेशनादि—प्रवेशनमादौ यस्य निम्बपत्रदशनादेः कर्मणस्तत् प्रवेशनादि कर्म, इतरैः सपिण्डैः सह समानं—तुल्यं भवति।

पक्षं द्वौ वा अशौचम् । ३७

"त्रिरात्रं शावमाशौचम्" त्यादिना ब्राह्मणाशौचमभिधाय सम्प्रति वर्णान्तराणामशौचं दर्शयति पक्षमित्यादिना। पक्षं—पञ्चदश अहोरात्राणि वैश्यस्य अशौचं भवति। द्वौ—द्वौ पक्षौ, त्रिशदहोरात्राणि

( १६५ )

शूद्रस्य । वा शब्दात् द्वादश अहोरात्राणि क्षत्रियस्याशौचं भवति । तथा च मनुः—

शुध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।
वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति । इति (५-८५)

उत्कलदेशे तु सर्वेषां वर्णानां दशभिरहोरात्रैः शुद्धिसमाचारः । तदुक्त- मङ्गिरसा मिताक्षरायां—(३-२२)

सर्वेषामेव वर्णानां सूतके मृतके तथा ।
दशाहाच्छुद्धिरेतेषामिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ इति

आचार्ये चैवम् । ३८

आचार्ये—उपनयनपूर्वकं वेदाध्यापके, मृते सति इदमुदकदानादि सर्वम् कर्म एवम्—उक्तया रीत्या कर्त्तव्यम् ।

मातामहयोश्च । ३९

मातामही च मातामहश्च तौ मातामहौ, तयोः अपि प्रेतयोः उदकदानादि दौहित्रेण उक्तया रीत्या विधेयम् ।

स्त्रीणां चाप्रत्तानाम् । ४०

अप्रत्तानाम्—अपरिणीतानां, स्त्रीणां—कन्यानां च दाहोदकदानादि कर्म जनककुलजेन कर्त्तव्यम् । एतेन अदत्तानां रजस्वलानाम् उदकदानादिविधेयमिति गम्यते ।

प्रत्तानामितरे कुर्वीरन् । ४१

प्रत्तानां—प्रदत्तानां कृतविवाहानां स्त्रीणां उदकपुत्राणाञ्च अशौचदाहोदकदानादि कर्म इतरे प्रतिग्रहीतृपक्षाः, कुर्वीरन्—कुर्युः । इतरे कुर्वीरन्नित्युक्त्या जनककुले अशौचाद्यभावः प्रतिपादितः ।

ताश्च तेषाम् । ४२

ताः—प्रदत्ताः स्त्रियः चकारात् प्रदत्ताः पुरुषाश्च तेषां—प्रतिग्रहीतृकुलजानामुदकदानादि कुर्युः न तु जनककुलजातानाम् ।

( १६६ )

प्रोषितश्चेत् प्रेयाच्छ्रवणप्रभृति कृतोदकाः कालशेषमासीरन् । ४३

प्रोषितः—प्रवासं गतः, चेत्—यदि, प्रेयात्—म्रियते तदा पुत्रादयः श्रवणप्रभृति— तन्मरणश्रवणकालमारभ्य, कृतोदकाः—कृतं दत्तमुक्तविधिना उदकं यैस्ते कृतोदकाः, तथाभूताः सन्तः कालशेषम्—अशौचसमयसमाप्तिं यावत् आसीरन्—अशौचधर्मेण वर्त्तेरन्।

अतीतश्चेदेकरात्रं त्रिरात्रं वा । ४४

चेत्—यदि अशौचकालः अतीत:—अतिक्रान्तः भवति तदनन्तरं प्रोषितस्य मृतिवार्त्ता लब्धा तर्हि एकरात्रमशौचं त्रिरात्रं वा। अयं विकल्पः अवस्थाविशेषेण अधिकारविशेषेण वा वोद्धव्यः।

