सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

तन्मञ्जरीं मैवं पञ्चममश्व नन्दनवनभ्रान्त्या तया कोकिल ।
एषा वायसमण्डली घनशिरःशूलाहतिव्याकुला कुध्वानै-
र्बधिरीकरिष्यति वृथा श्रोत्राणि सत्पन्थिनाम् ॥ १४६ ॥ उल्कू-
जन्तु वटे वटे वत बकाः काका बराका अपि क्राङ्कुर्वन्तु
सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले । सोऽन्यः कोऽपि रसाल-
पल्लवलवग्रासोल्लसत्पाटवत्क्रीडत्कोकिलकण्ठकूजनकलालीला-
विलासप्रगः ॥ १४७ ॥

चातकः

एक एव खगो मानी वने वसति चातकः । पिपा-
सितो वा म्रियते याचते वा पुरंदरम् ॥ १४८ ॥ पिपासा-
क्षामकण्ठेन याचितं चाम्बु पक्षिणा । नवमेघोज्झिता
चास्य धारा निपतिता मुखे ॥ १४९ ॥ शक्यते येन
केनापि जीवनेनैव जीवितुम् । किंतु कौलव्रतोद्गङ्गाप्रसङ्ग-
पङ्गुःसह ॥ १५० ॥ अवश्यकारणेः प्राणान्धारयत्येव
चातकः । प्रार्थनाभङ्गभीतोऽपि शक्रादपि न याचते ॥१५१॥
चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्ध्या । इह हि
भविष्यति भवतो नयनयुगांदैव वारिणा पूरः ॥ १५२ ॥
यद्यपि चातकपक्षी क्षपयति जलधरमकालवेलायाम् । तदपि
न कुप्यति जलदो गतिरिह नान्या यतस्तस्य ॥ १५३ ॥
दीनोन्नतचलपक्षतया बह्वपि लब्धमवस्तु । चातक सत्समा-
वनया किमपि यदस्ति तदस्तु ॥ १५४ ॥ विश्वोपजीव्ये न
पिबत्यपोऽयं पद्माकरे यद्यपि चातकश्वेत् । स्वार्थक्षतिस्तस्य तृषा-
तुरस्य लघुत्वमेवास्ति न किंचिदस्य ॥ १५५॥ ऊर्धीकृतग्रीव-
महो मुधैव किं याचसे चातकोत मेघम् । अत्यूर्जितं
गर्जितमात्रमस्मिन्नम्भोघरे बिन्दुलवस्तु दूरे ॥ १५६॥ वृथा गत
नृत्यसि चातक त्वं न नीलमेघोऽथ गजो मदान्धः । स त्वाह-
शेभ्यो न ददाति नूनं मातङ्गदानं मधुपेभ्य एव ॥ १५७ ॥
आत्मानमम्भोनिधिरेतु शोष ब्रह्माण्डमासिञ्चतु वा तरङ्गैः ।
नास्ति क्षतिर्नोपचितिः कदापि पयोदवृत्तेः खलु चातकस्य
॥ १५८ ॥ रक्ताब्जपुञ्जरजसारुणितान्निसुच्य स्वच्छान्सुधा-
समरसानपि वारिराशीन् । यच्चातकः पिबति वारिधरोद-
बिन्दून् मन्ये तद्दानतिभयाच्छिरसोऽभिमानी ॥ १५९ ॥
अन्येऽपि सन्ति बत तामरसावतंसा हसावलीवलयिनो
जलसंनिवेशाः । कोऽप्याग्रहो गुरुरयं बत चातकस्य पौरंदरीं
यद्भिवाञ्छति वारिधाराम् ॥ १६० ॥ धिग्वारिदं पैरि-
हृतान्यजलाशयस्य यच्चातकस्य कुरुते न तृषाप्रशान्तिम् ।
धिक्चातक तमपि योऽर्थितयार्त्तीलज्जसं तादृशं च यदपैति
पिपासितोऽपि ॥ १६१ ॥ अये वापीहसा निजवसतिसकोच-
पिशुनं कुरुध्वं मा चेतो वियति वहतो वीक्ष्य विहगान् ।
अमी सारङ्गास्ते भुवनमहनीयव्रतभृतो निरीहाणा येषा तृण-
मिव मवन्त्यम्बुनिधयः ॥ १६२ ॥ बीजैरङ्कुरितं लताभि-
रुदितं वल्लीभिरुज्जृम्भितं कन्दैः कन्दलितं जनैः प्रमुदितं
धाराधरे वर्षति । भ्रातश्चातक पातकं किमपि ते सम्यङ् न
जानीमहे येनास्मिन्न पतन्ति चञ्चुपुटके द्वित्राः पयोबिन्दवः
॥ १६३ ॥ अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णा विनि-
घ्नन्ति ये भ्रातश्चातक कि वृथा विरुदितैः खिन्नोऽसि विश्र-
म्यताम् । मेघः शारद एष काशधवल पानीयरिक्तोदरो
गर्जत्येव हि केवल भृशतर नो बिन्दुमप्युज्झति ॥ १६४ ॥
यः कृष्णं कुरुते सुखं जनयति त्रासं तडिद्विस्तु यो यश्च
प्रार्थयते परं दलयति श्रोत्रं निजैर्गर्जितैः । सत्यं चातक तं
तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूतं कृतमेव तुल्य-
मनयोरर्थित्वतिर्यक्त्वयोः ॥ १६५ ॥ रे रे चातक सावधान-
मनसा मित्र क्षणं श्रूयतामम्भोदा बहवो वसन्ति गगने
सर्वेऽपि नैतादृशाः । केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं गर्जन्ति
केचिद्वृथा यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं
वच ॥ १६६ ॥ वापी स्वल्पजलाशयो विषमयो नीचाव-
गाहो हृद क्षुद्रात्क्षुद्रतरो महाजलनिधिर्गण्डूषमेकं मुनेः ।
गङ्गाद्याः सरितः पयोनिधिगताः सत्यज्य तस्मादिमान्समानी
खलु चातको जलैर्मुचामुञ्चै पयो वाञ्छति ॥ १६७ ॥
अन्ये ते विहगाः पयोद परितो धावन्ति तृष्णातुरा वापी-
कूपतडागसागरजले मजन्ति दत्तादराः । मामद्यापि न
वेत्सि चातकशिशुं यच्छुष्ककण्ठोऽपि सन्नान्य वाञ्छति
नोपसर्पति न च प्रस्तौति न ध्यायति ॥ १६८ ॥

मयूरः

अहमस्मि नीलकण्ठस्तव खलु तुष्यामि शब्दमात्रेण ।
नाह जलधर भवतश्चातक इव जीवनं याचे ॥ १६९ ॥
यत्पादपि क पश्यति शिखिनामोहारनिर्गमस्थानम् । यदि
जलदानिनदमुदितास्त एव मूढा न नृत्येयु ॥ १७० ॥
वेगज्वलद्विटपिपुञ्जमहारयोऽयं गर्जिनं तीव्रतरहेतिरियं न
शैम्या । दावाग्निधूममन्वहोऽयमये न मेघः कि नृत्यसि
द्रुतमितो व्रज तत्कलापिन् ॥ १७१ ॥ असान्विचित्रवपुष-
स्तव पृष्ठभान्कसाद्विमुञ्चति भवान् यदि वा विमुञ्च । रे
नीलकण्ठ गुरुहानिरियं तवैव मौलौ पुनः क्षितिभृतो
भवति स्थितिर्नः ॥ १७२ ॥ अये नीलग्रीव क्व न खलु
सखे तेऽद्य सुनयः पर तोष येषा तव रवविलासो
वितनुते । अमी दूरात्क्रूरा कणितमिदमाकर्ण्य सहसा त्वर-
न्ते हन्तुं त्वामहह शबरा पुङ्खितशराः ॥ १७३ ॥ सम-
न्तादाक्रान्ता दवदहनसङ्घैः शिखरिणः किरातैराकीर्णाः कर-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ नमनभयात्
२ ऐन्द्रीम्, मेघोत्पन्नामित्यर्थे
३ परिहृतस्त्यक्ता अन्ये जलाशया समुद्रादयो येन
४ गतलब्जं, निर्लज्ज इत्यर्थे
१ काशपुष्पवत्पाण्डुर
२ मेघानाम्
३ गुदस्थानम्
४ मेघनादेन सजातानन्दा
५ विद्युत्

व्योमचरान्योक्तयः २२७

कलिकताण्डैर्वनभुवः । बिडालैरालीढाः सपदि सरसीनां
परिसराः शिखण्डी पाण्डित्यं निजमहह कुत्र प्रकटयेत्
॥ १७४ ॥ एतस्मिन्मलयाचले बहुविधं. किं तैरकिंचित्करै-
काकोलूककपोतकोकिलकुलैरैकोऽपि पार्श्वस्थित । ^१केकी
कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धन. सेव्य सादिह
सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दन ॥ १७५ ॥ हारीता. सगस
रसन्तु मधुरं कूजन्तु पुस्कोकिला सानन्दं गिरसुद्गिरन्तु
च शुका. किं तै. शिरःस्थैरपि । एकेनापि तलस्थितेन नदता
श्रीखण्ड निस्तर्जनाद्यालानां च शिखण्डिना न तु महत्-
पाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥ १७६ ॥ किं दूरेण पयोधरा उपरि किं
नान्ये रटन्त. श्रुता निन्द्या. पापतया स्वपक्षेषु गता. किं नाम
पक्षा. क्षयम् । रम्य वा गगने न किं विहरणं किं
तूम्रकाकावलीपर्यायप्रतिपत्तिलाघवभयाद्भूभौ स्थिता बर्हिण
॥ १७७ ॥ केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहारा.
कलापा कण्ठच्छाया पुरारेर्गरलरुचिरुचिरा सौहृदं मेघसङ्गे ।
विश्वद्रोपिद्विजिह्वस्फुरदुरुपिशितैर्नित्यमाहारवृत्ति. कै पुण्यै
प्राप्तमेतत्त्सलकमपि सखे चित्रवृत्तं मयूर ॥ १७८ ॥

चक्रवाकः
त्यज चक्रवाकि शोकं बधान धैर्य सहस्व समयममुम् ।
अयमेव वासरमणिर्हरिष्यते शापमूर्च्छा ते ॥ १७९ ॥
अस्तंगतोऽयमर्विन्दवनैकबन्धुर्मास्मान्न लङ्घयति कोऽपि
विधिप्रणीतम् । हे चक्र धैर्यमवलम्ब्य विमुञ्च शोकं
धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनचित्ता. ॥ १८० ॥

शुकः
अखिलेषु विहगेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जर-
बन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १८१ ॥ किंशुकै^३ शुक
मा तिष्ठ चिर भाविफलेच्छया । बाह्यरङ्गप्रसङ्गेन के के
नानेन वञ्चिताः ॥ १८२ ॥ काकाः किं किं न कुर्वन्ति
केङ्कार यत्र यत्र वा । शुक एव परं वक्ति नृपहस्तोप-
लालित ॥ १८३ ॥ शुक तव पठनं व्यसनं न गुण. स
गुणाभासः^४ । समजनि येनोन्मरणं^५ शरणं पञ्जरावासः
॥ १८४ ॥ कीर नीरसंकरीरपादपे किं स्थितोऽसि कथयामि
धीरतः । मामकीनसहकारपादपा दु.समीरलहरीभिराहताः
॥ १८५ ॥ सुभाषितस्वाध्ययनेऽनुषक्त शुक वराका. प्रह-
सन्ति काका. । तमेव ससत्सु गिरं किरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति
त्रपयाऽऽनताक्षाः ॥ १८६ ॥ द्राक्षा प्रदेहि मधु वा वदने
निधेहि देहे विधेहि किमु वा करलालनानि । जातिस्वभाव-
चपल. पुनरेष कीरस्तत्रैव यास्यति कृशोदरि मुक्तबन्धः
॥ १८७ ॥ हे कीर कैरवसुगीरिति सकलस्य मा मात्र
सरससि सज्जनरञ्जनाय । बालोऽपि यत्र कलकण्ठसुकण्ठ-
पीठ. सलेढि कोमलकुहूकृतपूर्णकर्ण. ॥ १८८ ॥ इदमपटु
कपाटं जर्जरं पञ्जरोऽयं विरमति न गृहेऽस्मिन्क्रूरमार्जार-
यात्रा । शुक मुकुलितजिह्व स्थीयता किं वचोभिस्तव
वचनविनोदे नादर. पामराणाम् ॥ १८९ ॥ अमृतवचन-
लीलाविभ्रमैरन्नपानं रचय चतुर कीर भ्रान्तचित्तेषु तेषु ।
अकलितपरसेवातापपाप पिकोऽसौ भजतु विपिनवाटीमेष
पीयूषकण्ठः ॥ १९० ॥ अमुष्मिन्नुद्याने विहगखल एष
प्रतिकलं विलोल कोकोल^१ कणति खलु यावत्कटुतरम् ।
सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचैंयमकला^२ न मौनेन न्यूनो
भवति गुणभाजा गुणगणः ॥ १९१ ॥ इयं पली मिल्लीरनु-
चितसमारम्भरसिकै समन्तादाक्रान्ता विषविषमबाणप्रण-
यिभिः । तरोरस्य स्कन्धे गमय समयं कीर निभृतं न
वाणी कल्याणी तदिह मुखमुद्रैव शरणम् ॥ १९२ ॥ अनु-
द्भिन्नांरामे तरुभिरभिरामे विटपिन स्फुटं नृत्यद्भङ्गीविविध-
नवसंगीतकलनात् । परानन्दै. पूर्णाः क इव तव
वर्णावलिपदक्रमश्रोता वेत्ता द्विजवर शुक श्राम्यसि कुतः
॥ १९३ ॥ अये कीरश्रेणीपरिवृढ वृथा वासरशतं किमर्थं
स्वं व्यर्थं क्षपयसि पलाशै रभसत् । यदा पुष्पारम्भे
मुखमलिनिम किंशुकतरोस्तदैवेदं ज्ञातं फलपरिचयो दुर्लभ-
तर. ॥ १९४ ॥ अपार. पाथोधिः पुलिनपदवी योजन-
शतं निरालम्बो मार्गो वियति किल शून्या दश दिश. ।
इतीवाय कीर. कतिपयपदान्येव गगने मुहुर्भ्राम्यन्भ्राम्य-
न्यतति गैणवृक्षे^३ पुनरपि ॥ १९५ ॥ द्विजकुलपते मेघासिन्यो
सुभाषितकोविद त्वयि गृहमुपायाते जातं बहुपकृष्ट मम ।
यदिह नियत बाला वृद्धाः स्त्रियः परिचारकाः शुक भग-
वतो नाम प्रीता गृणन्ति मुहुर्मुहुः ॥ १९६ ॥ वासः
काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैस्तनूमार्जनं भक्ष्यं स्वादुरसाल-
दाडिमफलं पेयं सुधाम् पंयः । पाठः संसदि रामनाम सततं
धीरस्य कीरस्य मे हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिक्रोडं
मनो धावति ॥ १९७ ॥ सत्साम्गत्यमवाप्य य पुरवने नाना-
रसास्वादवत्कीरः शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने ।
दैवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चपिहितश्रोत्रस्य तस्याटवी प्रासस्यात्म-
सभाप्रगल्भकपिषु स्यान्मौनमेवोचितम् ॥ १९८ ॥ आतः
कीर कठोरचञ्चुकषणक्रोधाद्यितैः कूजितै कि माधुर्यनि-
षिक्तसूक्तिविशदः कण्ठावदु शोष्यते । सेय दैववशाद्दशा
परिणता राजन्यपात्रस्य ते म्लैच्छैश्छिद्रितभित्तिमुद्रितघटः
प्राप्तो यतः पञ्जर. ॥ १९९ ॥ माणिक्यद्रवलिसमौक्तिकतुला
बिभ्रन्ति नो दाडिमीबीजान्येष निरीक्षते न रमते हैमेऽप्यहो
पञ्जरे । तत्तादृग्वनवाससमदमहामोदैकमेदस्त्विनी वृत्तिर्मे

---

^१ मयूर ^२ विघटित व्यालावलीना बन्धन यस्य ^३ पलाशवृक्षे ^४ दोष ^५ मरणपर्यन्तम्
^१ द्रोणकाक ^२ वाचयमो मौनी ^३ पोतमध्यस्थिते कूपके

२२८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

गलितानया हतगिरेत्येव शुक. शोचति ॥ २०० ॥
याते यातमध स्थिते स्थितमुपर्यालोकिते लोकितं यद्यु-
द्यानशुकोऽयमाकलयते शुद्धास्तहस्तस्थित । तत्सर्व मणि-
भित्तिमेत्य भवता छायाशुकाङ्गीकृतं तस्मिन्कर्णसुधा
वितन्वति गिर तूष्णी किमु स्थीयते ॥ २०१ ॥ स्वस्व-
व्यापृतिमन्यमानमतया मत्तो निवृत्ते जने चञ्चूकोटिविघट्टिता-
ररपुटो यासाम्यहप झरात् । इत्थं कीरवरे मनोरथमयं पीयूष-
माखादयत्यन्त. सप्रविवेश वारणकराकार फणिग्रामणीः
॥ २०२ ॥ दृष्ट्वा शाखावकीर्ण फलभरनमित भूमिभागानवद्ग
त्यक्त्व्रा शालप्रकाण्ड पनसमुपगतश्चिन्तयित्वेति कीर. ।
हत्वा चञ्चु प्रहर्षोद्विगलितपयसा सम्भृताशेषपक्षो भिन्नश्रोड्डीय
गन्तुं गगनपरिचिता या गतिः सापि नष्टा ॥ २०३ ॥

