तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके १८ अनुवाकः। १२३

तेज॑सा भा॒नि। सहो॒जसो॒ दक्षि॑णदिश्यस्य स्थाने स्वते॑ज॑सा भा॒नि। अ॒जिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। नर्या॑पस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। प॒ङ्क्तिराधस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। विसर्पिण उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। ओं भूर्भुव॒ःस्वः॑॥ दिशो॒ वो मिथु॒नं मा नो॑ मिथु॒नग्ं री॑ढ्वं⁽२⁾॥ १॥

स्वः, एकञ्च॥ अनु०॥ १८॥
एतद्रुश्मय आपोरूपाणि दिशः पञ्च॥

---

थुनं रीढ्वं”⁽२⁾ इति। पूर्वा दिक् प्राची तस्यां भवः ‘पूर्वदिश्यः’, तथाविधोऽग्निनामको यो मूर्त्तिविशेषः तस्य ‘स्थाने’, तिष्ठन्नहन्तत्प्रसादाल्लव्धेन ‘स्वतेजसा’, भासमानो भूयासं। उपदिगाग्नेयी तस्यां भव ‘उपदिश्यः’ ‘जातवेदः’ नामकः। एवं सर्व्वत्र योज्यं। हे ‘दिशः’, ‘वः’ युष्माकम्, अग्निना स्वामिना सह उपकार्योपकारकभावः। अतो युष्मत्प्रसादेनास्मदीयं ‘मिथुनं’, अहिंसितं भवतु। सोयं सर्व्वमन्त्रशेषः। अथवा ओमित्यादिः सर्व्वत्र यजमानाभिमन्त्रणमन्त्रो द्रष्टव्यः॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः॥ १८॥

० २

१२४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकोनविंशोऽनुवाकः ।

(१)दक्षिणपूर्वस्यां दिशि विसर्पी॒ नरकः॑ । तस्मान्नः परि॑पा॒हि(१) । (२)दक्षिणापरस्यां दिश्यविसर्पी॒ नरकः॑ । तस्मान्नः परि॑पा॒हि(२) । (३)उत्तरपूर्वस्यां॒ दिशि विषा॑-

कल्पः । दक्षिणपूर्वस्यामिति चतस्रो नरकवतीर्यथालिङ्कमिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । (१)“दक्षिण ० परिपाहि”(१) इति । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्चान्तरालवर्त्तिनी दिगाग्नेयी तस्यां ‘विसर्पी’नामकः ‘नरकः’, विद्यते दृष्टके ‘तस्मात्’ नरकात्, ‘नः’ अस्मान्, ‘परिपाहि’ ॥

अथ द्वितीयमाह । (२)“दक्षिणापरस्यां ० परिपाहि”(२) इति । नैर्ऋती ‘दक्षिणापरा’, तस्यां ‘अविसर्पी’, नाम ‘नरकः’ । पूर्वत्र वेदनातिशयात् विविधमितस्ततः सर्पतीति व्युत्पत्या विसर्पी, इह तु दुःखस्यान्तमाधिक्याद्विसर्पितुमपि न क्षमते तस्मात् ‘अविसर्पी’ । शेषं पूर्ववत् ॥

अथ तृतीयमाह । (३)“उत्तरपूर्वस्यां ० परिपाहि”(३) इति । ऐशानी दिक् ‘उत्तरपूर्वा’, तत्र हि ‘विषादि’संज्ञकः ‘नरकः’ । किमर्थमस्माभिः पापं कृतमिति जन्तवो विषादं कुर्वन्ति तस्मादयं ‘विषादी’ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अथ चतुर्थमाह । (४)“उत्तरापरस्यां ० परिपाहि”(४) इति । वायवी दिक् ‘उत्तरापरा’, तत्र ‘अविषादी नरकः’,

१ प्रपाठके २० अनुवाकः । १२५

दी न॒रकः॑ । तस्मा॑न्नः परि॑पा॒हि^(३) । ^(४)उत्तरापरस्यां॑ दिश्य॑विषादी न॒रकः॑ । तस्मा॑न्नः परि॑पा॒हि^(४) । ^(५)आय॒- स्मि॑न् सप्त वासवा इन्द्रियाणि शतक्रतवित्येते॒^(५) ॥ १ ॥ दक्षिणपूर्वस्यां नव ॥ अनु० ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।

^(१)इ॒न्द्र॒घो॒षा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒दुप॑दधतां । मनो॑

---

दुःखातिशयाज्जन्तवो विषादमपि कर्त्तुं न क्षमन्ते तस्माद- विषादी । शेषं पूर्ववत् ॥

कल्पः । आयस्मिन्निन्द्रियाणि शतक्रतविति द्वे इति । तयो र्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति । ^(५)"आयस्मिन् ॰ शतक्रतवित्ये- ते"^(५) इति । 'इत्येते' ये ऋचौ ताभ्यामिष्टके उपदध्यादित्यर्थः । एतच्चोभयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यनुवाके व्याख्यातं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । इन्द्रघोषा वः संज्ञानमिति षड् दिश्या इति । पाठस्तु ।

