भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

( २२० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । रोग और सब प्रकारके रोगोंमें प्रयोग करना चाहिये । यह उत्तम रसायन है । इसको हिरण्यगर्भपोट्टली रस कहते हैं ॥ ८-१५ ॥ रसाभ्रवटी । शुद्धसूतस्य कर्षैकं कर्षैकं गन्धकस्य च । द्वयोः कज्जलिकों कृत्वा तुल्यं व्योम प्रदापयेत् ॥१६ केशराजस्य भृंगस्य निर्गुण्ड्याश्चित्रकस्य च । ग्रीष्मसुन्दरमण्डूकीजयन्तीन्द्राशनस्य च ॥ १७ ॥ श्वेतापराजितायाश्च स्वरसं पर्णसम्भवम् । रसतुल्यं प्रदातव्यं चूर्णञ्च मरिचोद्भवम् ॥ १८ ॥ देयं रसार्द्धभागेन चूर्णं टंकणसम्भवम् । संमर्द्य वटिकां कुर्यात्कलायसदृशीं बुधः ॥ १९ ॥ हन्ति कासं क्षयं श्वासं वातश्लेष्मभवं रुजम् । ज्वरे चैवातिसारे च सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ १२०॥ चातुर्थिके ज्वरे श्रेष्ठो ग्रहण्यांतकनाशनः । दधि चावश्यकं देयं प्राह नागार्जुनो मुनिः ॥ २१॥ शुद्ध पारा १ कर्ष, शुद्ध गन्धक १ कर्ष, दोनोंकी एकत्र कज्जली बनाकर और सबकी बराबर अभ्रक भस्म मिलाकर कुकुरभांगरा, भांगरा, निर्गुण्डी, चित्रकमूल, ग्रीष्मसुन्दर, मण्डूकपर्णी, जयन्ती, भांग, सुफेद कोयलकी जड़ और पान इन प्रत्येकका स्वरस एक एक कर्ष परिमाण, मरिचका चूर्ण १ कर्ष और सुहागा ६ मासे इन सबको एकत्र खरल करके मटरके प्रमाण गोली बनावे । यह यथाविधि सेवन करनेसे खांसी, क्षय, श्वास, वातकफोत्पन्न रोग, ज्वर, अतिसार, चातुर्थिकज्वर और संग्रहणी रोगमें तत्काल फल देनेवाली सिद्ध औषधि है । इस औषधिके सेवन करनेसे अन्तमें दही पीना चाहिये । इस रसाभ्र - वटीको नागार्जुन मुनिने कहा है ॥ १६-२१ ॥

भाषाटीकासहित । ( २२१ ) अग्निकुमार रस। रसं गन्धं विषं व्योषं टंकणं लौहभस्मकम् । अजमोदाहिफेनञ्च सर्वतुल्यं मृताभ्रकम् ॥ चित्रकस्य कषायेण मर्दयेद्याममात्रकम् ॥ २२॥ मरिचाभां वटीं खादेदजीर्णं ग्रहणीन्तथा । नाशयेन्नात्र सन्देहो गुह्यमेतच्चिकित्सितम् ॥ रसश्चानिकुमारोऽयं दीपयत्याशु पावकम् ॥ २३ ॥ पारा, गन्धक, विष, सोंठ, मरिच, पीपल, सुहागा, लोहभस्म, अजमोद और अफीम यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और सब औषधियोंके बराबर अभ्रककी भस्म इन सबको एकत्र चीतेकी जड़के रस या काथमें भावना देकर मरिचकी बराबर गोली बनालेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे अजीर्ण और संग्रहणी रोग नष्ट होते हैं । यह जठराग्निको बहुत जल्दी प्रदीप्त करता है। इसको अग्निकुमार रस कहते हैं ॥२२॥२३ ॥ नृपतिवल्लभ रस । जातीफललवङ्गाब्दत्वगेलाटंकरामठम् । जीरकं तेजपत्रञ्च यमानीविश्वसैन्धवाः ॥ २४ ॥ लौहमभ्रं रसो गन्धताम्रं प्रत्येकशः पलम् । मरिचं द्विपलं दत्त्वा छागीक्षीरेण पेषयेत् ॥ २५ ॥ धात्रीरसेन वा पेष्यं वटिकाः कुरु यत्नतः । श्रीमद्गहननाथेन विचिन्त्य परिनिर्मितः ॥ २६ ॥ जायफल, लौंग, नागरमोथा, दालचीनी, इलायची, सुहागा, हींग, जीरा, तेजपात, अजवायन, सेंधानमक, सोंठ, लोहभस्म, अभ्रक- भस्म, पारा, गन्धक और तांबेकी भस्म यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले तथा कालीमिरच ८ तोला इन सबको एकत्र बकरीके दूधमें पीसकर अथवा आंमलोंके रसमें पीसकर दो दो रत्तीकी गोली

