भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

३६६ रसतरङ्गिणी भाग गला, कण्ठ, नासिका मुख आदि भाग में प्रकुपित कफ को शान्त करता है । बुद्धि, स्मृति तथा साहसहीन मनुष्यों के लिये, शिर में चक्कर आने से दुःखी मनुष्यों के लिये यह उत्तम औषधि है। निरन्तर अध्ययन-अध्यापन कार्य करने- वाले युवापुरुषों तथा बालकों के लिये रजतभस्म अत्यन्त उपयोगी औषधि है ॥ ५२, ५३ ॥ मृतरजतस्य मात्रानिरूपणम् रक्तिकायास्तुरीयांशाद्रक्तिकैकमितं परम् । मृतं तारं नियुञ्जीत बलकालाद्यपेक्षया ॥ ५४ ॥ मात्रानिरूपणं बलकालापेक्षया योग्यमेव ॥ ५४ ॥ भा.टी.—चौथाई गुञ्जा से लेकर १ गुञ्जा तक बल, काल के अनुसार रजत भस्म की मात्रा बतायी गयी है ॥ ५४ ॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः यवानिकादेवपुष्पचूर्णेन रजतं मृतम् । शीलितं नाशयत्याशु कोष्ठवातं चिरोत्थितम् ॥५५॥ एलाचूर्णयुतं तारं सततं परिशीलितम् । अजीर्णरोगजनितं हृदयस्पन्दनं हरेत् ॥ ५६ ॥ एलासितोपलाचूर्णयुतं तारं तु शोलितम् । सूर्यापवर्तञ्च तथा निहन्त्यर्धावभेदकम् ॥ ५७ ॥ रससिन्दूरलोहाढ्यं सशिलाजतुताप्यकम् । शीलितं चन्द्रलोहं तु वरावार। विशेषतः ॥ ५८ ॥ वामडिम्बाशयोद्भूततीव्रवेदनयान्वितम् । गर्भाशयच्युतिं घोरां नाशयत्यविलम्बितम् ॥५६॥ द्वङ्गाभ्ररससिन्दूरसंयुक्तं चन्द्रलोहकम् । युक्तं बलावराक्वाथैस्तीव्ररुव्यथयान्वितम् ॥६०॥ वामडिम्बाशयोद्भूतव्यथया ह्युपलक्षितम् । विजिहन्ति विशेषेण त्वण्डाधारभवामयम् ॥ ६१ ॥ रससिन्दूर सौभाग्यसंयुक्तं चन्द्रलोहकम् । शीलितं रजनीवारा सप्ताहद्वितयोन्मितम् ॥६२॥ क्षतान्वितं चातिमात्रं पूनिस्रावसमायुतम् । गर्भाशयस्य संकोचं नाशयत्यविकल्पतः ॥ ६३ ॥ तारं सलोहं माक्षीकरससिन्दूरसंयुक्तम् ।

षोडशस्तरङ्गः ३६७ यवानीचित्रकक्वाथयुतं तु परिशीलितम् ॥ ६४ ॥ गृध्रसीं चैव विश्वाचीं तथैव त्रिकवेदनाम् । विविधस्थानसम्भूतं नाडीशूलं व्यपोहति ॥ ६५ ॥ पर्पटोशीरधान्यादिपित्तघ्नक्वाथसंयुतम् । चन्द्रलोहं निहन्त्याशु पित्तं शाखासमाश्रितम् ॥ ६६ ॥ राजावर्तेसमायुक्तं रजतं परिशीलितम् । मदात्ययात्ययकरं समाख्यातं विशेषतः ॥ ६७ ॥ चोपचीनीसमायुक्तं रजतं परिशीलितम् । आध्मानं चिरसञ्जातं नाशयत्याशु निश्चितम् ॥ ६८ ॥ सितोपलायुतं रौप्यं यत्नतः परिशीलितम् । सत्वरं नाशयत्येव दाहं शाखाश्रितं ध्रुवम् ॥ ६९ ॥ सिताघृततैलासंयुक्तं रजतन्तु निषेवितम् । उन्मादं नाशयत्येव ह्यचिरादेव दारुणम् ॥ ७० ॥ त्रिजातकसमायुक्तं रजतं परिशीलितम् । प्रमेहादिकरोगांश्च द्रुतमेव निवारयेत् ॥ ७१ ॥ क्षीरकाकोलिकोपेतं चोपचीनीसमन्वितम् । रससिन्दूरसंयुक्तं रजतं परिशीलितम् ॥ ७२ ॥ गर्भाशयाज्जायमानं सशूलं कुसुमोद्गमम् । श्लैष्मिकन्तु कलास्रावं द्रुतमेव विनाशयेत् ॥ ७३ ॥ स्थिरात्मगुप्ताशतमूलिकाभिनिषेवितं वै खलु चन्द्रलोहम् । मासद्वयेनैव निहन्ति कार्श्यं बल्यञ्च वृष्यञ्च परं प्रदिष्टम् ॥७४॥ कृमिघ्नभल्लातकविश्वयुक्तै र्यत्नेन तारं परिशीलितन्तु । मासैकयोगेन हि सुन्दरीणां सौन्दर्यवृद्धिं जनयेन्नितान्तम् ॥७५॥ अथास्य रोगयोग्यः प्रयोगः—वरावारा त्रिफलाजलेन, डिम्बाशयो बीजाधारः “Ovary” इत्याङ्ग्लभाषायाम्, तस्मिन्नुद्भूता या तीव्रा वेदना तया युक्ता गर्भाशयस्य स्वस्थात् च्युतिं हरतीति । अत्र वामडिम्बाशय इत्युपलक्षणम्, तेन दक्षिणडिम्बाशयोद्भूतवेदनान्वितां गर्भाशयच्युतिमपि नाशयति इति ज्ञेयम्। अण्डधारभवामयः—“रमणातिशयाच्छैत्यादभिघाताद्विपादपि । अण्डधारगदः कृच्छ्रो जायते चाहिताशनात् ॥ उदरोरुव्यथा तीव्रा मूत्रस्याल्पत्वरक्तते। ज्वरारो- चकहृल्लासा अरतिर्बलसंक्षयः ॥ धमनी वेगिनी क्षुद्रा जिह्वा रक्तोत्पला तथा।