काकः

वयं काका वय काका जल्पन्तीति प्रगे द्विकाः ।
तिमिरारिस्तमो हन्यादिति शङ्कितमानसाः ॥ २०४ ॥
तुल्यवर्णच्छद कृष्ण कोकिलै. सह सगत. । केन विज्ञा-
यते काक स्वयं यदि न भाषते ॥ २०५ ॥ अहो
मोहो वराकस्य काकस्य यदमा मुहु । सरीसर्ति नरी-
नर्ति पुरत. शिखिवंसयो ॥ २०६ ॥ आमरणदपि विरुतं
कुर्वाणा. स्पर्धया सह मयूरै. । कि जानन्ति वराकाः
काका. केकारवं कर्तुम् ॥ २०७ ॥ तत्काक त्वयि युक्ता.
कटुवाग्वैवर्ण्यधूर्तताशुचिताः । यदि विष्ठाकृमिपुष्टे तत्र न
दोषा हि तच्चित्रम् ॥ २०८ ॥ विधिरेव विशेषर्गेहणीयः
कैरट त्वं रैट कस्तवापराध । सहकारतरौ चकार यस्ते
सह वास सरलेन कोकिलेन ॥ २०९ ॥ काकस गात्रं
यदि काञ्चनस्य मणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे । एकैकपक्षे
ग्रैथितं मणीना तथापि काको न तु राजहंस. ॥ २१० ॥
त्रोटीपुंटं करट कुञ्चालयाद्य तात यावत्प्रतिव्रजति नाक-
मयं मराल. । नो चेदमङ्गलकठोररवा विहंगा. सर्वे भुवी-
ति निजसद्मदि शंसिता न. ॥ २११ ॥ प्रत्यङ्गर्णं प्रतिनरुं
प्रतिवारिनीर काकाश्ररन्ति चलचञ्चुपुटा रटन्त. । नो
यान्ति तृप्तिमय मण्डितपुण्डरीकखण्डे वसन्नृहह तृप्यति
राजहंस. ॥ २१२ ॥ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि
राग्येषु सचरतु चूतवनान्तरेषु । पुस्कोकिलस्य चरितानि
करोतु नाम काक. किल ध्वनिविधौ ननु काक एव
॥ २१३ ॥ पथि निपतिता शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाानना दवि-
भृतघटी गर्वोन्नद्धं समुद्धतकंधर. । निजसमुचितास्ता-
स्ताश्चेष्टा विकारशताकुला यदि न कुरुते काण काकः
कदा नु करिष्यति ॥ २१४ ॥ गात्र ते मलिन तथा
श्रवणयोरुद्वेगकृत्केकूत भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचपलं दुश्चे-
ष्टित ते सदा । एतैर्वायस सगतोऽप्यविनयैर्दोषैरमीभिः
पर यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव धन्यो भवान् ॥२१५॥
रूक्षस्यामधुरस्य चातिमलिनच्छायास्य वृक्षस्य च क्षुद्रस्य
क्षतकारिणोऽतिचपलस्याह्लादविच्छेदिन । येय निम्बफलेषु
काक भवतस्तिक्तेषु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधेर्विल-
सित निष्पन्नमेतच्चिरात् ॥ २१६ ॥ कर्णारुंतुदमन्तरेण
रैणित गाहस्व काक स्वयं र्माकन्दं मकरन्दशालिनमिह
त्वा मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचि-
द्वस्तूनि कस्तूरिका नेपालक्षितिपालफालपतिते पङ्के न
शङ्केत क. ॥ २१७ ॥ काक त्वं फलनग्रमात्रविपिन
दैवात्समासाद्यन् कि कर्णौ बधिरीकरोषि पुरुषकेङ्कार-
कोलाहलै । मौनं चेदवलम्बसे रतमरप्रक्रान्तपुंस्कोकिलश्रा-
न्त्यापि त्वयि सचरन्ति न कथं मुग्धाकटाक्षच्छटा ॥२१८॥
नो चारू चरणौ न चापि चतुरा चञ्चूनं वाच्य वचो नो
लीलाचतुरा गतिर्न च शुचिः पक्षप्रहोऽयं तव । क्रूर-
केङ्कृतिनिर्भरा गिरमिह स्याने वृथैवोद्विरन्मूर्ख ध्वाङ्क्ष न लज्ज-
सेऽप्यसदृशं पाण्डित्यमुन्नाटयन् ॥ २१९ ॥ यस्याकर्ण्य
वचः सुधाकवलितं वोचर्यमानापि व्यग्राणि व्यथयन्ति
मन्मथकथाश्चेतांसि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वराक साँक-
ममुना पुस्कोकिलेनाधुना स्पर्धाबन्धमुपेयुषस्तव तु किं
लज्जापि नोजागरा ॥ २२०॥ आलाप कलकण्ठिका न
कुरुते कीरा न धीरध्वनिं व्याहार कलयन्ति कोमलगिरः
कूजन्ति नो बर्हिणः । नीरग्डम्बरदुर्दिनाम्बरतले दूरे द्विरेफ-
ध्वनिः काका. केवलमेव कङ्कतरवैः कुर्वन्ति कर्णज्वरम्
॥ २२१ ॥ बन्धं लब्धवतः परस्य वदन भिक्षाशया
पश्यतः खावासच्युतिवेदना विदधतः कान्ता विना
सीदतः । भ्राम्यन्त. सह भार्यया प्रतिदिशं प्रत्यापणं प्रत्यगं
कीरस्याध्ययनं हसन्ति विविधक्रीडालसा वायसाः ॥२२२॥
कि केकीय शिखण्डमण्डिततनुः किं कीरवत्पाठकः किं
वा हंस इवाङ्गनागतिगुरुः शारीव किं सुख्वरः । किं वा
हन्त शकुन्तबालपिकवत्कर्णामृतं स्यन्दते काकः केन
गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥ २२३ ॥ अत्रस्थ.
सखि लक्षयोजनगतस्यापि प्रियस्र्यागमं वेत्त्याख्याति च
धिक्शुकादय इमे सर्वे पठन्तः स्थिता. । मत्कारन्तस वियोग-
तापदहनज्वालावलीवारिद काकरतैेन गुणेन काञ्चन-
मये व्यापारित. पञ्जरे ॥ २२४ ॥ अक्षिन्नाम्भोदवृन्द-
ध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेऽन्तरिक्षं मा काक व्याकुलो

---

१ राजमहिषीकारामस्थित २ प्रात काले ३ द्वौ ककारौ नास्ति विधेने येषा ते ४ निन्द्य ५ काक ६ शब्द कुरु ७ ग्रथनम् ८ चञ्चुपुटम्
१ पीडाजनकम् २ विना ३ शब्दितम् ४ आम्रवृक्षम् ५ मौनिनाम् ६ सह ७ पक्षिविशेष

व्योमचरान्योक्तयः, स्थलचरान्योक्तयः २२९

भूस्तरुशिखरशवक्रव्यलेशानशान। धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्रद्भासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पृहामत्र सिंह. ॥ २२५ ॥

वकः एष बक¹ महसैव विपन्न शाठ्यमहो क्व नु तद्गतमस्य । साधु कृतान्तक कश्चिदपि त्वा वञ्चयितु न कुतोऽपि समर्थ ॥२२६॥ न कोकिलानाभिव मञ्जु कूजित न लब्धलास्यानि गतानि हसवत् । न बर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यस्ति बके वकव्रतम् ॥ २२७ ॥ बकोट ब्रूमस्त्वा लघुनि सरसि क्वापि शफरैस्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरवगाढुं समुचित । इतश्चेतश्चाञ्चलिहलहरिहेलातरलितक्षितिभ्रग्ग्रासैकम्रहिततिमिपोत पतिरपाम् ॥ २२८ ॥ नैर्मल्यं वपुषस्तवास्ति वमतिः पद्माकरे जायते मन्द याहि मनोरमा वद गिर मौन च सपादय । धन्यस्त्वं वक राजहमपदवी प्राप्तोऽसि कि तैर्गुणैर्नीरक्षीरविभागकर्मनिपुणा शक्ति. कथं लभ्यते ॥२२९॥ जा¹तिस्तस्य न मानसे न शु²चिभिर्वृत्तिर्मृणालाङ्कुरैर्न ब्रह्योद्वहनेन⁴ निर्मलयश प्राप्त न वाच कला । जीवन्³स्त्ववधेन बाह्यधवलो भ्राम्यन्सगर्व पुनर्मिध्येवोन्नतकंधरः शठबको हसै. सह स्पर्धते ॥ २३० ॥ रे रे शिष्टबकोट नाकनटिनीतीरे तपस्विव्रतं ध्यानेनानिमिषोपभोगमनसा युक्तं करोषीदृशम् । एव यत्किल मानसस्य पदवी काङ्क्षस्युक्तं हि तन्नीक्षीरविवेकनिर्मलधियो हंसस्य नान्यस्य सा ॥२३१॥ न भ्रूणा स्फुरणं न चक्षुचलन नो चूलिकाकम्पन न ग्रीवाचलन मनागपि न यत्पक्षद्वयोत्क्षेपणम् । नासाग्रेक्षणमेकपादनमनं कष्टैकनिष्ठं पर यावत्तिष्ठति हीनमीनवदनस्तावद्वकस्तापसः ॥ २३२ ॥

घूकः यद्यपि तरणे. किरणैः सकलमिदं विश्वमुज्ज्वल विदधे । तदपि न पश्यति घूकः पुराकृतं भुज्यते कर्म ॥ २३३ ॥

खद्योतः जर्जरतृणाग्रमदहन्सर्पपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमात्मनस्तत्त्वद्योतः ख्यापयन्नटति ॥ २३४ ॥ घनसतसममलीमस दशदिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे दिनमधुना तरणिकरान्तरितसितकिरणम् ॥ २३५ ॥ क्वापि गत. पतिरह्ना जलदान्तरित. शशी सनक्षत्रः । शून्ये तमसि भवानपि खद्योत द्योतता नाम ॥ २३६ ॥ इन्दुः प्रयास्यति विनङ्क्ष्यति तारकश्री. स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपा। अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्यत्युन्मेषमेष्यति भवानपि दूरमेतत् ॥ २३७ ॥ आजिष्णवो नभसि मेघकृतान्तराले स्वल्पप्रभा अपि परैरनिरस्तभास. । खद्योतकाः प्रकटितोरुतरप्रभावास्तावन्न सं⁵स्रतुरग. समुदेति यावत् ॥ २३८ ॥

---

अदृष्टव्यापारं¹ गतवति दिनानामधिपतौ यश² शेषीभूते शशिनि गतधाम्नि³ ग्रहगणे । तथा ध्वान्तं जातं जगदुपहते मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटव. कीटमणय ॥२३९॥

स्थलचरान्योक्तयः सिंहः एकोऽहमसहायोऽह कृशोऽहमंपरिच्छद⁴ । स्वप्नेऽप्येवविधा चिन्ता मृगेन्द्रस्य न जायते ॥ १ ॥ मृगेन्द्र वा मृगारि वा सुख व्याह्रता जन. । तस्योभयमपि व्रीडा क्रीडालितदन्तिन. ॥२॥ मृगेभ्यो रक्ष्यते क्षेत्रं नरैस्तृणमयैरपि । सिहाक्रान्तं पुनर्मूढ न हयैर्न च दन्तिभि. ॥३॥ मृगेन्द्रै शशैलैर्नीनं वराहैश्चलित स्थलात् । हयाना हेषितं श्रुत्वा सिंहै पूर्ववदामितम् ॥४॥ खनन्नाखुबिलं सिंह. पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखमङ्ग वा फल वा मूषको भवेत ॥ ५ ॥ जीर्णोऽपि क्रमहीनोऽपि⁵ कृशोऽपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस्य शङ्कातङ्काय कल्पते ॥६॥ नाभिषेको न सस्कार' सिहस्य क्रियते वने । विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ ७ ॥ वैरण्डगण्डकण्डूतिपाण्डित्यपरिपन्थिना⁶ । हरिणा⁷ हरिणालीषु⁸ कथ्यता कः पराक्रम. ॥ ८ ॥ उत्तुङ्गमत्तमातङ्गमस्तक्यस्तलोचनः । आसन्नेऽपि च सौरङ्गे⁹ न वाञ्छा कुरुते हरि.¹⁰ ॥ ९ ॥ जात स्तन्यं न जग्राह कण्ठीरवकिशोरकः¹¹ । चक्षुर्व्यापारयामास कुञ्जे कुञ्जरशालिनि ॥ १० ॥ वरमुन्नर्त¹²लोल्लासैस्¹³धूननभीषणात् । सिहात्पादप्रहारेऽपि न शृगालाधिरोहणम् ॥ ११ ॥ शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । कुले तस्मिन्प्रजातोऽसि गजो यत्र न हन्यते ॥१२॥ यस्मिञ्जीवति सिंहे वनमिदमासीदुरासदं द्विरदैः । घटयन्ते कटिसूत्रं तस्य सटाभिः शबरशिशवः ॥ १३ ॥ एकाकिनि वनवासिन्यै¹⁴राजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । संत्त्वोच्छ्रिते¹⁵ युगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥ १४ ॥ अनिशं मातङ्गानां बृंहितैर्¹⁶भीकर्ण्यते यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति ¹⁷गजेन्द्रकटकपल्कवलनः सिंहः ॥ १५ ॥ यद्यपि च दैवयोगात्सिह. पतितोऽतिदुस्तरे कूपे । तदपि च वाञ्छति सततं करिकुम्भवविदारणं मनसि ॥ १६ ॥ यद्यपि रटति सरोषं मृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः । तदपि न कुप्यति सिंहोऽप्यसदृशपुरुषेषु क. कोप. ॥ १७ ॥ जठरज्वलनज्वलता-

---

१ जन्म
२ शुभ्रै
३ जीवनम्
४ ब्रह्मण उद्वहनेन वाहनतया पृष्ठे धारणेन
५ सूर्ये

१ दर्शनव्यापाररहित यथा स्यात्तथा
२ यशोमात्रावशिष्टे
३ गततेजसि
४ परिवारहीन
५ आक्रमणबलरहित
६ मत्तगजानाम्
७ वैरिणा
८ मृगपङ्क्तिषु
९ मृगे
१० सिंह
११ सिंहशावक
१२ पुच्छम्
१३ कम्पनम्
१४ राजचिह्नहरिहिते
१५ बलोन्नते
१६ गर्जितम्
१७ हस्तिगण्डस्थलमासग्रासकर

२३० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

प्यपगतशङ्कं समागतापि पुर । करिणामरिणा हरिणा
हरिणाली हन्यता नु कथम् ॥ १८ ॥ हेलाविदलितकरि-
कुल कण्ठीरव कीदृशः प्रकोपोऽयम् । लोले बालशृगाले
केवलकोलाहलाधारे ॥ १९ ॥ गर्जितमाकर्ण्य मनागङ्के
मातुर्निगार्धजातोऽपि । हरिणिशिशुरुत्पतितुं द्रागङ्गान्याकुञ्च्य
लीयते निभृतम् ॥ २० ॥ वयोभिमानादपमानता चेद्द्वि-
धीयते फेरुजरत्तरेण । हेलाहतानेककरीन्द्रसूनो हरीन्द्र-
सूनोर्नहि कापि हानि ॥ २१ ॥ भिनत्ति भीमं करिराज-
कुम्भं बिभर्ति वेगं पवनादतीव । करोति वास गिरिगह्वरेषु
तथापि सिंहः पशुरेव नान्य ॥ २२ ॥ गम्यते यदि मृगे-
न्द्रमन्दिरे लभ्यते करिकपोलमौक्तिकम् । जम्बुकाल्लयगतेन
लभ्यते वत्सपुच्छखुरचर्मखण्डनम् ॥ २३ ॥ येन भिन्न
करिकुम्भविखलन्मौक्तिकावलिभिरञ्चिता मही । अद्य
तेन हरिणान्तिके कथ कथ्यता नु हरिणा पराक्रम
॥ २४ ॥ हरिरलसविलोचन. सहेलं बैलमवलोक्य
पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीतिर्न तु वनि-
तास्य विलोकयाचकार ॥ २५ ॥ उत्तुङ्गशैलशिखरस्थित-
पादपस्य काकोऽपि पक्वफललभते सपक्षः । सिंहो बली
गजविदारणदारुणोऽपि सीदत्यहो तरुतले खलु हीनपक्ष.
॥ २६ ॥ अन्तर्बलान्यहममुष्य मृगाधिपस्य वाचा निवेद्य
कथमद्य लघूकरोमि । जानन्ति कि तु करजक्षतकुम्भि-
कुम्भनिर्मुक्तमौक्तिकमयानि वनान्तराणि ॥ २७ ॥ आबद्ध-
कृत्रिमसटाजटिलासमित्तिरारोपितो मृगपते. पदवी यदि
श्वा । मत्तेभकुम्भतपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथ
हरिणाधिपस्य ॥ २८ ॥ भिन्ना महागिरिशिला. करजाग्र-
जाम्रुद्दामशौर्यनिकरैः कैरटिभ्रमेण । दैवे पराञ्चि करिणाम-
रिणा तथापि कुत्रापि नापि खलु हा पिशितस्य लेश ॥२९॥
पारीन्द्रशावक न तावकरीतिरेषा वेशान्तरैर्विहरसि श्व-
शृगालशावै । कुम्भीन्द्रकुम्भदलनोत्पतनाक्रमेच्छा वंशोचिता
न खलु रीतिमुरींकरोषि ॥ ३० ॥ उत्पुल्य यः शिखरिणं
मदकुम्भिकुम्भमुद्भिद्य सानुशतमायतमुल्ललङ्घे । पञ्चाननो
नियत्या जरयाभिभूतः सोऽय करौ लिहति वृहितलोहि-
ताक्षः ॥ ३१ ॥ दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डा कैरटिन.
करिण्यः कारुण्यास्पदमसमशीला. खलु मृगा । इदानी
लोकेऽस्मिन्नुपमशिखाना पुनरयं नम्बाना पाण्डित्यं प्रकट-
यतु कश्चिन्मृगपतिः ॥ ३२ ॥ न यत्र स्थेर्मानं दधुरति-
भयभ्रान्तनयना गलद्दानोद्रेकभ्रमदलिकदम्बाः करटिन ।
लुठन्मुक्ताभारे भवति परलोकं गतवतो हॅरेरद्य द्वारे
शिव शिव शिर्वीना कलकल ॥ ३३ ॥ कुरङ्गीणा यूथं
निभृतमिदमङ्गीकृतमय निरासङ्को यन्निर्दयहृदयभावोऽर्दयतु
तत् । निवेद्यो वा कश्चिन्नयमविनय केसरियुवा हठान्म-
द्येमाना युवतिषु विधत्ते नखपदम् ॥ ३४ ॥ स्थिति नो रे
दध्या क्षणमपि मदान्धवेक्षण सखे गजश्रेणीनाथ त्वमिह
जटिलाया वनभुवि । अमौ कुम्भिक्यान्त्या खरनखरनिर्दारित-
महागुरुग्रावग्राग स्वपिति मिरिगर्भ हरिपतिः ॥ ३५ ॥
पिव स्तन्य पोत त्वमिह मददन्तावउधिया दृगन्तानाधत्से
किमिति हॅरिदन्तेषु परुषान् । नयाणा लोकानामपि हृदय-
नाग परिहरन्ननं धीरं धीरं ध्वनति नवनीलो जलधर ॥३६॥
क्षुद्रा मन्ति सहस्रशोऽपि विपिने गौण्डैर्यरैर्योद्वतास्तत्सै-
फस्य पुन स्तीमहि मह सिहस्य विश्वोत्तरम् । केलि
कोलकुलैर्मदो मदकलै कोलाहलो नोहलै सहर्षो महिषैश्च
यस्य मुमुचे साहंकृते हुंकृते ॥ ३७ ॥ कोल केलिमलंकरीतु
करिण क्रीडन्तु कान्तामखा कासारे वनकासराः सग्भस
मजन्त्विह स्वेच्छया । अम्मयस्खन्त्रिमयोषितश्च हरिणा
भूयोऽनुरूपा गति कान्तान्तरसचरिष्णुरधुना पञ्चाननो
वर्तते ॥ ३८ ॥ नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनौ नो दीर्घ-
दीर्घ कैर सत्यं वारण नैष केसरिशिशुस्त्वाडम्बरै स्पर्धते ।
तेजोवीजमसह्यमस्य हृदये न्यस्तं पुनर्वेधसा तादृक्त्वादृशमेव
येन सुतरा भोज्यं पशुं मन्यते ॥ ३९ ॥ क्षुत्क्षामोऽपि
जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टा दशामपन्नोऽपि विपन्न-
धीधृतिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि । मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भ-
पिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर.
केसरी ॥ ४० ॥ येनानर्गलकालकेलिकलितप्रत्यग्रकादम्बिनी-
धाराधोरणिधौतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं
शुङ्खनिपातभग्नचरण. स्फारस्फुरत्फेरेवीफूत्कारै कुपितोऽद्य
खादति मुहु. पाणी मृगग्रामणीः ॥ ४१ ॥ ग्रामाणामुप-
शल्यसीमानि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठया. फेत्कारध्वनिमुद्गिरन्ति
बहव. सम्भूय गोमायवः । सोऽन्य. कोऽपि घनाघन-
ध्वनिघन पारीन्द्रगुञ्जारव शुष्यद्दण्डमलोलशुण्डमचलत्कर्ण
गर्जैर्य. श्रुत. ॥ ४२ ॥ एणः क्रीडति शूकरश्च खनति
द्वीपी च गर्व्वायते क्रोष्टा क्रन्दति वल्गते च शशको
वेगाद्दुरूर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतामुन्मोटते
लीलया हंसो सिंह विना त्वयाद्य विपिने कीदृग्दशा वर्तते
॥ ४३ ॥ हे मातङ्ग मदाम्बुडम्बरतया रोलम्बरोलं वह-
न्त्यानामवलम्बनं वनमिदं भङ्क्तुं यदुत्कण्ठसे । दृष्टस्त-

---

१ वृद्धजम्बूकेन २ मृगयार्थमागता सेनाम् ३ गजभ्रमेण ४ हे सिंहशिशो ५ गजा ६ स्थितिम् - ७ सिंहस्य
१ कोष्ट्रीणाम् २ दिगन्तेषु ३ अहंकारकारवत्त्वम् ४ नीचा ५ 'नाहलो म्लेच्छजाल्यन्तरे' इति हैम ६ शुण्डादण्ड ७ क्षुधया खिन्न ८ नूतनमेघमाला ९ जम्बुकी

स्थलचरान्योक्तयः	२३१

[सिंहः]

