भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

सतरहवाँ अध्याय कथासार—अनेक प्रकारके प्रेमोन्मादके बीचमें रात्रिमें द्वारको नहीं खोल करके तीन प्राचीरोंको लाँघकर महाप्रभु तैलङ्गी-गायोंके बीचमें कछुएके आकारमें भूमिपर पड़े मिले थे, यही इस अध्यायमें वर्णित हुआ है। —(अमृतप्रवाह भाष्य) गुरुके मुखसे श्रौतपन्थायें श्रीगौरकी अप्राकृत-लीलाका वर्णन :- लिख्यते श्रीलगौरेन्दोरत्यद्भुतमलौकिकम् ।। यैर्दृष्टं तन्मुखाच्छ्रुत्वा दिव्योन्माद-विचेष्टितम् ॥ 1 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 1 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—श्रीगौराङ्गके अतिशय अद्भुत अलौकिक दिव्योन्मादकी चेष्टा जिन्होंने (अपने नेत्रोंसे) देखी है, मैं उनके मुखसे श्रवण करके ही लिख रहा हूँ॥ 1 ॥ अनुभाष्य— यैः (सौभाग्यवद्भिर्द्दामोदर-रघुनाथ-प्रमुखैः अन्तरङ्गैः भक्तैः) श्रीलगौरेन्दोः (गौरचन्द्रस्य) अद्भुतम् (अश्रुतचरम्) अलौकिकम् (अदृष्टचरं) दिव्योन्माद-विचेष्टितं (महाभावोन्मत्तेहितं) दृष्टं (प्रत्यक्षीकृतं) तन्मुखात् (तेषां श्रीगुरूणां कीर्त्तनकारिणां श्रीमुखादेव) तत् श्रुत्वा [मया] लिख्यते। श्लोक-भावानुवाद—श्रीगौरचन्द्रकी महाभावमें उन्मत्त चेष्टा, जो पहले कभी सुनी और देखी नहीं गयी, उसे महाप्रभुके जिन प्रमुख अन्तरङ्ग भक्त सौभाग्यवान् श्रीस्वरूप दामोदर और श्रीरघुनाथदास गोस्वामीने प्रत्यक्ष देखा है, उन श्रीगुरुओंके श्रीमुखसे वर्णित उस लीलाको श्रवण करके मैं लिख रहा हूँ॥ 1 ॥ जय जय श्रीचैतन्य जय नित्यानन्द। जयाद्वैतचन्द्र जय गौरभक्तवृन्द ॥ 2 ॥ अनुवाद—श्रीचैतन्य महाप्रभुकी जय हो, जय हो। श्रीनित्यानन्द प्रभुकी जय हो। श्रीअद्वैतचन्द्र प्रभुकी जय हो और समस्त गौरभक्तोंकी जय हो॥ 2 ॥ महाप्रभुका उन्माद और प्रलाप :- एइमत महाप्रभु रात्रि-दिवसे। उन्मादेर चेष्टा प्रलाप करे प्रेमावेशे ॥ 3 ॥ अनुवाद—इसी प्रकार महाप्रभुकी रात-दिन चेष्टाएँ उन्मत्तकी भाँति होतीं और वे प्रेमके आवेशमें प्रलाप करते ॥ 3 ॥ महाप्रभुके तत्कालीन नित्यसङ्गी :- एकदिन प्रभु स्वरूप-रामानन्द-सङ्गे। अर्द्धरात्रि गोञाइला कृष्णकथा-रङ्गे ॥ 4 ॥ अनुवाद—एकदिन महाप्रभुने श्रीस्वरूप दामोदर और श्रीरामानन्द रायके साथ आनन्दपूर्वक कृष्णलीलाके आस्वादनमें आधी रात व्यतीत कर दी॥ 4 ॥ भाव-उपयोगी गानके द्वारा श्रीस्वरूपकी महाप्रभु-सेवा :- यबे येइ भाव प्रभु करये उदय। भावानुरूप गीत गाय स्वरूप-महाशय ॥ 5 ॥ अनुवाद—महाप्रभुमें जब जिस प्रकारका भाव उदित होता, तब श्रीस्वरूप दामोदर उनके भावके अनुरूप गीत गाते ॥ 5 ॥ महाप्रभुके प्रिय ग्रन्थसे श्रीरायके द्वारा श्लोकका पाठ :- विद्यापति, चण्डीदास, श्रीगीतगोविन्द । भावानुरूप श्लोक पड़ेन राय-रामानन्द ॥ 6 ॥ अनुवाद—श्रीरामानन्द राय भी महाप्रभुके भावोंके अनुरूप श्रीविद्यापति, श्रीचण्डीदास और श्रीगीतगोविन्दके श्लोक पढ़ते ॥ 6 ॥

420 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/7-16 ] स्वयं महाप्रभुके द्वारा श्लोकका पाठ और विलापमयी उक्ति :- मध्ये मध्ये आपने प्रभु श्लोक पड़िया। श्लोकेर अर्थ करेन प्रभु विलाप करिया ॥ 7 ॥ अनुवाद—बीच-बीचमें स्वयं महाप्रभु भी श्लोक पढ़ते और विलाप करते हुए श्लोकके अर्थको प्रकाशित करते ॥ 7 ॥ महाप्रभुके शयनके बाद दोनोंका प्रस्थान :- एइमते नानाभावे अर्द्धरात्रि हैल। गोसाञिरे शयन कराइ' दुँहे घरे गेल ॥ 8 ॥ अनुवाद—इस प्रकार महाप्रभुके अनेक प्रकारके भावोंमें आधी रात बीत गयी। महाप्रभुको शय्यापर लिटाकर श्रीस्वरूप दामोदर और श्रीरामानन्द राय भी अपने-अपने वासस्थानपर चले गये ॥ 8 ॥ महाप्रभुके द्वारा उच्च नाम-सङ्कीर्तन :- गम्भीरार द्वारे गोविन्द करिला शयन। अर्द्धरात्रित्रे प्रभु करेन उच्चसङ्कीर्त्तन ॥ 9 ॥ अनुवाद—श्रीगोविन्द गम्भीराके (महाप्रभुके कमरेके) द्वारपर लेट गये। तब आधी रातमें महाप्रभु उच्च स्वरसे सङ्कीर्तन करने लगे ॥ 9 ॥ महाप्रभुका दिव्योन्माद :- आचम्बिते शुनेन प्रभु कृष्णवेणु-गान। भावावेशे प्रभु ताँहा करिला प्रयाण ॥ 10 ॥ अनुवाद—महाप्रभुने अकस्मात् श्रीकृष्णका वेणुगान सुना। तब भावावेशमें उन्होंने जहाँ श्रीकृष्ण वेणुगान कर रहे थे, उस स्थानकी ओर गमन किया ॥ 10 ॥ तिनद्वारे कपाट ऐछे आछे त' लागिया। भावावेशे प्रभु गेला बाहिर हञा ॥ 11 ॥ अनुवाद—गम्भीराके तीनों द्वारोंके कपाट बन्द थे, किन्तु भावावेशमें महाप्रभु बाहर निकलकर चले गये ॥ 11 ॥ सिंहद्वार-दक्षिणे आछे तैलङ्गी-गाभीगण। ताँहा याइ' पड़िला प्रभु हञा अचेतन ॥ 12 ॥ अनुवाद—सिंहद्वारके दक्षिणमें तैलङ्गी (तेलगु प्रदेश की) गायें थी, महाप्रभु वहाँ भावावेशमें अचेतन होकर उन गायोंके बीचमें गिर पड़े ॥ 12 ॥ महाप्रभुके शब्दको नहीं सुनकर सभीके द्वारा महाप्रभुको ढूँढ़ना और उनकी प्राप्ति :- एथा गोविन्द प्रभुर शब्द ना पाञा। स्वरूपे बोलाइल कपाट खुलिया ॥ 13 ॥ अनुवाद—इधर श्रीगोविन्दने महाप्रभुका कोई भी शब्द नहीं सुनकर द्वार खोला। महाप्रभुको भीतर नहीं देखकर श्रीगोविन्दने श्रीस्वरूप दामोदरको बुलवाया ॥ 13 ॥ तबे स्वरूप-गोसाञि सङ्गे लञा भक्तगण। देउटि ज्वालिया करेन प्रभुर अन्वेषण ॥ 14 ॥ अनुवाद—तब श्रीस्वरूप दामोदरने मशाल जलायी और भक्तोंको अपने साथ लेकर महाप्रभुको ढूँढ़ने लगे ॥ 14 ॥ अनुभाष्य— 'देउटि',—दीपकाष्ठ (मशाल) ॥ 14 ॥ इति-उति अन्वेषिया सिंहद्वारे गेला। गाभीगण-मध्ये याइ' प्रभुरे पाइला ॥ 15 ॥ अनुवाद—इधर-उधर ढूँढ़ते हुए जब वे सिंहद्वारपर पहुँचे, तब उन्हें महाप्रभु गायोंके बीच अचेतन अवस्थामें मिले ॥ 15 ॥ महाप्रभुकी अवस्था :- पेटेर भितर हस्त-पाद—कूर्मेर आकार। मुखे फेन, पुलकाङ्ग, नेत्रे अश्रुधार ॥ 16 ॥ अनुवाद—महाप्रभुके हाथ और पाँव उनके पेटके भीतर चले जानेसे उनका शरीर कछुएके आकारका हो गया था। उनके मुखसे फेन निकल रहा था, अङ्ग पुलकित हो रहे थे और नेत्रोंसे अश्रुओंकी धारा