३६८ रसतरङ्गिणी अण्डाधारगदस्यैताः प्रोक्ता आकृतयो बुधैः ॥” इत्युक्तः । गर्भाशयाज्जायमानमि- त्यादिना तु “Membraneus Dysmenorrhœa” इत्याख्यस्य रोगस्योप- वर्णनं विनाशयत्ययं योगः । कृमिघ्नो विडङ्गः । रक्तं कुङ्कुमम् ॥५५-७५॥ भा.टी.-पुरातन कोष्ठगत वायुप्रकोप में रजतभस्म को अजवाइन और लौँगचूर्ण के साथ कुछ दिन सेवन करने से लाभ होता है । पुरातन अजीर्ण से होनेवाले हृदयकंपन में रजतभस्म को इलायचीचूर्ण में मिलाकर सेवन कराने से लाभ होता है। सूर्यावर्त तथा अर्धावभेदक (आधासीसी) रोग में रजतभस्म को इलायचीबीजचूर्ण और मिश्री के साथ प्रयोग कराया जाता है। रजतभस्म को रससिन्दूर, लोहभस्म, शिलाजीत और स्वर्णमाक्षिकभस्म में मिलाकर कुछ काल सेवन करने से वामडिम्बाशय (ovary) में उत्पन्न तीव्र वेदना के साथ गर्भाशयभ्रंश में शीघ्र ही आराम आता है। इसका अनुपान त्रिफलाक्वाथ होना चाहिये । टंकणपुष्प, अभ्रकभस्म तथा रससिन्दूर के साथ रजतभस्म को खरैंटी और त्रिफलाक्वाथ से सेवन करने पर वामडिम्बाशय में उत्पन्न होनेवाली तीव्र पीड़ायुक्त डिम्बग्रन्थि रोग में विशेष रूप से लाभ होता है। अत्यन्त क्षतयुक्त दुर्गन्धित स्राववाले गर्भाशयसंकोच में रजतभस्म को रससिन्दूर और सुहागे में मिलाकर हरिद्रास्वरस से दो सप्ताह निरन्तर सेवन करने से निश्चित लाभ होता है । रजतभस्म में लोहभस्म, स्वर्णमाक्षिकभस्म और रससिन्दूर मिलाकर अजवाइन और चित्रकमूल क्वाथ के साथ सेवन से गृध्रसी (Sytica), विश्वाची, त्रिकवे- दना और शरीर के विभिन्न स्थानों में होनेवाले नाड़ीशूल में आराम आता है । शाखा-(रसरक्तादि धातु) गत पित्तप्रकोप को शान्त करने के लिए रजतभस्म को पित्तपापड़ा, खस, धनियाँ आदि पित्तनाशक औषधियों के क्वाथ के साथ सेवन करने से शीघ्र लाभ होता है। मदात्यय रोग को नष्ट करने के लिए विशेषतः उसके वातिकलक्षणों को दूर करने के लिये रजतभस्म को लाजवर्तभस्म के साथ सेवन कराने से आराम आता है । पेट में होनेवाले पुराने आध्मानरोग को शांत करने के लिए रजतभस्म को चोपचीनीचूर्ण या कपाय के साथ प्रयोग करने से लाभ होता है। हाथ पैरों में होनेवाले दाह अथवा शाखागत दाह रोग में रजतभस्म को मिश्री में मिलाकर सेवन करना चाहिये । रजतभस्म को मिश्री, घृत तथा इलायचीचूर्ण में मिलाकर सेवन कराने से शीघ्र ही भयंकर उदररोग में आराम आता है। त्रिजातक (दालचीनी, तेजपत्र, छोटी इलायची) चूर्ण के साथ रजतभस्म का प्रयोग करने से प्रमेह आदि रोग शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं ।

षोडशस्तरङ्गः ३६६ क्षीरकाकोली तथा चोपचीनीचूर्णं और रससिन्दूर के साथ रजतभस्म सेवन कराने से ऋतुकाल में या किसी समय होनेवाले गर्भाशय के श्लैष्मिक कला- स्राव में जिसमें मासिकस्राव बड़ी कठिनाई के साथ होता हो तो, शीघ्र आराम आता है। शालपर्णी, कौंच के बीज, शतावर के चूर्ण के साथ रजतभस्म को दो मास तक निरन्तर सेवन करने से शरीर की कृशता नष्ट हो जाती है और शरीर बलवान् हो जाता है। वायविडंग, शुद्ध भिलावाफल, सोंठ तथा केशर- चूर्ण के साथ रजतभस्म को मिलाकर एक मास तक निरन्तर सेवन कराने से स्त्रियों के शरीर का सौन्दर्य बढ़ जाता है ॥ ५५-७५ ॥ वक्तव्य- टंकण अभ्रकभस्म तथा रससिन्दूरयुक्त रजतभस्म का प्रयोग गर्भाशयजन्य सब प्रकार की विकृतियों में लाभदायक है। इसके साथ यदि त्रिफलाक्वाथ की योनिवस्ति दी जाय तो यह और भी अधिक गुणकारी होता है। यह योग केवल वामडिम्बाशयजन्य पीड़ा और गर्भाशयभ्रंश में लाभदायक है। किन्तु दक्षिणडिम्बाशयजन्य वेदना सहित गर्भाशयच्युति में भी लाभदायक होता है। डिम्बाशयरोग के लक्षण अन्यत्र इस प्रकार पाये जाते हैं। "रमणा- तिशयाच्छैत्यादभिघाताद्विषादपि । अण्डाधारगदः कृच्छ्रो जायते चाहिताश- नात् ॥ उदरोरुव्यथा तीव्रा मूत्रस्याल्पत्वरक्तते । ज्वरारोचकहृल्लासा अरतिर्बल- संक्षयः॥ धमनी वेगिनि क्षुद्रा जिह्वा रक्तोत्पला तथा। अण्डाधारगदस्यैताः प्रोक्ता आकृतयो बुधैः ॥" अथ सोरकाम्लीयरजतस्य निर्माणप्रकारः सूचीवेध्यानि पत्राणि रजतस्य समाहरेत् । कर्तर्या कर्तयेच्चाथ कणान् सूक्ष्माँस्तु राजतान् ॥ ७६ ॥ निधाय काचचषके विशुद्धं सोरकाम्लकम् । बिन्दुशो निक्षिपेत्तारं यावन्न द्रुतिमाप्नुयात् ॥ ७७ ॥ सोरकद्रावसम्पाते धूमोऽत्युग्रोऽभिजायते । अतो द्रावं क्षिपन् वक्त्रमन्यतः परिवर्तयेत् ॥ ७८ ॥ सताम्रं चेद्द्रवेत्तारं तदा नीलो भवेद् द्रवः । निर्मलं चेद्द्रवेत्तारं द्रवः शुक्लस्तदा भवेत् ॥ ७९ ॥ द्रवेऽस्मिन्नथ वै तीक्ष्णं लवणद्रावकं क्षिपेत् । यावत्तत्र किलाटाभं तारं विनिपतत्यधः ॥ ८० ॥

निवृत्ते तु किलाटाभं वस्तुपाते तु निश्चितम्। न क्षिपेल्लवणद्रावं रसायनविधानवित् ॥ ८१ ॥ अल्पकालावसानेऽथ जलीयांशं तदूर्ध्वगम्। निपातयेत्प्रयत्नेन किलाटीभपदार्थतः ॥ ८२ ॥ पीताश्वध्नसुमाकारप्रणाल्यां सारकं दलम्। विन्यस्य चेदं रजतं क्षालयेद्विमलाम्भसा ॥ ८३ ॥ जलं सारकपत्रान्तर्निर्यातं तलपात्रगम्। परीक्षेत प्रयत्नेन रसायनविधानवित् ॥ ८४ ॥ आदायैतज्जलं प्राज्ञः शरावे स्वल्पमात्रकम्। नृसारबाष्पसंयुक्तं द्रवं किञ्चिद्विनिक्षिपेत् ॥ ८५ ॥ नृसारबाष्पसंयुक्तं द्रवक्षेपेण चेदिदम्। जलं नीलत्वमायाति तदा धौतं तु रौप्यकम् ॥ ८६ ॥ सताम्रमधुनापीति व्यवस्येद्रसकोविदः । तारं प्रक्षालयेद्यावन्न जहाति हि नीलताम् ॥ ८७ ॥ ताम्रांशरहितं रौप्यं काचपात्रे ततो न्यसेत् । जलेनाप्लाव्य स्वल्पं तु लवणद्रावकं क्षिपेत् ॥ ८८ ॥ यशदस्य च पत्राणि स्वल्पानीह क्षिपेत्तथा। अल्पकालावसानेऽथ रौप्यं ताम्रादिवर्जितम् ॥ ८९ ॥ भस्मप्रभं काचपात्रतलगं जायते ध्रुवम्। ततः खलु व्यतिक्रान्ते सप्ताहे वा दिनाष्टके ॥ ९० ॥ रौप्यं रक्षन् जलीयांशं प्रयत्नेनापसारयेत् । ततः सारकपत्रेण रौप्यं भस्मप्रभं पुनः ॥ ९१ ॥ वार्षिकेणाम्भसा विज्ञः क्षालयेदविलम्बितम् । ततः सारकपत्रान्तर्निर्यातं सलिलं पुनः ॥ ९२ ॥ प्रयत्नेन परीक्षेत रसायनविशारदः । आदायैतज्जलं स्वल्पं काचपात्रे तु विन्यसेत् ॥ ९३ ॥ नृसारबाष्पसंयुक्तं जलं किञ्चिद्विनिक्षिपेत् । नृसारबाष्पसंयुक्तजलक्षेपेण चेदिदम् ॥ ९४ ॥ जलं शुक्लत्वमायाति तदा तारन्तु निश्चितम् । सद्रावमधुनापीति व्यवस्येद्रसकोविदः ॥ ९५ ॥