( २२२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । बना लेवे । इसको श्रीमद्गहनानन्दनाथने विशेष विचारपूर्वक निर्माण किया है ॥ २४-२६ ॥ सूर्यवत्तेजसा चायं रसो नृपतिवल्लभः । अष्टादशवटीं खादेत्पवित्रः सूर्यदर्शकः ॥ २७ ॥ हन्ति मन्दानलं सर्वमामदोषं विषूचिकाम् । प्लीहगुल्मोदराष्ठीलायकृत्पाण्डुत्वकामलाम् ॥ २८ ॥ सर्वानेव गदान् हन्ति चण्डांशुरिव पापहा । बलवर्णकरो हृद्य आयुष्यो वीर्यवर्द्धनः ॥ २९ ॥ परं वाजीकरः श्रेष्ठः पटुदो मन्त्रसिद्धिदः । अरोगी दीर्घजीवी स्याद्रोगी रोगाद्विमुच्यते॥१३०॥ रसस्यास्य प्रसादेन बुद्धिमाञ्जायते नरः । बदरास्थिप्रमाणेण वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ३१ ॥ इस नृपतिवल्लभ रसका प्रताप सूर्यके समान है। इसकी १८ गोली पवित्र और सूर्यके दर्शन करनेवाला मनुष्य भक्षण करे । यह रस मंदाग्नि, सब प्रकारका आमदोष, विषूचिका, प्लीहा, गुल्म, उदररोग, अष्ठीला, यकृत्रोग, पांडुरोग, कामला और सब प्रकारके रोगोंको दूर करता है; बल और वर्णको बढ़ानेवाला, हृदयको हितकारी, अवस्थाको स्थापन करनेवाला, वीर्यवर्द्धक, श्रेष्ठ,परम वाजीकरण और चतुरताको देनेवाला है । इसका नित्य सेवन करनेवाला मनुष्य सदैव निरोगी, बहुत कालतक जीनेवाला होता है और रोगी मनुष्य रोगसे मुक्त होजाता है । इस रसके प्रसादसे मनुष्य बुद्धिमान् हो जाता है । इसकी बेरकी गुठलीकी बराबर गोली बनानी चाहिये ॥ २७-३१ ॥ राजवल्लभ रस । जातीफललवङ्गाब्दत्वगेलाटङ्करामठम् । जीरकं तेजपत्रञ्च यमानीविश्वसैन्धवम् ॥ ३२ ॥

भाषाटीकासहित । ( २२३ ) लौहमभ्रं सताम्रञ्च रसगन्धकमेव च । मरिचं त्रिवृतं रूप्यं प्रत्येकं द्विपलोन्मितम् ॥ ३३ ॥ धात्रीरसे वटीं कुर्याद्द्विगुञ्जाफलमानतः । हन्ति शूलं तथा गुल्ममामवातं सुदारुणम् ॥ ३४ ॥ हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च चक्षुःशूलं हलीमकम् । शिरःशूलं कटीशूलमानाहमष्टशूलकम् ॥ ३५ ॥ क्रिमिकुष्ठानि दद्रुञ्च वातरक्तं भगन्दरम् । उपदंशमतीसारं ग्रहण्यर्शःप्रवाहिकाम् ॥ नृपवल्लभराजोऽयं महेशेन प्रकाशितः ॥ ३६ ॥ जायफल, लौंग, नागरमोथा, दालचीनी, इलायची, सुहागा, हींग, जीरा, तेजपात, अजवायन, सोंठ, सेंधानमक, लोहभस्म, अभ्रकभस्म, तांबेकी भस्म, पारा, गन्धक, कालीमिरच, निसोध और चांदीभस्म यह प्रत्येक औषधि दो दो पल लेवे,इन सब औषधियोंको एकत्र करके आंमलोंके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बनावे । इन गोलि- योंके सेवन करनेसे शूल, गुल्म, आमवात, हृदयशूल, पार्श्वशूल, चक्षुःशूल, हलीमक, शिरःशूल, कटिशूल, आनाह, अष्ट प्रकारका शूल, कृमि, कुष्ठ, दद्रु, वातरक्त, भगन्दर, उपदंश, अतिसार, संग्रहणी, बवा- सीर और प्रवाहिकादि समस्त रोग नष्ट होते हैं । इस नृपवल्लभराज रसको स्वयं महादेवजीने कहा है ॥ ३२-३६ ॥ बृहन्नृपवल्लभ । रसगन्धकलौहाभ्रं नागं चित्रं त्रिवृत्समम् । टङ्कं जातीफलं हिंगुत्वगेलाब्दलवंगकम् ॥ ३७ ॥ तेजपत्रमजाजीं च यमानीविश्वसैन्धवम् । प्रत्येकं तोलकं चूर्णं मरीचतारयोस्तथा ॥ ३८ ॥

( २२४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । निरुत्थकं मृतं हेम तथा द्वादशरक्तिकम् । आर्द्रकस्य रसेनैव धात्र्याश्च स्वरसेन च ॥ ३९ ॥ भावयित्वा प्रदातव्यो माषद्वयप्रमाणतः । भक्षयेत्प्रातरुत्थाय पथ्यं भक्षयेथेप्सितम् ॥ ४० ॥ अग्निमान्यमजीर्णञ्च दुर्नामं ग्रहणीं जयेत् । आमाजीर्णप्रशमनः सर्वरोगनिषूदनः ॥ नाशयेदुदरान्रोगान्विष्णुचक्रमिवासुरान् ॥ ४१ ॥ पारा, गंधक, लोहभस्म, अभ्रकभस्म, नागभस्म, चित्रकमूल, निशोथ, सुहागा, जायफल, हींग, दालचीनी, इलायची, नागरमोथा, लौंग, तेजपात, जीरा, अजवायन, सोंठ, सेंधानमक, कालीमिरच और चांदीभस्म, यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला, सोनाभस्म १२ रत्ती इन सबको एकत्र पीसकर अदरक और आंवलोंके रसमें अलग २ भावना देकर