[ 17/16-28 सतरहवाँ अध्याय 421

प्रवाहित हो रही थी॥16॥ अचेतन पड़ियाछेन,—येन कुष्माण्ड-फल। बाहिरे जड़िमा, अन्तरे आनन्द-विह्वल॥17॥ अनुवाद—महाप्रभु अचेतन अवस्थामें पड़े थे, उनका शरीर कुम्हड़ेके (काशीफलके) समान दिख रहा था। यद्यपि महाप्रभु बाहरमें जड़वत् (निष्क्रिय) थे, किन्तु भीतरमें वे आनन्दसे विह्वल हो रहे थे॥17॥ गाभी-सब चौदिके शुँके प्रभुर श्रीअङ्ग। दूर कैले नाहि छाड़े प्रभुर श्रीअङ्ग-सङ्ग॥18॥ अनुवाद—सभी गायें महाप्रभुको चारों ओरसे घेरकर उनके श्रीअङ्गोंको सूंघ रही थी। उनको वहाँसे हटानेका प्रयास करनेपर भी वे महाप्रभुके दिव्य कलेवरको छोड़कर पीछे नहीं हट रही थीं॥18॥ महाप्रभुकी चेतनताको सम्पादित करनेमें बहुत प्रयत्न और घरमें लाना :- अनेक करिला यत्न, ना हय चेतन। प्रभुरे उठाञा घरे आनिला भक्तगण॥19॥ अनुवाद—श्रीस्वरूप दामोदरादि भक्तोंके द्वारा बहुत प्रयत्न करनेपर भी महाप्रभुकी चेतनता नहीं लौटी। सभी भक्त महाप्रभुको उसी अवस्थामें उठाकर गम्भीरामें ले आये॥19॥ उच्च-सङ्कीर्तनसे महाप्रभुकी चेतनता और अर्द्धबाह्यदशामें आना :- उच्च करि' श्रवणे करे नामसङ्कीर्त्तन। अनेकक्षणे महाप्रभु पाइला चेतन॥20॥ अनुवाद—सभी भक्त महाप्रभुके कानके निकट उच्च स्वरसे नाम-सङ्कीर्तन करने लगे, तब बहुत देरके बाद महाप्रभुमें चेतनता आयी॥20॥ चेतन हइले हस्त-पाद बाहिरे आइल। पूर्ववत् यथायोग्य शरीर हइल॥21॥ अनुवाद—महाप्रभुमें चेतनता आनेपर उनके हाथ-पाँव पेटसे बाहर आ गये, उनका दिव्य कलेवर पहलेकी भाँति सामान्य हो गया॥21॥ श्रीस्वरूपको अपनी अवस्थाके विषयमें बतलाना :- उठिया बसिलेन प्रभु, चाहेन इति-उति। स्वरूपे कहेन,—“तुमि आमा आनिला कति??22॥ वेणु-शब्द शुनि' आमि गेलाङ वृन्दावन। देखि,—गोष्ठे वेणु बाजाय व्रजेन्द्रनन्दन॥23॥ सङ्केते वेणुनादे राधा गेला कुञ्ज-घरे। कुञ्जेरे चलिला कृष्ण क्रीड़ा करिवारे॥24॥ ताँर पाछे पाछे आमि करिनु गमन। ताँर भूषण-ध्वनिते आमार हरिल श्रवण॥25॥ गोपीगण-सह विहार, हास-परिहास। कण्ठध्वनि-उक्ति शुनि' मोर कर्णोल्लास॥26॥ हेनकाले तुमि सब कोलाहल करि'। आमा लञा आइला बलात्कार करि'॥27॥ कृष्णकी ध्वनिका श्रवण करनेसे वञ्चित महाप्रभुका विलाप :- शुनिते ना पाइनु सेइ अमृतसम वाणी। शुनिते ना पाइनु भूषण-मुरलीर ध्वनि॥”28॥ अनुवाद—महाप्रभु उठकर बैठ गये और इधर-उधर देखने लगे। महाप्रभुने श्रीस्वरूप दामोदरसे पूछा,—“तुम मुझे कहाँ ले आये हो? मैं वेणु-ध्वनिको सुनकर वृन्दावन गया था, वहाँ मैंने देखा कि व्रजेन्द्रनन्दन गायोंके चरनेके स्थानमें वेणु बजा रहे हैं। वेणुकी ध्वनिके द्वारा किये गये सङ्केतके अनुसार श्रीराधाने कुञ्ज-कुटीरमें प्रवेश किया और श्रीकृष्ण भी उनके साथ क्रीड़ा करनेके लिये उस कुञ्जकी ओर चल दिये। मैं भी श्रीकृष्णके पीछे-पीछे चलने लगा। उनके आभूषणोंकी ध्वनिसे मेरे कान मुग्ध हो गये। उनके द्वारा गोपियोंके साथ विहार, हास-परिहास करते समय

422 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/22-37 ] उनके कण्ठकी ध्वनिके मेरे कानमें पड़नेपर कान उल्लसित हो रहे थे। किन्तु उसी समय तुम सब कोलाहल करके मुझे बलपूर्वक यहाँ ले आये। इसलिये मैं श्रीकृष्णकी गोपियोंके साथ अमृतसम हास-परिहासकी वाणीको और नहीं सुन पाया और न ही मैं उनके आभूषणों और मुरलीकी ध्वनिको सुन पाया॥"22-28॥ भावावेशे स्वरूपे कहेन गद्गद-वाणी। “कर्ण-तृष्णाय मरि, पड़ 'रसामृत' शुनि॥"29॥ अनुवाद-भावके आवेशमें महाप्रभुने गद्गद वाणीके द्वारा श्रीस्वरूप दामोदरसे कहा,-"श्रीकृष्णके गुणोंके श्रवणकी प्याससे मेरे कान मर रहे हैं, तुम रसामृत पढ़कर मेरे कानोंकी प्यास बुझाओ, मैं उसे सुनना चाहता हूँ॥"29॥ अमृतप्रवाह भाष्य-'कर्ण-तृष्णाय',-कृष्णके गुणोंके श्रवणकी प्याससे ॥ 29 ॥ श्रीगौरके आदेशसे श्रीस्वरूपके द्वारा श्लोकका पाठ :- स्वरूप-गोसाञि प्रभुर भाव जानिया। भागवतेर श्लोक पड़े मधुर करिया ॥ 30 ॥ अनुवाद-श्रीस्वरूप दामोदर गोस्वामीने महाप्रभुके भावको जानकर मधुर स्वरमें भागवतका एक श्लोक पढ़ा ॥ 30 ॥ श्रीकृष्णवेणुके माधुर्यसे सब प्रकारके सेवक ही मुग्ध और आकृष्ट :- श्रीमद्भागवत (10/29/40) में- का स्त्र्यङ्ग ते कलपदामृतवेणुगीत- सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत् त्रिलोक्याम्। त्रैलोक्य-सौभगमिदञ्च निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यविभ्रन्॥ 31 ॥ अनुवाद-हे कृष्ण, तुम्हारे अमृतमय वेणुगीतके द्वारा सम्मोहित होकर त्रिभुवनमें कौन-सी स्त्री आर्यचरितसे (धर्मसे) विचलित नहीं होती? त्रिभुवनके सौभाग्य-स्वरूप तुम्हारे इस रूपको देखकर समस्त गायें, पक्षी, वृक्ष और हिरन भी पुलक-धारण किया करते हैं॥31॥ अनुभाष्य-मध्यलीला 24/52 संख्या देखें॥31॥ गोपीभावमें आविष्ट महाप्रभुका चित्रजल्प :- शुनि' प्रभु गोपीभावे आविष्ट हइला। भागवतेर श्लोकार्थ करिते लागिला ॥ 32 ॥ अनुवाद-इस श्लोकको सुनकर महाप्रभु गोपीभावमें आविष्ट हो गये और भागवतके इस श्लोकका अर्थ करने लगे॥ 32 ॥ श्रीकृष्णके प्रति गोपियोंका अपना भाव-वर्णन (चित्रजल्प) :- यथा राग- हैल गोपी भावावेश, कैल रासे परवेश, कृष्णेर शुनि' उपेक्षा-वचन। कृष्णेर मुख-हास्य वाणी, त्यागे ताहा सत्य मानि', रोषे कृष्णे देन ओलाहन ॥ 33 ॥ श्लोकके अर्थका वर्णन-आरम्भ :- “नागर, कह, तुमि करिया निश्चय। एइ त्रिजगत् भरि', आछे यत योग्या नारी, तोमार वेणु काँहा ना आकर्षय??34॥ वेणुके माधुर्यके बलका वर्णन- कैला जगते वेणुध्वनि, सिद्धमन्त्रा योगिनी, दूती हञा मोहे नारी-मन। महोत्कण्ठा बाड़ाञा, आर्यपथ छोड़ाञा, आनि' तोमाय करे समर्पण ॥ 35 ॥ अप्राकृत नवीन-मदन अथवा कामदेव अनङ्ग :- धर्म छोड़ाय वेणुद्वारे, हाने कटाक्ष-कामशरे, लज्जा भय सकल छोड़ाय। एबे आमाय करि' रोष, कहिं 'पतित्यागे दोष', धार्मिक हञा धर्म शिखाओ ! ! 36 ॥ अन्यकथा, अन्यमन, बाहिरे अन्य आचरण, एइ सब शठ-परिपाटी। तुमि जान परिहास, हय नारीर सर्वनाश, छाड़ एइ सब कुटीनाटी ॥ 37 ॥

[ 17/33-40 सतरहवाँ अध्याय 423 वेणुनाद-अमृत-घोलेले, अमृत-समान मिठा-बोले, अनुभाष्य- 'घोलेले,'-साधारण भाषामें 'घोल खिलाती अमृत-समान भूषण-शिञ्जित। है' अर्थात् आच्छादन अथवा पराजित करती है; तिन अमृते हरे काण, हरे मन, हरे प्राण, पाठान्तरमें 'रोले' अर्थात् शोरसे, शब्दसे; पाठान्तरमें केमने नारी धरिबेक चित? ?" 38 ॥ 'उगारे' अर्थात् डकारती है ॥ ३८ ॥ श्रीराधाभावमें महाप्रभुका श्रीकृष्णमाधुर्यका आस्वादन :- अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 33-38 ॥ एत कहि' क्रोधावेशे, भावेर तरङ्गे भासे, अमृतप्रवाह भाष्य - गोपियाँ भावमें आविष्ट होकर उत्कण्ठा-सागरे डुबे मन। रासलीलामें प्रवेश करके कृष्णके उपेक्षा-वचन अर्थात् राधार उत्कण्ठा-वाणी, पड़ि' आपने बाखानि, उदासीनता पूर्ण वचनोंको श्रवण करके 'कृष्णने उनका कृष्णमाधुर्य करे आस्वादन ॥ 39 ॥ त्याग कर दिया' -इसे सत्य मानकर कृष्णको रोषसहित अनुवाद - श्रीराधाके भावोंकी तरङ्गोंपर डूबते-उतराते वचन कह रही हैं, -"ओहे नागर, बोलो, इस त्रिजगत्में महाप्रभुने क्रोधके आवेशमें यह कहा और फिर उनका जितनी योग्य नारियाँ हैं, तुम्हारी वेणु किसको आकर्षित मन उत्कण्ठाके सागरमें डूब गया। महाप्रभु श्रीराधिकाकी नहीं करती? जगत्में तुम्हारे द्वारा वेणुध्वनि करनेपर, उत्कण्ठामयी वाणीको पढ़कर श्रीकृष्णके माधुर्यका आस्वादन वह [ध्वनि] मन्त्रादि-सिद्धा योगिनीरूपमें दूती बनकर करते हुए स्वयं उसकी व्याख्या करने लगे ॥ ३९ ॥ नारियोंके मनको मोहित (प्रलोभित) करती है एवं उनकी अतिशय उत्कण्ठा बढ़ाकर (पति और गुरुजनों मधुरविग्रह मदनमोहन :- आदिकी सेवारूपी) वेद-विहित पथका परित्याग करवाकर गोविन्दलीलामृत (8/5) में- (परकीया-कान्ताभावमें) उन्हें तुम्हारे पास समर्पित नदज्ज्वलदनिस्वनः श्रवणकर्षिसञ्छिञ्जितः करती है। वह वेणुध्वनि और आपका कटाक्षरूपी सनर्मरससूचकाक्षरपदार्थभङ्ग्युक्तिकः। कामबाणके द्वारा हमें विद्ध करना, हमें धर्मपथ और रमादिक-वराङ्गणा-हृदयहारि-वंशीकलः लज्जा-भयसे छुड़ाकर तुम्हारे निकट ले आये हैं। स मे मदनमोहनः सखि तनोति कर्णस्पृहाम् ॥ 40 ॥ किन्तु पति-त्यागादि दोष दिखलाकर और करवाकर अब तुम धार्मिक व्यक्तिकी भाँति हमें धर्मकी शिक्षा दे अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 40 ॥ रहे हो ! तुम्हारा मन-एक प्रकारका, बात - दूसरी अमृतप्रवाह भाष्य - हे सखि, जिनके कण्ठका स्वर प्रकारकी और आचरण-तीसरे प्रकारका है। यह मेघके [मन्दगर्जनकी] भाँति गम्भीर है, जिनके आभूषणोंका सब - शठताकी परिपाटी (कुशलतामात्र) है; तुम तो शब्द कानोंको आकर्षित करता है, जिनके नर्म-वचनोंमें परिहास करना जानते हो, किन्तु उससे नारियोंका अनेक प्रकारकी परिपाटी है, जिनकी मुरलीध्वनि लक्ष्मी सर्वनाश होता है, इसलिये इस सब कपटताको छोड़ो। आदि स्त्रियोंके हृदयको आकर्षित करती है, वे मदनमोहन एक तो वेणुनादरूपी अमृतका घोल, उसपर तुम्हारी मेरे कानोंकी स्पृहाको वर्धित कर रहे हैं ॥ 40 ॥ वाक्यामृतरूपी मीठी-बोली, फिर उसपर भी अमृतके अनुभाष्य- समान तुम्हारे आभूषणोंकी ध्वनि, - ये तीन प्रकारके हे सखि, नदज्ज्वलदनिस्वनः (नदतः गर्जनशीलस्य जलदस्य अमृत मिलकर हमारे कान, मन और प्राणोंका हरण मेघस्य निस्वनः इव गम्भीरकण्ठध्वनिः यस्य सः) श्रवणकर्षिसत् कर रहे हैं।" शिञ्जितः (गोपीकर्णस्य कर्षणे शीलं यस्य तत् सच्छिञ्जितः 'शिञ्जित,' - ध्वनि ॥ 33-38 ॥ सुमधुरं भूषणानां ध्वनिः यस्य सः) सनर्मरससूचकाक्षर-