१६ षोडशस्तरङ्गः ४०१ तावत्प्रक्षालयेद्यावत्तन्न त्यजति शुक्लताम् । द्रावकां शोज्झितं तारं ततः काचशरावके ॥६६॥ न्यस्याथ सोरकद्रावं दत्त्वा सन्द्रावयेत्सुधीः । ततः सुराप्रदीपाग्नौ पचेद्यत्नेन कोविदः ॥६७॥ यथा नोत्प्लवते तोयं तथा संशोषयेद् द्रवम् । क्षीणे जले भवेच्छुक्ल शलाकाकारचूर्णकम् ॥६८॥ सोरकाम्लीयरजतमेतदुक्तं भिषग्वरैः । ततो निधापयेन्नीलकाचकुप्यां विधानवित् ॥६९॥ इदं विनिहितं शुक्लकाचकुप्यामिनांशुभिः । स्पृष्टं कृष्णत्वमायाति तस्मात्संरक्षयेत्तथा ॥१००॥ अथ नवीनपरिभाषितः सोरकाम्लीयरजतनिर्माणप्रकारः-पीताश्वघ्नसुमं पीत- वर्णकरवीरपुष्पम् , तदाकारायां काचप्रणाल्याम् 'Funnel' इत्याङ्ग्लभाषा- प्रसिद्धायाम् । सारकं दलं "Filter Paper" इति प्रसिद्धम् । सूत्रीबन्ध्यानीत्या- रम्य तन्न त्यजति शुक्लतामिति पर्यन्तं रजतशोधनम् । ततः प्रक्षालनाद्विशुद्धस्य सोरकद्रावकक्षेपपूर्वकं सुराप्रदीपे पाकः, ततः शलाकाकारचूर्णतेति क्रमोऽनु- सन्धेयः । इनांशुभिः सूर्यकिरणैः व्याख्यासमानमन्यत् ॥ ७७-१०० ॥ भा.टी.-एक काँच के पात्र में चाँदी के पत्रों का बुरादा डाल दें । अब इस रजतपत्रचूर्ण युक्त काँच पात्र में थोड़ा-थोड़ा करके शुद्ध सोरकाम्ल (Nitric acid ) डालें जब तक कि सम्पूर्ण रजतचूर्ण इसमें घुल न जाय सोरकाम्ल डालते समय पात्र में से सफेदवर्ण का अत्यन्त तेज धुँआँ निकलता है । अतः सोरकाम्ल डालते समय अपने मुख को धुएँ से बचाकर दूसरी तरफ फेर लेना चाहिये । जब सम्पूर्ण रजत घुल जाय तो उस द्रव को देखें यदि रजत में कुछ ताँबा मिला होगा तो वह द्रव नीले वर्ण का होगा; अन्यथा शुद्ध रजत होने पर श्वेतवर्ण का होगा । अब इस द्रव में तीव्र (Strong) लवणद्राव धीरे-धीरे डालते रहें जब तक कि चाँदी गाढ़े छुने हुए दही के सदृश्य नीचे पात्रतल में बैठ न जाय । जब रजत का निक्षेप होना बन्द हो जाय तो लवणद्राव डालना बन्द कर दें । अब इस लवणद्रावयुक्त रजतकिलाट को उस पात्र में ही थोड़ी देर रहने दें । जब जलीयांश रजत के ऊपर आ जाय तो, पीले कनेर के फूलके आकार की एक काँच की नली (Funnel) में सारकपत्र (Filter Paper) रखकर इस द्रव का छानकर पृथक कर दें और रजत को स्वच्छ जल से धो

४०२ रसतरङ्गिणी डालें। अब इस सारकपत्र से छुने हुए द्रव की परीक्षा करे। इसकी परीक्षा के लिए पहिले एक सकोरे या काँच के पात्र में इस छुने हुए द्रव को लेकर उसमें थोड़ा-सा नौसादरवाष्पद्रव मिलायें। यदि नृसारवाष्पद्रव के योग से यह द्रव नीलवर्ण का हो जाय तो समझना चाहिये कि उक्त धौत (जल से धुला हुआ) रजत में अब भी कुछ ताँबे का अंश बाकी है। अतः उक्त रजत को तब तक जल से अच्छी तरह धोयें जब तक कि उसमें ताम्र का अंश न रह जाय। अब ताम्रांश रहित रजत को एक काँच के प्याले में डाल इसमें बहुत थोड़ा जस्ता (यशद) का चूर्ण डाल दें। और थोड़ी देर एकान्त में पड़ा रहने दें। इस तरह थोड़ी देर में रजत ताम्रादि धातुओं से रहित होकर काँचपात्र के तल प्रदेश में राख की तरह पड़ा हुआ मिलेगा; परन्तु इस रजतयुक्त पात्र को सात या आठ दिन तक इसी तरह रखे रहें। अब आठवें या नौवें दिन सारकपत्र से जल को छान कर पृथक् कर दें और राख के सदृश दिखाई देनेवाली चाँदी को उसी समय वर्षा जल अथवा प्रमृत जल से अच्छी तरह धो डालें। अब फिर भी सारकपत्र द्वारा छुने हुए जल की पुनः परीक्षा करें। परीक्षा के लिए इस जल को एक काँचपात्र में लेकर उसमें थोड़ा-सा नृसारवाष्पसंयुक्त जल डालकर देखें, यदि वह जल अब भी श्वेतवर्ण का हो तो चाँदी में एसिड का अंश समझकर उसे पुनः तब तक धोयें जब तक कि धोया हुआ जल परीक्षा में सफेद न निकले। अब एसिड अंश रहित रजत को एक काँच के प्याले में डालकर उसमें फिर सोरकाद्राव डालें और चाँदी को घोल लें। अब घुली हुई चाँदी को काँचपात्र में रख कर सुराप्रदीप की अग्नि पर पकायें, परन्तु इतनी तीव्र अग्नि न दें जिससे द्रव खौलने लगे। मन्द-मन्द रूप से पकाते हुए जब जलीयांश सूख जाय तो पात्र को नीचे उतार लें। इस विधि से शलाकाकार (लंबे पतले) चूर्ण के रूप में सोरकाम्लीय रजत (Silver Nitrate) प्राप्त होता है। अब इस सोरकाम्लीय रजत को एक नीलवर्ण की काँच की शीशी में अच्छी तरह डाट लगा कर रख लें। इसको श्वेत काँच की शीशी में रखने अथवा खुली रखने से सूर्यकिरणों के स्पर्श से यह काला पड़ जाता है। अतः इसे सदा सूर्य- किरणों के स्पर्श से बचा कर रखना उचित है ॥७६-१००॥ प्रसन्नान्नवसादरवाष्पद्रवस्य निर्माणप्रकारः सुदग्धं चूर्णपाषाणं वारि निर्वापितं भृशम् । द्विभागिक शुष्कचूर्णं भागिक नवसादरम् ॥ १०१ ॥