गजः

दिक्रमहो महोन्नतधराधौरैयधात्रीधरप्रस्थप्रस्थितमेघयूथमथनोत्कण्ठी न कण्ठीरवः ॥४४॥ यस्यावन्ध्यरुषः<sup>१</sup> प्रतापवसतेर्नादेन धैर्यद्रुहः शुष्यन्ति स्म मदप्रवाहसरितो गण्डोऽपि दिग्दन्तिनाम् । दैवात्कष्टदशावशं गतवतः सिंहस्य तस्याधुना कर्षन्त्येव करेण केसरसटाभारं जरत्कुञ्जराः<sup>२</sup> ॥ ४५ ॥ यः शौर्यावधिरेव यस्य सहसा दिग्दन्तिनोऽप्यन्तिकं नायाताः किल येन विन्ध्यवसुधा गम्या न कस्याप्यभूत् । तस्मिन्कौतुकिना त्वया करिपतौ लुप्ते कपोलस्थलीभृङ्गे केसरिवीर संप्रति पुनः कुत्रैष विश्राम्यतु ॥ ४६ ॥ यूना येन विभिन्नवारणघटाकुम्भोच्छलन्मौक्तिकश्रेणीभिः परिपूरितास्तटभुवो भूमीभृतां कोटिशः । तस्यैवाद्य निवाससीम्नि कलभाः क्रीडन्ति निःसाध्वसं पारीन्द्रस्य<sup>३</sup> जरातुरस्य तदहो जीर्णा जिगीषारमः ॥ ४७ ॥ कः कं कुत्र न घुर्घुरारवनिधुरीघोरो घुरेच्छूकरः कः कं कं कमलाकरं विमलं कर्तुं करी नोद्यतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलास बद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ ४८ ॥ मातङ्गाः किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुकाः सारङ्गा महिषामदं व्रजत किं शून्येपु शूरा न के । कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटीरभारैः पुनः सिन्धुध्वानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गर्जितं गर्जितम् ॥ ४९ ॥ काकः पक्षबलेन भूपतिगृहे वास यदि प्राप्तवान्किं वा तस्य महत्त्वमस्य लघुता पञ्चाननस्यागता । येनाक्रम्य करीन्द्रगण्डयुगलं निर्भिद्य हेलालवाल्लब्ध्वा त्रासवरं वराटकधिया<sup>४</sup> मुक्तागणस्त्यज्यते ॥ ५० ॥ निद्रामीलितलोचनो मृगपतिर्यावद्गुहां सेवते तावत्स्वैरममी चरन्तु हरिणाः स्वच्छन्दसञ्चारिणः । उत्निद्रस्य विधूतकेसरसटाभारस्य निर्गच्छतो नादे श्रोत्रपथं गते गतधियः सन्त्वेव दीर्घायुषः ॥ ५१ ॥ खैराः सन्तु सभासदः करिचमूदपर्ज्वरोत्सारिणो हर्यक्षेण समं च जम्बुकयुवा युद्धाय बद्धादरः । तत्रापि प्रथयन्ति तुल्यबलतामेके तयोरुच्चकैरन्ये संशयशंसिनस्तदपरे बाढं विपर्यासिनः ॥ ५२ ॥ हे हर्यक्ष सहस्व संप्रति लघुर्गोमायुरग्रे सतां मत्पुंसाधारणवन्यजन्तुमनसा गुङ्कारवं सव्यधात् । नीचानां प्रकृतिर्भ्रमो मुखरता चातः कथं खिद्यसे शार्दूले द्विरदे मृगे शशकुले कस्ते विपक्षग्रहः ॥ ५३ ॥ दिग्नागाः प्रतिपेदिरे प्रथमतौ जात्यैव जेत्तव्यतां सामान्यः स्फुटविक्रमोऽथ वृषभो गौरेव गौरीपतेः । विक्रान्तेर्निकषं करोतु कतमं नाम त्रिलोकीतले कैण्ठेकालकुटुम्बिनी<sup>५</sup>करुणया सिक्तः स कण्ठीरवः ॥ ५४ ॥

गजस्य पङ्कमग्नस्य त्रपाकरमिदं महत् । पादमुद्धृत्य यद्वच्छन्हरिणोऽपि हसत्यसौ ॥ ५५ ॥ मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति चेत् । कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ ५६ ॥ आसाद्गलितसिक्थस्य किं गतं करिणो भवेत् । पिपीलिकस्तु तेनैव सकुटुम्बोऽपि जीवति ॥ ५७ ॥ बन्धनस्थो हि मातङ्गः सहस्रभरणक्षमः । अपि स्वच्छन्दचारी श्वा स्वोदरेणापि दुःखितः ॥ ५८ ॥ अन्तर्वमति मार्जारी शुनी वा राजवेश्मनि । बहिर्बद्धोऽपि मातङ्गतस्ततः किं लघुतां गतः ॥ ५९ ॥ गर्वितमो गजः पद्गास्तद्भावाधितुं ध्रुवम् । मरो विशति न खातुं गजज्ञानं हि निष्फलम् ॥ ६० ॥ कौपे पयसि लघीयसि तापेन करः प्रसारितः करिणा । सोऽपि न पयसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ॥ ६१ ॥ यदि मत्तोऽसि मतङ्गज किममीभिरपारसरलतरुदलनैः । हरिमनुसर<sup>१</sup> स्वरनखरैर्ध्यपनेष्यति ते स करटकण्डूतिम् ॥ ६२ ॥ कलभ तवान्तिकमागतमलिमेनं मा कदाप्यवज्ञासीः । अपि दानसुन्दराणां द्विपधुर्याणामयं शिरोधार्यः ॥ ६३ ॥ लीलासुकुलितनयनं किं सुखशयने समातनुषे । परिणामविषमहरिणा करिनायक वर्धते वैरम् ॥ ६४ ॥ आपातालगभीरे मज्जति नीरे निदाघसन्तप्तः । न स्पृशति पल्बलाम्भः पङ्ककशेषोऽपि कुञ्जरः क्वापि ॥ ६५ ॥ सूते सूकरगृहिणी सुतशतमतिदुर्भगं झटिति । करिणि चिराय सूते कमपि महीपाललालितं कलभम् ॥ ६६ ॥ गिरिगरिट्टेषु गुरुगर्वगुम्फितो गजराजपोत न कदापि संचर । यदि बुध्यते हरिशिशुः स्तनंधयो भविता करेणुपरिशोषिता मही ॥ ६७ ॥ केलिं<sup>२</sup> कुरुष्व परिभुङ्क्ष्व सरोरुहाणि गौहस्व<sup>३</sup> शैलतटनिर्झरिणीपयांसि । भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणामिलाषम् ॥ ६८ ॥ भो भोः करीन्द्र दिवसानि कियन्ति तावदस्मिन्मरौ<sup>४</sup> समतिवाहय<sup>५</sup> कुत्रचित्त्वम् । रेवाजलेर्निजकरेणकरप्रयुक्तैर्भूयः शमं गमयितासि निदाघकाले ॥ ६९ ॥ दानार्थिनो<sup>६</sup> मधुकरा यदि कर्णतालैर्दूरेकृताः करिवरेण मदान्धबुद्ध्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा भृङ्गाः पुनर्विर्कचपद्मवने<sup>७</sup> चरन्ति ॥ ७० ॥ लँङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गंजपुंगवस्तु<sup>९</sup> धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ ७१ ॥ गण्डस्थले हि मदवारिजलौघलुब्धमत्तभ्रमद्भ्रमरपादतलाहतोऽपि । कोपं न गच्छति नितान्तबलोऽपि नागस्तुल्ये बले हि बलवान्परिकोपमेति ॥ ७२ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ सफलकोपस्य
२ वृद्धगजाः
३ सिंहस्य
४ कपर्दकबुद्ध्या
५ कण्ठेकालः शिवस्तत्कुटुम्बिनी पार्वती

[दक्षिणभागः] १ सिंहम्
२ क्रीडाम्
३ मज्जनं कुरु
४ मरुदेशे
५ यापय
६ दानोत्कथिनः
७ प्रफुल्लकमलवने
८ पुच्छविशेषणम्
९ गजश्रेष्ठः

२३२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

न स्वां करेणुमपि नापि निजान्किशोरान्नात्मानमेष परिशोचति वारेणेन्द्रः । दावाग्निमग्नतनुगत्र यथोपमन्दान्दानार्थिनो मधुकरानधिरूढभावान् ॥ ७३ ॥ दन्तं दलत्यपि जलैः सहसाधिरूढे को वर्धमानगतिरांसितुमुत्सहेत । यद्दन्तिनः कटकटाहतटानिर्मोङ्गोर्मिपाति परितः पटलैरलीनाम् ॥ ७४ ॥ न गृह्णाति ग्रासं नवकमलकिञ्जल्किनि जले न पङ्केराह्लादं व्रजति विसभङ्गावशकले । ललन्तीं प्रेमार्द्रामपि विषहते नान्यकरिणीं सरन्दावभ्रष्टां हृदयदयितां वारणपतिः ॥ ७५ ॥ गले पाशस्तीव्रश्चरणयुगले गाढनिगडो दृढः स्कन्धे बन्धः शिरसि संनिपातः खरतरः । नरस्कन्धारूढो बत मरणयोग्येऽपि विषये न जानीमोऽल्पार्थे द्विरद वद कस्मात्तव मदः ॥ ७६ ॥ निषेवन्तामेते वृषमहिषमेषाश्च हरिणा गृहाः क्षुद्राणानि कतिपयतृणैरेव सुखिनः । गजानामास्थानं मदमलिलजम्बालितमुवा तदेकं विन्ध्याद्रेर्विपिनमथवा भूपसदनम् ॥ ७७ ॥ न कुर्याः प्राखर्यं किमपि करिपोत प्रतिभिया हरीणां हेलेयं यदिह बहुवेलं विहरसि । अकस्मादेतेषां कुटिलदृशि रोषस्पृशि मनाङ्निरर्था भाविन्यो मदकरिदरिद्रा वनभुवः ॥ ७८ ॥ जहीहि गुरुगर्जितं विजहि शुण्डया सीत्कृतं परिश्रमं शनैर्वनं किमु गजेन्द्र गर्वायसे । यथा न किल केसरी गिरिदरीषु निद्रां त्यजन्विमूर्च्छयति जृम्भया सुभग तावकीनं मनः ॥ ७९ ॥ रे चाञ्चल्यजुषो मृगाः श्रितनगाः कल्लोलमालाकुलामेतामम्बुधिगामिनीं व्यवसिताः सङ्गाहितुं वा कथम् । अत्रैवोच्छलदम्बुनिर्भरमहावर्तः समावर्तितो यद्भावेव रसातलम् पुनरसौ यातो गजग्रामणीः ॥ ८० ॥ नीवारप्रसवाग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजपत्रपुटके होमावशेषं पयः । तं दृष्ट्वा मदमन्थरालिबलयव्यालुप्तगण्डं गजं सोत्कण्ठं सभयं च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥ ८१ ॥ कर्णे चामरचारुकम्बुकलिकाः कण्ठे मणीनां गणाः सिन्दूरप्रकरः शिरःपरिसरे पार्श्वान्तिकेषु किङ्किणी । लब्धश्चैन्नृपवाहनेन करिणा बद्धेन भूषाविधिस्तार्क्तं भूधरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यः करी ॥ ८२ ॥ पीतं यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन्मृणालाङ्कुरास्तापार्तेन निमज्ज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः । धिक्तस्यैव जलानि पङ्किलयतः पाथोजिनीं मग्नतो मूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जापि नो

जायते ॥ ८३ ॥ तापो नापगतस्तृषा न च कृशा धौता न धूली तनोनं स्वच्छन्दमकारि कन्दकवलः का नाम केलीकथा । दूरोत्क्षिप्तकरेण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी प्रारब्धो मधुपैरकारणमहो झङ्कारकोलाहलः ॥ ८४ ॥ नाभून्भुवि यस्य कुत्रचिदपि स्वर्वीकराः कुञ्जराः सिंहेनापि न लङ्घिता किमपरं यस्योद्धता पद्धतिः । कथं सोऽपि कँद्यते करिवरः स्फारारवैः फेरवैरापाताल गभीरपङ्कपटलीमग्नोऽद्य भँगोद्यमः ॥ ८५ ॥ पादाघातविधूर्णिता वसुमती त्रासाकुलाः पक्षिणः पङ्काङ्कानि सरांसि गण्डकषणक्षोदक्षताः शाखिनः । प्राप्येदं करिपोतकैर्विधिबशाच्छार्दूलशून्यं वनं तत्तन्नाम कृतं विशृङ्खलतया वक्तुं न यत्पार्यते ॥ ८६ ॥ आगमोऽयमनर्गलेन बलिना भग्नः समग्रो मयेत्यन्तः सभृतहर्षवर्वितमदोऽद्य किमुन्माद्यसि । मातङ्ग प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वरस्तत्रापि प्रतिकारमहंमि सखे सम्यक्समालोचितुम् ॥ ८७ ॥ कौपं वारि विलोक्य वारणपते किं विस्मितेनास्यते प्रायो मँज्जनमस्य संप्रति भवास्तत्पीयतामादरात् । उन्मज्जच्छफरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालनस्फारीभूतमहोर्मिनिर्मलजला दूरेऽधुना नर्मदा ॥ ८८ ॥ नो मन्ये दृढबन्धनात्क्षतमिदं नैवाङ्कुशाघातनं स्कन्धारोहणताडनात्परिमवं नैवान्यदेशागमम् । चिन्ता मे जनयन्ति चेतसि यथा स्मृत्वा स्वयूथ्यान्वने सिंहत्रासितभीतभीरुकलभा यास्यन्ति कस्याश्रयम् ॥ ८९ ॥ पत्युर्यत्पतितावशेषकवलांशेन वृत्तिः कृता पीतं यच्च करावगाहकलुषं तत्पीतशेषं पयः । प्राणान्पूर्वतरं विहाय तदिदं प्राप्तं करिण्या फलं यद्वन्धव्रणकातरस्य करिणः क्लिष्टं न दृष्टं सुखम् ॥ ९० ॥ क्रीडाकारि तडागवारिणि गतातङ्कं न पङ्केरुहैर्बह्ली काचन शल्लकीतरुगता नाकर्षिता हर्षतः । नाश्लिष्टा करिणी करेण करुणां कामातुरेणामुना दंष्ट्राभिर्विकटाननः शिव शिव व्यालोकि पञ्चाननः ॥ ९१ ॥ सान्द्रामोदवतीः स्वकीयवसतीः पङ्केरुहाणां ततीस्त्यक्त्वार्थं भ्रमरः करीन्द्र भवतामभ्याशमभ्यागतः । एतच्चेतसि संप्रधार्य जगतीविख्यातदानैस्तथा युष्माभिः क्रियतां यथोपरमते हास्याय नास्यागमः ॥ ९२ ॥ त्यक्तो विन्ध्यगिरिः पिता भगवती माता च रेवोज्झिता त्यक्ताः स्नेहनिबद्धबन्धुरधियस्तुल्योदया दन्तिनः । त्वल्लोभाज्जतु हस्तिनि प्रतिदिनं बन्धाय दत्तं वपुस्त्वं दूरीक्रियसे लुठन्ति च शिरःपीठे कठोराङ्कुशाः ॥ ९३ ॥ स्पर्धन्तां मुखमेव कुञ्जरतया दिक्कुञ्जरैः कुञ्जरा ग्राम्या वा वनवासिनो मदजलप्र-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामपादटिप्पण्यः	दक्षिणपादटिप्पण्यः
१ वितरणम्, पक्षे,-मदजलम्<br>२ उदकैः, पक्षे,-डलयोरभेदात् जडैः<br>३ आक्रान्ते<br>४ सगक्तिकः, पक्षे,-बुद्धिमान्<br>५ स्थातुम्<br>६ शक्नुयात्<br>७ गण्डः<br>८ मज्जनं कर्तुमिच्छोः<br>९ शीघ्रम्<br>१० अङ्कुशपानम्<br>११ तृणधान्यानि	१ धिक्क्रियते<br>२ हतप्रयत्नः<br>३ पात्रम्<br>४ शबरस्त्री<br>५ करिशावकाः

स्थलचरान्योक्तयः २३३

द्विषद्गण्डस्थला। आः कालस्य कुतूहलं शृणु सखे प्राचीनपालीमलैः प्रायः स्निग्धकपोलपालिरधमः कोलोऽपि सस्पर्घते ॥ ९४ ॥ यत्प्रत्यग्रदलावलीकवलनैर्जातोऽसि शैलोपमो यच्छायासु कदर्थितोऽसि न कदाप्यर्कांशुभिः कर्कशै । घोराघातकिरातपत्रिपतने यैर्वारणाणायितं तन्मातङ्ग मदान्ध पाटयसि किं विन्ध्याटवीपादपान् ॥ ९५ ॥ ऊर्णा नैष दधाति नापि विषयो वाहस्य दोहस्य वा तृप्तिर्नास्य महोदरस्य बहुगोघासैं पलालैरपि। हा कष्टं कथमस्य पृष्ठशिखरे गोणी समारोप्यते को गृह्णाति कपर्दकैरसुमिति ग्राम्यैर्गजो हस्यते ॥ ९६ ॥ घासग्रास गृहाण त्यज करिकलभ प्रीतिबन्धं करिण्या पाशग्रन्थिप्रणानामविरलमधुना देहि पङ्कानुलेपम् । दूरीभूतास्तवैते शबरवरवधूविभ्रमोद्भ्रान्तदृश्या रेवातीरोप-कण्ठव्युतकसुमरजोधूसरा विन्ध्यपादाः ॥ ९७ ॥ यूथान्यग्रे गतानि प्रबलबलभृतो बद्धवैरा मृगेन्द्रा मूलादाकृष्यमाणाः सपदि तरुहहो भूरूहा निष्पतन्ति । दृष्ट्वा हृष्यन्ति हुन्त प्रतिदिनमखिला मिहपलद्या अधीशा हस्तालम्बाय केषा कलयतु वदनं पद्ममथ. करीन्द्र. ॥ ९८ ॥