भाषाटीकासहित । ( २२५ ) परिभावितश्च सिद्धो भवेत्संग्रहणीकपाटः । वातो- त्तरायां मरिचाज्ययुक्तः पित्तोत्तरायां मधुपिप्प- लीभिः ॥ ४४ ॥ कफोत्तरायां विजयारसेन कटु- त्रयेणाज्ययुतो ग्रहण्याम् । क्षये ज्वरे चार्शसि षट्प्रकारे भगन्दरे चारुचिपीनसे च । मेहे च कृच्छ्रे गतधातुवर्द्धने गुञ्जाद्वयञ्चास्य महामयघ्नम् ॥ ४५ ॥ मोती,सोनाभस्म,पारा, गंधक, सुहागा, अभ्रकभस्म और कौड़ीकी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, शंखकी भस्म ७ भाग इन सब द्रव्योंको एकत्रकर अलसीके क्वाथमें मर्दन करके गोला बना नरम वस्त्रमें लपेटकर मूषामें संपुटकर हांडीमें रख दो प्रहरतक पकावे । जब शीतल होजावे तब एक लोहेके पात्रमें डालकर धतूरेके पत्ते, चीतेकी जड़ और मुसलीके रसकी अलग अलग भावना दे; फिर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे। इस औषधिका वातजन्य ग्रहणी रोगमें कालीमिर्चोंके चूर्ण और घृतके साथ, पित्तप्रधान ग्रहणीरोगमें पीपलके चूर्ण और शहदके साथ, कफप्रधान ग्रहणी रोगमें भांगके रस; त्रिकुटेके चूर्ण और घृतके साथ सेवन करे । क्षयरोग, छः प्रकारके अर्शरोग, भग- न्दर, अरुचि, पीनस, प्रमेह, मूत्रकृच्छ्रमें और नष्ट धातुको बढ़ानेके लिये इसका प्रयोग करना चाहिये । इसको संग्रहग्रहणीकपाट रस कहते हैं ॥ ४२-४५ ॥ महाराजनृपतिवल्लभ रस । कर्षत्रयं मृतं कान्तं मृताभ्रं मृतताम्रकम् । मृतं तारं माक्षिकञ्च कर्षं कर्षं प्रदापयेत् ॥ ४६ ॥ मृतं स्वर्णं मृतं तारं टङ्कणं शृङ्गमेव च । वसिंरं दन्तिमूलञ्च मरिचं तेजपत्रकम् ॥ ४७ ॥ यमानी बालकं मुस्तं शुण्ठकञ्च सधान्यकम् ।

( २३६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सिन्धूद्भवं सकर्पूरं विडङ्गं.चित्रकं विषम् ॥ ४८ ॥ पारदं गन्धकञ्चैव तोलमानं प्रदापयेत् । तोलद्वयं त्रिवृच्चूर्णं लवंगं तच्चतुर्गुणम् ॥ ४९ ॥ जातीकोषफलञ्चैव तत्समं तु वराङ्गकम् । सर्वेषामर्द्धभागन्तु विडकं तत्र मिश्रयेत् ॥ ५० ॥ सर्वमेकीकृतं यद्यत् त्रुटिचूर्णञ्च तत्समम् । भावना च प्रदातव्या छागीदुग्धेन सप्तधा ॥ ५१ ॥ मातुलुङ्गरसैः पश्चाद्भावयेत्सप्तवारकम् । छायाशुष्कां वटीं कृत्वा भक्षयेद्दशरक्तिकाम् ॥५२॥ कांतलोहभस्म ३ कर्ष, अभ्रकभस्म, तांबेकी भस्म, सोनामाखी और रूपामाखीकी भस्म, यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष लेवे। सोनाभस्म, चांदीभस्म, सुहागा, बारहसिंगेके सींगकी भस्म, गजपीपल, दंतीकी जड़, कालीमिरच, तेजपात, अजवायन, सुगन्धवाला, नागरमोथा, सोंठ, धनिया, सेंधानामक, कपूर, वायविडंग, चित्रक, विष, पारा और गंधक यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला, निसोधका चूर्ण दो तोले, लौंग, जावित्री, जायफल और दालचीनी यह प्रत्येक आठ आठ तोले, सब औषधियोंसे आधा भाग विडनमक और सब औषधियोंके समान छोटी इलायचियोंका चूर्ण इन सब औषधियोंको एकत्र करके बकरीके दूधकी सात तथा बिजौरे नींबूके रसकी सात भावना देकर छायामें सुखा दश दश रत्तीकी गोली बनाकर सेवन करे ॥ ४६–५२ ॥ मन्दानलं संग्रहणीं प्रवृद्धामामानुबन्धीं क्रिमि- पाण्डुरोगम् । छर्द्यम्लपित्तं हृदयामयञ्च गुल्मो- दरानाहभगंदरं च ॥५३॥ अर्शांसि वै पित्तकृता- नशेषान् सामं सशूलाष्टकमेव हन्ति । साजीर्ण-

भाषाटीकासहित । ( २२७ ) विष्टम्भंविसर्पदाहं विलम्बिकाञ्चाप्यलसं प्रमेहम् ॥५४॥कुष्ठान्यशेषाणि च कासशोषं हन्यात् स- शोथं ज्वरमूत्रकृच्छ्रम् । मतान्तरे सर्वतोभद्रनामा महेश्वरेणैव विभाषितोऽयम् ॥ ५५ ॥ इसके सेवन करनेसे मंदाग्नि, अत्यन्त बढ़ी हुई आम सहित संग्र- हणीरोग, कृमि, पाण्डु, वमन, अम्लपित्त, हृदयरोग, गुल्म, उदररोग, आनाह, भगन्दर, बवासीर, पित्तजनित अनेक प्रकारके रोग, आम- दोष, आठ प्रकारके शूल, विष्टब्धाजीर्ण, विसर्प, दाह, विलम्बिका, अलसक, प्रमेह, सब प्रकारके कुष्ठ; खांसी, शोथ, ज्वर और मूत्रकृच्छ्र रोग यह सब दूर होते हैं। इसको कोई सर्वतोभद्र रस भी कहते हैं । यह स्वयं महादेवजीने कहा है ॥ ५३-५५ ॥ माक्षिकं लौहमभ्रञ्च वङ्गं रजतहाटकम् । ग्रन्थियमानिका चोचं ताम्रं नागरटंकणम् ॥ ५६ ॥ सैन्धवं वालकं मुस्तं धान्याकं गन्धकं रसम् । शृङ्गी कर्पूरकञ्चैव प्रत्येकं माषकोन्मितम् ॥ ५७ ॥ माषद्वयं रामठं स्यान्मरिचानां चतुष्टयम् । जातीकोषं लवङ्गञ्च पत्रञ्च तोलकोन्मितम् ॥ ५८ ॥ नाभिशङ्खं विडङ्गञ्च शाणं माषद्वयं विषम् । कर्षषट्कं सत्रिमाषं सूक्ष्मैलानां ततः क्षिपेत् ॥ ५९॥ विडं कर्षद्वयं सर्वं छागीक्षीरेण पेषयेत् । चतुर्गुञ्जामितं खादेत्सानाहग्रहणीं जयेत् ॥ १६० ॥ शम्भुना निर्मितो ह्येष पूर्ववद्गुणकारकः । नाम्ना महाराजपूर्वो नृपवल्लभ उच्यते ॥ १६१ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे ग्रहणीरोगचिकित्सा ।