षोडशस्तरङ्गः ४०३ चूर्णीकृतं प्रयत्नेन काचकूप्यां तु विन्यसेत् । त्रिपादिकायां विन्यस्य कूपीं कूपीमुखे ततः ॥१०२॥ मेलयेत्काचनलिकामुखमेकं प्रयत्नतः । अपरं च मुखं त्वस्या विन्यसेज्जलपूरिते ॥१०३॥ अन्यस्मिन्काचकूपे तु तोयमज्जनपूर्वकम् । ततस्त्रिपादिकाधस्तात्सुरादीपं प्रदीपयेत् ॥१०४॥ रसायनविधानज्ञस्तावन्मन्दाग्निना पचेत् । नृसारबाष्पं द्रवतां याति यावज्जले भृशम् ॥१०५॥ संजायते स्वच्छजलप्रकाशो द्रवः सुतीव्रः खलु चातिरम्यः । समीरितोऽयं भिषजां वरेण्यैर्नृसारबाष्पद्रवनामधेयः ॥१०६॥ प्रसङ्गान्नवसादरबाष्पद्रवस्य निर्माणप्रकारः—वारा जलेन । स्पष्टप्रायमन्यत् । काचनलिकामुखमन्यस्यां जलपूर्णायां काचकूप्यां जलनिमग्नं विधेयम् । एवं सति बाष्पं जललीनमेव भवतीति । सुतीव्रः आघ्राणादिना परिचेयः । अतिरम्यः स्वच्छत्वात् ॥१०१-१०६॥ भा. टी.—अच्छे चूने के पत्थर को आग में खूब पकाकर जब वह पककर फटने लगे तो उसे जल में बुझा दें और इसका चूर्ण खुश्क करके दो भाग ले लें । अब इस चूने के चूर्ण में एक भाग नौसादर का सूक्ष्म चूर्ण मिला एक काँच की शीशी में भर दें । अब इस शीशी को त्रिपादिका पर रखकर इस शीशी के मुख में एक काचनल्लिका का मुख अच्छी तरह जोड़ दें । इस नली के दूसरे मुख को एक दूसरी जल से भरी हुई और जल में ही रखी हुई काँच की शीशी के मुख से अच्छी तरह जोड़ दें । अब त्रिपादिका के नीचे सुराप्रदीप जलाकर मन्द-मन्द अग्नि जलायें, जिससे नौसादर की वाष्प उड़कर दूसरी कूपी के जल में मिल जाय । इस प्रकार नौसादर बाष्प उड़कर प्राप्त होनेवाला द्रव स्वच्छजल के सदृश सुन्दर और सूँघने में तीव्र होता है । इसी को वैद्य लोग नृसारवाष्पद्रव नाम से कहते हैं ॥१०१-१०६॥ नवसादरबाष्पद्रवस्य गुणाः नवसादरबाष्पोत्थद्रवोऽयमतिशोभनः । वरटीवृश्चिकादीनां विशेषाद्विषनाशनः ॥१०७॥ संमेल्य प्रचुरं तोयं रसायनपरीक्षणे । द्रवोऽयं विनियोक्तव्यो रसायनविशारदैः ॥१०८॥

४०४ रसतरङ्गिणी भा. टी.—उक्त प्रकार से प्राप्त नवसादरवाष्पद्रव बाह्यलेप से ततय्या, बर्रें, हड्डा (बिरनी), बिच्छू आदि के विष को नाश करता है। इसमें पर्याप्त मात्रा में जल मिलाकर रख लें। इसके द्वारा रसायन परीक्षा अर्थात् शुद्ध अशुद्ध धातुओं की परीक्षा में अत्यन्त सुभीता रहता है। इसको अँग्रेजी में Liq. Ammonia कहते हैं ॥१०७-१०८॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः सजलोऽयं द्रवो युक्त्या भृशमाघ्रापितो द्रुतम् । विनाशयति मूर्च्छायां तत्तदुत्थानसम्भवम् ॥१०६॥ अथैतस्य गुणाः प्रयोगप्रकारश्च व्याख्यासमपाठः। मूर्छामित्युपलक्षणम् । कफजातां शिरोव्यथामपीति सोऽयममोनियाद्रव (Liq. Ammonia) इति नाम्ना नवीनैर्व्यवहृत इति ॥१०६॥ भा. टी.—उक्त नवसादरवाष्पद्रव में मिलाकर सुँघाने से अनेक कारणों से उत्पन्न होनेवाली मूर्च्छा, शिरोव्यथा, शिर का भारीपन आदि दूर होकर रोगी को होश आ जाती है ॥१०६॥ वक्तव्य—अमोनिया जल जिस स्थान पर मला जाता है वह लाल हो जाता है अर्थात् उस स्थान पर अधिक रक्त आ जाता है जिससे उसके नीचे होनेवाले शोथ-शूल में आराम आ जाता है। अमोनियाद्रव अथवा अमोनिया- द्रवकार्बोनित (Ammonia carbonate) सुँघाने से नासा की अंतःकला वेग से क्षुब्ध होती है और श्वास की वातनाड़ियाँ भी सहसा क्षुब्ध हो जाती हैं, जिससे शरीर के सारे नाड़ीमण्डल में एक क्षणिक उत्तेजना आ जाती है। यदि ऐसी अवस्था में रोगी अचेत हो तो चेतना हो जाती है। आमाशय में पहुँचकर अमोनिया या अमोनिया कार्बोनित् आदि आमाशय की वातनाड़ियों को सहसा उत्तेजित करते हैं। इनकी सहसा उत्तेजना से सारे शरीर की वातनाड़ियाँ उत्तेजित हो जाती हैं और रोगी को कुछ बल मालूम होता है। अमोनिया आमाशय के लिये उद्दीपक तथा उत्तेजक होने के कारण इसके योग अग्निदीपक होते हैं। अमोनिया सर्वांग उत्तेजक है, अतः श्वाससंस्थान के लिये उत्तेजक है। अतः श्वास में इसका शीघ्र और उत्तम प्रभाव होता है। निष्क्रमण—अमानिया शरीर से श्वास, श्लेष्मा और मूत्र के द्वारा बाहर निकलता है, अतः उक्त स्थान के रोगों पर इसका मुख्य रूप से प्रभाव होता है।

षोडशस्तरङ्गः ४०५ सन्धियों की गहरी शोथ और शूल में, सन्धियों पर, कास, श्वास, ज्वर में श्वासनलियों और फेफड़ों की शोथ को हटाने के लिये छाती के आगे पीछे अमोनिया के लेप मले जाते हैं। श्वास, कास, कासज्वर में श्वासनलियों में सञ्चित कफ को निकालने के लिये अमोनियाकार्बोनित दिया जाता है। अथ सोरकाम्लीयरजतस्य गुणाः सोरकाम्लीयरजतं द्रवशक्तिप्रभेदतः । अभिष्यन्दहरं कामं पोथक्यादिविकारनुत् । ११०॥ विसर्पस्फोटशमनं व्रणमेहक्षतापहम् । तथैव च समाख्यातं श्वेतप्रदरनाशनम् ॥१११॥ सोरकाम्लीयरजतगुणा—बाह्यप्रयोगतः - पोथक्यादिविकारनुत् । पोथकी— “स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः । रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ॥” इत्युक्तलक्षणो नेत्रवर्त्मरोगविशेषः, लोके प्रायः 'कुकुरे' शब्दवाच्यः, “Trachoma” इत्यांग्लभाषायाम् ॥११०, १११॥ भा. टी.—सोरकाम्लीयरजत (Silver Nitrate) विभिन्न प्रतिशतक शक्ति के हिसाब से एक प्रतिशतक दो-प्रतिशतकादि शक्ति भेद से अभिष्यन्द (नेत्र दुखना) रोग तथा पोथकी (कुकुरे Trachoma) आदि विकारनाशक होता है। वीसर्पस्फोटशामक, व्रणमेह (सुजाक) तथा क्षतनाशक है। इसी तरह इसका प्रयोग श्वेतप्रदर के लिये भी किया जाता है ॥११०, १११॥ वक्तव्य—सोरकाम्लीयरजत शारीरिक अवयवों पर लगाने से दाहक और ग्राही है। यह जिस स्थान पर लगाया जाता है उसके स्रावों को भी हटा देता है और साथ ही जीवाणुहर भी है। अन्त:प्रयोग में रजतभस्म के समान ही वातनाड़ियों के लिए बल्य है। बहि:प्रयोग में पुराने और कठोर व्रणों के वात- नाड़ियों के लिए बल्य है। बहिःप्रयोग में पुराने और कठोर व्रणों के अङ्कुरों को जलाने के लिए एक औंस शुद्ध जल में ३० या ६० ग्रेन की शक्ति का द्राव लगाया जाता है। पिडिकान्नों तथा वीसर्प की शोथ के चारों तरफ एक औंस (२॥ तोला) जल में एक से दो ड्राम की शक्ति का द्राव लगाने से शोथ या पिडिकाएँ आगे नहीं बढ़ने पाती हैं। इसी तरह पामा-शोथ के चारों तरफ एक औंस जल में ४ या १० ग्रेन (पाँच रत्ती) की शक्ति के द्राव लगाये जाते हैं। मुखव्रण तथा गले में शोथ होने पर एक औंस जल में १० से २० ग्रेन की