424 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/40-48 ] पदार्थ-भङ्ग्युक्तिकः (नर्मणा सह वर्त्तमानैः रससूचकैः अक्षरैः पदार्थानां भङ्गी परिपाटी यस्यां तथाभूता उक्तिः यस्य सः) रमादिकवराङ्गनाहृदयहारी-वंशीकलः (रमादिक-वराङ्गनानां लक्ष्मादि-श्रेष्ठरमणीनां हृदयहारिहृदयाकर्षी वंश्याः कलः शब्दः यस्य सः) मदनमोहनः मे (मम) कर्णस्पृहां (श्रवणाभिलाषं) तनोति (वर्धयति)। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 40 ॥ श्लोकार्थ; श्रीकृष्णकी कण्ठध्वनिके माधुर्यका वर्णन :- पुनर्यथा राग- “कण्ठेर गम्भीर ध्वनि, नवघन-ध्वनि जिनि', यार गाने कोकिल लाज पाय। तार एक श्रुति-कणे, डुबाय जगतेर काणे, पुनः काण बाहुड़ि' ना आय॥ 41 ॥ कह सखि, कि करि उपाय? कृष्णेर से शब्द-गुणे, हरिले आमार काणे, एबे ना पाय, तृष्णाय मरि' याय॥ 42 ॥ ध्रु ॥ श्रीकृष्णकी नूपुरकी ध्वनिके माधुर्यका वर्णन :- नूपुर-किङ्किणी-ध्वनि, हंस-सारस जिनि', कङ्कन-ध्वनि चटके लाजाय ! एकबार येइ सुने, व्यापि' रहे तार काणे, अन्यशब्द से काणे ना याय॥ 43 ॥ श्रीकृष्णके वचन-माधुर्यका वर्णन :- से श्रीमुख-भाषित, अमृत हैते परामृत, स्मित-कर्पूर ताहाते मिश्रित। शब्द, अर्थ,-दुइ शक्ति, नाना रस करे व्यक्ति, प्रत्यक्षर-नर्म-विभूषित ॥ 44 ॥ से अमृतेर एककण, कर्ण-चकोर जीवन, कर्ण-चकोर जीये सेइ आशे। भाग्यवशे कभु पाय, अभाग्ये कभु ना पाय, ना पाइले मरये पियासे ॥ 45 ॥ वेणुध्वनिके माधुर्यका वर्णन :- येबा वेणु-कलध्वनि, एकबार ताहा शुनि', जगन्नारी-चित्त आउलाय। नीवि-बन्ध पड़े खसि', बिना-मूले हय दासी, बाउली हञा कृष्णपाशे धाय॥ 46 ॥ लक्ष्मीमें भी श्रीकृष्णमाधुर्य-आस्वादनका लोभ, किन्तु असमर्थ्य :- येबा लक्ष्मीठाकुराणी, तैं हो ये काकली शुनि', कृष्ण-पाश आइसे प्रत्याशाय। ना पाय कृष्णेर सङ्ग, बाड़े तृष्णा-तरङ्ग, तप करे, तबु नाहि पाय॥ 47 ॥ श्रीकृष्णसेवाविहीन कानोंकी निन्दा :- एइ शब्दामृत चारि, यार हय भाग्य भारि, सेइ कर्णे इहा करे पान। इहा येइ नाहि सुने, से काण जन्मिल केने, काणाकड़ि-सम सेइ काण॥" 48 ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 41-48 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य-नवीन मेघकी ध्वनिको पराजित करते हुए जिनके कण्ठकी गम्भीर ध्वनि विराजमान है; जिनके मीठे गानसे कोयल भी लज्जित होती है, -जिनका सामान्य थोड़ा-सा भी शब्द कानके भीतर जानेपर जगत्के (अन्यान्य) शब्दको ऐसा निमग्न (पराजित) करता है कि वह शब्द लौटकर नहीं आ पाता; हे सखि, कृष्णके उसी शब्द-गुणसे मेरा कान अपहृत हुआ है, अब उसे सुन नहीं पानेके कारण मैं तृष्णासे मर रही हूँ। उनके नूपुर और किङ्किणीकी ध्वनि हंस-सारसके स्वरको भी पराजित करती है, उनके कङ्कनकी ध्वनि चटक पक्षीको भी लज्जित करती है। जिनके कानमें वह एक बार भी प्रवेश करती है, वह अन्य किसी शब्दको कानमें प्रवेश ही नहीं करने देती। कृष्णके वचनकी माधुरी-अमृतकी अपेक्षा और भी परम अमृतमयी है; उसपर भी वह हास्यरूपी कर्पूरसे मिश्रित है; वह शब्दकी शक्ति, अर्थकी शक्ति और शृङ्गार आदि अनेक रसोंकी व्यञ्जना करती है एवं उसका प्रत्येक अक्षर-नर्म अर्थात् परिहास-भूषित है। उस अमृतका एक कण (बिन्दु)-कर्णरूपी चकोरका

[ 17/41-51 सतरहवाँ अध्याय 425 जीवन-स्वरूप है; उसकी आशामें ही कर्ण-चकोर जीवित रहता है; कभी तो भाग्यवशतः उसे प्राप्त करता है, कभी अभाग्यवशतः उसे प्राप्त नहीं कर पाता; जब प्राप्त नहीं कर पाता, तब प्याससे वह मरणापन्न हो जाता है। पुनः उनकी वेणुकी मधुरध्वनि एकबार सुननेपर जगत्की नारियोंका चित्त शिथिल हो जाता है, नाड़ेका बन्धन ढीला पड़ जाता है एवं वे बिना मूल्यकी दासी होकर पागलोंकी भाँति कृष्णकी ओर दौड़ पड़ती हैं। और भी लक्ष्मी ठाकुराणी उनकी मुरलीकी ध्वनि श्रवण करके प्रत्याशासे कृष्णके निकट आकर भी कृष्णके सङ्गको प्राप्त नहीं कर पानेके कारण उनकी तृष्णा-तरङ्ग और बढ़ जाती है; उसीकी आशासे वे तपस्या करके भी कृष्णको प्राप्त नहीं कर पातीं। ये चार प्रकारके शब्दामृत अर्थात् वचन, नूपुर-कङ्कणका शब्द, कण्ठकी ध्वनि और मुरलीध्वनि भाग्यवान् लोगोंके कानोंमें ही प्रवेश करते हैं। जिनके कानोंमें इन चार प्रकारके शब्दामृतने प्रवेश नहीं किया, उन कानोंका जन्म ही व्यर्थ है; कानी-कौड़ीकी भाँति वे कान-निरर्थक हैं। अनुवाद-इस प्रकार विलाप करते-करते महाप्रभुके मनमें उद्वेग और भाव उदित हो आये, उनका मन निराश्रय होकर व्याकुल हो गया। उनमें उद्वेग, विषाद, मति, औत्सुक्य, त्रास, धृति और स्मृति आदि अनेक सञ्चारी भाव एक साथ मिलित होकर उदित हो आये। भाव-शाबल्यसे [सञ्चारी भावोंमें परस्पर युद्ध होनेपर पूर्ववर्ती भावको दबाकर दूसरे भावका उदय होनेसे] श्रीराधाके मुखसे निकली वाणी लीलांशुक श्रीबिल्वमङ्गल ठाकुरके हृदयमें स्फुरित हुई थी। महाप्रभुने भी श्रीराधाके उन्हीं भावोंमें विभावित एक श्लोकका पाठ किया। महाप्रभु उन्मादकी अवस्थामें उस श्लोकका ऐसा अर्थ करने लगे, जिसे इस जगत्का कोई भी व्यक्ति नहीं जानता था॥ 49-50॥ अमृतप्रवाह भाष्य- 'लीलांशुक',-बिल्वमङ्गल गोस्वामी॥ 50॥ अनुभाष्य-[लीलाशुकेके] पाठान्तरमें, -लीलासुख ॥ 50 ॥ 'घटक',-एक प्रकारका पक्षी। 'शब्द, अर्थ, दुइ शक्ति', - 'अभिधा' और 'लक्षणा', ये दो शब्दकी शक्तियाँ हैं; उनमें अर्थालङ्कार आदि ही अर्थशक्ति है॥ 41-48॥ श्रीराधाकी उक्ति :- बिल्वमङ्गल-कृत कृष्णकर्णामृतमें (42 वाँ श्लोक)- किमिह कृणुमः कस्य ब्रूमः कृतं कृतमाशया कथयत कथमन्यां धन्यामहो हृदयेशयः। मधुरमधुरस्मेराकारे मनो नयनोत्सवे कृपणकृपणा कृष्णे तृष्णा चिरं बत लम्बते॥ 51॥ महाप्रभुका भाव-शाबल्य :- करिते ऐछे विलाप, उठिल उद्वेग, भाव, मने काहो नाहि आलम्बन । उद्वेग, विषाद, मति, औत्सुक्य, त्रास, धृति, स्मृति, नानाभावेर हइल मिलन॥ 49॥ श्रीकृष्ण विरहोन्माद :- भावशाबल्ये राधार उक्ति, लीलाशुके हैल स्फूर्ति, सेइ भावे पड़े एक श्लोक । उन्मादेर सामर्थ्ये, सेइ श्लोकेर करे अर्थे, येइ अर्थ नाहि जाने लोक॥ 50॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 51॥ अमृतप्रवाह भाष्य-हाय, मैं क्या करूँ ! किसको कहूँ! उसकी आशामें मैंने जो किया है, सो किया, अब अन्य कोई अच्छी बात बतलाओ। (कामरूपमें) वे ही मेरे हृदयमें सोये हुए हैं, अतएव उनकी बात करना मैं किस प्रकार छोड़ूँ? उन मधुर-हास्य-मूर्ति मन और नयनके उत्सवरूप कृष्णमें मेरी दैन्यभावमयी (दीन) तृष्णा सर्वदा वृद्धिका अवलम्बन कर रही है (बढ़ रही है) ॥ 51॥ अनुभाष्य-