( २२८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । दूसरा महाराजनृपतिवल्लभ-सोनामाखी, लोह, अभ्रक, वंग, चांदी और सोना इन सबकी भस्म, पीपलामूल, अजवायन, दालचीनी, तांबा- भस्म, सोंठ, सुहागा, सेंधानमक, सुगन्धवाला, नागरमोथा, धनिया, शुद्ध गन्धक, शुद्ध पारा, काकड़ासिंगी और कपूर यह प्रत्येक औषधि एक एक मासा, हींग २ मासे लेवे; कालीमिरच ४ मासे, जावित्री, लौंग और तेजपात यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला लेवे । शंखकी भस्म और वायविडंग चार चार मासे, विष २ मासे, छोटी इलायचीके बीज ६। कर्ष और विडनमक २ कर्ष लेवे । इन सबको बकरीके दूधमें पीसकर चार चार रत्तीकी गोलियां बना लेवे । प्रतिदिन एक गोली खाये तो आनाह और ग्रहणी रोग दूर हो, यह महाराज- नृपतिवल्लभ पहिले कहे महाराजनृपतिवल्लभके समान गुणकारक है । इसको महादेवजीने निर्माण किया है ॥ १५६-१६१ ॥ इति ग्रहणीरोगचिकित्सा समाप्त । अथार्शोऽधिकार । चक्रेश्वर रस । चतुर्भागं शुद्धसूतं पञ्च टंकणमभ्रकम् । त्रिदिनं भावयेद्धर्मे द्रवैः श्वेतपुनर्नवैः ॥ १ ॥ द्विगुञ्जं भक्षयेन्नित्यं वातदुर्नामशान्तये । सिद्धश्चक्रेश्वरो नाम रसश्चार्शःकुलान्तकः ॥ २ ॥ शुद्ध पारा ४ भाग, सुहागा और अभ्रकभस्म पांच पांच भाग इन सबको एकत्र करके सफेद विषखपरेके रसमें तीन दिनतक धूपमें खरल करे । फिर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन कर- नेसे वातजन्य अर्शरोग दूर होता है, यह चक्रेश्वर रस अर्शकुलनाशक है । (चक्रेश्वरमें पारदभस्म या रससिंदूर पारेके स्थानमें डालना चाहिये, अथवा द्विगुण गंधक मिलाकर पारा डालना चाहिये ) ॥ १ ॥ २ ॥

भाषाटीकासहित। (२२९) तीक्ष्णमुख रस। मृतसूतार्कहेमाभ्रं तीक्ष्णं मुण्डञ्च गन्धकम् । मण्डूरञ्च समं ताप्यं मर्द्यं कन्याद्रवैर्दिनम् ॥३॥ अन्धमूषागतं सर्वं ततः पाच्यं दृढाग्निना । चूर्णितं सितया माषं खादेत्तच्चार्शसां हितम् ॥ रसस्तीक्ष्णमुखो नाम चासाध्यमपि साधयेत् ॥४॥ पारेकी भस्म, तांबेकी भस्म, सोनेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, तीक्ष्ण- लोहभस्म, मुण्डलोहभस्म, गंधक, मण्डूरभस्म और सोनामाखीकी भस्म इन सबको घीकारके रसमें एक दिनतक खरल करे। पश्चात् इसको अन्धमूषामें रखकर तीक्ष्ण अग्निसे पकावे। जब शीतल होजाय तब मूषा- मेंसे औषधिको बाहर निकालकर चूर्ण कर ले। इसको एकमासे परि- माण मिश्रीके साथ सेवन करनेसे असाध्य अर्श रोग भी नष्ट होजाता है। इसको तीक्ष्णमुख रस कहते हैं ॥ ३ ॥ ४ ॥ अर्शःकुठार रस । शुद्धसूतं द्विधा गन्धं मृतलौहञ्च ताम्रकम् । प्रत्येकं द्विपलं दन्ती त्र्यूषणं शूरणन्तथा ॥ ५ ॥ शुभा टंकयवक्षारसैन्धवं पलपञ्चकम् । पलाष्टकं स्नुहीक्षीरं द्वात्रिंशच्च गवां जलैः ॥ ६ ॥ आपिण्डितं पचेदग्नौ खादेन्माषद्वयं ततः । रसश्चार्शःकुठारोऽयं सर्वरोगकुलान्तकः ॥ ७ ॥ शुद्ध पारा एक पल, शुद्ध गंधक दो पल, लोहेकी भस्म और तांबेकी भस्म आठ आठ तोले, दंती, सोंठ, मिरच, पीपल, जमींकंद, वंशरोचन, सुहागा, जवाखार और सेंधानमक यह सब बीस बीस