४०६ रसतरङ्गिणी शक्ति का द्राव लगाने से शोथ शान्त हो जाता है। जब प्रवाहिका रोग में गुदा तथा बड़ी आँत का अन्तिम भाग भीतर से शोथयुक्त हो जाता है तो उसके लिये एक औंस जल में ३ ग्रेन की शक्ति के द्राव की दो चार औंस की गुदबस्ति दी जाती है। इस बस्ति के जल में चावलों का मैदा भी मिला देते हैं। व्रणमेह में मूत्रमार्ग की शोथ को हटाने के लिए एक औंस जल में या दो ग्रेन की शक्ति के द्राव की एक या दो औंस मात्रा में उत्तरबस्ति के रूप में दिया जाता है। सोरकाम्लीयरजतद्रवस्य निर्माणप्रकारः परिस्रुतं तु सलिलं हरेत्सार्द्धपलद्वयम् । विमले काचचषके विन्यसेद्रसकोविदः ॥११२॥ सोरकाम्लीयरजतं गुञ्जाष्टकमितं क्षिपेत् । द्रवीभूतं ततो नीलकाचकुप्यां निधापयेत् ॥११३॥ सोरकाम्लीयरजतद्रवोऽयं भाषितो बुधैः । विशेषतो ह्यभिष्यन्दपोथक्याद्यक्षिरोगनुत् ॥११४॥ सोरकाम्लीयरजतद्रवस्य त्रिविधस्य निर्माणप्रकारः त्रिविधरोगप्रयोगयोग्य- प्रकारभेदभिन्नमात्रश्चेति । बिन्दुक्षेपकयन्त्रं "Dropper" इति । नीलकाच- कुप्यान्तु सर्वस्यापि निधानं भेषजरक्षार्थमेवेति ॥११२-११४॥ भा. टी.—सोरकाम्लीय रजतद्रव बनाने के लिये वैद्य को चाहिये कि एक काँच के प्याले में ढाई पल शुद्ध परिस्रुत जल डालकर उसमें आठ रत्ती परि- माण सोरकाम्लीयरजत भी डाल दें। जब यह अच्छी तरह घुल जाय तो इस द्रव को एक काँच की नीली शीशी में भरकर रख लें। इसी को सोरकाम्लीय- रजतद्रव कहते हैं। यह द्रव विशेष रूप से अभिष्यन्द पोथकी आदि नेत्ररोगों के लिये लाभदायक होता है ॥११२-११४॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः सोरकाम्लीयरजतद्रवस्यास्य निरन्तरम् । अक्ष्णोः सुविस्फारितयोर्नरस्योत्तानशायिनः ॥११५॥ बिन्दुक्षेपकयन्त्रेण द्वित्रिबिन्दुप्रयोगतः । पोथक्यभिष्यन्दभवां बाधां शीघ्रं प्रशाम्यति ॥११६॥ भा.टी.—पोथकी और आभिष्यन्द रोग में जब इसका प्रयोग करना होतो रोगी मनुष्य को सीधा लिटाकर उसके नेत्रपलक को अच्छी तरह खोलकर उनमें

षोडशस्तरङ्गः ४०७ बिन्दुक्षेपक यन्त्र (Dropper) से दो अथवा तीन बिन्दु डालने से शीघ्र ही अभिष्यन्द और पोथकीरोग का कष्ट मिट जाता है ॥ ११५, ११६ ॥ द्वितीयः सोरकाम्लीयरजतद्रवः सोरकाम्लीयरजतं द्वात्रिंशद्गुञ्जसंमितम् । सार्द्धद्वितोलकमिते परिस्रुतजले क्षिपेत् ॥ ११७ ॥ विज्ञाय विद्रुतं नीलकाचकुप्यां न्यसेद् द्रुतम् । सोरकाम्लीयरजतद्रवोऽयं स्फोटकादिनुत् ॥११८॥ भा.टी.—बत्तीस रत्ती सोरकाम्लीयरजत को एक शुद्ध काँच के प्याले में डालकर उसमें ढाई तोला शुद्ध परिस्रुतजल मिला दें । जब यह अच्छी तरह घुल जाय तो इसे एक नीली काँच की शीशी में भरकर रख लें । यह सोरका- म्लीयरजतद्रव पिडिका आदि की शोथ को शान्त करता है ॥ ११७, ११८ ॥ अस्य प्रयोगविधिः विसर्पशोथं परितो द्रवोऽयं खलु लेपितः । विनिहन्त्यचिरादेव विसर्पस्य विसर्पिताम् ॥ ११९ ॥ अनेनैव प्रकारेण विस्फोटश्वयथौ भृशम् । लिप्तो द्रवोऽयं हन्त्याशु विस्फोटस्य विसर्पिताम् ॥१२०॥ भा.टी. - उक्त द्वितीय प्रकार के सोरकाम्लीय रजतद्रव को विसर्पशोथ के चारों तरफ लेप करने ( लगाने ) से वीसर्प का फैलना शीघ्र ही बन्द हो जाता है । इसी तरह विस्फोटशोथ के चारों तरफ इसके लगाने से उसका बढ़ना भी बन्द हो जाता है ॥ ११९-१२० ॥ तृतीयः सोरकाम्लीयरजतद्रवः परिस्रुते तु सलिले पञ्चतोलकसम्मिते । सोरकाम्लीयरजतं गुञ्जैकं वा तदर्धकम् ॥१२१॥ क्षिप्त्वाथ विद्रुतं नीलकाचकुप्यां तु विन्यसेत् । सोरकाम्लीयरजतद्रवोऽयं प्रदरादिनुत् ॥१२२॥ भा.टी.—एक काँच के पात्र में पाँच तोला शुद्ध परिस्रुतजल डालकर उसमें एक अथवा आधी रत्ती मात्रा में सोरकाम्लीयरजत मिला दें । जब वह अच्छी तरह घुल जाय तो इस द्रव को एक नीली काँच की शीशी में भरकर रख लें । यह द्रव प्रदर आदि रोगों में बहिःप्रयोग में व्यवहृत होता है ॥१२१, १२२॥

४०८ रसतरङ्गिणी अस्य प्रयोगविधिः उत्तराह्वयवस्त्युक्तरीत्या युक्तस्स्वयं द्रवः। निहन्ति व्रणमेहञ्च श्वेतप्रदरजां रुजम् ॥१२३॥ इति रजतविज्ञानीयो नाम षोडशस्तरङ्गः भा.टी.-उक्त तृतीय प्रकार का सोरकाम्लीय रजतद्रव उत्तरवस्ति की विधि से प्रयोग करने पर व्रणमेह तथा श्वेतप्रदर रोग में लाभ पहुँचाता है ॥१२३॥ यह रजतविज्ञानीयनाम षोडशतरङ्ग समाप्त हुआ । —:०:— अथ ताम्रविज्ञानीयः सप्तदशस्तरङ्गः ताम्रस्य नामानि ताम्रं शुल्वं रक्तकं म्लेच्छवक्त्रं नेपालीय व्यम्बकं सूर्यलोहम् । त्वाष्ट्रं त्वर्कं सूर्यपर्यायसंज्ञं द्विष्ठं द्वयष्ठं त्वम्बकं कीर्तितं तत् ॥१॥ उदुम्बरञ्चारविन्दं सूर्याङ्गं लोहितायसम् । रविप्रियं भास्करं च ताम्रकं च प्रकीर्तितम् ॥२॥ ताम्रनामानि यावदुपलब्धग्रन्थव्यवहृतानि ॥१, २॥ भा.टी.—ताम्र, शुल्व, रक्तक, म्लेच्छवक्त्र, नेपालीय, त्र्यम्बक, सूर्यलोह, त्वाष्ट्र, अर्क, सूर्य के नामवाला अर्थात् भानु, रवि, उष्णांशु, सहस्रांशु आदि द्विष्ठ, द्वयष्ठ, अम्बक, उदुम्बर, अरविन्द, सूर्याङ्ग, लोहितायस, रविप्रिय, भास्कर तथा ताम्रक, ये सब नाम ताँबे के कहे जाते हैं ॥१, २॥ वक्तव्य—ताम्रधातु प्रकृति मे स्वतन्त्र रूप से मिलता है । परन्तु यह कहीं भी शुद्ध रूप में उपलब्ध नहीं होता है, किन्तु सोमल, गन्धक, लौह, कज्जल और उष्मजन आदि से संयुक्तावस्था में पाया जाता है । इसी तरह भूनाग (केंचुआ), मयूरपिच्छ तथा त्रिफला आदि द्रव्यों में ताम्र पाया जाता है । इनसे सत्त्वपातनविधि से ताम्र को पृथक् किया जाता है। यह प्रकृति में स्वर्णमाक्षिक, तूतिया और सोमलिक स्वर्णमाक्षिक आदि रूप में हमें मिलता है । ग्राह्यताम्रस्य स्वरूपम् घनघातसहं सुचिक्कणं विमलञ्चाथ जपासुमप्रभम् । मृदु चैव सदाकरोद्भवं रविलोहं खलु कीर्तितं परम् ॥३॥ ग्राह्यताम्रं घनघातसहादिगुणं सदाकरोद्भवं इति योग्यतानिर्णायकं वचनम्, सदाकरजातं हि उक्तगुणं भवतीति ॥३॥