यहाँ पृष्ठ का सम्पूर्ण पाठ प्रस्तुत है:

426 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/51-53 ] हे सख्यः, [तत्] इह (विप्रलम्भे वैशसे) किं कृणमः [येन तद्दर्शनं स्यात्?] कस्य ब्रूमः [यूयम् अपि तुल्यावस्थाः एव, तस्य] आशया (कृष्णलाभाशया) यत्कृतम् (अनुष्ठितं), तत् कृतम्; अन्यां (कामपि) धन्यां (पुण्यां) कथां कथयत; अहो (कष्टम्) हृदयेशयः (कामः शत्रुः मम हृदयमध्ये वसतीति न त्याज्यः अतः अयमेव मां मारयतीति किं कुर्मः?) बत (खेदे) मधुरमधुरस्मेराकारे (मधुरादपि मधुरः स्मेरः मदनमदादिभिः उत्फुल्लश्च आकारः आकृतिः यस्य तस्मिन्) मनोनयनोत्सवे (मनोनयनयोः उत्सव यस्मात् तस्मिन्) कृष्णे कृपणकृपणा (कृपणादपि कृपाणा उत्कण्ठया सुकातरा) तृष्णा चिरम् (अनुक्षणं) लम्बते (वर्धते)। श्लोक-भावानुवाद—हे सखि! इस विरहके कष्टमें हाय, मैं क्या करूँ (जिससे उनका दर्शन मिले)? किसको कहूँ (तुम भी तो मेरे समान विरहमें दुःखी हो)! कृष्णको पानेकी आशामें मैंने जो किया है, सो किया, अब अन्य कोई अच्छी बात बतलाओ। (कामरूपमें) वे ही मेरे हृदयमें सोये हुए हैं, अतएव उनकी बात करना मैं किस प्रकार छोड़ूँ? उन मधुर-हास्य-मूर्ति मन और नयनके उत्सवस्वरूप कृष्णमें मेरी दैन्यभावमयी (दीन) तृष्णा प्रतिक्षण वर्धित हो रही है॥ 51 ॥ अमृतानुकणिका—पहले आवेगके उदय होनेके कारण श्रीराधा कह रही हैं,―'हे सखियों! इस विपदाके समय मैं अब क्या करूँ, जिससे उनके दर्शन प्राप्त हों।' उसके पश्चात् सखियोंको भी दुःखी देखकर चिन्ताके उदय होनेपर कह रही हैं,―'किसको कहूँ, क्योंकि सखियाँ भी मेरे समान दुःखी हैं, मेरा और कौन है, किससे पूछूँ, कौन मेरे मङ्गलका उपाय बतलायेगा?' उसी समय चिन्ताको आच्छादित करके 'मति' नामक भावके उदय होनेपर पिङ्गलाके वचनके ('आशा ही परमं दुःखं'के) समान कह रही हैं,—'कृष्णप्राप्तिकी आशामें जो किया, सो किया, और कुछ करनेका अब कोई प्रयोजन नहीं है। अर्थात् जो कुछ भी किया, वह सब व्यर्थ ही था, इसलिये उस आशाका परित्याग करना ही उचित है।' उसी समय 'अमर्ष'के उदय होनेपर एक सखीसे कह रही हैं,―'उन अकृतज्ञ कृष्णकी बातको छोड़कर तुम अन्य कोई पुण्य बात बोलो।' उसी समय ही हृदयमें कृष्णकी स्फूर्ति होते ही उन्हें बाणके द्वारा बींधनेवाले कामदेव मानकर उस अमर्षभावको आच्छादित करके 'त्रास'के उदय होनेपर व्याकुलता सहित कह रही हैं,―'हाय! कैसा कष्ट! जिनको छोड़नेका विचार कर रही हूँ, वे ही मेरे हृदयमें शयन कर रहे हैं, वह शत्रु काम मुझे पीड़ा दे रहा है, अब क्या करूँ?' उसके पश्चात् उस व्याकुलताको आच्छादित करके स्वाभाविक औत्सुक्यके उदय होनेपर कह रही हैं,―'वेश्या पिङ्गलाने भी नैराश्यको ही परम सुखका विषय कहा है, किन्तु हम श्रीकृष्णके विषयमें इस प्रकारकी आशाको त्याग करनेमें असमर्थ हैं। परित्यागकी बात तो दूर रहे, अपितु उन मधुर-हास्य-मूर्ति मन और नयनके उत्सवस्वरूप (आनन्दप्रदायक) कृष्णके प्रति तृष्णा प्रतिक्षण ही वर्धित हो रही है। वह तृष्णा दीन होनेपर भी उत्कण्ठावशतः अतिदीन हो रही है।'―(श्रील कविराज गोस्वामी टीका) ॥ 51 ॥ श्लोकार्थ; श्रीमतीकी श्रीकृष्णविरह-व्याकुलताका वर्णन :- यथा राग- “एइ कृष्णेर विरहे, उद्वेगे मन स्थिर नहे, प्राप्त्युपाय चिन्तन ना याय। येबा तुमि सखीगण, विषादे बाउल मन, कारे पुछौं, के कहे उपाय ?? 52 ॥ अनुवाद—“इन श्रीकृष्णके विरहमें उद्विग्न होनेके कारण मेरा मन स्थिर नहीं है, मैं उनकी प्राप्तिके उपायका भी चिन्तन नहीं कर पा रही हूँ। हे मेरी सखियों! विषादके कारण तुम्हारा मन भी पागल जैसा हो गया है, किससे पूछें, हमें कौन कोई उपाय बता सकता है ?52 ॥ हाहा सखि, कि करि उपाय! क्या करौं, काँहा याङ, काँहा गेले कृष्ण पाङ, कृष्ण बिना प्राण मोर याय ॥”53 ॥

यहाँ पृष्ठ का सम्पूर्ण पाठ प्रस्तुत है:

[ 17/53-58 सतरहवाँ अध्याय 427 अनुवाद—हाय-हाय! सखि, क्या उपाय करूँ! मैं क्या करूँ? कहाँ जाऊँ? मुझे कहाँ जानेपर श्रीकृष्ण मिलेंगे? श्रीकृष्णके बिना तो मेरे प्राण ही निकले जा रहे हैं॥” 53 ॥ निराशाकी आकाङ्क्षा और आदर :— क्षणे मन स्थिर हय, तबे मने विचारय, बलिते हइल भावोद्गम। पिङ्ग्लार वचन-स्मृति, कराइल भाव-मति, ताते करे अर्थ-निर्धारण ॥ 54 ॥ अनुवाद—महाप्रभुका मन क्षण भरके लिये स्थिर हो गया और उन्होंने मनमें कुछ विचार किया। वे जब कुछ बोलने लगे, तब उनमें एक भाव उत्पन्न हुआ जिसने उन्हें पिङ्गलाके वचनका स्मरण करा दिया। तब वे पिङ्गलाके वचनका अर्थ-निर्धारण करने लगे॥ 54 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'पिङ्ग्लार वचनकी स्मृति,'—पिङ्गला वेश्याने जो कहा था,—“आशा हि परमं दुखं, नैराश्यं परमं सुखम्” [अर्थात् इस संसारमें आशा ही मनुष्योंके परम दुःख और आशाका त्याग ही परम सुखका कारण होता है]। उस बातको स्मरण करके महाप्रभुमें भावका उदय हुआ और वे उसका अर्थ निर्धारित करने लगे॥ 54 ॥ अनुभाष्य—'पिङ्गलोपाख्यान'—भाः 11/8/22-44 संख्या एवं महाभारतमें शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वका 174 वाँ अध्याय देखें॥ 54 ॥ श्रीकृष्ण-विस्मरणकी चेष्टा :— “देखि एइ उपाये, कृष्ण-आशा छाड़ि दिये, आशा छाड़िले सुखी हय मन। छाड़ि' कृष्णकथा अधन्य, कह अन्यकथा धन्य, याते हय कृष्णविस्मरण ॥” 55 ॥ श्रीकृष्णके द्वारा अप्राकृत कामदेवके स्वरूपमें हृदयपर अधिकार :— कहिते हइल स्मृति, चित्ते हैल कृष्णस्फूर्त्ति, सखीरे कहे हञा विस्मिते। “यारे चाहि छाड़िते, से शुञा आछे चित्ते, कोन रीते ना पारि छाड़िते ॥” 56 ॥ राधाभावेर स्वभाव आन, कृष्णे कराय 'काम'-ज्ञान, काम-ज्ञाने त्रास हैल चित्ते। कहे, “ये जगत् मारे, से पशिल अन्तरे, एइ वैरी ना देय पासरिते ॥” 57 ॥ अनुवाद—“मैं एक उपाय देख रही हूँ कि श्रीकृष्णकी प्राप्तिकी आशाको ही छोड़ दिया जाय। उस आशाको छोड़नेसे मन सुखी हो जायेगा। दुःख प्रदान करनेवाली कृष्णकथाको छोड़कर कोई अन्य सुखप्रद कथा सुनाओ, जिससे श्रीकृष्णका विस्मरण हो सके।” ऐसा कहते ही श्रीमती राधिकाको श्रीकृष्णका स्मरण हो आया और चित्तमें श्रीकृष्णकी स्फूर्ति हो आयी। वे विस्मित होकर सखियोंसे कहने लगीं,—“मैं जिन्हें छोड़ना चाहती हूँ, वे तो मेरे हृदयमें शयन कर रहे हैं, मैं किसी भी प्रकारसे उन्हें छोड़ नहीं सकती।” श्रीराधाके स्वभावने उन्हें बोध करवा दिया कि श्रीकृष्ण साक्षात् कामदेव हैं और मनमें ऐसा भाव आते ही उनका चित्त भयभीत हो उठा। वे कहने लगीं,—“यह कामदेव जो समस्त जगत्‌को परास्त करता है और मेरे हृदयमें प्रवेश कर गया है, वह वैरी मुझे श्रीकृष्णको भुलाने नहीं देता!” 55-57 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'कृष्णे कराय 'काम'-ज्ञान,'— कृष्णको कन्दर्प बोध कराता है॥ 57 ॥ अनुभाष्य—'मारे',—'मार' अर्थात् कामदेवके रूपमें पराजित करता है॥ 57 ॥ श्रीकृष्णके लिये उत्सुकता :— औत्सुक्येर प्राधान्य, जिनि' अन्य भाव-सैन्य, उदय हैल निज राज्य-मने। मने हइल लालस, ना हय आपन-वश, दुःखे मने करेन भर्त्सने ॥ 58 ॥