मृगः

इह कि कुरङ्गशावक केदारे कलममञ्जरी त्यजसि । तृणधन्वा तृणबाणस्तृणघटित. कपटपुरुषोऽयम् ॥ ९९ ॥ तृणमुखमपि न खलु त्वा त्यजन्ति हे हरिण वैरिण. शबरा. । यशसैव जीवितमिदं त्यज योजितशृङ्गसङ्ग्राम. ॥ १०० ॥ विद्धा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगस्तु तत्कातरवीक्षितेन । विहाय देहं विगतव्यथैका परस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥ १०१ ॥ कति कति न मदोद्धताश्चरन्ति प्रतिशिखरं प्रतिकाननं कुरङ्गाः । क्वचिदपि पुनरुत्तमा मृगास्ते मदयति यन्मद एव मेदिनीशान् ॥ १०२ ॥ अयि कुरङ्गि तपोवनविभ्रमादुपगतासि किरातपुरीमिमाम् । इह न पश्यसि दारय मारय ग्रस पिबेति शुकानपि जल्पतः ॥ १०३ ॥ अयि कुरङ्गि तुरङ्गमविक्रमे त्यज वनं जवनं गमनं कुरु । इह वने विचरन्ति हि नायका. सुरभिलोहितलोहितसायका. ॥ १०४ ॥ सेय स्थली वनतृणाङ्कुरजालमेतत्सेयं मृगीति हृदि जातमुदं कुरङ्ग । नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभिरायाति सजितकठोरशर. किरात. ॥ १०५ ॥ रोमन्थमर्चय मन्थरमेत्य निद्रा मुञ्च श्रमं तदनु संचर रे यथेच्छम् । दूरे स पामरजनो मुनयः किलैते निष्कारणं हरिणपोत बिभेषि कस्मात् ॥ १०६ ॥ ऐणीगणेषु गुरुगर्वनिमीलिताक्षः किं कृष्णसार खलु खेलसि काननेऽस्मिन् । सीमामिमा र्कलय भिन्नकरीन्द्रकुम्भमुक्तामयीं ह॑रिविहारवसुंधरायाः ॥ १०७ ॥ कस्तूरिका हरिण मुञ्च वनोपकण्ठं मा सौरभेण ककुभः सुरभीकुरुष्व । आस्तां यशो ननु किरातशराभिघातात्तातापि हन्त भविता भवतो दुराप ॥ १०८ ॥ द्रुततरमितो गच्छ प्राणै कुरङ्ग वियुज्यसे किमिति वलितग्रीव स्थित्वा मुहुर्मुहुरीक्षसे । विदधति हतव्याधाना ते मनागपि नार्द्रता कठिनमनसामेषामेते विलोचनविभ्रमा ॥ १०९ ॥ स्थलीना दग्धानामनुपरि मृगतृष्णामनुसरस्तृषार्त सारङ्गो विरमति न खिन्नेऽपि मनसि । अज्ञानानस्तत्त्वं न स मृग-यतेऽन्यत्र सरसीमूमौ प्रत्याशा न च फलति विघ्नं च कुरुते ॥ ११० ॥ पुरो रेवापारे गिरिरतिदुरारोहशिखरः सर. मव्ये वामे दवदहनदाहव्यतिकर । धनुष्पाणि. पश्चाच्छवरहतको धावतितरा न यातुं न स्थातुं हरिणशिशुरेष प्रभवति ॥ १११ ॥ अग्रे व्याधः करधृतशर. पार्श्वतो जालमाला पृष्ठे वह्निर्दहति नितरा संनिधौ सारमेया । एणी गर्भादलसगमना बालकै रुद्धपादा चिन्ताविष्टा वदति हि मृगं किं करोमि क्व यामि ॥ ११२ ॥ सौरभ्येन त्रिभुवनमनोहारिणा काननेऽस्मिंस्तत्कस्तूरी-हरिण भवता वासितो दिग्विभाग. । तस्यैतत्ते फलमुपगतं पत्रिभिर्लुब्धकाना विद्धः प्राणास्त्यजसि न गुण. श्रेयसे निर्गुणेषु ॥ ११३ ॥ अल्पीय.स्खलनेन यत्र पतनं कृच्छ्रेण यत्रोन्नतिद्वारे वेत्रलतावितानगहने कष्टं प्रवेशक्रमः । हे सारङ्ग मनोरमा वनभुवस्त्यक्त्वा विशेषार्थिना किं भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थं खुरा. शातिता. ॥ ११४ ॥ सारङ्गो न लतागृहेषु रमते नो पांसुले भूतले नो रम्यासु वनोपकण्ठहरितच्छायासु शीतास्वपि । तामेवायतलोचनामनुदिनं ध्यायन्मुहुः प्रेयसी शैलेन्द्रोदरकन्दरेषु गतधी. शृङ्गारिवेष. स्थितः ॥ ११५ ॥ आः कष्टं वनवाससाम्यकृतया सिद्धाश्रमश्रद्धया पल्ली बालकुरङ्ग संप्रति कुत. प्राप्तोऽसि मृत्योर्मुखम् । यत्रानेककुरङ्गकोटिकदनक्रीडोलसल्लोहित-स्रोतोभिः परिपूरयन्ति परिखामुड्डामरा. पामरा ॥ ११६ ॥ स्वच्छन्दं हरिणेन या विहरता दैवात्समासादिता भङ्गप्रस्नुत-दुग्धबिन्दुमधुरा शालेर्नवा मञ्जरी । नि.श्वासानलदग्ध-कोमलतृणप्रख्यापितान्तर्व्यथस्तामेव प्रतिवासरं मुनिरिव ध्यायन्वने शुष्यति ॥ ११७ ॥ त्यक्तं जन्मवनं तृणाङ्कुरवती मातेव मुक्ता स्थली विश्रान्तिस्थितिकृतवो न गणिता बन्धूपमाः पादपा. । बालपत्यवियोगकातरमुखी त्यक्तार्धमार्गे मृगी मुग्यन्त. पदवी तथाप्यकरुणा व्याधा न मुञ्चन्ति माम् ॥ ११८ ॥ यद्वक्रं मुहुरीक्षसे न धनिना ब्रूषे न

---

१ धान्यत्वग्भि २ हे हरिणि ३ तपोवनभ्रान्त्या ४ वर्धितस्य पुनर्श्ववनम् ५ हरिणीसखेषु ६ जानीहि
३० सु. र. भा.
१ सिंहविहारस्थानस्य २ श्वानि

२३४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

चाटूनमृषा नैषा गर्वगिरः शृणोषि न च तान्प्रत्याशया धावसि । काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ॥ ११९ ॥ नात्र व्याधशराः पतन्ति परितो नैवात्र दावानलो नाप्युच्चावचभीतिरस्ति कुहचिन्नो वागुरा भङ्गुरा । पर्यालोच्य कुरङ्गकेण विहितो नक्षत्रनाथाश्रयो नो जानाति यदत्र दास्यति दिवि खर्भानुदन्तव्रणम् ॥ १२० ॥ व्योमार्थे ज्वलितो रविः कवलितं दावानलैः काननं धूम्या- भिर्न दिशः स्फुरन्ति परितः पन्थाः शिलादन्तुरः । इत्थं लोहितसिक्तसृक्कणि यथाप्राणं मृगे धावति व्याधेनापि शरासने करुणया नारोपितः सायकः ॥ १२१ ॥ मुक्त्वा भव्यतृणानि नव्यसलिलान्यापीय वापीतलान्निर्गण्डं परि- शील्य शीतलरुचोरोमन्थमभ्यस्यति । या सैवाद्य मृगी मृगादनमुखात्त्रासा शिशुं शोचते तद्वेधा बहुधा विपद्विरचने बीजानि नापेक्षते ॥ १२२ ॥ पात्राक्षुण्णखुरस्य बाणपतनप्रव्यक्त- रक्तच्छटाच्छन्नाङ्गस्य दवाग्निदाहविक्लवस्यासेदुषोऽप्याश्र- मम् । धिग्दैवं विषमा मृगस्य दिवसाः सर्गानुकम्पामयो मा भैषीरिति भाषणेऽपि यदभूद्धाच्यमोऽयं मुनिः ॥ १२३ ॥

करभः

वपुर्विषमसंस्थानं कर्णज्वरकरो रवः । करभस्याँशुगँत्वैव छादिता दोषसंहतिः ॥ १२४ ॥ दासेरको रसत्येष युक्तं भारेऽधिरोहति । उत्तार्यमाणोऽपि पुनर्यत्तत्र किमु कुर्महे ॥ १२५ ॥ तुभ्यं दासेर दासीय बदरी यदि रोचते । एतावता हि किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रिया ॥ १२६ ॥ दुःप्रापमम्बु पवनः परुषोऽतितापी छायाभृतो न तरवः फलभारनम्राः । इत्थं सखे करभ वच्मि भवन्तमुच्चैः का सङ्गतिः खलु मरौ रमणीयतायाः ॥ १२७ ॥ अस्माननस्य भवतः खलु कोटिरेषा कण्टारिका यदि भवेद्विशीर्णपर्णा । योग्या कथं करभ कल्पतरोर्लतायास्ते पल्लवा विमलबिद्रुम- भङ्गभाजः ॥ १२८ ॥ रूक्षं वपुर्न च विलोचनहारि रूपं न श्रोत्रयोः सुखदमारटितं कदापि । इत्थं न साधु तव किंचिदिदं च साधु तुच्छे रतिः करभ कण्टकिनि द्रुमे यत् ॥ १२९ ॥ कुमुदगबलैः फुल्लाम्भोजैः सरोभिरलंकृता मरकतमणिप्रश्यामा शष्पैर्विहाय वनस्थलीम् । स्मरति करभो यदृक्षाणां चरन्मरुधन्वना परिचितयति सा दुर्बारा न सा गुणवैरिता ॥ १३० ॥ करभदयिते योऽसौ पीलुंस्त्वया मधुलुब्धया व्यपगतघनच्छायास्त्यक्तो न सादरमीक्षितः । चलकिसलयं सोऽपीदानीं प्ररूढनवाङ्कुरः करभदयितावृन्दै- रन्यैः सुखं परिभुज्यते ॥ १३१ ॥ करभदयिते यत्तत्पीतं सुदुर्लभमेकदा मधु वनगतं तस्यालाभे विरौषि किमुत्सुका । कुरु परिचितैः पीलो पत्रैर्धृतिं मरुगोचरे जगति सकले कस्यावाप्तिः सुखस्य निरन्तरा ॥ १३२ ॥ यस्मिन्नुच्चैर्विषम- गहनान्तर्गता स्वादुवल्ली स्वेच्छं भुक्त्वा सरलितगलेनात्म- चेतोसुलभा । तत्तत्तारुण्यं करभ गलितं कुत्र ते प्राग्विलासा यत्त्वावीनं यदपि सुलभं तेन तुष्टिं विधेहि ॥ १३३ ॥ चिन्ता मुञ्च गृहाण पल्लवमिदं प्लक्षस्य शालस्य वा गाङ्ग- साम्यं जलस्य चन्द्रवपुषो गण्डूषमेकं पिब । जीवन्वेक्ष्यसि ताः पुन करभ हे दासेरकीया भुवो रम्याः पीलुशमीकरीर- बदरीकूजत्कपोताकुलाः ॥ १३४ ॥ यस्यानिक्षन्नपीलुपत्र- बढग्यासोऽपि संतुष्टये दीर्घोध्वन्यनुगम्यते न पदवी यस्य ख्युथैरपि । सोऽद्य सप्रति याति बालकरस क्षीणोद्यमः क्षामता मन्ये नूनमनेन दैवहतकेनास्वादितं चामरम् ॥ १३५ ॥ पीलूना हि फलं कषायरहितं रोमन्थयित्वा मरौ शाखाग्रं यदखादि चारु करभीवक्त्रार्पितं प्रेमतः । तत्स्मृत्वा करभेण खेदविधुरं दीर्घं तथा कूजितं प्राणानामभवत्तदेव सहसा प्रस्थानतूर्य यथा ॥ १३६ ॥ यस्याः संभृतमालवाल- वलय भूपालशृङ्गारिणीभृङ्गारोदरविप्रलम्भविधुरैर्नीरैः सुधा- बन्धुभिः । तामेना मृदुलप्रवालललिता द्राक्षालतामार- टंश्चुद्रीय प्रकटीकृतार्धदशनो दासेरकः कृन्तति ॥ १३७ ॥

रासभः

रे रे गर्दभ वस्त्रभारवहनात्कुग्रासमश्नासि किं राजा- श्वावसथ प्रयाहि चणकाम्भूषांन्त्सुखं भक्षय । सर्वान्पुच्छवतो हया इति वदन्त्यत्राधिकारे स्थिता राजा तैरुपदिष्टमेव मनुते सत्यं र्टटस्था परे ॥ १३८ ॥

वृषभः

नास्य भारग्रहे शक्तिर्न च वाहगुणः क्वचित् । देवागारे बलीवर्दस्ताप्याक्ष्याति भोजनम् ॥ १३९ ॥ गुणानामेव दौरात्म्याद्धुरि धुर्यो नियुज्यते । असजातकिण- स्कन्ध सुख स्वपिति गौरबली ॥ १४० ॥ जाल्मो गुरुः सुधृष्टो वामेतरचरणमेद उपदेशः । ख्यातिर्गुणधवल इति भ्रमसि सुख वृषभ रथ्यासु ॥ १४१ ॥ ॲनसि सीदति सैकतवर्त्मनि प्रचुरभारभरक्षपितोक्षके । गुरुभरोद्धरणोधुर- कन्धर स्मरति सारथिरेष धुरंधरम् ॥ १४२ ॥ एतानि बालधवखल प्रविहाय कामं गोष्ठाङ्गणे तरलतर्णकचेष्टितानि । स्कन्ध निधेहि धुरि पूर्वधुरीणमुक्ते नेतव्यतामुपगतोऽस्ति तवैव भार ॥ १४३ ॥ गुरुर्नार्यं भारः क्वचिदपि न पन्थाः स्थपुटितो न ते कुण्ठा शक्तिर्वहनमपि तेऽङ्गे न विकलम् । इह त्वङ्गे नान्यस्तव गुणसमानस्तदधुना धुनामेन स्कन्धं वबल किमु मुक्तः पथि भरः ॥ १४४ ॥ मार्गे

---

पादटिप्पण्यः

१ मिथ्या
२ क्षुधासमये
३ उद्धृत्य
४ शीघ्रगमनेन
५ बालतृणं
६ पीलुर्वृक्ष
७ पल्लव
१ गर्दभ
२ अश्वशालाम्
३ अपक्वचणकान्
४ उदासीना
५ शकटे
६ बालुकामयमार्गे

स्थलचरान्योक्तयः, जलचरान्योक्तयः २३५

---

कर्दमदुर्गमे जलभृते गर्त¹शतैराकुले खिन्ने शाकटिके²
भरेऽतिविषमे दूर गते रोधसि । शब्दे नैतदह ब्रवीमि
महता कूलोच्छ्रिता तर्जनीमीक्षे विषमे विहाय धवल वोढुं
क्षम. को धुरम् ॥ १४५ ॥ दन्ता सम चल विषाणयुगलं
पुच्छाञ्चल. कर्बुरः कुक्षिश्चन्द्रकितो वपुः कुसुमिस सघृणितं
चेष्टितम् । अस्मिन्दुष्टवृषे मृषामितगुणग्रामानभिज्ञात्मनो
ग्रामीणम्य तथापि चेतसि चिर धुर्यश्रम स्फूर्जति
॥ १४६ ॥ केषांचिद्धवलाश्चिर निवसिताश्चित्ते परेषा
पुनर्नीलो वा कपिलोऽथवा वरवृषो रक्तोऽथवा मेचक ।
आमीणैरवधीरिताऽपि शिथिलस्कन्धोऽप्यनुच्चैःश्रवाः स्वान्ते
मे परतन्न्रतुन्दिलतनुर्जीगर्य्य कर्षुर ॥ १४७ ॥ न ध्वानं
कुरुषे न यासि विकटं नोच्चैर्हस्यानन दर्पाल्लोल्लिखसि क्षिति
खुरपुटैर्नावज्ञया वीक्षसे । किंतु त्व वसुधातलेकधवल.
स्कन्धाधिरूढे भरे तीराण्युञ्चतटीविटङ्कविषमाव्युल्लङ्घयन्
क्षीयसे ॥ १४८ ॥ यस्यादौ व्रजमण्डलस्य वहतो गुर्वी
धुर धैर्येतो धौरेय्ये प्रगुणीकृतो न युगपत्स्कन्ध समस्तेऽपि ।
तस्यैवं श्लथकम्बलस्य धवलस्योत्थापने साप्रतं ट्रैङ्गे³ऽथैव
जगवसादितनतोगों पुण्यसमुद्बोध्यते ॥ १४९ ॥

कपिः

हार वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कट । लेढि जिघ्रति
सक्षिप्य करोत्युन्नतमाननम् ॥ १५० ॥ कपिरपि च
कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन सदष्ट । अपि च पिशाचग्रस्त.
कि ब्रूमो वैकृत तस्य ॥ १५१ ॥ वृक्षान्दोलनमद्य ते क्व नु गतं
नर्म स्वयूथस्य वा यूकान्वेषणरोषसौख्यबहुलाश्चेष्टा मुखोत्थाः
क्क ताः । कारण्या फलपूर्णगह्वकुहरस्थान्येषु ता भीषिका
भीतः सप्रति कौशिकाद्गलवलद्व्याल कपे नृत्यसि ॥ १५२ ॥

वराहः

सर्वलोकपरितोषकारिणि स्वर्धुनीविमलवारिणि स्थिते ।
पूतिगन्धवति⁴ पँल्वलोदके⁵ सूकरः सुखमतीव मन्यते ॥ १५३ ॥
आकर्ण्य गर्जितखं घनगर्जतुल्य सिंहस्य यान्ति वनमन्य-
न्दिभा भयार्ताः । तत्रैव पौरुषनिधिः खकुलेन सार्ध
दर्पोद्धुरो वसति वीतभयो वराहः ॥ १५४ ॥

आदिवराहः

निष्क्रन्दामरविन्दिनी व्यपुटितोद्देशा⁶ कॅसेरुस्थली⁷ जॅम्बा-⁸
लाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । दष्ट्राया
प्रलयार्णवोर्मिसलिलैराप्लावितायामिय यस्या एव शिशो-
स्थिता विपदि भू सा पोत्रिणी पुत्रिणी ॥ १५५ ॥

श्वा

पिब पय. प्रसर क्षितिपान्तिक कलय काचन काञ्चन-
शृङ्खलाम् । इदमवद्यतम हि यदीहसे भषक सप्रति केसरिण-
स्तुलाम् ॥ १५६ ॥

---

वृश्चिकः

विषभारसहस्रेण गर्व नायाति वासुकिः । वृश्चिको
बिन्दुमात्रेणाप्यूर्ध्व वहति कण्टकम् ॥ १५७ ॥

मेकः

दिव्य चामरस पीत्वा गर्व नो याति कोकिलः । पीत्वा
कर्दमपानीय मेको रटरटायते ॥ १५८ ॥ गङ्गादीना सकल-
सरिता प्राप्य तोय समुद्र किंचिद्दर्वी न भवति वपुर्दिव्यरत्ना-
करोऽपि । एको भेक. परममुदित. प्राप्य गोष्पादनीर को मे
को मे रटति बहुधा स्पर्धया विश्वमुच्चै ॥ १५९ ॥

जम्बुकः

उदस्योच्चै. पुच्छ गिरसि निहित जीर्णजटिलं यदृच्छा-
व्यापन्नद्विपपिशितलेशा कवलिताः । गुहागर्ते शून्ये
सुचिरमुषित जम्बुक सखे किमेतस्मिन्कुर्मो यदसि न गत.
सिंहसमताम् ॥ १६० ॥

सर्पः

तावद्गर्जन्ति मण्डूका. कूपमाश्रित्य निर्भया । यावत्करि-
कगकार कृष्णसर्पो¹ न विद्यते ॥ १६१ ॥ यस्मै ददाति विवर
भूमि फूत्कारमात्रभीतेव । आशीविष स दैवाड्डौ²म्बिकरण्डे
स्थिति सहते ॥ १६२ ॥ मौलौ सन्प्रणयो गृहं गिरिगुहा त्याग
किलैतन्मत्त्वो³ निर्यलोपनतैश्च वृत्ति⁴रनिलैरेकत्रचर्येदृशी ।
अन्यत्रानृ⁵जुवर्त्मता द्विरर्स⁶ना वक्रे विषं वीक्षणं सर्वामङ्गल-
सूचक कथय भो भोगिन्सुखे कि न्विदम् ॥ १६३ ॥

शेषः

अनेके फणिनः सन्ति भेकमक्षणतत्पराः । एक एव हि
शेषोऽय धरणीधरणक्षम. ॥ १६४ ॥ युक्तोऽसि भुवनभारे
मा वक्रा वितनु कन्धरा शेष । त्वय्येकस्मिन्दु खिनि
सुखितानि भवन्ति भुवनानि ॥ १६५ ॥

---

जलचरान्योक्तयः

मत्स्यः

क्षारं वारि न चिन्तितं न गणिताः क्रूराश्च नक्रादयश्चञ्च-
द्वीचि कदम्बडम्बरमिलत्त्रासोऽपि दूरीकृत । मध्येऽम्भोनिधि
मत्स्यरङ्ग भवता झम्पः कृतो लीलया सपत्तिर्मकराजनं
विपदिह प्राणप्रयाणावधिः ॥ १ ॥

रोहितः

अगाधजलसचारी न गर्व याति रोहितः । अङ्गुष्ठोदक-
मात्रेण शफरी फर्फरायते ॥ २ ॥

राघवः

यस्मिन्वेल्लति सर्वतः परिचलत्कल्लोलकोलाहलैर्मन्थाद्रि-
भ्रमणभ्रमे हृदि हरिदन्तावलाः पेदिरे । सोऽयं तुङ्ग-
तिमिगिलाङ्गकवलीकारक्रियाकोविदः कोडे क्रीडतु कस्य
केलिकलहव्युत्पार्णवो राघवः ॥ ३ ॥

---

१ श्वभ्रम् २ शकटस्वामिनि ३ नगरे ४ दुर्गन्धवति ५ अल्पजलाशयोदके ६ विषमोन्नतदेशाम् ७ कन्दविशेषवतीम् ८ पङ्कसम्मिश्रम्
१ सर्प २ गारुडिककरण्डे ३ आत्मभोगकञ्चुकस्य ४ वर्तनम् ५ वक्रमार्गता ६ द्विरावृत्ता रसना-रसनाद्वयमित्यर्थः

३३६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

कूर्मः

भ्रमति गिरिराट् पृष्ठे गर्जत्यु पर्यपि सागरो दहति
विततज्वालाजालो जगन्ति विषानलः । म तु विनिहितग्री-
वाकाण्डः कटाहुकटोदर स्वपिति भगवान्कूर्मो निद्रामगलस-
लोचनः ॥ ४ ॥ पुत्रिय कति नात्र सन्ति भुवनेऽभूवन्किय-
न्त्योऽथवा मौभाग्यंकमठी तथादिकमठी स्त्रीषु प्रशंसास्पदम् ।
अंश्वे मोगिनि भङ्गुरेषु करिषु श्रष्टोत्सवे दंष्ट्रिणि क्षोणौ
साहसिकाग्रणीस्तुलयितुं जागर्ति यस्याः सुतः ॥ ५ ॥