सप्तदशस्तरङ्गः ४०६ भा.टी.-जो ताँबा हथौड़े की चोट से फटता न हो किन्तु चपटा हो जाता हो, देखने तथा स्पर्श करने में चिकना, साफ और अड़हुल फूल के सदृश लाल रंग का और कोमल हो तो समझना चाहिये यह अच्छी खान का उत्तम ताम्र है॥३॥ प्रकारान्तरेण जात्यताम्रस्य स्वरूपम् स्निग्धं मृदु घनं स्वच्छं जपाकुसुमप्रभम् । लोहनागादिरहितं जात्यं ताम्रं प्रकीर्तितम् ॥४॥ प्रकारान्तरेण निर्देशः स्फुटार्थः । स्वच्छं निर्मलम् ॥४॥ भा.टी.-चिकना, मृदु, कठोर, साफ देवीपुष्प की तरह और लौह सीस इत्यादि दोष से रहित ताम्र अच्छा होता है ॥ ४ ॥ त्याज्यताम्रस्य स्वरूपम् सदलं पाण्डुरञ्चैव कठिनं लघु भंगुरम् । समलं त्वरविन्दन्तु वर्जयेद्रसकर्मणि ॥५॥ घनघातासहं कृष्णं श्वेतं लाहादिसङ्गतम् । अतिस्तब्धञ्च रूक्षञ्च ताम्रं त्याज्यं निगद्यते ॥६॥ त्याज्यताम्रस्वरूपं निगदव्याख्यातम् । उक्तञ्च—"कृष्णं रूक्षमतिस्तब्धं श्वेतं चापि घनासहम् । लोहनागयुतं शुल्बं म्लेच्छं दुष्टं मृतौ त्यजेत् ।।" इति । अत्र च व्यस्तैः समस्तैरपि लक्षणैर्भवति त्याज्यमित्यवधेयम् ॥५, ६॥ भा.टी.—पत्रयुक्त, पाण्डुर (पीला सफेद लाल) वर्ण, बहुत कठिन (सख्त), लघुभार, शीघ्र टूटनेवाला, लोह आदि धातु मलयुक्त ताम्र को शोधन-मारण कार्य में नहीं लाना चाहिये । अथवा हथौड़े की चोट से फटनेवाला, कृष्णवर्ण या श्वेतवर्ण, लौहादि-धातु-मिश्रित तथा अत्यन्त कठोर ताम्र शोधनमारण-कार्य में नहीं लाना चाहिये ॥५, ६॥ ताम्रस्य द्वैविध्यम् नेपालं म्लेच्छकं चेति ताम्रं द्विविधमुच्यते । नेपालं जात्यमाख्यातं म्लेच्छकं त्ववरं स्मृतम् ॥७॥ एवञ्च ताम्रं नेपालं म्लेच्छकमिति द्विविधं प्राचीनैः देशभेदोत्पत्तिगुणरूप- विशेषादुक्तम् ॥७॥ भा.टी.-ताम्र के दो भेद होते हैं । १-नेपालताम्र, २-म्लेच्छताम्र । इनमें से नेपाल संज्ञक ताम्र जात्य ( उत्तम ) हौता है और म्लेच्छ संज्ञक ताम्र अधम ( निकम्मा ) होता है ॥७॥

४१० रसतरङ्गिणी नेपालस्य लक्षणम् घनघातसहं स्निग्धं कोमलं गुरु लोहितम् । निर्मलं गुणकृच्चैव नैपालं ताम्रमुच्यते ॥८॥ नेपालम्लेच्छकयोः यथाक्रमं लक्षणञ्च व्याख्यातं प्रायपाठमिति ॥८॥ भा.टी.—हथौड़े की चोट को सहनेवाले, स्निग्ध (चिकना), कोमल, गुरुभार और रक्तवर्ण, निर्मल तथा यथोक्त गुणसम्पन्न ताम्र को नेपालताम्र कहा जाता है ॥८॥ म्लेच्छकस्य स्वरूपम् कृष्णच्छायं सुकठिनं सितञ्चारुणकं तथा । सुधौतमपि कृष्णं स्यान्म्लेच्छकं ताम्रमुच्यते ॥६॥ भा.टी.—जिसमें दूर से काली चमक नजर आये, जो कठिन हो और रंग में सफेद और लाल मिश्रित हो और अच्छी तरह साफ करने पर भी फिर थोड़ी देर में काला पड़ जानेवाला हो, वह ताम्र म्लेच्छ कहा जाता है ॥६॥ ताम्रशोधनस्य प्रयोजनम् ताम्रं निहन्ति विमलं खलु कायकान्तिं नूनं नितान्तमचिराज्जनयेच्च वान्तिम् । भ्रान्तिं तथा जनयतीह हि नैति शान्तिं चेत्ताम्रकं त्वविमलं खलु मारितं स्यात् ॥१०॥ शुल्वं विवर्द्धयति सर्गजगात्रतापं क्षिप्रं नयत्याप च शषमशेषधातून । कामं विरेचयति वै जनयेच्च मूर्च्छां संशुद्धिहीनमिह चेत्खलु मारितं स्यात् ॥११॥ ताम्रशोधनप्रयोजनम्—विमलां शरीरशोभां निहन्ति रक्तविकारहेतुत्वात् । अचिरात् शीघ्रम्, नितान्तं अत्यर्थम्, नूनं अव्यभिचारेण अवश्यमित्यर्थः । नैति शान्ति अशुद्धताम्रभक्षक इति शेषः, मनस्तापकत्वादित्यर्थः । उक्तञ्च—"न विषं विषममित्याहुस्ताम्रन्तु विषमुच्यते । एको दोषो विषे ताम्रे त्वष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः॥ भ्रमो मूर्च्छा विदाहश्च स्वेदक्लेदनवान्तयः । अरुचिश्चत्तसन्ताप एते दोषा विषो- पमाः ॥” इति । “तैलतक्रादिशुद्धस्य तद्दोषविनिवृत्तये । शुल्वस्य शोधनं प्राज्ञै- र्विशेषात्समुदाहृतम् ॥” इति च स्पष्टमन्यत ॥१०, ११॥ भा.टी.—अशुद्धताम्रभस्म का सेवन करने से शरीर की सुंदर शोभा नष्ट हो