428 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/58-65 ] श्रीमतीकी श्रीकृष्ण-परतन्त्रता :- “मन मोर वाम-दीन, जल बिना येन मीन, कृष्ण बिना क्षणे मरि' याय। मधुर हास्य वदने, मन-नेत्र-रसायने, कृष्णतृष्णा द्विगुण बाड़ाय ॥ 59 ॥ अनुवाद—तभी अन्य समस्त भावोंरूपी सेनाको परास्त करके औत्सुक्य (उत्सुकता) भाव प्रधान हो गया और वह उनके अपने राज्यरूपी मनमें उदित हुआ। औत्सुक्यके कारण श्रीराधा मनमें श्रीकृष्ण प्राप्तिकी लालसासे अवश हो गयीं, इसी दुःखसे वे मनमें अपनी भर्त्सना करने लगीं,–“वाम्य-स्वभावके कारण मेरा मन दीन हो रहा है, श्रीकृष्णके बिना यह जलके बिना मछलीके समान एक क्षणमें ही मर जायेगा। किन्तु दूसरी ओर मैं जब श्रीकृष्णका दर्शन करती हूँ तो उनका मधुर हास्यसे युक्त मुखमण्डल, जो मन और नेत्रोंके लिये रसायनस्वरूप है, उनको प्राप्त करनेकी तृष्णाको दोगुना बढ़ा देता है॥ 58-59॥ अमृतप्रवाह भाष्य—‘वाम-दीन’,—वाम्यभावप्रयुक्त दीन; मन और नेत्रके रसायनस्वरूप मधुरहास्य मुखवाले कृष्णमें दोगुनी तृष्णाको बढ़ाता है॥ 59 ॥ श्रीकृष्णविरहमें विलाप :- हाहा कृष्ण प्राणधन, हाहा पद्मलोचन, हाहा दिव्य सद्गुण-सागर। हाहा श्यामसुन्दर, हाहा पीताम्बरधर, हाहा रासविलास नागर !॥60॥ विरहिणी राधाके भावमें महाप्रभुका दौड़ना :- काँहा गेले तोमा पाइ, तुमि कह,–ताँहा याइ,” एत कहि' चलिला धाञा। स्वरूप उठि' कोले करि', प्रभुरे आनिल धरि', निज स्थाने बसाइला निया॥ 61॥ अनुवाद—राधाभावमें आविष्ट महाप्रभु श्रीकृष्णके विरहमें विलाप करते हुए कहने लगे,—“हा हा प्राणधन कृष्ण! हा हा कमलनयन! हा हा दिव्य सद्गुण-सागर! हा हा श्यामसुन्दर! हा हा पीताम्बरधारी! हा हा रासविलास नागर! तुम ही बताओ कि कहाँ जानेसे तुम मुझे मिलोगे, मैं वहीं चली जाऊँगी।” महाप्रभु यह कहकर दौड़ने लगे। श्रीस्वरूप दामोदरने उठकर महाप्रभुको पकड़कर गोदमें ले लिया और उन्हें वापस लाकर उनके स्थानपर बैठा दिया॥ 60-61॥ श्रीस्वरूपकी चेष्टासे चेतनताकी प्राप्ति; श्रीस्वरूपके द्वारा भावोपयोगी-गान :- क्षणेके प्रभुर बाह्य हैला, स्वरूपेरे आज्ञा दिला, “स्वरूप, किछु कर मधुर गान।” स्वरूप गाय विद्यापति, गीतगोविन्द-गीति, शुनि' प्रभुर जुड़ाइल काण॥ 62॥ अनुवाद—महाप्रभु अचानक बाह्यदशामें आ गये और उन्होंने श्रीस्वरूप दामोदरको कहा,—“हे स्वरूप! कुछ मधुर गान सुनाओ।” श्रीस्वरूप दामोदरने श्रीविद्यापति द्वारा रचित गीत और श्रीगीतगोविन्दकी गीतिका गान किया। गान सुनकर महाप्रभुके कान शीतल हो गये॥ 62॥ महाप्रभुके दिव्योन्मादादि महाभाव—मर्त्यबुद्धिके द्वारा उन्हें समझना असम्भव :- एइमत महाप्रभु प्रतिरात्रि-दिने। उन्माद-चेष्टित हय प्रलाप-वचने॥ 63॥ अनुवाद—इस प्रकार प्रति रात-दिन महाप्रभुकी चेष्टाएँ उन्मादग्रस्त व्यक्तिकी भाँति होतीं और प्रलापमय वचन होते॥ 63॥ एकदिने यत हय भावेर विकार। सहस्र मुखेते वर्णे यदि, नाहि पाय पार॥ 64॥ जीव दीन कि करिबे, ताहार वर्णन। शाखा-चन्द्र-न्याय करि' दिग्दर्शन॥ 65॥ अनुवाद—महाप्रभुमें एक ही दिनमें जितने भावोंके

[ 17/64-72 सतरहवाँ अध्याय 429 विकार उत्पन्न होते, जब अनन्तदेव केवल उन्हींका सैकड़ों मुखोंसे वर्णन करके भी उनका पार नहीं पा सकते, तब मेरे जैसा दीन-हीन जीव उनका क्या वर्णन करेगा? मैं तो केवल शाखाचन्द्र-न्यायकी भाँति दिग्दर्शन करवा रहा हूँ॥ 64-65 ॥ अनुभाष्य—श्रीगौराङ्गकी दिव्योन्माद-चेष्टा विषयिणी लीला वर्णन करनेमें सहस्र मुखोंसे अनन्त-शक्तिमान् अनन्तदेव भी समर्थ नहीं हैं; मैं—दीन शक्तिहीन, अत्यन्त असमर्थ जीव हूँ, इसलिये सम्पूर्ण रूपसे गौरलीलाका वर्णन करनेमें समर्थ नहीं हुआ हूँ; तथापि दिशा निरूपित करनेके लिये मैंने शाखाचन्द्रन्याय-मात्रका आश्रय लिया है॥ 65 ॥ महाप्रभुके दिव्योन्माद-श्रवणसे प्रेमतत्त्वके ज्ञानका उदय :— इहा येइ शुने, तार जुड़ाय मन-काण। अलौकिक गूढ़प्रेम चेष्टा हय ज्ञान॥ 66 ॥ अनुवाद—महाप्रभुके दिव्योन्मादके विषयमें जो कुछ मैंने संक्षेपमें वर्णन किया है, उसे जो भी श्रवण करता है उसके कान और मन आनन्दित हो जाते हैं एवं उसे अलौकिक गूढ़ कृष्णप्रेमकी चेष्टाओंको समझनेकी योग्यता प्राप्त हो जाती है॥ 66 ॥ श्रीमतीके भावमें महाप्रभुके द्वारा स्वयं श्रीकृष्णप्रेमका आस्वादन और जीवोंमें उसका वितरण :— अद्भुत निगूढ़ प्रेमेर माधुर्य-महिमा। आपनि आस्वादि' प्रभु देखाइला सीमा॥ 67 ॥ अनुवाद—प्रेमके माधुर्यकी महिमा आश्चर्यजनक रूपसे निगूढ़ है। महाप्रभुने उसका स्वयं आस्वादन करके उसकी सीमाको दिखलाया है॥ 67 ॥ महावदान्य और श्रीकृष्णप्रेम-प्रदाता :— अद्भुत-दयालु चैतन्य—अद्भुत-वदान्य। ऐछे दयालु दाता लोके शुने नाहि अन्य॥ 68 ॥ अनुवाद—श्रीचैतन्य महाप्रभु अद्भुत दयालु हैं और अद्भुत उदार हैं। हमने इस जगत्में उनके अतिरिक्त किसी ऐसे दयालु दाताके विषयमें नहीं सुना है॥ 68 ॥ श्रीचैतन्यके भजनसे ही श्रीकृष्णप्रेमकी प्राप्ति :— सर्वभावे भज, लोक, चैतन्य-चरण। याहा हैते पाइबा कृष्णप्रेमामृत-धन॥ 69 ॥ अनुवाद—आप सब श्रीचैतन्य महाप्रभुके चरणकमलोंका सभी प्रकारसे एकान्तिक भजन कीजिये, जिससे आपको कृष्णप्रेमामृतरूपी धनकी प्राप्ति होगी॥ 69 ॥ अनुभाष्य—'सर्वभावे',—सब प्रकारसे, एकान्त भावसे॥ 69 ॥ महाप्रभुका दिव्योन्माद (उद्घूर्णा और चित्रजल्प) वर्णित :— एइ त' कहिलुँ प्रभुर 'कूर्माकृति'-भाव। उन्माद-चेष्टित ताते उन्माद-प्रलाप॥ 70 ॥ अनुवाद—मैंने महाप्रभुकी भावावस्थामें प्रकाशित कूर्माकृतिका वर्णन किया है, जिसमें उनकी उन्मादग्रस्त चेष्टाओं और उन्माद-प्रलापका भी वर्णन हुआ है॥ 70 ॥ श्रीरघुनाथके द्वारा स्वरचित ग्रन्थमें महाप्रभुकी यह लीला-वर्णित :— एइ लीला स्वग्रन्थे रघुनाथ-दास। चैतन्यस्तवकल्पवृक्षे करियाछेन प्रकाश॥ 71 ॥ अनुवाद—श्रीरघुनाथदास गोस्वामीने स्वरचित चैतन्यस्तव- कल्पवृक्षमें उपरोक्त लीलाको प्रकाशित किया है॥ 71 ॥ (स्तवावलीमें चैतन्यस्तवकल्पवृक्ष स्तवका पाँचवाँ श्लोक)— अनुद्घाट्य द्वारत्रयमुरु च भित्त्रित्रयमहो विलङ्घ्योच्चैः कालिङ्गिकसुरभिमध्ये निपतितः। तनुद्यत्सङ्कोचात् कमठ इव कृष्णोरुविरहात्- विराजन् गौराङ्गो हृदय उदयन्मां मदयति॥ 72 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 72 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—[श्रीकाशीमिश्रके घरके] बन्द

430 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 17/72-73 ] तीनों द्वारोंको खोला नहीं गया, तथापि उस कमरेसे गोदावरी नदी जिस स्थानपर समुद्रसे मिली है, बाहर निकलकर तीन दीवारोंको लाँघकर तैलङ्गी वहाँपर तैलङ्गदेशकी राजधानी 'करिङ्ग' अथवा 'दक्षिण गायोंके बीचमें भूमिपर पड़े हुए और सम्पूर्ण शरीरके कलिङ्ग' अवस्थित थी। तैलङ्गी गायको संस्कृत भाषामें सिकुड़ जानेसे कृष्णविरहमें कछुएकी आकृतिको प्राप्त 'कालिङ्गिक-सुरभि' कहकर लिखा गया है॥72॥ करके जो श्रीगौराङ्गदेव वहाँ विराजमान थे, वे मेरे हृदयमें उदित होकर मुझे उन्मत्त बना रहे हैं॥72॥ सत्रहवें अध्यायका अनुभाष्य समाप्त। सत्रहवें अध्यायका अमृतप्रवाह भाष्य समाप्त। श्रीरूप-रघुनाथ-पदे यार आश। चैतन्यचरितामृत कहे कृष्णदास॥73॥ अनुभाष्य- इति श्रीचैतन्यचरितामृते अन्त्यखण्डे अहो, [काशीमिश्रगृहे] द्वारत्रयम् अनुद्घाट्य (अनुन्मुच्य) कूर्माकारानुभावोन्मादप्रलापो नाम सप्तदशः परिच्छेदः। उरु (उन्नत) भित्तित्रयं (प्राचीरत्रयं) च उच्चैः विलंघ्य अनुवाद-श्रीरूप-रघुनाथ गोस्वामीके चरणकमलोंकी (उल्लङ्घ्य) कालिङ्गिकसुरभिमध्ये (त्रैलङ्गदेशान्तर्गत करिङ्ग- कृपाभिलाषा करते हुए कृष्णदास इस श्रीचैतन्यचरितामृतका देशोद्भव-गोषु मध्ये) निपतितः कृष्णोरुविरहात् (कृष्णस्य वर्णन कर रहा है॥73॥ विषमविच्छेदात्) तनूद्यत्सङ्कोचात् (तनौ शरीरे उदयन् यः सङ्कोचः खर्वत्वं तस्मात्) कमठः (कूर्मः) इव विराजन् गौराङ्गः मम हृदये उदयन् मां मदयति (आनन्दयति)। श्रीचैतन्यचरितामृतके अन्त्यखण्डमें कूर्माकार-अनुभाव और श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें। उन्माद-प्रलाप नामक सत्तरहवें अध्यायका अनुवाद समाप्त।