---

वृक्षान्योक्तयः

अहो एषा वर जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । धन्या मही-
रुहा येभ्यो निराशा यान्ति नार्थिनः ॥ १ ॥ पत्रपुष्पफल-
च्छायामूलवल्कलदारुभिः । गन्धनिर्यासमस्मास्थिन्वोकर्मै
कामान्वितन्वते ॥ २ ॥ प्रत्यग्रै ^१ पत्रनिचयैस्तरुर्यैरव
शोभितः । जहाति जीर्णास्तानेव कि वा चित्रं कुजन्मनाम् ॥ ३ ॥
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे । फलान्यपि
परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥ ४ ॥ परोपसर्पणानन्तचि-
न्तानलशिखाशतैः । अचुम्बित्तान्त करणाः साधु जीवन्ति
पादपाः ॥ ५ ॥ मुखेन गरल मुञ्चन्मूले वसति चेत्फणी ।
फलस्नेहैर्गुरुणा तरुणा कि प्रयोजनम् ॥ ६ ॥ शाखाशत-
चितवियत. सन्ति कियन्तो न कानने तरव । परिमल-
भरमिलदलिकुलदलितदला^५ शाखिनो विरला. ॥ ७ ॥ तीव्रो
निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च भैरव. पन्था । मार्गस्थित-
तरुरेकः कियता सतापमपहरति ॥ ८ ॥ हिमसमयो वन-
वह्निर्जवनः पवनस्तडिल्लताविभवः । हन्त सहन्ते यावत्ता-
वद्रुम कुरु परोपकृतिम् ॥ ९ ॥ अध्वन्यध्वनि तरव पथि
पथि पथिकैरूपास्यते छाया । विगल स कोऽपि विटपी
यमध्वगो गृहमगत स्मरति ॥ १० ॥ कश्चिच्चव पल्लवमा-
ददाति कश्चित्प्रसूनानि फलानि कश्चित् । पर करालेऽस्य
निदाघकाले मूले न दाता सलिलस्य कश्चित् ॥ ११ ॥
व्यागुञ्जन्मंधुकरपुञ्जमञ्जुगीतान्याकर्ण्य श्रुतिमदजाह्यातिरे-
कात् । आभूमीतलतन्कन्धराणि मन्येऽरण्येऽस्मिन्नवनिरुहा
कुटुम्बकानि ॥ १२ ॥ भुक्तानि यैस्तव फलानि पंचेली-
मानि क्रोडस्थितैरहह वीतमयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो
जलरयेण विकृष्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्था
॥ १३ ॥ धत्ते भर कुसुमपत्रफलावलौना धर्मव्यधा वहति
शीनमवा रुज च । यो देहमर्पयति चान्यसुखस्य हेतो-
स्तस्मै वैदान्यगुरवे तरवे नमस्ते ॥ १४ ॥ इहोद्याने
सप्रत्यहह परिशिष्टा क्रमवशादमी वल्मीकास्ते भुजगकुल-
लीलावसतयः । गतास्ते विस्तीर्णस्तबकमरसौरभ्यलहरीपरी-
तव्योमान प्रकृतिकुगुरवः केऽपि तरवः ॥ १५ ॥ विपन्नं
पद्मिन्या मृतमनिमिषैर्यात मलिभिः खगैरप्युड्डीन रथचरणहंस-
प्रभृतिभिः । दशा दीना नीते सरसि विषमग्रीष्मदिवसैः
कुलीनत्वाद्रास्ते तटरुहतरुः कोऽपि तदपि ॥ १६ ॥ इयं
वात्या वल्ली मृदुकिसलयं तापविलय घनच्छाय शालं वनम-
तिविशाल परिगताः । पर त्वस्याभ्यन्तर्गरललवभस्मीकृतवनं
भुजंगं प्रोत्तुङ्गं कथमिव वराकी कलयतु ॥ १७ ॥ यज्जातो-
ऽसि चतुष्पथे घनल्सच्छायोऽसि कि छायया सयुक्तः
फलितोऽसि कि यदि फलै. पूर्णोऽसि कि संततः । हे सवृक्ष
सहस्व संप्रति सखे शाखाशिखाकर्षणक्षोभामोष्टनभञ्जनानि
जनत खैरैव दुष्प्रेष्ठितैः ॥ १८ ॥ छायासुसमृग. शकुन्तनिव-
हैर्विष्वग्विलसच्छदः कीटैरावृतकोटर कपिकुलै स्कन्धे
कृतप्रश्रय । विश्वन्धं मधुपैर्निपीतकुसुम. श्लाघ्य. स एकस्तरुर्य-
न्नाङ्गीकृतसत्त्वसष्ठवमरे मत्रापदोऽन्ये द्रुमाः ॥ १९ ॥ भुक्त
स्वादुफलं कृत च शयन शाखाग्रजै. पल्लवैस्त्वच्छायापरि-
शीतलं सुसलिलं पीतं व्यपेतश्रमः । विश्रान्तः सुचिर पर
सुमनसः प्रीतिः किमत्रोच्यते त्व सन्मार्गतरोर्वयं च पथिका
याम पुनर्दशनम् ॥ २० ॥ पान्थाधार इति द्विजाश्रय
इति श्लाघ्यस्तरूणामिति स्निग्धच्छाय इति प्रियो दश इति
स्थान गुणानामिति । पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छाया
वय सञ्चितास्तत्कोटरावासिनो द्विंरंसना दूरीकरिष्यन्ति
नः ॥ २१ ॥ मूलं स्थूलमतीव बन्धनदृढं शाखाः शतं
मांसला वासो दुर्गमहीधरे तरुपते कुत्रास्ति भीतिस्तव ।
एकः कितु मनागयं जनयति स्वान्ते ममाधिव्वरं ज्वाला-
लीवलयीमवन्नकरुणो दावानलो घखर. ॥ २२ ॥ ये पूर्व
परिपालिता. फलभग्च्छायादिभि प्राणिनो विश्रामद्रुम
कथ्यता तत्र विपत्काले क ते साप्रतम् । एता संगतिमात्र-
कल्पितपुरस्कारास्तु धन्यास्तवो यासा छेदनमन्तरेण
पतितो नायं कुठारस्त्वयि ॥ २३ ॥ वृद्धिर्यस्य तरोर्मनोरथ-
शतैराशावता प्रार्थिता जातोऽसौ सरसप्रकामफलद्
सर्वाश्रितोपाश्रयः । नाना देशसमागतैर्विदितैराक्रान्तमन्यैः
खगैस्त लब्धावसरोऽपि वृद्धशकुनिर्दूरे स्थितो वीक्षते
॥ २४ ॥ छायाभि. प्रथम ततस्तु कुसुमै. पश्चात्फलै.
स्वादुभि. प्रीणात्येव तरुः पथीति पथिकै. श्रान्तैः सुख
स्थीयते । को जानाति यदत्र कोटरगतः प्रत्यग्रहालाहल-
ज्वालाजालकरालवक्रकुहरः कृष्णः फणी वर्तते ॥ २५ ॥
आमोदैर्मरुतो मृग. किसलयैर्लम्बैस्त्वचा तापसाः पुष्पैः
षट्चरणा. फलैः शकुनयो घर्मादिताश्छायया । स्कन्धै-
र्गन्धगजाश्च विश्रमरुजा. शश्वद्द्रिमक्तास्त्वया प्राप्तस्त्वं द्रुम
बोधिसत्त्वपदवीं सत्यं कुजाता. परे ॥ २६ ॥ रोलम्बै-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ दिग्गजेषु २ नूतनै ३ कु पृथ्वी तस्या जन्म यस्य, पक्षे,- कुत्सित जन्म यस्य ४ समूह ५ मरुदेशसबन्धी ६ पक्वानि ७ दानशौण्डाना गुरवे ८ व्यासम् ९ स्वभावतो महान्त
१ सर्पा, राजपक्षे,-पिशुना सचिवाद्य २ पुष्टा

वृक्षान्योक्तयः	२३७

[स्तम्भ १]

[स्तम्भ २]

निर्मितं गृहं विघटितं धूमाकुलैः कोकिलैर्मायूरैश्छलितं<br>पुरैव रमसा कीरैरधीरैर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा<br>दावानलोपप्लव सोढ को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्खापि<br>यो लालित ॥ २७ ॥ एकस्त्वं गरुभून्महेन्द्र वितते<br>शाखाशतैराश्रित. पुष्यत्युष्पफलान्वितैरमृदितेजैव्या. सहस्रं<br>समा. । अश्रान्तं श्रमरुगणपान्थजनतासर्वार्यानिर्वाहणं कस्त्वा<br>सात्त्विकमन्तरण भुवन निर्मातु धर्मोशय ॥ २८ ॥ धत्से<br>मूर्धनि दु महा दिनमणेरुद्दामधामच्छटाश्छायाभि पथिका-<br>न्विदग्धमथितान्पुष्णासि पुष्पै फलै । धैर्यं मुञ्चसि नैव<br>येन भवता शाखा सुविस्तारितास्तेनाशासु वनस्यते तव<br>यशस्तोम समुज्जृम्भते ॥२९॥ तीव्रोज्य नितरा निदाघः ग्र<br>प्रोद्यत्प्रचण्डद्युतिर्मार्गो म्ाग्व एव तत्र पथिकाः सञ्चारिण<br>कोटिश । तेषा कश्चिदिहाश्रयस्तरुवरे देवेन संपादित<br>सोऽप्येक सुकृती करोतु कियता संतापनिवर्वापण म् ॥ ३० ॥<br><br>कल्पद्रुमः<br>कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेदद्यि फलप्रदः। को विशेषस्तदा<br>तस्य वन्यैरन्यैर्महीरूहैः ॥ ३१ ॥ न मया रचितं<br>तवालवालं पयसा वा विहितस्तवोभिषेक । अयि कल्पतरो<br>परोपकारे भवतो विश्वविलक्षणः प्रकारः ॥ ३२ ॥ किं न<br>द्रुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्यास्तुल्योपनीतपिककाक-<br>फलोपभोगा । धन्यस्तु कल्पविटपी फलसप्रदान कुर्व-<br>न्सदैव विबुधानमृतैकवृत्तीन् ॥ ३३ ॥ स्वर्णे स्कन्धपरि-<br>ग्रहो मरकतैरुल्लासिताः पल्लवा मुक्ताभि स्तबकश्रियो मधु-<br>लिहा वृन्दानि नीलोत्पलैः । सकल्पानुविधायि यस्य फलित<br>कस्तस्य धत्ते तुला धिग्जातु द्रुमसकथासु यदयं कल्पद्रुमो-<br>ऽपि द्रुमः ॥ ३४ ॥ औदार्य भुवनत्रयेऽपि विदितं $^१$समूति-<br>रम्योनिधेर्वासो नन्दनकानने पैरिमलो गीर्वाणचेतोहरः। एवं<br>दातृगुणोत्करः सुरतरोः सर्वोऽपि लोकोत्तर स्यादर्थिप्रवरार्थि-<br>तार्पणविधावेको विवेको यदि ॥ ३५ ॥ न द्वारि द्विरदावली<br>न परितो वानायुजश्रेणयः किंवा शौक्तिकमौक्तिकैर्मृगदृशा<br>सारा न हारावलिः । हे कल्पद्रुम दूरतोऽस्तु भवतः सेवा-<br>भवं वैभव तृष्यामि त्वयि तावतापि यदि न खेरा भवन्ति<br>द्विषः ॥ ३६ ॥ जन्माभूदुदधौ विधौ सहजत। वृन्दारकै-<br>र्वन्यता तत्तत्कामफलाय शक्तिरतुला यस्यास्ति वश्यानिशम्।<br>विश्रामाय चिराय कल्पलतिका भूयोऽयमालम्बते कस्तवा<br>स्तोतुमपि क्षमोऽस्ति तदपि त्वं जल्प कल्पद्रुम ॥ ३७ ॥<br><br>पारिजातः<br>पारिजाततरुं यावन्न लभेत मधुव्रतः । अमणं तावदेवास्य<br>कुञ्जे कुञ्जे तरौ तरौ ॥ ३८ ॥ परिमळसुरभितनमसो<br>बहव. कनकाद्रिपरिसरे तरवः । तदपि सुराणा चेतसि<br>निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३९ ॥

चन्दनः<br>मन्येव लिग्विताकाशा महीयासो महीरुह. । तथापि<br>र्जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४० ॥ यद्यपि चन्दनविटपी<br>विधिना फलकुसुमविवर्जितो विहित । निजवपुषैव परेषा<br>तथापि संतापमपहरति ॥ ४१ ॥ अयि मलयज महिमायं<br>कस्य गिरामस्तु विषयस्ते । उद्विरतो यद्गरलं फणिन<br>पुष्णासि परिमलोद्गारं ॥ ४२ ॥ पटीर तव पेटीयान्क.<br>र्परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिर्षतामपि नृणा पिष्टोऽपि<br>तनोषि परिमले. पुष्टिम् ॥ ४३ ॥ यैस्त्वं गुणगणवानपि<br>सता ं द्विजिल्हेरसेव्यता नीतः । तानपि वहसि पटीरज कि<br>कथयामस्त्वदीयमौन्त्यम् ॥ ४४ ॥ जनक. सानुविशेषो<br>जाति काष्ठं भुजगमै सङ्ग । स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि<br>तथापि महिमानम् ॥ ४५ ॥ मूलं भुजंगैः शिखरं प्लवङ्गैः<br>शाखा विहङ्गै कुसुमानि भृङ्गैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य<br>यन्नाश्रितं सत्त्वभरै समन्तात् ॥ ४६ ॥ कति न सन्ति<br>महीषु महीरुहः सुरभिपुष्परसालफलालया. । सुरभयन्ति न<br>केऽपि च भूरूहानिति यशोऽस्ति पर तव चन्दन ॥ ४७ ॥<br>विक्षिष्ठितानि परशो परिशोचनीयबालप्रवालमलयाद्रि-<br>रुहदुहस्ते । निर्भिद्यमानहृदयोऽपि महानुभावः स त्वन्मुखं<br>पुनरमी. सुरभीकरोति ॥ ४८ ॥ कालागुरौ सुरभिताति-<br>शयेऽपि सङ्गादारभ्यते सुरभिताऽपरपादपेऽपि । पाटीर<br>पाटवमिद तव सङ्गिवातेस्तादात्म्यमेति कतरो न तगे<br>समूहः ॥ ४९ ॥ उपानीतं दूरात्परिमलमुपाघ्राय मरुता<br>समायासीदखिन्नमधुरमधुलोभाःमधुकर । परो दूरे लाभः<br>कुपितफणिनश्चन्दनतरो पुनर्जीवन् यायाद्यदि तदिह लाभोऽय-<br>मतुल. ॥ ५० ॥ कान्ताकेलि कल्यतु तरु. कोऽपि<br>कश्चित्कभूणामत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकान्धिणोतु।<br>धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपताप $^{१०}$संसारस्य<br>द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५१ ॥ आमोदैस्ते दिशि<br>दिशि गतैर्द्दूग्माकृष्यमाणा साक्षालक्ष्मीं तव मलयज<br>द्रष्टुमभ्यागता. स्म. । किं पश्यामः सुभग भवत. क्रीडति<br>क्रोड एव व्यालस्तुम्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधु यामः<br>॥ ५२ ॥ केचिच्छोचनहारिण. कतिपये सौरम्यसंभारिणः<br>केऽप्यन्ये फलधारिण. प्रतिदिन ते सन्तु हन्त द्रुमा. ।<br>धन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस्य स्थितैः शाखिभिः<br>शाखोटादिभिरप्यहो मृगमशामङ्गेषु लीলায়ितम् ॥ ५३ ॥<br>आतश्चन्दन कि ब्रवीमि विटपस्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि<br>महाविषाः फणभृतो गुप्त्यै यदेते कृता. । दैवात्पुष्पफला-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[स्तम्भ १]

• १ सभव
• २ वसति
• ३ इन्द्रवने
• ४ आमोद

[स्तम्भ २]

• १ जनसमूह
• २ चन्दन
• ३ अतिशयेन पटु समर्थ
• ४ रीतिम्
• ५ अङ्गीकर्तुम्
• ६ पेषण कुर्वताम्
• ७ सर्पै
• ८ वानरै
• ९ प्रीणयतु
• १० ससारे स्थितस्य जनस्य

२३८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

न्वितो यदि भवानत्राभविष्यत्तदा नो जाने किमकल्पयिष्यदधिकं रक्षार्थमस्यात्मनः ॥ ५४ ॥ एतैर्दक्षिणगन्धवाहचलनैः श्रीखण्ड किं सौरभं ब्रूमस्ते परितो मधुव्रतयुवा येनायमानीयते । माकन्दादपहत्य पङ्कजवनादुद्धूय कुन्दोदरादुद्धाम्य द्विपगण्डमण्डलादाकृष्य हृष्यन्मना ॥ ५५ ॥ वासः शैलशिलान्तरेषु सहजं सङ्गो भुजंगैः सह प्रक्षुब्धागपयोधिचीचिभिर्भुदुद्गतसेकक्रिया । जानीमो न वयं प्रसीदतु भवाञ्श्रीखण्ड तत्कथ्यतां कस्मात्ते परतापखण्डनमहो पाण्डिल्यमप्यागतम् ॥ ५६ ॥ लोकानन्दन चन्दनद्रुम सखे नास्मिन्वने स्थीयतां दुर्वंशैः परुषैरसारहृदयैरग्रेन्तान्येतदराग्ने । ते ह्यन्योन्यनिघर्षणजातदहनज्वालावलीसंकुला न स्वाम्येव कुलानि केवलमिदं सर्वं दहेयुर्वनम् ॥ ५७ ॥ सौरभ्यं भुवनत्रयेऽपि विदितं मलय नु लोगान्तरं कीर्तिः किं च दिगङ्गनाङ्कनगता किं चेतदर्कं शृणु । सर्वानैव गुणानियं निगिरति श्रीखण्ड ते सुन्दगण्डुञ्जन्ता खलु कोटरेषु गरलज्वाला द्विजिह्वावली ॥ ५८ ॥ श्रीमच्चन्दनवृक्ष सन्ति बहवस्ते शाखिनः कानने येषां सौरमात्रकं निवमति प्रायेण पुष्पश्रिया । प्रत्यङ्गं सुकृतेन तेन शुचिना ख्यातः प्रसिद्धात्मना योऽसौ गन्धगुणस्त्वया प्रकटितः कासाविह प्रेक्ष्यते ॥ ५९ ॥ जातं केलिकलावनीकुचतटीसौभाग्यमासादितुं त्रैलोक्याधिपतेर्यशः कथयितुं माले विपश्चामितुम् । किं वाच्यं गुणगौरवस्य महिमा ख्यातोऽखिले भूतले धिग्दैवं कलये यदत्र मलये भग्नः पटीरद्रुमः ॥ ६० ॥ एकस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिंचित्करैः काकोलूककपोतकोकिलकुलैरेकोऽपि पार्श्वस्थितः । केकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः सेव्यः स्यादिह सर्वलोकमनसामानन्ददश्चन्दनः ॥ ६१ ॥

अगुरुः

अँगुरुरिति वदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये । दर्शितगुणैव वृत्तिर्यस्य जने जनितदाहेऽपि ॥ ६२ ॥ एणाद्याः पशवः किरातपरिषच्चैषा गुणग्राहिणी संचारोऽस्ति न नागरस्य विषयोच्छिन्नं सुनीनां मनः । धूमेनातिसुगन्धिनात्र विपिने दिक्चक्रमामोदयन्नामूलं परिदह्यतेऽगुरुरुत कस्मै किमाचक्ष्महे ॥ ६३ ॥