जाती है और सेवन करते ही थोड़ी देर में जी मिचलाने लगता है, उलटी होने लगती है, शिर में चक्कर आने लगते हैं और रोगी बेचैन हो जाता है। इसी तरह अशुद्धताम्र सेवन से शरीर में ताप की वृद्धि हो जगती है और सब शरीर की धातुओं का पोषण बन्द होकर सूखने लगता है, अतीसार होने लगता है और रोगी को बार-बार मूर्च्छा आने लगती है। अतः बिना शुद्ध किये हुए ताम्र का सेवन नहीं करना चाहिये ॥१०, ११॥ वक्तव्य—उक्त दोषों के कारक ताम्र को ग्रन्थान्तर में एक भयंकर दुःख- दायी विष माना गया है—"न विषं विषममित्याहुस्ताम्रं तु विषमुच्यते"। इसमें रक्त विकृतिकारक दोष होने से सारे शरीर में फोड़ा-फुन्सी आदि निकल आते हैं। ताम्रगत क्षोभक एवं उत्तेजक विष के कारण शरीर में गर्मी बहुत ही बढ़ जाती है। आमाशय में क्षोभ उत्पन्न होने से इसके द्वारा तीव्र वमन होने लगती है। सारांश यह है कि अशुद्ध ताम्र में तूतिये का भाग बहुत अधिक तीव्र रूप से होता है। अतः उसको ताम्र से पृथक् किये बिना या लघु किये बिना ताम्र अंतःप्रयोग के उपयोगो नहीं हो सकता है। इसके द्वारा उत्पन्न होनेवाले आठ दोषों का वर्णन आगे किया जायगा। ताम्रस्य प्रथमः शोधनप्रकारः पत्रीकृतन्तु तरणिं ज्वलने प्रतप्तं चाङ्गेरिकादलरसे स्नपयेद्विधिक्षः । इत्थं विशोधितमलं खलु सूर्यलोहं संयोजयेन्मृतिविधौ भिषजां वरेण्यः ॥१२॥ प्रथमः शोधनप्रकारः—तरणिं ताम्रम्, चाङ्गेरिकादलरसे शोधनम् “ताम्र- मम्लेन शुद्ध्यतीति” प्राचीनसंवादात् ॥१२॥ भा. टी.—ताम्र शोधन करने के लिये पहिले इसके बहुत पतले-पतले पत्र बना लें। अब पत्रों को तीव्र अग्नि में खूब तपाकर चांगेरीपत्रस्वरस में बुझायें। इस प्रकार इक्कीस बार गरम करके चांगेरीस्वरस में बुझाने से ताम्र शुद्ध हो जाता है। इसे भस्म बनाने के काम में लाना चाहिये ॥१२॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः रविलोहदलं पिठरीनिहितं खलु शीतसहस्वरसे तु दिनम् । परिपाचितमत्यचिरान्नियतं विमलत्वमुपैत्यनिवेर्लामदम् ॥१३॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः—पिठरी स्थालिका, शीतसहो नीलसिन्दुवारः- “नील-

४१२ रसतरङ्गिणी पुष्पः शीतसहो निर्गुण्डी नीलसिन्दूरका" इति धन्वन्तरिः । अतिवेलं अत्यर्थम्॥१३॥ भा. टी.—ताम्र के बहुत सूक्ष्म पत्रों को एक पतेली में डालकर उसमें नील पुष्प की सम्भालु के पत्रों का स्वरस डालकर भर दें । अब इस पतेली या हाँडी को चूल्हे पर चढ़ाकर एक दिनतक पकायें तो ताम्र उत्तम प्रकार से शुद्ध हो जाता है ॥१३॥ तृतीयः शोधनप्रकारः नेपालशुलबस्य दलानि सूक्ष्माण्यादाय सिन्धूत्थसमन्वितानि । संस्वेदयेन्मन्दिरवारिपूरे त नुत्तमां शुद्धमिहोपयाति ॥१४॥ भा.टी.—नेपालजातीय ताम्र के सूक्ष्म पत्र बनाकर उनको एक हाँडी में डाल- कर उसमें ताम्रसमभाग सैन्धानमक और प्रचुर मात्रा में काञ्जी भरदें और चूल्हे पर चढ़ाकर एक दिनतक पकाकर गरम जलसे धो लेनेपर ताम्र शुद्ध हो जाता है॥१४॥ चतुर्थः शोधनप्रकारः सिन्धूत्थवज्र्यर्कपयःप्रलिप्तान्यादाय पत्राणि रविप्रियस्य । प्रताम्य वहावथ सिन्दुवारद्रवे निषिञ्चेत् खलु सप्तवारम् ॥१५॥ अनेन तु विधानेन विशुद्धं लोहितायसम् मारणाय प्रयुञ्जीत वीतशङ्को भिषग्वरः ॥१६॥ भा. टी.—नेपालजातीय ताम्र के सूक्ष्म कण्टकवेधी पत्र बनाकर उनके ऊपर आक तथा थोहर के दूध में पिसे हुए सैन्धानमक कल्क का लेप करके अग्नि में तपायें, जब ताम्रपत्र लाल हो जायें तो इन्हें चिमटे से पकड़कर सम्भा- लूपत्र (सिन्दुवार) स्वरस में बुझायें । इस प्रकार सात बार सैन्धानमक कल्क का लेप कर अग्नि में तपा सम्भालूस्वरस से बुझाने से ताम्र शुद्ध हो जाता है। इसको भस्म करने के लिये निःसंकोच काम में लाना चाहिये ॥१५, १६॥ पञ्चमः शोधनप्रकारः वस्वंशसिन्धूत्थसमन्वितानि नेपालशुलबस्य दलानि कामम् । गोमूत्रयुक्तानि पचेद् द्वियामं रविप्रियं शुद्धयति नात्र शङ्का ॥१७॥ भा. टी.—नेपालताम्रपत्र एक भाग और सैन्धानमक आठवाँ भाग लेकर एक हाँडी में डालें । अब इस पात्र में गोमूत्र भरकर इसको चूल्हे पर रख, दो पहर तक अग्नि पर पकावें तो ताम्र निःसन्देह शुद्ध हो जाता है ॥१७॥ षष्ठः शोधनप्रकारः क्षाराम्ललिप्तानि तु ताम्रपत्राण्यग्नौ प्रताम्य स्नपयेत्तु तक्रे ।

सप्तदशस्तरङ्गः ४१३ क्वाथे कुलत्थप्रभवे च ताम्रं प्रयाति शुद्धिं खलु निर्विशेषाम् ॥१८॥ भा. टी.—ताम्र के पत्रों पर त्रिचार, पञ्चवार अथवा अष्टवारों को काञ्जी निम्बूरस आदि किसी अम्लद्रव से पीसकर इसका लेप करके अग्नि में तपायें और तक्र में बुझा दें । इस प्रकार सात बार तक्र ( माठा ) और सात बार कुलत्यक्वाथ में बुझाने से ताम्र शुद्ध हो जाता है ॥१८॥ ताम्रस्य प्रथमो मारणप्रकारः तुल्यांशसंशोधितहिंगुलेन सलुङ्गनीरेण रखेर्द्लानाम् । पिष्टिं विधायाथ विशोष्य घर्मं सुश्लक्ष्णचूर्णीश्च ततो विदध्यात् ॥१९॥ ऊर्ध्वपातनयन्त्रे च विधानज्ञस्ततः पचेत् । निर्विशेषविशुद्धञ्च रसराजं समाहरेत् ॥२०॥ एवं वारत्रयं कुर्याद्वारद्वयमथापि वा । रविचूर्णसमञ्चाथ गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥२१॥ त्रिबारं पुटयेदेवं वारद्वयमथापि वा । इत्थं मृतं ताम्रकं स्यादमृतीकरणोचितम् ॥२२॥ अथ मारणप्रकारः प्रथमः—द्विवारं त्रिवारं वेति भस्मयोग्यतापेक्षया ज्ञेयम् । अमृतीकरणोचितं न तु भक्षणयोग्यम्, अमृतीकरणमनुपदं वक्ष्यते ॥१९–२२॥ भा. टी.—उक्त प्रकार से शुद्ध ताम्र का चूर्ण एक भाग और शुद्ध हिंगुल एक भाग लेकर इन दोनों को बिजौरानींबू के स्वरस से खूब मर्दन कर पिष्ठी सी बना लें । इस पिष्ठी को धूप में सुखाकर इसका चूर्ण बना लें । इस चूर्ण को ऊर्ध्वपातन की हाँडी में डालकर दूसरी हाँडी से बन्द कर लेप कर दें और यन्त्र को चूल्हे पर चढ़ा दें । चूल्हे में अग्नि जलाकर पकायेंतो उपर की हाँडी में हिंगुलोत्थ पारद और नीचे के पात्र में ताम्रचूर्ण प्राप्त होगा । पुनः उक्त प्रकार से समभाग हिंगुल के साथ ऊर्ध्वपातन करें । इस प्रकार तीन बार ऊर्ध्व- पातन से प्राप्त ताम्रचूर्ण में समभाग शुद्ध गन्धक पीसकर सम्पुट में बन्द करके पुट में फूंक दें । इस तरह गन्धक के साथ दो या तीन पुट देने से ताम्र की भस्म अमृतीकरण के योग्य बन जाती है । इसको अमृतीकरण किये बिना अंतःप्रयोग में नहीं लाना चाहिये ॥१९–२२॥ द्वितीयो मारणप्रकारः पादांशसंशोधितपारदेन सुसूक्ष्मपत्राणि रवेर्विमद्य । चाङ्गेरिकापत्ररसप्रपिष्टतुल्यांशगन्धेन च पेषयेद्वै ॥२१॥