अठारहवाँ अध्याय कथासार—शरत् ऋतुकी ज्योत्स्ना रात्रिमें किसी एक दिन महाप्रभु आइतोटासे समुद्रके दर्शन करके उसमें यमुनाके भ्रमवशतः जलमें कूद पड़े;—राधाकृष्णकी जलकेलि-लीलाका आस्वादन ही इस लीलाका तात्पर्य है। इस प्रकार बहते-बहते महाप्रभु कोणार्ककी ओर चले गये। एक मछुवारेने उन्हें 'बड़ी मछली' समझकर उन्हें जालके द्वारा खींचकर देखा कि अचेतन अवस्थामें महाप्रभुकी आकृति अत्यन्त विकृत हो गयी है। महाप्रभुको स्पर्श करने मात्रसे ही उसमें प्रेमका आवेश हो गया। उसे भय हुआ कि उसके (कन्धेके) ऊपर यह भूत आकर बैठ गया है, इसलिये वह ओझाके पास जाने लगा। उसी समय महाप्रभुको अनेक स्थानोंपर नाना प्रकारसे ढूँढ़ते हुए श्रीस्वरूप दामोदर गोस्वामी आदिकी तटके साथ-साथ चलते हुए उस मछुवारेसे भेंट हुई। उससे महाप्रभुके विषयमें पूछनेपर उस मछुवारेने अपना सारा वृत्तान्त बतलाया। तब श्रीस्वरूप दामोदर गोस्वामीने देखा कि वह मछुवारा महाप्रभुको तटपर ले आया है। उन्होंने कृष्णनामका थप्पड़ लगाकर मछुवारेको भयरूपी भूतसे छुड़वा दिया। बादमें महाप्रभुको नामकीर्तनके द्वारा सचेतन करके उठाया और उनकी लीला श्रवण करके उन्हें घरमें ले आये। —(अमृतप्रवाह भाष्य) समुद्रको यमुना समझकर उसमें बहनेवाले श्रीकृष्णविरही महाप्रभुकी कृपाकी याचना :— शरज्ज्योत्स्ना-सिन्धोरवकलनया जातयमुना- भ्रमाद्धावन् योऽस्मिन् हरिविरहतापार्णव इव । निमग्नो मूर्च्छानः पयसि निवसन् रात्रिमखिलां प्रभाते प्राप्तः स्वैरवतु स शचीसूनुरिह नः ॥ १ ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ १ ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जो शरत्-कालीय [मेघरहित] ज्योत्स्ना-रात्रिमें समुद्रको देखकर यमुनाके भ्रमसे हरिविरहके ताप-समुद्रमें निमग्न होकर जलमें गिरकर सम्पूर्ण रात्रि मूर्च्छित थे और प्रातःकालमें (श्रीस्वरूपादि अपने अन्तरङ्ग भक्तोंके द्वारा) प्राप्त हुए थे, वे शचीनन्दन अपनी लीलाके द्वारा हमारा पालन करें ॥ १ ॥ अनुभाष्य— यः (शचीनन्दनः) शरज्ज्योत्स्ना-सिन्धोः (शरदि शरत्कालीन- मेघरहिते व्योम्नि वा ज्योत्स्ना तया विभावितः यः सिन्धुः तस्य) अवकलनया (सन्दर्शनेन) जातयमुना-भ्रमात् (जातः यः यमुनायाः भ्रमः तस्मात् हेतोः) धावन् हरिविरहतापार्णवे (कृष्णविच्छेदक्लेशसमुद्रे) इव अस्मिन् (पयसि) मूर्च्छानः (निमग्नः सन्) अखिलां (समस्तां) रात्रिं निवसन् प्रभाते स्वैः (स्वीयैः अन्तरङ्गभक्तैः) प्राप्तः, सः शचीसूनुः (गौरः) इह नः (अस्मान्) अवतु (रक्षतु)। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ १ ॥ जय जय श्रीचैतन्य जय नित्यानन्द। जयाद्वैतचन्द्र जय गौरभक्तवृन्द ॥ २ ॥ अनुवाद—श्रीचैतन्य महाप्रभुकी जय हो, जय हो। श्रीनित्यानन्द प्रभुकी जय हो। श्रीअद्वैतचन्द्रकी जय हो, समस्त गौरभक्तोंकी जय हो ॥ २ ॥ महाप्रभुका तीव्र श्रीकृष्णविरह :— एइमते महाप्रभु नीलाचले बैसे। रात्रि-दिने कृष्णविच्छेदार्णवे भासे ॥ ३ ॥ अनुवाद—इस प्रकार महाप्रभु नीलाचलमें वास करते हुए रात-दिन कृष्णविरहरूपी समुद्रमें निमज्जित रहते थे ॥ ३ ॥

432 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 18/4-13 ] शारदीय ज्योत्स्ना-रात्रिमें रासलीलाका उद्दीपन :- शरत्कालेर रात्रि, सब चन्द्रिका उज्ज्वल। प्रभु निजगण लञा बेड़ान रात्रिसकल॥४॥ अनुवाद—शरत्-कालकी रात्रिमें पूर्णचन्द्र अपनी किरणोंसे सभी स्थानोंको उज्ज्वल कर रहा था और महाप्रभु अपने निजगणोंके साथ पूरी रात इधर-उधर भ्रमण कर रहे थे॥४॥ उद्याने उद्याने भ्रमेन कौतुक देखिते। रासलीलार गीत-श्लोक पड़िते शुनिते॥५॥ अनुवाद—महाप्रभु एक उद्यानसे दूसरे उद्यानमें कौतुक देखनेके लिये रासलीलाके गीत और श्लोकोंको पढ़ते और सुनते हुए भ्रमण कर रहे थे॥५॥ कभु प्रेमावेशे करेन गान, नर्त्तन। कभु प्रेमावेशे रासलीलानुकरण॥६॥ अनुवाद—महाप्रभु प्रेमके आवेशमें कभी गान, तो कभी नृत्य कर रहे थे। और कभी वे प्रेमावेशमें रासलीलाका अनुकरण कर रहे थे॥६॥ कभु भावोन्मादे प्रभु इति-उति धाय। भूमे पड़ि' कभु मूर्च्छा, कभु पड़ि' याय॥७॥ अनुवाद—महाप्रभु कभी भावोन्माद अवस्थामें इधर-उधर दौड़ने लगते, कभी भूमिपर गिर पड़ते, कभी मूर्च्छित हो जाते और कभी भूमिपर लोट-पोट खाने लगते॥७॥ रासलीलार एक श्लोक यबे पड़े, सुने। पूर्ववत् तबे अर्थ करेन आपने॥८॥ अनुवाद—जब महाप्रभु रासलीलाके किसी एक श्लोकको पढ़ते अथवा सुनते, तब पहलेकी भाँति वे स्वयं उसका अर्थ भी करते॥८॥ सम्पूर्ण रासपञ्चाध्यायके पाठ और व्याख्यामें महाप्रभुका एक ही समयमें हर्ष और विषाद :- एइमत रासलीलाय हय यत श्लोक। सबार अर्थ करे, पाय कभु हर्ष-शोक॥९॥ अनुवाद—महाप्रभुने इस प्रकार रासलीलाके पाँचों अध्यायोंमें जितने श्लोक हैं, उन सबका अर्थ किया। वे कभी हर्षित होते, तो कभी शोक करने लगते॥९॥ अनुभाष्य—कृष्णकी सम्भोग-लीलामें 'हर्ष' और गोपियोंकी विप्रलम्भ-लीलामें 'विषाद'॥९॥ ग्रन्थके विस्तारके भयसे उनका वर्णन नहीं करना :- से-सब श्लोकेर अर्थ, से-सब 'विकार'। से-सब वर्णिते ग्रन्थ हय अति विस्तार॥१०॥ अनुवाद—महाप्रभुके द्वारा वर्णित उन सभी श्लोकोंके अर्थ और महाप्रभुमें उदित होनेवाले समस्त विकारोंका वर्णन करनेपर ग्रन्थ बहुत विस्तृत हो जायेगा॥१०॥ द्वादश वत्सरे ये ये लीला क्षणे-क्षणे। अति बाहुल्य-भये ग्रन्थ ना कैलुँ लिखने॥११॥ अनुवाद—महाप्रभुने बारह वर्ष श्रीजगन्नाथपुरीमें रहकर क्षण-क्षणमें जो समस्त लीलाएँ कीं, मैंने ग्रन्थके अति वर्धित हो जानेके भयसे उन्हें नहीं लिखा॥११॥ पहले केवल दिग्दर्शन ही निर्दिष्ट :- पूर्वे येइ देखाञाछि दिक्‌दरशन। तैछे जानिह 'विकार' 'प्रलाप'-वर्णन॥१२॥ अनुवाद—मैंने पहले जिस प्रकार महाप्रभुकी लीलाओंका दिग्दर्शन करवाया है, उसी प्रकार ही महाप्रभुमें प्रकाशित होनेवाले विकार और उनके द्वारा किये गये प्रलापका अब (संक्षेपमें) वर्णन कर रहा हूँ॥१२॥ भगवान् शेष भी महाप्रभुकी लीलाका माप करनेमें असमर्थ :- सहस्र-वदने यबे कहये 'अनन्त'। एकदिनेर लीलार तबु नाहि पाय अन्त॥१३॥