चम्पकः

साधारणतरबुद्ध्या न मया बद्धस्तवालवालोऽपि । लज्जयसि मामिदानीं चम्पक सुवनाधिवासिभिः कुसुमैः ॥ ६४ ॥ यद्यपि खदिरारण्ये गुप्तो वसते हि चम्पको वृक्षः । तदपि च परिमलमतुलं दिशि दिशि कथयेत्समीरदस्तस्य ॥ ६५ ॥ रूपसौरभसमृद्धिसमेतं चम्पक प्रति ययुर्न मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेषा ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥ ६६ ॥ केनात्र चम्पकतरौ बत रोपितोऽसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । यत्र प्रवृद्धवनशाकविवृद्धिलोभाद्गो भन्नवाटघटनोचितपल्लवोऽसि ॥ ६७ ॥ उद्यानपालकलशाम्बुनिषेचनानामेतस्य चम्पकतरोरयमेव कालः । अस्मिन्निदाघनिहते घनवारिणा वा संवर्धिते तव पृथोभयथोपयोगः ॥ ६८ ॥ यन्नादत्तस्वमलिना मलिनाशयेन किं तेन चम्पक विषादमुरीकरोषि । विश्वाभिराममनवनीरदनीलवेधाः केशाः कुशेशयदृशः कुशलीभवन्तु ॥ ६९ ॥ कोपं चम्पक मुञ्च याचकजनैर्गायामितस्त्वं सखे मा ग्लासीः परितो विलोक्य तरु कम्मेऽधिरूढस्तुलाम् । कोपश्धन्नियतस्तवास्ति हृदये चात्रे तथा कुप्यता येन त्वं हि सुवर्णवर्णकुसुमामोदोद्वितीयः कृतः ॥ ७० ॥ मन्येकेऽपि महीरुहाः प्रतिदिनं समेतमङ्गाल्यमन्ताद्दृशंगणिनो लवङ्गलवलीमाकन्दकुन्दादयः । नाशास्य जनुरस्य चम्पकतगोर्यत्कोरकान्तर्दल खैरङ्गेरुषधीय राजरमणी साम्यमलोकेते ॥ ७१ ॥

बकुल

शिशिरादागमे तरुकुसुमभारेणसुकुनी कृती मालाकारो बहुःक्षमपि कुत्रापि निदधे । इ० को जानीते यदयमिह कोणात्संगता जगजाले कनी कुसुमभरसौरभ्यमरितम् ॥ ७२ ॥ दधान प्रेमाणं तरुषु समभावेन विपुलं न मालाकारोऽसावकृत करुणां बालवकुले । अय तु द्रागुद्यत्कुसुमनिकराणां परिमलैर्दिशन्तानातेने मधुपकुलझङ्कारभरितान् ॥ ७३ ॥

अशोकः

गर्यायसे विकचकोकमञ्जुगुञ्जद्भृङ्गषट्पदघटाविभवेन किं नु । वामभ्रुवा चरणताडनदोहदानि किं नाम न स्मरसि तावदशोक तानि ॥ ७४ ॥ उन्मीलयन्ति कुसुमानि मनोरमाणि के नाम नात्र तरवः समयोचितानि । कस्येदृशं कथय दोहदमस्ति तस्य यादृग्विनिर्मितमशोकमहीरुहस्य ॥ ७५ ॥ मूर्ध्ना खाद्यूना लघुरपि फलानां न विभवस्तवाशोक स्तोक स्तबकमहिमा सोऽप्युँसुरभिः । यदेतन्नो तन्वीकरचरणलावण्यसुभगं प्रवालं बाल स्यात्तरुषु स कलङ्कः किमपरः ॥ ७६ ॥ किं ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा घनच्छायया किं वा पल्लवलीलया किमनया वाऽशोक पुष्पश्रिया । यत्तन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकस्तौर्मैः स्तुवन्नन्वहं न स्वादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ॥ ७७ ॥

यूथी

यूथि यथोचितविधिना विधेयमातिथ्यमेतँस्मिन् । मालतिकान्राणेशे प्राँधुणिकस्ते गुणाक्षरन्यायात् ॥ ७८ ॥

मालती

कुसुमस्तवकानम्राः सन्त्येव परितो लताः । तथापि भ्रमरश्रान्ति हरत्येकैव मालती ॥ ७९ ॥ मालतीकुसुमे भाति गुञ्जन्मत्तमधुव्रत । प्रयाणे पँञ्चबाणस्य शङ्ख-

---

१ दुष्टवेणुभि, पक्षे,-दुष्टकुले
२ यूथानि
३ नाम्ना, पक्षे,-लघु
१ कुशल
२ अल्प
३ सुगन्धरहित
४ समूह
५ अर्धोद्धमरे
६ अतिथि
७ मदनस्य

वृक्षान्योक्तयः
२३९

---

[वामस्तम्भः]

मापूरयन्निब ॥ ८० ॥
गुजति मञ्जु मिलिन्दे मालति मा मौनमुपयासीः ।
शिरसा वदान्यगुरवः सादरमेनं वहन्ति सुरतरवः ॥ ८१ ॥

अयि कि गुणवति मालति जीवति भवतीं विना मधुपः ।
अथ यदि जीवति जीवतु जीवितमपि तस्य जीवनाभासः ॥ ८२ ॥

मा मालति म्लायसि यद्यविद्यश्चुचुम्ब तुम्ब्रीकुसुमं षँडङ्घ्रिः ।
पदैश्चतुर्भिर्हि युतः पशुश्चेत्स षड्भिरध्यर्धपशुः कथं नो ॥ ८३ ॥

कति सन्ति लब्धुलता ललिता नवकोरकिता धरणीसुतले ।
कति बन्धुरगन्धभृतस्तरवो गुरवो निवसन्ति गिरौ मलये ॥ ८४ ॥

अयि मालति सौरभसारविनिर्जितसविकसत्कमलानिलये ।
मधुपानविधौ मधुपस्य पुनर्भवने भवतीमहमाकलये ॥ ८५ ॥

किं मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण केनापि यत्किल विलूनमितो लताग्रात् ।
लोकोत्तरेण विलसद्गुणगौरवेण को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ॥ ८६ ॥

मँर्दीयस्त्वाधिक्यान्न भवति विमर्दक्षममिदं न चान्येभ्यो रूपं भवति कुसुमेभ्योऽधिकतरम् ।
प्रसूनं माल्यास्तादपि हृदयाह्लादकरण प्रवीणेरामोदैर्भवति जगतो मौलिनिलयम् ॥ ८७ ॥

अस्मिन्र्केलिउने सुगन्धपवने क्रीडत्तुरङ्गीजने गुजद्भृङ्गकुले विशालबकुले कूजत्पिकीसकुले ।
उन्मीलन्नवपाटलापरिमले मल्लीप्रसूनाकुले यद्येकापि न मालती विकसिता तत्कि न रम्यो मधुः ॥ ८८ ॥

मल्लिका

न च गँन्धवहेन चुम्बिता न च पीता मधुपेन मल्लिका ।
^१पिहितैव कठोरशाखया ^२परिणामस्य जगाम गोचरम् ॥ ८९ ॥

दमनकः

वद प्रादुर्भावावधि परिमलावस्थितदृशा जगत्या विख्याता दमनक प्रतीपास्तव गुणाः ।
तथाप्यस्मिन्भृङ्गे मधुप्लवपिपासापरवशे दृढप्रेमाबद्धे कथय कथमौदास्यमकरोः ॥ ९० ॥

केतकी

कालक्रमकमनीयक्रोडेयं केतकीति का शङ्का ।
वृद्धिर्यथा यथा स्वास्तथा तथा कण्टकोत्कर्षः ॥ ९१ ॥

पत्राणि कण्टकशतैः परिवेष्टितानि वार्त्तापि नास्ति मधुनो रजसान्धकारः ।
आमोदमात्ररसिकेन मधुव्रतेन नालोकितानि तव केतकि दूषणानि ॥ ९२ ॥

एतासु केतकिलतासु विकासिनीषु सौभाग्यमद्भुततर भवती बिभर्ति ।
यत्कण्ठकैर्र्यथितमात्मवपुर्न जानंस्वामेव सेवितुमुपक्रमते द्विरेफः ॥ ९३ ॥

एकेन चेत्परिहृतोऽसि महेश्वरेण कि तेन केतक विषादमुरीकरोषि ।
अन्ये न कि जगति सन्ति

---

[दक्षिणस्तम्भः]

महागुणा ये त्वा वहन्ति शिरसा नरदेवदेवाः ॥ ९४ ॥

हे हेमकेतकि कथं बहु गर्वितासि ससेव्यसे मधुक़रैरखिलैरितीव ।
नैषा रसातिशयता नलिनीवियोगात्तैर्दीयते विकटकण्टकशूलझम्पः ॥ ९५ ॥

रोलम्बस्य चिराय केतकपरिष्वङ्गेष्वभङ्गो रसः सुज्ञात बत केतकस्य च मनो भृङ्गप्रसङ्गोत्सुकम् ।
जानात्येव मिथोऽनुरागमनयोः सर्वोऽपि नैसर्गिकः प्रत्यूह्याय दलेषु धिक्समभवन्नर्मामिवः कण्टकाः ॥ ९६ ॥

पाटला

पाटलया वनमध्ये कुसुमितया मोहितस्तथा भ्रमरः ।
सैवेयमिति यथाभूत्प्रीतिरस्यान्सुपुष्पेऽपि ॥ ९७ ॥

सहकारः

अरविन्देषु कुन्देषु रमितं कालयोगतः ।
अये माकन्द जानीहि तवैवायं मधुव्रतः ॥ ९८ ॥

यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलबहुलाश्च पारिजाताद्या ।
तदपि रसालोऽप्येकः कोकिलहृदये सदा वसति ॥ ९९ ॥

वेत्ता कोकिल एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् ।
यः पञ्चममुद्रायति यस्यास्थिषु पुलकमुकुलानि ॥ १०० ॥

लोढितमखिलं गहनं परितो दृष्टाश्च विटपिनः सर्वे ।
सहकार न प्रपेदे मधुपेन तवोपमा जगति ॥ १०१ ॥

कुन्दे कदम्बे कुसुमेऽरविन्दे यथाकथंचित्समयं नयन्ति ।
प्राप्ते वसन्ते पुनरुत्तरङ्गा रसाल जानीहि तवैव भृङ्गाः ॥ १०२ ॥

भूरिशोऽपि च वसन्ति कानने शाखिन फलविशेषशालिनः ।
कोकिलस्य तदपीह मानसं नो रसालमपहाय तुष्यति ॥ १०३ ॥

आम्र यद्यपि गता दिवसास्ते पुष्पसौरभफलप्रचुरा ये ।
हन्त संप्रति तथापि जनाना छाययैव दलयसतितापम् ॥ १०४ ॥

फलितस्य रसालशाखिन फलदानव्यसनैकशालिनः ।
विनिपत्य ददातु कः फलं श्रमसुसाध्यगपाणिपल्लवे ॥ १०५ ॥

कति पल्लविता न पुष्पिता वा तरवः सन्ति समन्ततो वसन्ते ।
जगतीविजये तु पुष्पकेतोः सहकारी सहकार एक एव ॥ १०६ ॥

वहसि बलिभुजा कुलानि मौलौ यदि सहकार तदत्र कि निषिद्धा ।
परमुदयति पल्लवाश्लेषु स्फुरदलिभिस्तव सौरभप्रसिद्धिः ॥ १०७ ॥

दिङ्मण्डलं परिमलैः सुरभीकरोषि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोमनीयम् ।
हंहो रसाल फलवर्य तथापि दूये यद्ग्रन्थिल च कठिनं हृदयं बिभर्षि ॥ १०८ ॥

उच्चैःकौतुक़रसेन विलासिनीभिर्लूनानि यस्य न नखैरपि पल्लवानि ।
उद्यानमण्डनतरो सहकार स त्वमङ्गारकारकरगोचरता गतोऽसि ॥ १०९ ॥

यावत्फलोदकमुखः सहकार जातः प्रागेव कण्टकचयेन वृतोऽसि तावत् ।
छायापि ते न सुलभा फलमस्तु दूरे तन्निष्फलोऽपि हि वर सुखसेवनीयः ॥ ११० ॥

उत्फुल्लरम्य सहकार रसाल-

---

[पादटिप्पण्यः]

वामपादटिप्पणी:
१ खिद्यसि २ मूढ ३ इक्ष्वाकुकुसुमम् ४ षट्पद ५ सताप कुरुषे. ६ छिन्नम् ७ मार्दवाधिक्यात् ८ वायुना ९ छादिता १० परिणति प्राप्तेत्यर्थे

दक्षिणपादटिप्पणी:
१ कर्णभूषणम्

२४० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

बन्धो कूजत्पिकावलिनिदान तथा विधेहि । गुञ्जद्भ्रमद्भ्रमरकस्त्वयि बद्धतृष्णो नान्यत्प्रयाति विबुधेन्द्रकरीन्द्रवृक्षान् ॥ १११ ॥ शश्वन्निसर्गमलिना महदन्धकारं कामं लुण्ठन्ति तान्यपि मधूनि तव द्विरेफाः । युक्तं न तत्तव कषायरसप्रगोहैरेतान्वतारयसि कि कलकण्ठयूनः ॥ ११२ ॥ र रे रसाल तरुसार वचो विवेहि वासन्तिकी स्वफलपल्लवपुष्पलक्ष्मीम् । तावद्विकस्वरपिकद्विजमात्कुरु द्राङ् न व्यग्रितोऽसि कलभैः शलभैश्च यावत् ॥ ११३ ॥ यद्यञ्जनीनचिरमध्वनि घर्मखिन्नः कासारतीररुहमाश्रय नम्रमात्रम् । छाया न केवलमित श्रमिता लभन्ते कामं पचेलिमफलं विमलं जलं च ॥ ११४ ॥ सौरभ्यगर्भमरन्दकरम्बितानि पङ्केरुहाण्यपि विहाय समागतस्त्वाम् । ससारसार सहकार तथा विधेहि येनोपहासविषयो न भवेद्धिरेफः ॥ ११५ ॥ कति कति न वसन्ते वल्ल्यः शाखिनो वा किसलयसुमनोभिः शोभमाना बभूवुः । तदपि युवजनानां प्रीतये केवलोऽभूदभिनवकलिकालीभारशाली रसालः ॥ ११६ ॥ यदेकस्मिन्वर्षे न फलति रसालस्तुरुरयं पिकः कि काकेषु फलितमपि निम्बं व्रजति किम् । व्रजन्ग्लानिं ग्लानिं न वदति च कस्यापि पुरतः खरन्वारंवारं पुनरपि रसालं मृगयते ॥ ११७ ॥ अधिश्रीरुद्याने त्वमसि भवत पल्लवचयो धुरीणः कल्याणे तव जगति शाखा श्रमहरा । मुदे पुष्पोल्लेखः फलमपि च तुष्ट्यै तनुभृता रसाल त्वा तस्माच्छ्रयति शतशः कोकिलकुलम् ॥ ११८ ॥ न तादृक्पूरे न च मलयजे¹ नो मृगमदे² फले वा पुष्पे वा तव मिलति यादक्परिमलः । पर स्त्वेको दोषस्त्वयि खलु रसाले यदधिकं पिके वा काके वा लघुगुरुविशेषं न मनुषे ॥ ११९ ॥ चिरश्रान्तो दूरादहमुपगतो हन्त मल्याच्चदेकं त्वद्रेहे तरुणि परिणेष्यामि दिवसम् । समीरेणोक्तैवं नवकुसुमिता चूतलतिका धुनावा मूर्धानं नहि नहि नहीत्येव वदति ॥ १२० ॥ वियुक्ता वासन्ती बकुलमुकुले नापि मिलितं व्यलोकि व्याकोशः क्षणमपि न कोऽपि क्षितिरुहः । यमालोव्योत्कण्ठातरलमिह भृङ्गेन चलितं विदूरान्माकन्दः स खलु दलितो यूथपतिना ॥ १२१ ॥ येऽभिज्ञाः कुसुमोद्भवादनुदिनं त्वामाश्रिता षट्पदास्ते भ्राम्यन्ति फलाद्वहिर्बहिरहो दृष्ट्वा न सभाषसे । ये कीटास्तव दृक्पथं न च गतास्ते त्वत्फलाभ्यन्तरे धिक्त्वा चूततरो परावरपरिज्ञानानभिज्ञो भवान् ॥ १२२ ॥ आकर्ण्याग्रफलस्तुतिं जलमभूत्तन्नारिकेलान्तरं प्रायः कण्टकितं तथैव पनस जातं द्वियोर्वारुकम् । आस्तेऽधोमुखमेव कादलफलं द्राक्षाफलं क्षुद्रता श्यामत्वं बत जाम्बवं गतमहो मात्सर्यदोषादिह ॥ १२३ ॥

यो दृष्टः स्फुरदस्थिपुटवशात्तिर्यक्प्रवालाङ्कुरो दैवात्म दृढलादिकक्रमवशादारूढशाखाशतः । स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकुलितः स्फारच्छदं पुष्पितः सोत्कर्ष फलितो भृशं च विनतः कोऽप्येष चूतद्रुमः ॥ १२४ ॥ एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राङ्कितं प्रोद्यद्भिः फलपुष्पपत्रनिचयैश्चूत स एकः परम् । यं वीक्ष्य क्षितवक्रमूद्रितमहामंतोसमुल्लासितस्फारोत्कण्ठमकुण्ठतक्रमममी धावन्ति पान्थव्रजाः ॥ १२५ ॥ कूष्माण्डीफलवत्फल न यदपि न्यग्रोधवच्चोच्चता रम्भापत्रनिभं दल न कुसुमं नो केतकीपुष्पवन् । सौरभ्यं कुसुमे फले तदपि तत्किंचित्समुज्जृम्भते लोको येन रसाल शालनिकरास्त्यक्त्वा गुणान्स्तौति ते ॥ १२६ ॥ गर्वं मा कुरु शर्करे तव गुणाञ्जानन्ति राज्ञां गृहे ये दीना धनवर्जिताश्च कृपणाः खमेऽपि पश्यन्ति नो । आम्रोऽहं मधुकूपकर्मम फलैस्तृप्ता हि सर्वे जना हे रण्डे तव किं गुणा मम फलैस्तुल्यं न किंचित्फलम् ॥ १२७ ॥ उन्मीलद्रसबिन्दुगन्धकुसुमावह्यो वसन्तोदये कान्ताः कोमलपल्लवाः कति कति क्रीडावने सन्ति न । सौभाग्यैकनिधे रसाल तदपि श्रीमञ्जरीशालिनस्त्वत्तोऽन्यत्र च कुत्रचिन्मधुकरश्रेणी न विश्राम्यति ॥ १२८ ॥ स्निग्धाश्राः फलिनो वृताः परिमलैः पौष्पैर्मधुस्यन्दिनो नानन्दाय भवन्ति किं वनभुवां भूमीरूहो भूरिशः । माधुर्यं मधुनस्त्वैव परमं माकन्द मन्यामहे माध्वीमर्मविदो दृढं मधुलिहः स्यूता यतो मर्मणि ॥ १२९ ॥ आस्तां गाढतराश्रुशीलनविधिः संस्पर्शनं दूरतः संभाषाविषयीकृतोऽसि न मनागक्ष्णोः पदं प्रापितः । किं ब्रूमः सहकार तावकगुणान्यादृशैर्दुर्लभैन्सौरभ्येण यदध्वगानपि मुहुः प्रीणासि दूरादपि ॥ १३० ॥ त्वं सामान्यतरुभ्रमेण सकलक्षोणीरुहक्षापतौ माकन्देऽपि किरात पातय सुधा मास्मिन्कुठारं हठात् । एष श्लाघ्यजनस्य जीवितमलिव्यूहस्य बन्धुर्मधोः सर्वस्वं कुसुमायुधस्य विजयामात्यः पिकानां गुरुः ॥ १३१ ॥ शान्ता घर्मकणाः श्रमः शिथिलितस्तीर्णस्तृषामुद्गमो वारंवारमुदारकोकिलरवैरानन्दितं मानसम् । सर्वं प्राप्तमभीप्सितं तव तले चूत प्रसन्ना द्विजश्रेणीकूजितरञ्जिताखिलमनो यामो वयं स्वस्ति ते ॥ १३२ ॥

पनसः

गरीयः सौरभ्यं रसपरिचये नार्हति सुधा सिता मुद्गीकापि प्रथिमनि¹ निमग्नः फलभरः । परार्थे कोशश्रीरिति पुलकितं कण्टकमिषादहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न मुदे ॥ १३३ ॥

---

¹ चन्दने
² कस्तूरिकायाम्
¹ स्थूलत्वे

वृक्षान्योक्तयः २४१

---

तमालः

पास्यन्ति कस्य कुसुमे मधुपा मधूनि स्थास्यन्ति कस्य
शिखरेषु विहंगमालाः । इत्येव शोचति परं परितो
विसारिदावाग्निभग्नवपुरेष तरुस्तमालः ॥ १३४ ॥

कदली

तालीतरोरुपकारि फलं फलित्वा लज्जावशादुचिन
एव विनाशयोगः । एत चित्रमुपकृत्य फलै परेभ्यः
प्राणान्निजान्झटिति यत्कदली जहाति ॥ १३५ ॥