(२३०) रसेन्द्रसारसंग्रह । तोले, थूहरका दूध ३२ तोले और गोमूत्र १२८ तोले लेवे । इन सबको एकत्र करके खूब खरल करके गोलासा बना लेवे । फिर इसको विधि- पूर्वक मंद मंद अग्निसे पकावे । प्रतिदिन इसमेंसे दो मासे परिमाण सेवन करे तो यह अर्शकुठार रस सब रोगोंको नष्ट करता है ॥५-७॥ चक्राख्य रस । मृतसूताभ्रवैक्रान्तं ताम्रं कांस्यं समं समम् । सर्वतुल्येन गन्धेन दिनं भल्लातकद्रवैः ॥ ८ ॥ मर्दयेद्यत्नतः पश्चाद्वटीं कुर्याद्द्विगुञ्जिकाम् । भक्षणाद्गदजान् हन्ति द्वन्द्वजान्सर्वजानपि ॥ ९ ॥ पारेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, वैक्रान्तकी भस्म, तांबेकी भस्म और कांसेकी भस्म यह सब औषधि समान भाग लेवे और सबकी बराबर शुद्ध गंधक लेवे । इन सबको एकत्र भिलावेके रसमें एक दिन तक खरल करे । फिर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे द्वन्द्वज और सर्वदोषजनित अर्शरोग दूर होता है ॥८॥९॥ नित्योदित रस । मृतसूताभ्रलौहार्कविषं गन्धं समं समम् । सर्वतुल्यन्तु भल्लातफलमेकत्र चूर्णयेत् ॥ १०॥ माषमात्रं लिहेदाज्यै रसश्चार्शांसि नाशयेत् । नित्योदितो रसो नाम गुदोद्भवकुलान्तकः ॥ ११ ॥ पारेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, लोहेकी भस्म, तांबेकी भस्म, शुद्ध विष और शुद्ध गंधक यह सब समान भाग लेवे और सबकी बराबर शुद्ध भिलावे लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर तीन दिन तक जमींकं- दके रसमें भावना देवे और खरल करे । इसमेंसे प्रतिदिन एक मासे परिमाण औषधि लेकर घृतमें मिलाकर सेवन करनेसे अर्शरोग नष्ट होता है। यह नित्योदित रस बवासीरको जड़से नष्ट करता है॥१०॥११॥

भाषाटीकासहित । (२३१) चन्द्रप्रभा वटिका । क्रिमिरिपुदहनव्योषत्रिफलासुरदारुचव्यभूनिम्बम् । मागधिमूलं मुस्तं सशटा वचा धातुमाक्षिकञ्चैव ॥ लवणक्षारनिशायुगकुस्तुम्बुरुगजकणातिविषा ।१२॥ कर्षांशकान्येव समानि कुर्यात्पलाष्टकं चाश्मज- तोर्विदध्यात् । निष्पत्रशुद्धस्य पुरस्य धीमान् पलद्वयं लौहरजस्तथैव ॥ १३ ॥ सिताचतुष्कं पलमत्र वांश्यां निकुम्भकुम्भात्रिसुगन्धियुक्तम् । चन्द्रप्रभेयं गुटिका विधेया अर्शांसि निर्णाशयते षडेव॥१४॥भगन्दरं कामलपाण्डुरोग विनष्टवह्नेः कुरुते च दीप्तिम् । हन्त्यामयान् पित्तकफानिलो- त्थान्नाडीगते मर्मगते व्रणे च ॥ १५ ॥ ग्रन्ध्यर्बुदे विद्रधिराजयक्ष्ममेहे भगाख्ये प्रदरे च योज्या । शुक्रक्षये चाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे मूत्रप्रवाहेऽप्युदरा- मये च ॥१६॥ तक्रानुपानं त्वथ मस्तुपानमाजो रसो जाङ्गलजो रसो वा । पयोऽथवा शीतजलानु- पानं बलेन नागस्तुरगो जवेन ॥ १७ ॥ दृष्ट्या सुपर्णः श्रवणे वराहः कान्त्या रतीशो धिषणश्च बुद्धया । न पानभोज्ये परिहार्यमस्ति न शीत- वातातपमैथुनेषु । शम्भुं समभ्यर्च्य कृतप्रणामं प्राप्ता गुटी चन्द्रमसःप्रसादात् ॥१८॥ शुक्रदोषान् निहन्त्याशु प्रमेहानपि दारुणान् । वलीपलित- निर्मुक्तो वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ १९ ॥