[ 18/13-22 अठारहवाँ अध्याय 433 अनुवाद—यदि अनन्तदेव भी अपने सैकड़ों मुखोंसे महाप्रभुकी केवल एक दिनकी लीलाका वर्णन करने लगें, तो भी वे उन लीलाओंका पूर्ण वर्णन नहीं कर पायेंगे॥ 13 ॥ स्वर्गके श्रेष्ठ लेखक गणेशके लिये भी वह सम्पूर्णतः असम्भव :— कोटियुग पर्यन्त यदि लिखये गणेश। एकदिनेर लीलार तबु नाहि पाय शेष ॥ 14 ॥ अनुवाद—करोड़ों युगों तक यदि गणेश भी लिखें, तो भी वे महाप्रभुकी एक दिनकी समस्त लीलाओंका वर्णन नहीं कर सकते ॥ 14 ॥ गोपियोंके प्रेमके दर्शनसे स्वयं श्रीकृष्णका भी विस्मित होना :— भक्तेर प्रेम-विकार देखि' कृष्णेर चमत्कार। कृष्ण यार ना पाय अन्त, केबा छार आर ?? 15 ॥ अनुवाद—भक्तोंके प्रेम-विकारको देखकर स्वयं श्रीकृष्ण भी आश्चर्यचकित हो जाते हैं। श्रीकृष्ण भी जिनका अन्त नहीं पा पाते, तो फिर एक क्षुद्र जीव कैसे उनका पूर्णरूपमें वर्णन कर सकता है ? 15 ॥ गोपीप्रेमको निर्धारित करने और आस्वादनका परिमाण करनेके उद्देश्यसे श्रीकृष्णके द्वारा गोपीभावको स्वीकार करना :— भक्त-प्रेमार ये-दशा, ये-गति-प्रकार। यत दुःख, यत सुख, यतेक विकार ॥ 16 ॥ कृष्ण ताहा सम्यक् ना पारे जानिते। भक्तभाव अङ्गीकारे, ताहा आस्वादिते ॥ 17 ॥ अनुवाद—भक्तकी प्रेमावस्थामें जैसी दशा होती है, जितनी प्रकारकी विभिन्न गतियाँ होती हैं, जितने प्रकारके दुःख-सुख और विकार होते हैं, श्रीकृष्ण उन्हें सम्पूर्ण रूपसे नहीं जान पाते, इसलिये वे भक्तके भावको अङ्गीकार करके उसका आस्वादन करते हैं॥ 16-17 ॥ श्रीकृष्णप्रेमका अद्भुत विक्रम :— कृष्णेरे नाचाय प्रेमा, भक्तेरे नाचाइ'। आपने नाचये—तिने नाचे एकठानि ॥ 18 ॥ अनुवाद—प्रेम श्रीकृष्णको नचाता है, भक्तोंको नचाता है और स्वयं भी नाचता है। इस प्रकार श्रीकृष्ण, भक्त और प्रेम—तीनों एक साथ नृत्य करते हैं॥ 18 ॥ श्रीकृष्णमाधुर्यास्वादनरूपी प्रेम—स्वयं भगवान्के वर्णनकी क्षमतासे भी अतीत :— प्रेमार विकार वर्णिते चाहे येइ जन। चान्द धरिते चाहे, येन हञा 'वामन' ॥ 19 ॥ अनुवाद—जो कोई भी व्यक्ति प्रेमके विकारोंका वर्णन करना चाहता है, तो यह ऐसा है जैसे एक बौना व्यक्ति चाँदको पकड़ना चाहता हो ॥ 19 ॥ चित्-परमाणु-कण जीवका अप्राकृत श्रीकृष्णप्रेमसिन्धुके बिन्दुमात्रको ही स्पर्श करनेका अधिकार :— वायु यैछे सिन्धुजलेर हरे एक 'कण'। कृष्णप्रेम-कण तैछे जीवेर स्पर्शन ॥ 20 ॥ क्षणे क्षणे उठे प्रेमार तरङ्ग अनन्त। जीव छार काँहा तार पाइबेक अन्त ?? 21 ॥ अनुवाद—वायु जैसे समुद्रके जलमें-से एक कणको ही ले पाती है, जीव भी वैसे ही कृष्णप्रेमके एक कणको ही स्पर्श कर पाता है। प्रेमकी अनन्त तरङ्गें क्षण-क्षणमें उठती रहती हैं, क्षुद्र-जीव उसका पार कहाँ पा सकता है ? 20-21 ॥ श्रीस्वरूप और श्रीरामराय आदि श्रीकृष्णशक्तिवर्गका ही महाप्रभुके भावोंकी अनुभूतिमें अधिकार :— श्रीकृष्णचैतन्य याहा करेन आस्वादन। सबे एक जाने ताहा स्वरूपादि 'गण' ॥ 22 ॥ अनुवाद—श्रीकृष्णचैतन्य महाप्रभु जिस वस्तुका आस्वादन करते हैं, उसे केवल श्रीस्वरूप दामोदरादि महाप्रभुके अन्तरङ्ग गण ही जानते हैं॥ 22 ॥

434 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 18/23-30 ] जीव हञा करे येइ ताहार वर्णन। आपना शोधिते तार छोंये एक ‘कण’ ॥ 23 ॥ अनुवाद-जीव होकर भी यदि कोई उस प्रेमविकारका वर्णन करता है, तो वह केवल स्वयंको पवित्र करनेके लिये उसके एक कणको स्पर्श करता है ॥ 23 ॥ गोपियोंके साथ श्रीकृष्णके जलकेलिके श्लोकका पाठ :- एइमत रासेर श्लोक सकल पड़िला। शेषे जलकेलिर श्लोक पड़िते लागिला ॥ 24 ॥ अनुवाद-इस प्रकार महाप्रभु रासलीलाके समस्त श्लोक पढ़नेके बाद अन्तमें श्रीकृष्णकी जलकेलि लीलाके श्लोक पढ़ने लगे ॥ 24 ॥ श्रीमद्भागवत (10/33/22)में - ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग- घृष्टस्रजः स कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः। गन्धर्वपालिभिरणुद्रुत आविशद्वाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ 25 ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 25 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य-हथनियोंके साथ गजराज जिस प्रकार जलक्रीड़ा करता है, उसी प्रकार लोक-धर्मसे अतीत भगवान् श्रीकृष्णने गोपियोंके साथ रासलीलामें थककर गन्धर्वपतिके समान भँवरोंके द्वारा अनुगत (पीछे पीछे कुन्दमालाकी गन्धसे आकृष्ट) होकर श्रमको दूर करनेकी आशासे जलमें प्रवेश किया। उस समय गोपियोंके कुच-कुङ्कुमसे रञ्जित माला उनके अङ्गसङ्गके द्वारा मर्दित हुई थी ॥ 25 ॥ अनुभाष्य-शुद्धचित्त परीक्षितके निकट महाभागवत परमहंसकुल-चूड़ामणि श्रीशुकदेव अप्राकृत गोपियोंके साथ भगवान् श्रीकृष्णकी अप्राकृत रासलीलाका वर्णन कर रहे हैं- श्रान्तः, सः (श्रीकृष्णः) श्रमं (क्रीड़ा-क्लान्तिम्) अपोहितुम् (अपनेतुम्) अङ्गसङ्गघृष्टस्रजः (अङ्गसङ्गेन घृष्टा सम्मर्दिता स्रक् कुन्दमाला तस्याः अतएव) कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः (कुचकुङ्कुमेन रञ्जितायाः सम्बन्धिनिः) गन्धर्वपालिभिः (गन्धर्वपाः गन्धर्वपतयः इव गायन्ति ये अलयः तैः) अनुद्रुतः (अनुसृतः सन् ताभिः युतः) भिन्नसेतुः (विदारितवप्रः स्वयं भगवान् कृष्णस्तु अतिक्रान्तलोकमर्यादः) गजीभिः इभराट् (गजेन्द्रः इव) वाः (जलम्) आविशत्। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 25 ॥ समुद्रको यमुना समझकर महाप्रभुका उसमें कूदना और मूर्च्छा :- एइमत महाप्रभु भ्रमिते भ्रमिते। आइटोटा हैते समुद्र देखेन आचम्बिते ॥ 26 ॥ अनुवाद-महाप्रभुने इस प्रकार भ्रमण करते-करते अकस्मात् आइटोटासे समुद्रको देखा ॥ 26 ॥ चन्द्रकान्त्ये उथलिल तरङ्ग उज्ज्वल। झलमल करे,-येन 'यमुनार जल' ॥ 27 ॥ यमुनार भ्रमे प्रभु धाञा चलिला। अलक्षिते याइ' सिन्धुजले झाँप दिला ॥ 28 ॥ पड़ितेइ हैल मूर्च्छा, किछुइ ना जाने। कभु डुबाय, कभु भासाय तरङ्गेर गणे ॥ 29 ॥ तरङ्गे बहिया फिरे,-येन शुष्क काष्ठ। के बुझिते पारे एइ चैतन्येर नाट ? ? 30 ॥ अनुवाद-चन्द्रमाकी कान्तिसे समुद्रकी उमड़ती हुई उज्ज्वल तरङ्गैं ऐसे झलमल कर रही थीं जैसे यमुनाका जल हो। महाप्रभु यमुनाके भ्रमसे समुद्रकी ओर दौड़ने लगे और बिना किसीके देखे उन्होंने समुद्रके जलमें छलाँग लगा दी। वे समुद्रके जलमें प्रविष्ट होनेके साथ ही मूर्च्छित हो गये, उन्हें कोई ज्ञान नहीं रहा कि वे कहाँ हैं? समुद्रकी लहरें महाप्रभुको कभी तो डुबो देती और कभी उन्हें ऊपर लाकर तैराने लगतीं। वे समुद्रकी लहरोंके साथ ऐसे बहते जा रहे थे, मानो वे सूखी लकड़ी हों। श्रीचैतन्य महाप्रभुकी ऐसी लीलाको कौन समझ सकता है ? 27-30 ॥

[ 18/31-39 अठारहवाँ अध्याय 435 मूच्छित अवस्थामें बहते-बहते कोणार्ककी ओर जाना :- कोणार्केर दिके प्रभुरे तरङ्गे लञा याय। कभु डुबाञा राखे, कभु भासाञा लञा याय॥ 31॥ अनुवाद—समुद्रकी लहरें महाप्रभुको कोणार्ककी ओर ले जा रही थीं, कभी वे उन्हें डुबोकर और कभी उन्हें ऊपर बहाते हुए ले जा रही थीं॥ 31॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'कोणार्क',—'अर्कतीर्थ', जिसे आजकल 'कोणारक' कहते हैं॥ 31॥ अनुभाष्य—'कोणार्क',—उत्तर-अक्षांश 19°53′ 25″; पुरीसे उन्नीस मील उत्तरमें समुद्रतटपर स्थित। तेरहवीं शक-शताब्दीके प्रारम्भमें इस स्थानपर वास्तुशिल्पकी निपुणताके उत्कृष्ट उदाहरणस्वरूप काले पत्थरके सूर्य-मन्दिरके निर्माणका प्रयास हुआ॥ 31॥ भावमें निमग्न गोपी-किङ्करी-अभिमानी महाप्रभुकी उद्घूर्णा :- यमुनाते जलकेलि गोपीगण-सङ्गे। कृष्ण करेन, महाप्रभु मग्न सेइ रङ्गे॥ 32॥ अनुवाद—'श्रीकृष्ण गोपियोंके साथ यमुनामें जलकेलि कर रहे हैं'—महाप्रभु इसी लीलाके आनन्दमें निमग्न थे॥ 32॥ अनुभाष्य—अन्त्यलीला 18/80-82 संख्या देखें॥ 32॥ श्रीस्वरूपादिके द्वारा महाप्रभुको ढूँढ़ना :- इँहा स्वरूपादिगण प्रभु ना देखिया। 'काँहा गेला प्रभु?' कहे चमकित हञा॥ 33॥ अनुवाद—इधर श्रीस्वरूप दामोदर आदि महाप्रभुको नहीं देखकर आश्चर्यचकित होकर कहने लगे,—'महाप्रभु कहाँ चले गये?' 33॥ निरङ्कुश इच्छाशक्तिके परिचालक महाप्रभुके प्रति स्वतन्त्र-ज्ञान :- मनोवेगे गेला प्रभु, देखिते नारिला। प्रभुरे ना देखिया संशय करिते लागिला॥ 34॥ मन-मनमें वितर्क :- 'जगन्नाथ देखिते, किंवा देवालये गेला? अन्य उद्याने किंवा उन्मादे पड़िला?? 35॥ गुण्डिचा-मन्दिरे गेला, किंवा नरेन्द्ररे? चटक-पर्वते गेला, किंवा कोणार्के??'36॥ अनुवाद—महाप्रभु मनके वेगसे चले गये, कोई उन्हें देख नहीं पाया। श्रीस्वरूप दामोदरादि महाप्रभुको नहीं देखकर कुछ संशय करते हुए कहने लगे,—'कहीं वे श्रीजगन्नाथके दर्शन करनेके लिये मन्दिर तो नहीं गये हैं अथवा किसी अन्य उद्यानमें उन्मादग्रस्त होकर गिर पड़े हैं? क्या महाप्रभु गुण्डिचा मन्दिरमें गये हैं या नरेन्द्र सरोवर गये हैं अथवा चटक पर्वतपर गये हैं या फिर कोणार्क तो नहीं चले गये हैं?' 34-36॥ समुद्रके तटपर गमन :- एत बलि' सबे फिरे प्रभुरे चाहिया। समुद्रेर तीरे आइला कतजन लञा॥ 37॥ महाप्रभुके नहीं मिलनेपर उनके अन्तर्धानका अनुमान :- चाहिये बेड़ाइते ऐछे रात्रि शेष हैल। 'अन्तर्धान हइला प्रभु',—निश्चय करिल॥ 38॥ मन-ही-मन भक्तोंके द्वारा अमङ्गलकी आशङ्का :- प्रभुर विच्छेदे कार देहे नाहि प्राण। अनिष्टाशङ्का बिना कार मने नाहि आन॥ 39॥ अनुवाद—ऐसा कहते हुए सभी भक्त महाप्रभुको ढूँढ़ते हुए इधर-उधर घूमने लगे। श्रीस्वरूप दामोदर कुछ भक्तोंको अपने साथ लेकर समुद्रके तटपर आ गये। महाप्रभुको ढूँढ़ते-ढूँढ़ते रात्रि समाप्त हो गयी और उन्होंने यह निश्चय किया,—'महाप्रभु अन्तर्धान हो गये हैं।' महाप्रभुके विरहमें सभीको लगा कि उनकी देहमें प्राण नहीं हैं। महाप्रभुके अनिष्टकी आशङ्काको छोड़कर किसीके मनमें अन्य कोई बात नहीं आ रही थी॥ 37-39॥