  • ४१४ रसतरङ्गिणी

विशोष्य घर्मे खलुसम्पुटस्थं पुटेत् त्रिवारं भिषगप्रमत्तः । इत्थं मृत ताम्रकमामयज्ञः प्रयोजयेत्खल्वमृतक्रियायै ॥२४॥ ताम्रापेक्षया चतुर्थांशेन शुद्धसूतेन ताम्रदलानां प्राङ्मर्दनं ततश्चाङ्गेरीरसपिष्ट- गन्धकेन पेषणम्, ततः संशोष्य पुटनम्, एवं त्रिधा। ततोऽमृतीकरणयोग्यतेति॥२४॥ भा.टी.-विशुद्ध ताम्रचूर्ण एक भाग, शुद्धपारद चौथाई भाग हे, शुद्धगन्धक एक भाग लेकर पहिले ताम्रचूर्ण का पारद के साथ मर्दन करें। पश्चात् गन्धकके साथ चांगेरीस्वरस में खूब मर्दन करके धूप में सुखा लें। अब इस पारद गन्धक के साथ मर्दित शुष्कताम्रचूर्ण को सम्पुट में बन्द करके गजपुटमें फूँक दें। इस प्रकार तीन बार पारद गन्धकयोग से ताम्र को तीन गजपुट देने से उसकी भस्म हो जाती है। इसको अमृतीकरण करके काम में लाना चाहिये ॥२३, २४॥ तृतीयो मारणप्रकारः विशुद्धशुल्वस्य दलानि निम्बूद्रवप्रपिष्टेश्वरगन्धलेपात् । विशोष्य घर्मे पुटितानि नूनं वारत्रयेणेह मृतिं प्रयान्ति ॥२५॥ तृतीय प्रकारो निम्बूद्रवपेषितया समपारदगन्धककृतकज्जल्या त्रिधा पुटि- तोऽञ्जनाद्युपयोगी ॥२५॥ भा.टी.- शुद्ध ताम्रपत्र एक भाग, शुद्ध पारद एक भाग, शुद्ध गन्धक एक भाग, इन्हें लेकर पहिले पारद और गन्धक की कज्जली बना लें, फिर इस कज्जली को नीबू के रस में घोंटकर इसका ताम्रपत्रों पर लेप करके धूप में सुखा इन कज्जलांलिप्त ताम्रपत्रों को सम्पुट में बन्द करके गजपुट में फूँक दें। इस विधि को तीन बार दुहराने से ताम्र की भस्म हो जाती है ॥२५॥ वक्तव्य--उक्त विधियों से तीन गजपुट देने से सम्भव है कि ताम्र का उत्तम भस्म हो सके, अतः तीन पुट के स्थान पर पाँच-सात पुट देने चाहिये अथवा ठीक भस्म होने तक पुट देने चाहिये । चतुर्थो मारणप्रकारः ताम्रं पत्रीकृतं शुद्धं भिषग् दशपलोन्मितम् । ताम्रद्विगुणितञ्चैव गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥२६॥ सम्पुटस्थं ततः कृत्वा मृदा सन्धि निरोधयेत् । अहोरात्रं पचेद्यत्नाद् वालुकायन्त्रगं भिषक् ०।२७॥ स्वाङ्गशीतन्तु विज्ञाय सम्पुटं त्ववतारयेत् । ताम्रोन्मित बलिं दत्त्वा शुल्वं खल्वेऽथ पेषयेत् ॥२८॥

सप्तदशस्तरङ्गः ४१५

इत्थं त्रिवारं पुटयेत्तुल्यं गन्धं विनिक्षिपेन् । एवं मृतं ताम्रकं स्यादञ्जनादौ गुणावहम् ॥२६॥ चतुर्थो मारणप्रकारः केवलगन्धसाधितो वालुकायन्त्रपाकानन्तरं त्रिधा पुटि- तोऽञ्जनाद्युपयोगी ॥२६-२६॥ भा.टी.—शुद्धताम्रपत्र दस पल परिमाण और शुद्ध गन्धक बीस पल परि- माण लेकर दोनों को एकत्र खरल में खूब मर्दन करके सम्पुट में बन्द कर सम्पुट की सन्धि को अच्छी तरह कपड़मिट्टी से पोतकर सुखा लें। अब इस संपुट को वालुकायन्त्र के बीच में रखकर चौबीस घण्टे की अग्नि में पकायें। जब यन्त्र स्वांगशीत हो जाय तो यन्त्र में से ताम्र को निकाल फिर उसमें समभाग शुद्ध गन्धक मिला अच्छी तरह खरल में पीसकर सम्पुट में बन्द करके पुट में फूँक दें। इस प्रकार तीन बार पुट में फूँकने से ताम्र की भस्म हो जाती है। इस भस्म को अञ्जन आदि बाह्य प्रयोग में काम लाना चाहिये ॥२६-२६॥ पञ्चमो मारणप्रकारः नेपालशुल्बस्य दलानि शुद्धान्यादाय पूर्वं भिषजां वरेण्यः । तुल्यांशगन्धेशजकज्जलंश्च पदांशिकीं रोगशिलाञ्च शुद्धाम् ॥३०॥ दत्त्वा तदर्धं हरितालकञ्च कन्याद्रवेणैव विमर्द्य वैद्यः । विशोष्य घर्मे पुटयेद्विधिज्ञः प्रयाति ताम्रं मृतिमाश्वपूर्वाम् ॥३१॥ पञ्चमः प्रकारः—पारदगन्धकहरितालशिलाभिः साधनीयः सत्वरसिद्धिश्चेति । तुल्यांशौ समानभागिकौ यौ गन्धेशौ गन्धकपारदौ ताभ्यां जातं निष्पादितमिति यावत् ,यत्कज्जलं कज्जलिका तदित्यर्थः । तच्चानुक्तमानत्वेन ताम्रपत्रसम ग्राह्यम् ॥३०, ३१॥ भा.टी.—शुद्ध ताम्रचूर्ण एक भाग, शुद्ध पारद एक भाग, शुद्ध गन्धक एक भाग, शुद्ध मैनसिल चौथाई भाग और शुद्ध हरताल आठवाँ भाग लेकर पहिले पारद गन्धक की एकत्र कज्जली कर लें। अब इससे ताम्रचूर्ण मिलाकर कुछ देर घोटें, बाद को मैनसिल और हरतालचूर्ण मिला घीकुआर के रस में खूब मर्दन करके धूप में सुखा लें । अब इस धूप में सूखे हुए चूर्ण को सम्पुट में बन्द करके गजपुट में फूँक दें। इस प्रकार तब तक उक्त द्रव्यों के साथ ताम्रचूर्ण को पुट दें जब तक उसकी ठीक भस्म न हो जाय। इस विधि से ताम्रभस्म शीघ्र हो जाती है ॥२०, २१॥