अथ कामोदकान्यृत्विक्श्वशुरसखि- सम्बन्धिमातुलभागिनेयानाम् । ४५

नैयमिकोदकदानाद्युक्त्वा सम्प्रति काम्यमुदकदानाद्युच्यते, अथेत्यादिना । अथ शब्दः समुच्चये । ऋत्विजः—याजकाः श्वशुरौ—भार्यायाः पितरौ, सखायः — मित्राणि, सम्बन्धिनः — वैवाह्याः प्रोक्तसम्बन्धबाह्याः मातृष्वसृपितृष्वसृपुत्रप्रभृतयः । मातुलाः—मातृभ्रातरः, भागिनेयाः—भगिनीपुत्राः, तेषां कामोदकानि— कामेन इच्छया उदकानि उदकदानादीनि प्रवेशनान्तानि कर्माणि एव भवन्ति नाशौचम् ।

प्रत्तानाञ्च । ४६

प्रत्तानां— प्रदत्तानामपि भगिनीपितृष्वसृमातृष्वस्रादीनां इच्छया उदकदानादि कर्त्तव्यम् । चकारात् ऊढाभिरपि भगिन्यादिभिः भ्रात्रादीनामुदकदानादि इच्छया कर्त्तव्यं नाशौचमिति ।

एकादश्यामयुग्मान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा मांसवत् । ४७

एकादश्याम्— एकादशे अहनि पुत्रादिः कर्त्ता, अयुग्मान्—त्रिप्रभृतीन् ब्राह्मणान् मांसवत्— मांसेन सहितं यथा स्यात् तथा, भोजयित्वा—भोजनं कारयित्वा श्राद्धं कुर्यादिति सूत्रशेषः ।

( १६७ )

प्रेतायोद्दिश्य गामप्येके घ्नन्ति । ४८

एके—एके आचार्याः, प्रेताय—प्रेतोपकाराय, उद्दिश्य—फलोद्देश्येन गां—गोपशुमपि घ्नन्ति—व्यापादयन्ति । तन्मांसेन श्राद्धं कुर्वन्तीत्यर्थः । अपिशब्देन नायं पक्षः आचार्य्यस्य सम्मतः । कलौ च गवालम्भः निषिद्ध इत्युक्तं प्रागेव ।

पिण्डकरणे प्रथमः पितॄणां प्रेतः स्यात् पुत्रवांश्चेत् । ४६

चेत्—यदि प्रेतः—समनन्तरमृतः, पुत्रवान्—सपुत्रः स्यात्, तर्हि पिण्डकरणे—सपिण्डने, स प्रेतः—मृतः, सपिण्डनक्रियाकर्तुः पिता इत्यर्थः। पितॄणां—श्राद्धदेवानां, प्रेतस्य पितृपितामहप्रपितामहानां प्रथमः स्यात् । प्रथममर्घ्यादिकं प्रेताय दत्त्वा तत्परं तत्पितृभ्यो देयमित्यर्थः । तदुक्तं योगीश्वरेण—

गन्धोदकतिलैर्मिश्रं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् ।
अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ ३-२५३
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥ ३-२५४ इति

तच्च सपिण्डनं पुत्रवत एव आचार्यस्याभिप्रेतम् । तथैवोक्तं मिताक्षरायां (१-२५४) स्मृत्यन्तरे—

ये नराः सन्ततिच्छिन्ना नास्ति तेषा सपिण्डते”ति ।

अथवा व्याख्यान्तरम्—पिण्डकरणे—सपिण्डीकरणे कृते प्रेतः—समनन्तरमृतः पितॄणां—श्राद्धदेवानां प्रथमः—आदिभूतः स्यात्—भवेत् इति विधिः । सपिण्डनेन प्रेतस्य पितृत्वमुत्पद्यते इत्यर्थः ।

हरिहरस्तु पिण्डानां करणं पिण्डकरणमिति विगृह्य पिण्डकरणममावास्याश्राद्धमित्याह । पुत्रश्चात्र साग्निः पिण्डपितृयज्ञाधिकारी इत्याहुः कर्कादयो भाष्यकाराः ।

मन्मते निरग्नेरपि अमावास्यादौ पार्वणाधिकारदर्शनात् पुत्रश्चात्र सामान्यः । पिण्डकरणं च सपिण्डीकरणमेव ! तत्रैव पितॄणां प्रथममुपस्थितत्वात् । प्रथमोपस्थितस्य त्यागे मानाभावाच्च ।