( २३२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । वायविडंग, चीतेकी जड़, सोंठ, मरिच, पीपल, हरड़, बहेड़ा, आमला, देवदारु, चव्य, चिरायता, पीपलामूल, नागरमोथा, कचूर, वच, सोनामाखी भस्म, सेंधानमक, जवाखार, सज्जीखार, हल्दी, दारु- हल्दी, धनिया, गजपीपल और अतीस यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष लेवे, शिलाजीत ८ पल लेवे, शुद्ध गूगल २ पल, लोहा २ पल, मिश्री ४ पल, वंशलोचन १ पल, दन्तीकी जड़ १ पल, निसोथ १ पल, दालचीनी १ पल, इलायची १ पल और तेजपात १ पल लेवे; इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर गोली बना लेवे । इस चन्द्रप्रभा गुटिकाके सेवन करनेसे छः प्रकारकी बवासीर, भगन्दर, कामला और पांडुरोग नष्ट होते हैं । मंदाग्नि नष्ट होकर अग्नि दीप्त होती है । पित्त, कफ और वातजन्य रोग नष्ट होते हैं । तथा नाड़ीगत व्रण, मर्मगत व्रण, ग्रंथि, अर्बुद, रसौली, विद्रधि, राजयक्ष्मा, प्रमेह, भगन्दर, प्रदर, शुक्रक्षय, पथरी रोग, मूत्रकृच्छ्र, मूत्रप्रवाह और उदरामय प्रभृति समस्त रोग नष्ट होते हैं । इस औषधिके सेवन करनेके पश्चात् तक्र, दहीका तोड़, बकरीका दूध, जंगल प्रदेशके जीवोंका मांस, दूध अथवा शीतल जल पान करे । इस औषधिके सेवन करनेसे हाथीके समान बल; घोड़ेके समान गतिशक्ति, गरुड़के समान दृष्टिशक्ति, सूअरके समान श्रवणशक्ति, कामदेवके समान कांति और बृहस्पतिके समान बुद्धिशक्ति उत्पन्न होती है । इस औषधिके सेवन करनेपर पान भोजन, शीतल वायुका सेवन, सूर्यकी धूप और स्त्री प्रसंग आदिका कुछ नियम नहीं.है । इससे वीर्यदोष और अत्यंत दारुण प्रमेह रोग नष्ट होता है तथा वलीपालित रोग नष्ट होकर वृद्ध भी तरुणताको प्राप्त होता है । इसको चन्द्रमाके प्रसादसे प्राप्त हुई चन्द्रप्रभा वटी कहते हैं ॥ १२-१९ ॥ माणाद्य लोह । माणशूरणभल्लातत्रिवृद्दन्तीसमन्वितम् । त्रिकत्रयसमायुक्तं लौहं दुर्नामनाशनम् ॥ २० ॥

भाषाटीकासहित । ( २३३ ) मानकन्द, जमींकंद, भिलावे, निसोध, दन्तीमूल, सोंठ, मिरच, पीपल, हरड़, बहेड़ा, आमला, तेजपात, दालचीनी और इलायची यह सब औषधि समान भाग लेवे और सबके बराबर लोहा लेवे; इन सबको एकत्र करके जलमें पीसकर गोली बना लेवे । प्रतिदिन इस- मेंसे यथामात्रानुसार उचित अनुपानके साथ सेवन करे तो बवासीर नष्ट होती है ॥ २० ॥ चंचुकुठार रस । रसगन्धकलौहानां प्रत्येकं भागयुग्मकम् । दन्तित्रिकटुकुष्ठैकं षड्भागं लाङ्गलस्य च ॥ २१ ॥ क्षारसैन्धवटङ्गानां प्रत्येकं भागपञ्चकम् । गोमूत्रस्य च द्वात्रिंशत्स्नुहीक्षीरं तथैव च ॥ २२ ॥ यावच्च पिण्डितं सर्वं तावन्मृद्वग्निना पचेत् । माषद्वयं ततः खादेद्दिवास्वप्नादि वर्जयेत् । रसश्चञ्चुकुठारोऽयमर्शासां कुलनाशनः ॥ २३ ॥ पारा दो भाग,गंधक दो भाग और लोहेकी भस्म दो भाग लेवे; सोंठ, मरिच, पीपल, दंतीकी जड़, कूठ और कलिहारी यह प्रत्येक औषधि छः छः भाग लेवे; जवाखार, सेंधानमक और सुहागा यह प्रत्येक पांच पांच भाग, गोमूत्र और थूहरका दूध प्रत्येक बत्तीस २ भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके मंद मंद अग्निसे तब- तक पकावे जबतक कि औषधिका गोला न हो जाय । प्रतिदिन इस- मेंसे दो मासे औषधि खाये और इसपर दिनमें सोना आदि त्याग देवे । यह चंचुकुठार रस बवासीरको समूल नष्ट करता है ॥२१-२३॥ शिलागन्धक वटक । शिलागन्धकयोश्चूर्णं पृथग्भृङ्गरसाऽऽप्लुतम् । सप्ताहं भावयेत्सर्पिर्मधुभ्याञ्च विमर्दयेत् ॥२४॥

( २३४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अर्शसश्चानुलोम्यार्थं हताग्निबलवर्द्धनम् । रक्तिकाद्वितयं खादेत्कुष्ठादिरहितो नरः ॥ २५ ॥ मैनशिल और गंधक दोनोंको समान भाग लेकर चूर्ण कर लेवे । फिर भांगरेके रसकी सात भावना देकर घी और शहदमें खरल करके दो रत्ती परिमाण सेवन करनेसे बवासीर रोग नष्ट होता है । तथा मंदाग्नि दीप्त होती है और कुष्ठादि रोग दूर होते हैं ॥ २४ ॥ २५ ॥ जातीफलादि वटी । जातीफलं लवङ्गञ्च पिप्पली सैन्धवन्तथा । शुण्ठीधूस्तूरबीजञ्च दरदं टङ्कणं तथा ॥ २६ ॥ समं सर्वं विचूर्ण्याथ जम्भीराम्भसा विमर्दयेत् । जातीफलवटिकेयमर्शोऽग्निमान्द्यनाशिनी ॥ २७ ॥ जायफल, लौंग, पीपल, सेंधानमक, सोंठ, धतूरेके बीज, सिंगरफ और सुहागा इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करके यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे बवासीर और मंदाग्नि नष्ट होती है । इसको जातीफलादि वटी कहते हैं ॥ २६ ॥ २७ ॥ पञ्चानन वटी । मृतसूताभ्रलोहानि मृतार्कगन्धकैः सह । सर्वाणि समभागानि भल्लातं सर्वतुल्यकम् ॥ २८ ॥ वन्यसूरणकन्दोत्थैर्द्रवैः पलप्रमाणतः । मर्दयेद्दिनमेकञ्च माषमात्रं पिबेद् घृतैः ॥ २९ ॥ भक्षणाद्धन्ति सर्वाणि चार्शांसि च न संशयः । असाध्येष्वपि कर्तव्या चिकित्सा शंकरोदिता ॥ कुष्ठरोगं निहन्त्याशु मृत्युरोगविनाशिनी ॥३०॥ पारेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, लोहेकी भस्म, तांबेकी भस्म और शुद्ध गंधक इन सब औषधियोंको समान भाग लेवे और सबके बरा-