द्राक्षा

दौसेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावत्तैव
किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ १३६ ॥ यद्यपि न
भवति हानिः परकीया चरति रासभे द्राक्षाम् । असम-
ञ्जसमिति मत्वा तथापि खलु खिद्यते चेतः ॥ १३७ ॥

दाडिमः

मयि जीवति बीजाढ्ये किमन्ये बीजपूरकाः । इति सञ्चिन्त्य
मनसा विदे दाडिमीफलम् ॥ १३८॥ आ पुष्पप्रसवान्मनो-
हरतया विश्वास विश्वं जनं हृष्टो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धिं
स्वकीयामिह । यावच्चेति परोपभोगसहतामेषा ततस्तां तथा
ज्ञात्वा ते हृदयं द्विधा दलति यत्तन्नातिवन्द्यो भवान् ॥१३९॥

नालिकेरः

उच्चैरेष तरुः फलं च विपुलं दृष्ट्वैव हृष्टः शुकः पक्वं
शालिवनं विहाय जडधीस्तं नालिकेरं गतः । तत्रारुह्य
बुभुक्षितेन मनसा यत्नं कृतो भेदने वाञ्छा तस्य न केवलं
विगलिता चञ्चूगीता चूर्णिताम् ॥ १४० ॥

तालः

अये ताल व्रीडां व्रज गुरुतया भाति न भवान् फले
न च्छाया नो कठिनपरिवारो हि भवतः । इयं धन्या
धन्या सरलकदली सुन्दरदला परात्मानं मन्ये सुखयति
फलेनामृतवता ॥ १४१ ॥ अध्वन्यध्वनि भूरुहः फलभृतो
नम्रानुपेक्ष्यादराद्दूरादुन्नतिसंश्रयव्यसनिन पान्थस्य मूढात्मनः ।
यन्मूलं समुपागतस्य मधुरच्छायाफलैः का कथा शीर्णेनापि
हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुमः ॥ १४२ ॥

भूर्जः

दौर्जन्यैमात्मनि परं प्रथितं विधात्रा भूर्जद्रुमस्य विफलत्व-
समर्पणेन । किं चर्मभिर्निशितशस्त्रशतावकृत्तैराशा न पूरयति
सोऽर्थिपरम्पराणाम् ॥ १४३ ॥ कुर्वन्तु नाम जनतोपकृतिं
प्रसूनच्छायाफलैर्विकलैः सुलभोर्दुमास्ते । सोढाम्तु कर्तनरुजं
पररक्षणार्थमेकेन भूर्जतकरणा करुणापरेण ॥ १४४ ॥

अश्वत्थः

वर्धितैः सेवितैः किं तैः सत्यश्वत्थेऽन्यपादपैः । वर्धितो
नरकाद्रक्षेतस्पृष्टोऽरिष्टानि हन्ति यः ॥ १४५ ॥

न्यग्रोधः

महातरुर्वा भवति समूलो वा विनश्यति । नाङ्कुरप्रक्रिया-
मेति न्यग्रोधकणिकाङ्कुरः ॥ १४६ ॥ न्यग्रोधे फलशालिनि
स्फुटतरं किंचित्फलं पच्यते बीजानामुङ्गरगोचरानि कतिचि-
त्सिध्यन्ति तस्मिन्नपि । एकस्तेष्वपि कश्चिदङ्कुरवरः प्राप्नोति
तामुन्नतिं यामासाद्य निदाघपीडिततनुर्लान्निच्छिदे धावति
॥ १४७ ॥ विस्तीर्णो दीर्घशाखाश्रितशकुनिगणतः शाखिनामे-
ग्रणीस्त्वं न्यग्रोध क्रोधमन्तः प्रकटयसि न चेद्बद्धिम किंचिन्त-
दल्यम् । जल्पोऽप्येष त्रपाकृल्लघुपरिकर कापि कूष्माण्डवल्ली
पल्लीपृष्ठप्रतिष्ठा हसति हि फलने त्वत्फलाना किमन्वत् ॥ १४८ ॥

मधूकः

तत्तेजस्तरणेर्निदाघसमये तद्वारि मेघागमे तज्जाड्यं शिशिरे
यदेकगरणैः सोढं पुरा यैर्दलैः । आयातोऽप्यधुना फलस्य
समय कोऽयं विना तैरिति स्मृत्वा तानि शुचैव रोदिति
गलत्पुष्पैर्मधूकद्रुम ॥ १४९ ॥ मूलादेव यदस्य विस्तृतितर-
श्छायाप्यनन्य्यादृशी ते यस्य प्रमवाः सुमञ्जुलरमैरानन्दयन्त
प्रजाः । स्नेहं च प्रकटीकरोति परमं भूय फलाना गुणैर्हित्वै-
कैकगुणास्तरूनभज सखे तस्मान्मवूकद्रुमम् ॥ १५० ॥

शाल्मलिः

विशाल शाल्मत्या नयनसुभगं वीक्ष्य कुसुमं शुकस्यासी-
द्बुद्धि फलमपि भवेत्तादृशमिति । चिरं तत्र स्थित्वा
फलमपि च काले परिणतं विपाके तूलोऽन्त सपदि
मरुता सोऽप्यपहृत ॥ १५१ ॥ दूरं मार्गाग्निव्रमसि पुन-
कण्टकैरावृतोऽसि छायाशून्यः फलमपि च ते वानरैरप्यभक्ष्यम् ।
निर्गन्धस्त्वं मधुपसहित शाल्मले साम्प्रत्यू सेवासाकं
भवति विफला तिष्ठ निःश्वस्य याम ॥ १५२ ॥ हसा.
पद्मवनाशया बलिभुजो गृध्राश्च मांसाशया पान्था स्वादु-
फलाशया मधुलिह सौगन्ध्यनाधाशया । दुग्च्छिष्फलरक्तपुष्प-
निचयैर्न सार रस्थोन्नते रं रं शाल्मलिपादप प्रतिदिनं के
न त्वया वञ्चिता ॥ १५३ ॥ काय कण्टकभूषितो न
च घनच्छायायीकृता पल्लवाः पुष्पाणि च्युतसंगाणि न
दलश्रेणी मनोहारिणी । किं ब्रूम् फलपाकमस्य यदुपन्था-
सेऽपि लज्जामहे तद्वो केन गुणेन शाल्मलितरो जातोऽसि
सीमद्रुमः ॥०१५४ ॥

निम्बः

निम्ब किं बहुनोक्तेन निष्फलानि फलानि ते । यानि
सजातपाकानि काका नि शेष्यन्त्यमी ॥ १५५ ॥ यश्च
निम्ब परशुना यश्चैनं मधुसर्पिषा । यश्चैन गन्धमाल्याद्यै
सर्वस्य कटुरेव म ॥ १५६ ॥ पश्यानुरूपमिन्दिन्दिरेण
माकन्दशेखरो मुखरः । अपि च पिचूमन्दमुकुले मोकुलि-
कुलमाकुलं मिलति ॥ १५७ ॥ चित्र चित्र बत बत
महच्चित्रमेतद्विचित्र जातो दैवादुन्नितघटनासविधाता
विधाता । यन्निम्बाना परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया
यच्चैतस्याः केवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥ १५८ ॥
यस्मादर्थिजनो मनोभिलषितं लब्ध्वा मुदा मेदुर सार्थं

---

पादटिप्पण्यः : १ उद्धस्य २ पुष्पोदयादारभ्य ३ न केवलम् ४ दुर्जनत्वम्
३१ सु. र. भा.
१ श्रेष्ठ २ लज्जाकृत् ३ शोकेन ४ काका ५ व्यर्थानि ६ अत्र वृक्षति सिञ्चति अर्चति इत्यध्याहारेण वाक्यानि पूरणीयानि ७ भ्रमरेण ८ काककुलम् ९ समृद्दि १० भक्षणचातुर्यम्

२४२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

बन्धुजनैश्चकार विविधान्भोगान्विलासोद्धुरः । तं दैवेन विवेकशून्यमनसा निर्मूल्य चूतद्रुमं स्थाने तस्य तु काकलोकवसतिर्निम्बः समारोपितः ॥ १५९ ॥<br><br>बब्बुलः<br>पत्रफलपुष्पलक्ष्म्या कदाप्यदृष्टं वृतं च खलु शुकैः । उपसर्पेम भवन्तं बब्बुल वद कस्य लोभेन ॥ १६० ॥<br>गात्रं कण्टकसंकटं प्रविरलच्छाया न चायासहृन्निर्गन्धः कुसुमोत्करस्तव फलं न क्षुद्विनाशक्षमम् । बब्बूलद्रुम मूलमेति न जनस्तत्तावदास्तामहो ह्यन्येषामपि शाखिनां फलवतां गुह्ये $^{२}$वृत्तिर्जायसे ॥ १६१ ॥<br>आमूलाग्रनिबद्धकण्टकतनुर्निर्गन्धपुष्पोद्गमश्छाया न श्रमहारिणी न च फलं क्षुत्क्षामसंतोपकम् । रे रे बब्बुल साधुसङ्गरहितस्तत्तावदास्तामहो ह्यन्येषामपि शाखिनां फलवतां गुह्ये वृत्तिर्जायसे ॥ १६२ ॥<br>शाखा कण्टककोटिभिः परिवृता वज्रं फलं कुत्सितं पत्रं क्षुद्रतरं न चास्ति गहना छायापि पान्थप्रिया । अन्येषामपि शाखिनां फलभृतां रक्षार्थमानीयसे बब्बूलद्रुम कैर्गुणैर्गुरुतरैर्वृक्षेषु संभाव्यसे ॥ १६३ ॥<br><br>खदिरः<br>विना खदिरसारेण हारेण हरिणीदृशाम् । नाधरे जायते रागो नानुरागः पयोधरे ॥ १६४ ॥<br>चन्दने विषधरान्सहामहे वस्तु सुन्दरमगुप्तिसत्कृतम् । रक्षितुं वद किमात्मसौष्ठवं सञ्चिताः खदिर कण्टकास्त्वया ॥ १६५ ॥<br>परं तदिह नास्ति यन्न खदिरैः खैराग्रैरावृतं न तेऽपि खदिरा न ये कुटिलकण्टकैरावृताः । न ते कुटिलकण्टकाः किमपि ये न मर्मच्छिदस्समुज्झत वृथास्थितिं बत सहध्वमध्वश्रमम् ॥ १६६ ॥<br><br>किंशुकः<br>किंशुक किं शुकमुखवत्कुसुमानि विकासयस्यनिशम् । यस्या जनोऽनुरागी सा गीरेतैः कदापि नोच्चार्या ॥ १६७ ॥<br>त्यज किंशुक पुष्पिताभिमानं निजशिरसि भ्रमरोपसेवनेन । विकसन्नवमालिकावियोगात्कुरुते वह्नधिया त्वयि प्रवेशम् ॥ १६८ ॥<br>उपनदिपुलिने महापलाशः पवनसमुच्छलदेकपत्रपाणिः । दवदहनविनष्टजीवितानां सलिलमिवैष ददाति पादपानाम् ॥ १६९ ॥<br><br>शाखोटः<br>शाखोट शाल्मलिपलाशकरीरकाद्याः शृण्वन्तु पुण्यनिलयो यदसौ वसन्तः । युष्मभ्यमर्पयति पल्लवपुष्पलक्ष्मीं सौरभ्यसम्भवविधिस्तु विधेरधीनः ॥ १७० ॥<br>कस्त्वं भो कथयामि दैवहतकं मा विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे ॥ १७१ ॥<br><br>पीलुः<br>धन्याः सूक्ष्मफला अपि प्रियतमास्ते पीलुवृक्षाः क्षितौ

क्षुत्क्षीणेन जनेन हि प्रतिदिनं येषां फलं $^{१}$भुज्यते । किं तैस्तत्र महाफलैरपि पुनः कल्पद्रुमाद्यैर्द्रुमैर्येषां नाम मनागपि श्रमनुदे छायापि न प्राप्यते ॥ १७२ ॥<br><br>करीरः<br>फलं दूरतरेऽप्यास्तां पुष्णासि कुसुमैर्जनान् । इतरे तरवो मन्ये करीर तव किंकराः ॥ १७३ ॥<br>किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मनः । येन वृद्धिं समासाद्य न कृतः पत्रसंग्रहः ॥ १७४ ॥<br><br>बिल्वः<br>आमोदीनि सुमेदुराणि च मृदुस्वादूनि च क्ष्मासहासूद्यानेषु वनेषु लब्धजनुषां सन्तीतरेषामपि । किं तु श्रीफलता तवैव जयिनी मालूग्य दिक्पाण्डले यस्यैतानि फलानि यौवनवतीवक्षोजलक्ष्मीगृहाः ॥ १७५ ॥<br><br>शालिः<br>शाखासन्ततिसंनिरुद्धनभसो भूयांस एवावनौ विद्यन्ते तरवः फलैर्विकलैरार्तिच्छिदः प्राणिनाम् । किंतु द्वित्रदलैरलंकृततनोः शालेः स्तुमस्तुङ्गतां दत्त्वा येन निजं शिरः सुकृतिना को नाम न प्रीणितः ॥ १७६ ॥<br><br>कुटजः<br>समुपागतवति दैवादवलेहात्कुटज मधुकरे मा गाः । मकरन्दतुन्दिलानामग्विन्दानामयं यतो मान्यः ॥ १७७ ॥<br><br>इक्षुः<br>कान्तोऽसि नित्यमधुरोऽसि रसाकुलोऽसि किं चासि पञ्चशरकार्मुकमद्वितीयम् । इक्षो तवास्ति सकलं परमेकमूनं यत्सेवितो भजसि नीरसतां क्रमेण ॥ १७८ ॥<br>परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु $^{२}$विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमैक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ १७९ ॥<br>मुखे $^{३}$ यद्वैरस्यं वपुरपि पुनग्र्रन्थिनिचितं न $^{४}$सूतसः कोऽपि क्षणमपि भजेन्मूलमभितः । फलं चैवाप्राप्य $^{५}$वितथग्सलिप्सोर्हि भवतस्तदिक्शोर्नायुक्तं विहितमितरैर्यत्तु दलनम् ॥ १८० ॥<br><br>लवङ्गी<br>अयि दुष्कृतकेन केन वत्से हलिकद्वारे लवङ्गि पुष्पितासि । स्तबकास्तव पांसुभिः परीताः परितः प्राङ्गणसीम्नि यल्लुठन्ति ॥ १८१ ॥<br>लूनं मत्तमतङ्गजैः कियदपि च्छिन्नं तुषारार्दितं शिष्टं ग्रीष्मजतीक्ष्णभानुकिरणैर्भस्मीकृतं काननम् । एषा कोणगता मुहुः परिमलैरामोदयन्ती दिशो हा कष्टं ललिता लवङ्गलतिका दावाग्निना दह्यते ॥ १८२ ॥<br>सौरभ्येण समावृणोषि ककुभः पुष्णासि पुष्पन्ध्यौल्हुतातन्तुं वृथा तथापि कियतीरूर्ध्वं यापयेर्यामिनीः । अस्मिन्दासपुरे परस्तत इतो विन्यस्तविस्रामिषे मालाकारमृते लवङ्गि ललितान्कस्ते गुणान् ज्ञास्यति ॥ १८३ ॥

---

$^{१}$ निवास $^{२}$ पुष्पप्रकर $^{३}$ प्राचीरम् $^{४}$ सर्पान् $^{५}$ रक्षारहितम् $^{६}$ पलाशवृक्ष $^{७}$ समित्पत्रच्छायादिभिः	$^{१}$ फलानीति शेषः $^{२}$ गुटशर्करादि $^{३}$ अग्रे $^{४}$ पर्वण्यासम् $^{५}$ वितथा दलनाविरिक्ततावनाभावेन विफला रसस्य लिप्सा लब्धुमिच्छा यसिस्तस्य

वृक्षान्योक्तयः २४३

---

कार्पासः

नीरसान्यपि रोचन्ते कार्पासस्य फलानि मे । येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्यगुप्तये ॥ १८४ ॥
श्लाघ्यं कार्पासफलं यस्य गुणै रन्ध्रवन्ति पिहितानि । मुक्ताफलानि तरुणीकुचकलश-तटेषु विलसन्ति ॥ १८५ ॥
निष्पेषोऽस्थिचयस्य दु महतर प्राप्तस्तुला रोहणं ग्राम्यस्त्रीनखचुम्बनव्यतिकरस्तत्तीव्रप्रहारव्यथा।
मौतङ्गोक्षितमण्डवारिकणिकापानं च कूर्चाहतिः कार्पासेन परार्थसाधनविधौ किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥ १८६ ॥

शणः

भूर्जः परोपकृतये निजकवचविकर्तनं सहते । परबन्धनाय तु शण प्रेक्षध्वमिहान्तरं कीदृक् ॥ १८७ ॥

कण्टकारिका

उचितं नाम नारङ्ग्या केतक्यामपि कण्टकाः । रसगन्धो-ज्झिते किं ते कण्टका कण्टकारिके ॥ १८८ ॥

धत्तूरः

माँधुर्यमाराधयितामृतस्य तत्कण्टकित्वं पनसस्य सह्यम् । उन्मादिनो मातुलपुत्रकस्य कथं सहामो बत कण्टकित्वम् ॥ १८९ ॥
धत्तूर धूर्त तरुणेन्दुनिवासयोग्ये स्थाने पिशाचपतिना विनिवेशितोऽसि । किं कैरवाणि विकसन्ति तमः प्रयाति चन्द्रोपले द्रवि वार्वपुषेति वृद्धिम् ॥ १९० ॥
धत्तूरकण्टक फलप्रतिरोधबुद्ध्या वैरं वृथैव कुरुषे पनसेन सार्धम् । सन्तो हरन्ति न भजन्ति च चेतसा त्वा भान्ता भवन्ति पुरुषास्तव सेवनेन ॥ १९१ ॥
महेशस्त्वया धत्ते शिरसि रसगजस्य जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनक-मयमेतत्रिभुवनम् । तनोति त्वन्मेवा ननु कनकवृक्ष त्वदपरः परः को नु स्यात्त्वयि न सुलभीभावमभजः ॥ १९२ ॥

पलाण्डुः

कर्पूरधूलीरचितालवालः कस्तूरिकाकुङ्कुमलिप्तदेहः । सुवर्ण-कुम्भैः परिषिच्यमानो निजं गुणं मुञ्चति किं पैलाण्डुः ॥ १९३ ॥

तृणानि

रूढस्य सिन्धुतटमनु तस्य तृणस्यापि जन्म कल्याणम् । यत्सलिलमज्जदाकुलजनस्य हस्तावलम्बनं भवति ॥ १९४ ॥
उत्तुङ्गैस्तरुरभि किमेभिरखिलैराकाशस्पर्शामिर्धन्योऽसौ नित-समूलपविटपी नद्यास्तटेऽवस्थितः ।
एवं यः कृतबुद्धिरुज्झित-जलव्यालोलवीचीवशान्मज्जन्तं जनमुद्धरामि सहसा तेनैव मज्जामि वा ॥ १९५ ॥

कलमाः

कलमाः पाकविनम्रा मूलतलाद्भ्रातसुरभिकल्हाराः । पवना-कम्पितशिरसः प्रायः कुर्वन्ति परिमलश्लाघाम् ॥ १९६ ॥
अस्मान्वहि कैलेमानलमौहतानां येषां प्रचण्डमुसलै-रेवदाततैव । १स्नेहं विमुच्य सहसा खेलता प्रयान्ति ये खल्पपीडनवशान्न त्रयं तिलान्ते ॥ १९७ ॥

ताम्बूलम्

किं वीरुधो भुवि न सन्ति सहस्रशोऽन्या यासां दलानि न परोपकृतिं भजन्ते । एकैव वह्निषु विराजति नागवल्ली या नागरीवदनचन्द्रमलङ्करोति ॥ १९८ ॥
वल्लीनां कति न स्फुरन्ति परितः पत्राणि किं तैरहि स्निग्धैरप्यति-कोमलैरपि निजामेवाश्रयद्भिः श्रियम् ।
तानेव स्तुमहे महाजनमुखश्रीकारिजन्मव्रतान्यान्यम्ले नवनागरीप्रियतमा-ताम्बूलवल्लीदलान् ॥ १९९ ॥