436 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 18/40-51 ] प्रियहृदयमें प्रियके अदर्शन-हेतु अमङ्गलकी आशङ्का :- अभिज्ञानशकुन्तल-नाटकके चतुर्थ अङ्कमें शकुन्तलाके प्रति प्रियम्वदा-वचन- अनिष्टाशङ्कीनि बन्धुहृदयानि भवन्ति हि ॥ 40 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 40 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—बन्धुका हृदय सदैव बन्धुके अनिष्टकी आशङ्का करता है॥ 40 ॥ अनुभाष्य—मूलग्रन्थमें—"सिनेहो पावसङ्की" अथवा "सिनेहो पावमासङ्कादि"—ऐसा पाठ देखा जाता है॥ 40 ॥ सभीके द्वारा मिलकर महाप्रभुको ढूँढ़ना :- समुद्रेर तीरे आसि' युकति करिला। चिरायु-पर्वत-दिके कतजन गेला ॥ 41 ॥ अनुवाद—उन सबने समुद्रके तटपर आकर कुछ विचार-विमर्श किया। तब कुछ भक्त चिरायु-पर्वतकी ओर गये ॥ 41 ॥ अनुभाष्य—'चिरायु-पर्वत',—चटक-पर्वत ॥ 41 ॥ पूर्व दिशाय चले स्वरूप लञा कतजन। सिन्धु-तीरे-नीरे करेन प्रभुर अन्वेषण ॥ 42 ॥ अनुवाद—श्रीस्वरूप दामोदर कुछ भक्तोंको अपने साथ लेकर पूर्व दिशाकी ओर चल दिये। वे महाप्रभुको समुद्रके तटपर और जलमें भी ढूँढ़ने लगे ॥ 42 ॥ विषादे विह्वल सबे, नाहिक 'चेतन'। तबु प्रेमे बुले करि' प्रभुर अन्वेषण ॥ 43 ॥ अनुवाद—सभी भक्त महाप्रभुके विरह-दुःखसे ऐसे विह्वल हो रहे थे मानो उनकी चेतना लुप्त हो गयी हो। तो भी वे महाप्रभुके प्रेमके कारण उन्हें ढूँढ़ते हुए इधर-उधर भ्रमण कर रहे थे॥ 43 ॥ अद्भुत-भावाविष्ट एक मछुवारेके साथ साक्षात्कार :- देखेन, एक जालिया आइसे कान्धे जाल करि'। हासे, कान्दे, नाचे, गाय, बले 'हरि' 'हरि' ॥ 44 ॥ अनुवाद—तभी श्रीस्वरूप दामोदरादि भक्तोंने देखा कि एक मछुवारा अपने कन्धेपर जाल डालकर आ रहा है। वह 'हरि', 'हरि' बोलते हुए कभी हँस रहा था, कभी रो रहा था, कभी नाच रहा था और कभी गा रहा था॥ 44 ॥ मछुवारेसे उसके भावावेशके कारणकी जिज्ञासा :- जालियार चेष्टा देखि' सबार चमत्कार। स्वरूप-गोसाञि तारे पुछेन समाचार ॥ 45 ॥ ग्रह-आविष्ट मछुवारेके द्वारा महाप्रभुके संवाद और उनकी अवस्थाका वर्णन :- "कह जालिया, एइ दिके देखिला एकजने? तोमार एइ दशा केने,—कह त' कारण??" 46 ॥ अनुवाद—उस मछुवारेके व्यवहारको देखकर सभी आश्चर्यचकित हो गये। श्रीस्वरूप दामोदरने उस मछुवारेसे जानकारी लेनेके लिये पूछा,—"हे मछुवारे ! बतलाओ तो, क्या तुमने इस तरफ किसी एक अकेले व्यक्तिको देखा है? तुम्हारी ऐसी दशा क्यों हो रही है—इसका कारण तो बतलाओ?" 45-46 ॥ जालिया कहे,—"इँहा एक मनुष्य ना देखिल। जाल बाहिते एक मृत मोर जाले आइल ॥ 47 ॥ बड़ मत्स्य बलि' आमि उठाइलुँ यतने। मृतक देखिते मोर भय हैल मने ॥ 48 ॥ जाल खसाइते तार अङ्ग-स्पर्श हइल। स्पर्शमात्रे सेइ भूत हृदये पशिल ॥ 49 ॥ भये कम्प हैल, मोर नेत्रे बहे जल। गद्गद वाणी रोम उठिल सकल ॥ 50 ॥ किवा ब्रह्मदैत्य, किवा भूत, कहने ना याय। दर्शनमात्रे मनुष्येर पशे सेइ काय ॥ 51 ॥ अनुवाद—मछुवारेने कहा,—"मैंने यहाँ किसी अकेले मनुष्यको नहीं देखा, किन्तु जब मैंने समुद्रमें जाल

यहाँ पृष्ठ का पूर्ण और सटीक पाठ (transcription) प्रस्तुत है:

[ 18/47-62 अठारहवाँ अध्याय 437 फेंका तो एक मृत व्यक्ति मेरे जालमें आ गया। मैंने उसे बहुत बड़ी मछली समझकर बहुत परिश्रमसे बाहर निकाला, किन्तु मेरे मनमें मृत व्यक्तिको देखकर भय उत्पन्न हो गया। उस व्यक्तिको जालसे छुड़ाते समय मेरा उसके शरीरसे स्पर्श हो गया। स्पर्शमात्रसे वह भूत मेरे हृदयमें प्रविष्ट हो गया। मैं भयसे काँपने लगा, मेरे नेत्रोंसे अश्रु बहने लगे, मेरी वाणी गद्गद हो गयी और मुझमें रोमाञ्च होने लगा। वह कोई ब्रह्म-दैत्य है अथवा कोई भूत, यह मैं कह नहीं सकता। दर्शन करने मात्रसे ही वह मनुष्यके शरीरमें प्रवेश कर जाता है॥ 47-51 ॥ शरीर दीघल तार-हात पाँच-सात। एक हस्त पद तार, तिन तिन हात ॥ 52 ॥ अस्थि-सन्धि छुटि' चर्म करे नड़बड़े। ताहा देखि' प्राण कार नाहि रहे धरे ॥ 53 ॥ मड़ा रूप धरि' रहे उत्तान-नयन। कभु गोँ गोँ करे, कभु देखि अचेतन ॥ 54 ॥ साक्षात् देखेछौं, - मोरे पाइल सेइ भूत। मुइ मैले मोर कैछे जीवे स्त्री-पूत ॥ 55 ॥ सेइ त' भूतेर कथा कहन ना याय। ओझा ठाञि याइछौं, - यदि से भूत छोड़ाय ॥ 56 ॥ अनुवाद-उसका शरीर पाँच-सात हाथ लम्बा है, उसका एक-एक हाथ-पाँव तीन-तीन हाथ लम्बा है। उसकी हड्डियोंके जोड़ खुल गये हैं और उसकी त्वचा लटक गयी है। उसे देखकर कोई प्राण धारण नहीं कर सकता। उसने मरे हुए व्यक्तिकी भाँति रूप धारण किया हुआ है और उसके नेत्र ऊपर चढ़े हुए हैं। कभी तो वह गोँ-गोँ करता है और कभी अचेतन दिखायी देता है। मैंने उस भूतको साक्षात् रूपमें देखा है, वह भूत मेरे पीछे लग गया है। मेरे मरनेपर मेरी पत्नी और पुत्रका जीवन कैसे चलेगा? उस भूतकी बात कही नहीं जा सकती, मैं ओझाके पास जा रहा हूँ, हो सकता है वह मुझे भूतसे छुड़ा दे॥ 52-56 ॥ अनुभाष्य- 'जीवे',-बचेंगे ॥ 55 ॥ श्रीनृसिंह-स्मरणसे समस्त विपत्तियोंका विनाश :- एका रात्र्ये बुलि' मत्स्य मारिये निर्जने। भूत-प्रेत आमार ना लागे 'नृसिंह'-स्मरणे ॥ 57 ॥ एइ भूत नृसिंह-नामे चापये द्विगुणे। ताहार आकार देखिते भय लागे मने ॥ 58 ॥ ओथा ना याइह, आमि निषेधि तोमारे। ताँहा गेले सेइ भूत लागिबे सबारे ॥ "59 ॥ अनुवाद-मैं अकेला ही रात्रिमें घूमकर निर्जन स्थानपर मछलियोंको मारता हूँ। मुझे श्रीनृसिंह भगवान्‌के स्मरणके प्रभावसे भूत-प्रेत आदि नहीं लगते। किन्तु यह भूत नृसिंह भगवान्‌का नाम लेनेसे मुझे दो गुणा अधिक बलसे दबाता है। उसका आकार देखते ही मनमें भय हो जाता है। मैं आप लोगोंको भी मना कर रहा हूँ कि आप उधर मत जाना। वहाँ जानेपर आप सब लोगोंपर भी वह भूत चढ़ जायेगा ॥ "57-59 ॥ श्रीस्वरूपके द्वारा महाप्रभुके सन्धान-प्राप्तिके विषयमें यथार्थ अनुमान :- एत शुनि' स्वरूप-गोसाञि सब तत्त्व जानि'। जालियारे किछु कय सुमधुर वाणी ॥ 60 ॥ श्रीस्वरूपके द्वारा मछुवारेको आश्वासन और उसके भयको दूर करना :- “आमि-बड़ ओझा, जानि भूत छोड़ाइते।” मन्त्र पड़ि' श्रीहस्त दिला ताहार माथाते ॥ 61 ॥ तिन चापड़ मारि' कहे, - "भूत पलाइल। भय ना पाइह" बलि' सुस्थिर करिल ॥ 62 ॥ अनुवाद-यह सुनकर श्रीस्वरूप दामोदर सब कुछ समझ गये और उन्होंने मछुवारेको अत्यन्त मधुर वाणीसे कहा, - "मैं एक बहुत बड़ा ओझा हूँ, मैं भूत