भाषाटीकासहित । ( २३५ ) बर भिलावे लेवे, सबको एकत्र पीसकर वनजमीकंदके चार पल रसमें एक दिनतक खरल करे । इसमेंसे प्रतिदिन एक मासे औषधि लेकर घृतके साथ सेवन करे । इसके सेवन करनेसे असाध्य अर्शरोग, कुष्ठरोग और मृत्युजनक घोर रोग भी शीघ्र ही नष्ट हो जात हैं; इसको महादेवने कहा है ॥ २८-३० ॥ अष्टांग रस । गन्धं रसेन्द्रं मृतलौहकिट्टं फलत्रयं व्यूषणवह्नि- भृङ्गम् । कृत्वा समं शाल्मलिका गुडूचीरसेन यामत्रितयं विमर्द्य । निष्कप्रमाणं गदितानुपानैः सर्वाणि चार्शांसि हरेद्रसस्य ॥ ३१ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे अर्शोऽधिकारः । गन्धक, पारा, लोहेका मण्डूर, हरड़, बहेड़ा, आमला, सोंठ, मरिच; पीपल, चीतेकी जड़ और भांगरा इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर सेमल और गिलोयके रसमें तीन प्रहर खरल करके चार मासे औषधि यथोचित अनुपानके साथ सेवन करनेसे सब प्रकारकी बवा- सीर दूर होती है । इसको अष्टांगरस कहते हैं ॥ ३१ ॥ इति अर्शोऽधिकार समाप्त । अथ अजीर्णाधिकार । महोदधि वटी । ऐकैकं विषसूतञ्च जातीटंकं द्विकं द्विकम् । कृष्णात्रिकं विश्वषट्कं गन्धं कापर्दकं द्विकम् ॥ १॥ देवपुष्पं बाणमितं सर्वं संमर्द्य यत्नतः । महोदधिवटी नाम्ना नष्टमग्निं प्रदीपयेत् ॥ २ ॥

( २३६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । विष १ भाग, पारा १ भाग, जायफल २ भाग, सुहागा २ भाग, पीपल ३ भाग, सोंठ ६ भाग, गंधक २ भाग, कौड़ीकी भस्म २ भाग और लौंग ५ भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर जलमें खरल करके यथोचित मात्रानुसार वटी बनाके सेवन करनेसे नष्ट अग्नि फिरसे दीप्त हो जाती है । इसको महोदधि वटी कहते हैं ॥ १ ॥ २ ॥ अग्नितुण्डी रस । शुद्धसूतं विषं गन्धमजमोदा फलत्रिकम् । स्वर्जिक्षारं यवक्षारं वह्निसैन्धवजीरकम् ॥ ३ ॥ सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं त्र्यूषणन्तथा । विषमुष्टिसमं सर्वं जम्बीराम्लेन मर्दयेत् ॥ मरिचाभां वटीं खादेद्वह्निमान्द्यप्रशान्तये ॥ ४ ॥ शुद्ध पारा, विष, गंधक, अजवायन, हरड़, बहेड़ा, आमला, सज्जी, जवाखार, चीतेकी जड़, सेंधानमक, जीरा, कालानमक ( बिरिया संचर नमक ) वायविडंग, सामुद्रलवण, सोंठ, मरिच, पीपल और कुचला इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करके मरिचकी बराबर गोली बना लेवे । इस औषधिके यथोक्त मात्रानुसार सेवन करनेसे मंदाग्नि नष्ट होती है ॥ ३ ॥ ४ ॥ वडवानल रस । शुद्धसूतस्य कर्षैकं गन्धकं तत्समं मतम् । पिप्पली पञ्चलवणं मरिचञ्च फलत्रयम् ॥ ५ ॥ क्षारत्रयं समं सर्वं, चूर्णं कृत्वा प्रयत्नतः । निर्गुण्डयाश्च द्रवेणैव भावयेद्दिनमेकतः ॥ वडवानलनामाऽयं मन्दाग्निश्च विनाशयेत् ॥ ६ ॥ शुद्ध पारा १ कर्ष, शुद्ध गंधक १ कर्ष, पीपल १ कर्ष, पांचों लवण प्रत्येक एक एक कर्ष, काली मिरच १ कर्ष, त्रिफला ३ कर्ष,