तुम्बी

सर्वाम्तुम्न्यः समकटुग्सास्तुम्बिवल्लीप्रसूतास्ता सबद्धा अपि कतिपया दुस्तरं तारयन्ति ।
शब्दयन्ते सरसमपरा शुष्ककाष्ठे निषण्णाम्स्तन्मध्येऽन्या ज्वलितहृदयाः शोणितं सपिबन्ति ॥ २०० ॥
एके तुम्बा व्रतिकरगताः पात्रता-मानयन्ति गायन्त्यन्ये सरसमधुरं शुद्धवंशे विलीनाः ।
एके तावद्वथितमगुणा दुस्तरं तारयन्ति तेषां मध्ये ज्वलित-हृदया रक्तमेके पिवन्ति ॥ २०१ ॥

वंशः

छिन्नः मनिशितैः शस्त्रैर्विद्धश्च नवसप्तधा । तथापि हि सुवंशेन विरसं नापजल्पितम् ॥ २०२ ॥

कुन्दः

एष षट्पदयुवा मदायतं कुन्द यापयति यामिनीस्चयि । दुर्बहा तदपि नापचीयते पद्मिनीविरहवेदना हृदि ॥ २०३ ॥
सदर्थ्यस्य मधुवैभवमस्ति यत्ते रे कुन्द किं दुरभिमानमुरीकरोषि ।
एतन्न चेतसि करोषि सरोजबन्धुः पुष्पद्ययोऽपि मम सौरभमातनोति ॥ २०४ ॥

कमलानि

वरमश्रीकतैवास्तु नेतरश्रीसमानता । इति कैरवको-द्भेदे कमलं मुकुलायते ॥ २०५ ॥
प्रसारितकरे मित्रे जगदुद्द्योतकारिणि । किं न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशंसवृतिम् ॥ २०६ ॥
लक्ष्मीसपर्करूपोऽयं दोषः पद्मस्य निश्चितम् । यदयं गुणसदोहधामनीन्दौ पराङ्मुखः ॥ २०७ ॥
अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कॅण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनलस्य नाभूबन्मधुग गुणाः ॥ २०८ ॥
मालतीमुकुला याताः कुन्दा मन्दायितास्तथा । पङ्कज त्वामिदं ब्रूमः कुत्र यातु मधुव्रतः ॥ २०९ ॥
पङ्कज १३जैलेषु वासः प्रीतिर्मधुपेषु कॅण्टकैः सङ्गः । यद्यपि तदपि तवैत-च्चित्रं मित्रोदये हर्षः ॥ २१० ॥
कुसुमं कोशातक्या

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ शुष्काणि २ सूत्रमयम् ३ मातङ्गेनान्यजेनोक्षितं सिक्तं यन्मण्डवारि सिक्थद्रवोदकं तत्कणिकायाः पानम् अतीवाशुचीति भावः ४ माधुर्यमारेण तुच्छीकृतममृतं येन ५ धत्तूरफलस्य ६ शंकरेण ७ चन्द्रकान्तः ८ जयिनी उत्कृष्टवती रसराजस्य पारदस्य विशुद्धिः एतत्रिभुवनं कनकंमयं सुवर्णमयं तनोतीत्यन्वयः ९ जातेति शेषः १० कंदर्पः ११ शालिविशेषान् १२ खण्डितानाम्

[दक्षिणभागः] १ शुभ्रत्वम् २ तैलम्, पक्षे,-प्रीतिम् ३ दुर्जनत्वम्, पक्षे,-खलरूपत्वम् ४ लताः ५ तुम्बीफलानि ६ शब्दं कुर्वन्ति ७ रक्तम् ८ कोशसंवरणम् ९ रन्ध्राणि, पक्षे,-दोषस्थानानि १० शूलाः, पक्षे,-खलाः ११ सौभाग्यदाय, पक्षे,-तन्तवः १२ उदकेषु, पक्षे,-डलयोः सावर्ण्यज् जडेषु मूर्खेषु १३ भ्रमरेषु, पक्षे,-मद्यपेषु १४ स्वाङ्गरुहैः, पक्षे,-दुष्टैः १५ सूर्योदये, पक्षे,-सुहृदभ्युदये

२४४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

विकसति रात्रौ दिवा च कूष्माण्ड्याः । अलिकुलनिचये रुचिर किं तु यशः कुमुदकमलयोरेव ॥ २११ ॥ उदित- वति द्विजराजे कस्य न हृदये मुदं पदं धत्ते । सकुचसि कमल यदयं हर हर वामो विधिर्भवत ॥ २१२ ॥ एते हि गुणा पङ्कज मन्तोऽपि न ते प्रकाशमायान्ति । यल्लक्ष्मी- वमतेस्तव मधुपैरुपजीव्यते कोशः ॥ २१३ ॥ पद्मिनि किमिति क्रीडसि मधुपैर्जालञ्बोऽपि न हि किं ते । हर हर विस्मृत्योक्तं क्व नु लज्जा सेवितुरक्तायाः ॥ २१४ ॥ किं कुप्यसि कमलेचन सौरभसाराय कुप्य निजमधुने । यस्य कृते शतपत्र प्रतिपत्रं तेऽद्य मृग्यते भ्रमरैः ॥ २१५ ॥ अयि मकरन्दस्यन्दिनि पद्मिनि मन्ये तवैव सुभगत्त्वम् । पुष्पवतीमपि भवतीं त्यजति न वृद्ध शुचिहंसः ॥ २१६ ॥ मधुप इव मारुतेऽस्मिन्मा सौरभलोभमम्बुजिनि मास्थाः । लोकानामेव मुदे महितोऽप्यात्मानुमार्थिता नीत ॥ २१७ ॥ न कुले वापि न शीले न वास्ति रूपेऽपि कश्चिदुत्कर्षः । यत्पुष्णाति मिलिन्दानरविन्द महत्त्वमेतत्ते ॥ २१८ ॥ रे पद्मिनीपत्र भवच्चरित्रं चित्रं प्रतीमो वयमत्र किंचित् । त्वं पङ्कजन्मापि यदच्छभावादपि स्पृशस्यम्बु न पङ्कसङ्गि ॥ २१९ ॥ जनिः सरोङ्गादतिपद्मिनो यद्यलोलुपैर्या मधुपै- र्विहारः । कलङ्क एवैष कुमुद्वतीना कैलङ्किनः किं तु कलावतीनाम् ॥ २२० ॥ अपि त्वया कैरविणि व्यधायि सुधा सुधाबन्धुनि बन्धुभावः । जनापवादः परितः प्रयात- समागमो हन्त न जातु जात ॥ २२१ ॥ कमलिनि मलिनीकरोषि चेत किमिति बकैर्वहेलितार्नभिज्ञैः । परि- णतमकरन्दमार्मिकास्ते जगति भवन्तु चिरायुषो मिलिन्दा ॥ २२२ ॥ रुचिरतिरुचिरा शुचित्वमुच्चैः शिरसि धृत स्वय- मेव शंकरेण । कमलिनि मलिनीकरोषि कस्मान्मुखमिदमिन्दु- मुदीक्ष्य लोककान्तम् ॥ २२३ ॥ नलिनी निपुणता वदामि किं ते भ्रमरविलासिनि लास्यलालसायाः । त्रिभुवननयनो- त्सवं यदिन्दुं नयसि न हन्त दृगन्तवर्त्मसीमाम् ॥ २२४ ॥ स्वच्छन्दं दलदरविन्द ते मरन्द विन्दन्तो विदधतु गुञ्जितं मिलिन्दाः । आमोदानथ हेरिरन्तराणि नेतुं नैवान्यो जगति समीरणात्प्रवीणः ॥ २२५॥ यावत्त्वा न खलु हसन्ति कैरविण्यो यावत्त्वा तरणिकरैः परामृशन्ति । यावत्ते मधुविभवो नवोऽस्ति तावन्माध्वीकं वितर सरोज षट्- पदेभ्यः ॥२२६॥ रे पद्मिनीदल तवात्र मया चरित्रं दृष्ट विचित्र- मिव यदिदितं ध्रुवं तत् । यैरेव शुद्धमलिलैः परिपालितस्त्वं तेभ्यः पृथग्भवसि पङ्कभवोऽसि यस्मात् ॥२२७॥ कामं भवन्तु मधुलम्पटषट्पदोघसद्धट्टघर्घरघनध्वनयोऽब्जखण्डाः । गाय- न्नपि श्रुतिसुखं विधिरेष यन्त्र भृङ्गः स कोऽपि धरणी- धरनामधेय ॥ २२८ ॥ विभ्रम्य काननममौ दिवसावसाने त्वय्येव षट्पदयुवा हृदयं बबन्ध । राजीव चेन्मलिनिमान- मुररीकरोषि कः स्यादहो मधुलिहामथुनावलम्बः ॥ २२९ ॥ स्वामोदवासितसमग्रदिगन्तराला रक्ता मनोहरशिखा सुकुमारमूर्तिः । सेव्या सरोजकलिक्रा तु यदैव जाता नीत- स्तदैव विधिना मधुपोऽन्यदेशम् ॥ २३० ॥ किं बान्धवेन रविणा हरिणाथ किं वा लक्ष्म्या च किं च जलजोदरजेन किं वा । एतस्य शुद्धचरितस्य सरोरुहस्य नैषा तुषारजनिता शमिता विपत्तिः ॥ २३१ ॥ लक्ष्मीनिवास इति वारिरुहा प्रसिद्धिरन्वेषिताः कतिपया वैरतास्तु सन्ति । राज्ञि प्रसा- रितकरे किमहुं ददामि संकोचित वदनमम्बुरुहैरितीव ॥ २३२ ॥ लक्ष्मीः स्वयं निवसति त्वयि लोकधात्रि मित्रेण चापि विहितोऽस्ति दृढोऽनुरागः । बन्दीव गायति गुणास्तव चञ्चरीकः कः पुण्डरीक तव साम्यमुरीकरोति ॥ २३३ ॥ अयि दलदरविन्द सन्दमानं मरन्दं तव किमपि लिहन्तो मञ्जु गुञ्जन्तु भृङ्गाः । दिशि दिशि निर- पेक्षस्तावकीनं विवृण्वन्परिमलमयमन्त्यो बान्धवो गन्धवाहः ॥ २३४ ॥ समुत्पत्तिः स्वच्छे सरसि हरिहस्ते निवसनं निवासः पद्माया सुरहृदयहारी परिमलः । गुणैरैतैरन्यै- रपि च ललितस्याम्बुज तव द्विजोत्तंसे हंसे यदि रति- रतीवोन्नतिरियमू ॥ २३५ ॥ नालस्य प्रसरो जलेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचिर्दण्डे कर्कशता मुखेऽतिमृदुता मित्रे महान्संश्रयः । आमूलं गुणसङ्ग्रहव्यसनिता द्वेषश्च दोषाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तैव तत्र श्रियः ॥ २३६ ॥ नीरान्निर्मलतो जनिर्मधुरता वामामुखस्पर्धिनी वासो यस्य हरेः करे परिमलो गीर्वाणचेतोहरः । सर्वस्वं तदहो महाकविगिरा कामस्य चाम्भोरुह त्वं चेत्प्रीति- मुरीकरोषि मधुपै किं त्वां प्रति ब्रूमहे ॥ २३७ ॥ एकस्मि- न्ननिरावयो समजनि स्वच्छे सरोवारिणि भ्रातः काचिदि- हैव कानिचिदहान्यत्र व्यतीतानि नौ । लब्ध तामरस त्वया मृगदृशा लीलावत्तंसास्पदं शैवाल विलुठामि पामर- वधुपादाहते पाथसि ॥ २३८ ॥ वैमुख्यं मृगलाञ्छनस्य

---

१ सूर्यानुरक्ताया, पक्षे,-सविता पिता तस्मिन्सक्ताया पितृगामिन्या इत्यभिप्राय २ पुष्पयुक्ताम्, पक्षे,-रजस्वलाम् ३ श्वेत, पक्षे,-पवित्र ४ राजहंस, पक्षे,-परमहंस ५ चन्द्रस्य ६ कलुषीकरोषि ७ अवहेला नीता, तिरस्कृतेति यावत् ८ अपण्डितै ९ मग्नशा १० अमरा ११ दिगन्तराणि १२ वायो १३ सूर्यकिरणा

१ कर्दमोत्पन्न २ ब्रह्मणा ३ हंस, पक्षे,-कपर्दका ४ लक्ष्म्या ५ पक्षिश्रेष्ठे ६ दोषाणामाकरे, पक्षे,-चन्द्रे ७ देवमनोहारी ८ अङ्गीकरोषि

वृक्षान्योक्तयः, संकीर्णान्योक्तयः २४५

---

मनसो निर्माति मे न व्यथा नो दूये चिरलालिता मधु-
लिहः सर्पन्ति यन्नान्तिकम् । जल्पन्तीव दुरक्षराणि मधुप-
श्रेणीरवच्छद्मना यत्कादम्ब कुमुद्वती हसति मा तन्मे
मनस्ताम्यति ॥ २३९ ॥ सम्भूतिस्तव मानसे सरसिज त्वत्सौ-
रभैर्वासिता. सर्वास्ता१ ककुभस्तवास्ति परमो बन्धुर्विवस्वा-
निति । त्वं चेदद्य गुणानवद्य शिशिरे शीतानिलैः शीर्यसि
प्रायः प्राप्तमिदं तदत्र परमं दिष्टेऽब्ददृष्टं बलम् ॥ २४० ॥
खद्योतास्तरला भवन्ति भगवानस्तंगतो भानुमान् कोकः
शोकमुपैति मत्तमनसः केङ्कुर्वते कौशिकाः । इत्थं चेतसदस-
द्विवेविधुरो धाता तदेतादृशं न द्रष्टव्यमितीव मुद्रितवती
पद्मेक्षणं पद्मिनी ॥ २४१ ॥ पौलोमीपतिकानने विलसता
गीर्वाणभूमीरुहा येन घ्रातसमुज्झितानि कुसुमान्याजह्निरे
निर्जरैः । तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाङ्क्षति त्वं
चेद्वभ्रसि लोभमम्बुज तदा किं त्वा प्रति ब्रूमहे ॥ २४२ ॥

लताः
लतानामेतासामुदितकुसुमाना मरुदयं मत लास्य दत्त्वा
श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्तध्वन्यानामपह दृशमादाय
सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥२४३॥

संकीर्णान्योक्तयः
शिवः
भस्मनि खररिपोरनुरागो हीयते न घनसारपरागः । भूषणं
यदि फणी न मणीना काचिदप्यपचितिर्न च हेम्नः ॥ १ ॥
उरसि फणिपतिः शिखी ललाटे शिरसि विधुः सुरवाहिनी
जटायाम् । प्रियसखि कथयामि किं रहस्यं पुरमथनस्य
रहोऽपि संसदेव ॥ २ ॥ इयं तावल्लीला यदधिरुरुहे
वृद्धवृषभो यदुङ्गेहे रुण्डं यदिह चितिभस्मापि लिलिपे ।
अयं को व्यापारो यदतिलकि भाले हुतवहो यदग्रेवि व्यालो
यदकवलि हालाहलमपि ॥ ३ ॥ बिभ्राणे त्वयि भस्म कः
समभवन्मन्दारदश्चन्दने कः क्षौमं कल्याचकार न कृती
कृत्तिं वसाने त्वयि । धत्तूरस्पृहयालुता त्वयि गते तत्याज
क. केतकी स्वातन्त्र्याज्जहिहि त्वमीश्वर गुणोल्लोकोऽस्ति
तद्ग्राहकाः ॥ ४ ॥ त्वं चेत्सचरसे वृषेण लघुता का नाम
दिग्दन्तिना व्यालै. काञ्चनकुण्डलानि कुरुषे हानिर्न हेम्न.
पुनः । मूर्ध्ना चेद्वहसे ३जैलाशुमयशः किं नाम लोकत्रयी-
दीपस्याम्बुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं ब्रूमहे ॥ ५ ॥
छेत्सि ब्रह्मशिरो यदि प्रथयसि प्रेतेषु सख्यं यदि क्षीबं
क्रीडसि मातृभिर्यदि रतिं धत्से श्मशाने यदि । सुद्धा
संहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय भक्त्या मन. कं सेवे
करवाणि किं त्रिजगती शून्या त्वमेवेश्वर ॥ ६ ॥

परशुरामः
त्व जामदग्न्य जननीवधपातकेन सद्दूषितः क्रतुविदां धुरि
नामभविष्यः । गीर्वाणवन्द्यचरणस्तव चन्द्रमौलिराचार्यकं स
भगवान् यदि नाकरिष्यत् ॥ ७ ॥

रामचन्द्रः
सङ्ग्रामाङ्गणमागते दशमुखे सौमित्रिणा विस्मितं सुग्रीवेण
विवर्तितं हनुमता व्यालोलमालोकितम् । श्रीरामेण परंतु
पीनपुलकस्फूर्जत्कपोलश्रिया सान्द्रानन्दरसालसा निदधिरे
बाणासने दृष्टय ॥ ८ ॥

सीता
वनान्ते खेलन्ती शशक शिशुमालोक्य चकिता भुजप्रान्तं
भर्तुर्भजति भयहतुः सपदि या । अहो सेयं सीता दशवदननीता
हलरदै. परीता रक्षोभिः श्रयति विवशा कामपि दशाम् ॥ ९॥

इन्द्रः
१जैम्भारिरेव जानाति रम्भासयोगविभ्रमम् । २घंटीचेटीविटः
किग्विजानात्यैर्रकामिनीम् ॥ १० ॥

स्मरः
पुरो गीर्वाणाना निजमुजबलाहोपुरुविकामहो कार कारं
पुरम्विदि शर संयुखयतः । खरस्य स्वर्बालानयनशुभमाला-
र्चनपदं वपुः सद्यो मालानलमसितजालास्पदमभूत् ॥ ११ ॥

आकाशम्
यः पीयूषसहोदरैः ५क्षपयति ज्योत्स्नाजैलैः सर्वतो यश्च
त्वामधिकार्थिकं ज्वलयति प्रोद्दामतापैः करैः । भ्रातव्योम
तयोरपि स्थितिमिह व्यातन्वतो विकियानिर्मुक्तस्य
महत्त्वमेतदसमं दूरेऽधिरूढं तव ॥ १२ ॥

पृथ्वि
विश्वास्य मधुरवचनैः साधून् ये वञ्चयन्ति नम्रतमाः। तानपि
दधासि मात: ४कौश्यपि याँतस्तवापि च विवेकः ॥ १३ ॥

जलम्
शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविक स्वच्छता किं
ब्रूम. शुचिता भवन्ति शुचयः स्पर्धेन यस्यापरे । कि वाऽतः
परमुच्यते स्तुतिपदं यज्जीवन देहिना त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि
पयः कस्त्वा निरोद्धं क्षमः ॥ १४ ॥ अब्जं त्वजमथाब्जभूस्तत
इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुनर्विश्वं स्थावरजंगम तदितरत्वन्मूलमित्थं
पय । धिक्त्वा चोर इव प्रयासि निभृतं निर्गत्य जालान्तरै-
र्बध्यन्ते विवशास्त्वदेकशरणास्त्वामाश्रिता जन्तव ॥ १५ ॥

मारुतः
५संन्ना नाविकधोरणी निपतिता ७मध्येजलं क्षेपणी पन्थाः
पर्वतदुर्गमो ८घनघनच्छन्नश्च ९तारापथ. । हहो मारुत दुस्तरो
जलनिधिः १०शीर्णा च नौः साप्रतं मध्ये मज्जय वा तटं
गमय वा हस्ते तवास्ते द्वयम् ॥ १६ ॥

मृगतृष्णिका
जलभ्रमोत्पत्तिकृतो गुणौघान्प्रकाश्यन्त्या मृगतृष्णिकायाम् ।
जलाश्रयान्तिरहन्ममैषा प्रभूतसतापकरी पिपासा ॥ १७ ॥

---

पादटिप्पण्यः:

वामभागस्य	दक्षिणभागस्य
१ नन्दिना	१ इन्द्र
२ दिग्गज्यानाम्	२ घटवाहिका दासी, तस्या जार
३ जलाश्रु चन्द्रम्, पक्षे,-जडाशुभ्	३ देवाङ्गनाम्
४ सूर्यस्य	४ भूमे
५ ख्यापयसि	५ गत
६ मत्त	६ गलिता
७ ब्राह्मादिभि	७ जलमध्ये
	८ निबिडधनाच्छादित
	९ अन्तरिक्षम्
	१० भिन्ना