भाषाटीकासहित । ( २३७ ) जवाखार १ कर्ष, सज्जी १ कर्ष और सुहागा १ कर्ष इन सब औषधि- योंको एकत्र खरल करके सम्हालूके रसमें एक दिन भावना देकर यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे मंदाग्नि दूर होती है । इसको वड- वानल रस कहते हैं ॥ ५ ॥ ६ ॥ हुताशन रस । गन्धेशटंकणैकैकं विषमत्र त्रिभागिकम् । अष्टभागन्तु मरिचं जम्भाम्भोमर्दितं दिनम् ॥ ७ ॥ तद्वटीं मुद्गमानेन कृत्वाऽद्रेण प्रयोजयेत् । शूलारोचकगुल्मेषु विषूच्यां वह्निमान्द्यके ॥ अजीर्णे सन्निपातादौ शैत्ये जाड्ये शिरोगदे ॥ ८ ॥ गन्धक, पारा और सुहागा यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, विष ३ भाग, काली मिरच ८ भाग इन सब औषधियोंको एकत्र जम्बीरी नींबूके रसमें एक दिन अच्छे प्रकारसे खरल करके मूंगकी बराबर गोली बना लेवे । इन गोलियोंको अदरकके रसके साथ सेवन करे । इसके सेवन करनेसे शूल, अरुचि, गुल्म, विषूचिका, अग्निमान्द्य, अजीर्ण, सन्निपात, शैत्य, जडता और शिरोरोग नष्ट होता है । इसको हुताशन रस कहते हैं ॥ ७ ॥ ८ ॥ बृहत् हुताशन रस । एकद्विकद्वादशभागयुक्तं योज्यं विषं टंकणमूष- णञ्च । हुताशनो नाम हुताशनस्य करोति वृद्धिं कफजिन्नराणाम् ॥ ९ ॥ विष एक भाग, सुहागा दो भाग और कालीमिरच १२ भाग लेवे; इन सबको एकत्र पीसकर यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे अग्निकी वृद्धि होकर कफ नष्ट होता है ॥ ९ ॥ ९

( २३८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अमृतकल्प वटी । शुद्धौ पारदगन्धौ च समानौ कज्जलीकृतौ । तयोरर्द्धं विषं शुद्धं तत्समं टंकणं भवेत् ॥ १० ॥ भृङ्गराजद्रवैर्भाव्यं त्रिदिनं यत्नतः पुनः । मुद्गप्रमाण! वटिकाः कर्त्तव्या भिषजां वरैः ॥ ११ ॥ वटीद्वयं हरेच्छूलमग्निमान्द्यं सुदारुणम् । अजीर्णं जरयत्याशु धातुपुष्टिं करोति च ॥ १२ ॥ नानाब्याधिहरा चेयं वटी गुरुवचो यथा । अनुपानविशेषेण सम्यग्गुणकरी भवेत् ॥ १३ ॥ शुद्ध पारा १ भाग, गन्धक १ भाग, विष १ भाग और सुहागा १ भाग लेवे । पहले पारे गंधककी कज्जली कर ले; फिर इन सब औष- धियोंको एकत्र करके भांगरेके रसमें तीन भावना देकर मूंगकी बराबर गोली बना लेवे। इनमेंसे दो गोली नित्य खानेसे शूल, अग्निकी मंदता और अजीर्ण रोग नष्ट होते हैं, धातुकी वृद्धि होती है और अनेक प्रकारके रोग नष्ट होते हैं । यह गुरुदेवके वचनानुसार अनुपानविशे- षोंके साथ सेवन करनेसे श्रेष्ठ गुणोंको उत्पन्न करती है ॥ १०-१३ ॥ अग्निकुमार रस । रसेन्द्रगन्धौ सह टंकणेन समं विषं योज्यमिह त्रिभागम् । कपर्दशंखाविह नेत्रभागौ मरीचमत्रा- ष्टगुणं प्रदेयम् ॥ १४ ॥ सुपक्वजम्बीररसेन घृष्टः सिद्धो भवेदग्निकुमार एषः । विषूचिकाजीर्णसमी- रणार्त्ते दद्याद्धि वह्नौ ग्रहणीगदे च ॥ १५ ॥

भाषाटीकासहित । (२३९) पारा, गंधक,सुहागा प्रत्येक एक एक भाग, विष तीन भाग,शंखकी भस्म २ भाग, कौड़ीकी भस्म २ भाग और काली मिरच ८ भाग लेवे। इन सब औषधियोंको एकत्र करके अच्छे प्रकारसे पके हुए जम्बीरी नींबूके रसमें खरल करके चार चार रत्तीकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंके सेवन करनेसे विषूचिका, अजीर्ण, वातरोग और ग्रहणी रोग नष्ट होते हैं। इसको अग्निकुमाररस कहते हैं ॥ १४ ॥ १५ ॥ बृहदग्निकुमार रस। शुद्धसूतं द्विधा गन्धं गन्धतुल्यञ्च टंकणम् । फलत्रयं यवक्षारं व्योषं पञ्चपटूनि च ॥ १६ ॥ द्वादशैतानि सर्वाणि रसतुल्यानि दापयेत् । संमर्द्य सप्तधा सर्वं भावयेदार्द्रकद्रवैः ॥ १७ ॥ संशोष्य चूर्णयित्वा तु भक्षयेदार्द्रकाम्बुना । शाणमात्रं वयो वीक्ष्य नानाऽजीर्णप्रशान्तये ॥ रसश्चाग्निकुमारोऽयं महेशेन प्रकाशितः ॥ १८ ॥ पारा १ भाग, गन्धक २ भाग, सुहागा २ भाग, त्रिफला, जवा- खार, त्रिकुटा और पांचों लवण यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग इन सब औषधियोंको एकत्र करके अदरखके रसकी सात भावना देवे और धूपमें सुखा लेवे। पश्चात् इसका चूर्ण करके रोगीकी अवस्थाको देखकर चार मासे परिमाण अदरखके रसके साथ सेवन करे। अनेक प्रकारके अजीर्णोंको दूर करनेवाली यह औषधि स्वयं महादेवने कही है ॥ १६-१८ ॥ महाग्निकारकश्चै कालभास्करतेजसाम् । अग्निमान्द्यभवान् रोगान् शोथं पाण्ड्वामयं जयेत् १९ दुर्नामग्रहणीसामरोगान् हन्ति न संशयः । यथेष्टाहारचेष्टस्य नास्त्यत्र नियमः क्वचित् ॥२०॥