१२६ तैत्तिरीये आरण्यके

'जव॑स वोवः पि॒तृभि॑र्दक्षिण॒त उप॑दधतां । प्रचेता॑ वोरु॒द्रैः प॒श्चादुप॑दधतां । वि॒श्वक॑र्मा व आदित्‍यै॑रुत्तर॒त उप॑दधतां । त्वष्टा॑ वो रू॒पैरुप॑रि॒ष्टादुप॑दधतां । सञ्ज्ञानं॑ वः प॒श्चादि॒ति॑॥ (२)आदि॑त्यः सर्वौ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां । वा॒युर॒न्तरि॑क्षे । सूर्यो॑ दि॒वि । च॒न्द्रमा॑ दि॒क्षु ॥ नक्ष॑त्रा- णि स्वलो॒के॥ ए॒वा ह्ये॑व । ए॒वा ह्य॑ग्ने । ए॒वा हि वा-

(१)"इन्द्रघोषा वो०पश्चादिति"(१) इति। हे अनूपा इष्टकाः 'वः' युष्मान्, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि, 'वसुभिः', देवैः सहि- ताः 'इन्द्रघोष'नामका देवाः 'उपदधतां'। 'पितृभिः', सहि- ताः 'मनोजवसः', देवाः 'वः' युष्मान्, दक्षिणस्यां दिशि 'उप- दधतां'। एवं सर्वत्र योज्यम्। 'संज्ञानं' समीचीनज्ञानयुक्तं देवतारूपं, 'वः' युष्मान्, 'पश्चात्', उपदधातीतिशेषस्य सूचनार्थः 'इति'शब्दः प्रयुक्तः। त एते षएमन्त्राः॥

कल्पः। आदित्यः सर्व इति पञ्च दिश्या इति। पाठस्तु। (२)"आदित्यः * नक्षत्राणि स्वलोके"(१) इति। आदित्या- त्मकः 'सर्वः', अपि 'अग्निः', 'पृथिव्यां', उपदधातु। एवं वाय्वादिषु योज्यं॥

१ प्रपाठके २१ अनुवाकः। १२१

ये। ए॒वाह्ये॑न्द्र। ए॒वाहि पू॒षन्। ए॒वा हि दे॒वाः⁽२⁾॥ १॥
दि॒क्षु, स॒प्त च॑॥ अनु०॥ २०॥

कल्पः। एवाह्येवेति षड् दिश्या इति। पाठस्तु। ⁽२⁾“एवा-
ह्येव ॰ एवाहि देवाः”⁽२⁾ इति। ईङ्गतावितिधातोरुत्पन्न एव
शब्दः, हे 'एव' अयनशील आदित्य, 'एवाः' एतव्याः प्राप्त-
व्याः, कामास्ते सर्वे त्वमसीति शेषः। 'हि'शब्देनादित्यस्य सर्व-
कामहेतुत्वप्रसिद्धिरुच्यते। एवमुत्तरत्रापि योज्यं॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके प्रथमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः॥ २०॥

---

अथ एकविंशोऽनुवाकः

⁽१⁾आप॑मापा॒मपः॒ सर्वाः॑। अ॒स्माद॒स्मादितो॒मुतः॑।
अ॒ग्निर्वा॒युश्च॑ सू॒र्य॑श्च। स॒हस्रं॑ञ्चस्करु॒र्द्धिया॑। वा॒यव॑श्चा-

कल्पः। आपमापामिति नवोपरिष्टादिति। पाठस्तु।
⁽१⁾“आपमापामपः ॰ मातव्योमसंदृशी”⁽१⁾ इति। अत्र केतव
इति मन्त्रं विहायान्येऽष्टौ मन्त्राः प्रथमानुवाके व्याख्याताः।

१२८ तैत्तिरीये आरण्यके

'रश्मि॒पत॑यः । मरी॑च्या॒त्मानो॒ अदु॑ः । दे॒वीर्भुव॑नसू- व॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्वाये॑ मे सुत । म॒हाना॒म्नीर्म॑हामा॒नाः । म॒हसो॒र्मह॒स्स्व॑ः ॥ १ ॥

दे॒वीः प॑र्जन्य॒सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्वाये॑ मे सुतः । अपा- श्रु॑षा॒श्चुम॑पार॒क्षः । अपा॑षा॒मपार॒धं । अ॒पाङ्गा॒म- प॑ञ्चा॒र्तिं । अप॑दे॒वीरितो॑हिंत । वज्रं॑ दे॒वीरजी॑ताँश्च । भुव॑नं दे॒वसूव॑रीः । आदि॑त्यानदि॑तिदे॒वीं । योनि॑- नो॒र्ध्वमुदी॑षत ॥ २ ॥

भद्रं कर्णे॑भिः शृणुया॑मदेवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒- र्यज॑त्राः । स्थि॒रैरङ्गैᳵस्तु॑ष्टुवाँस॑स्त॒नूभि॑ः । व्यशे॑मदे॒व- हि॑तं॒ यदायु॑ः । स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति न॑ः पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्ताक्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु । के॒तवो॒ अरु॑णासश्च । ऋ- षयो॒ वात॑रशनाः ॥ प्रतिष्ठाᳵश॒तधा॑ हि । समाहि॑ता-

पुनरप्युपधानार्थं मन्त्रपाठः । केत्वरुणवातरशनशब्दा ऋषिस- ङ्घानाचक्षते । ते सर्वेपि ऋषिसङ्घाः 'समाहिताः' अप्रमत्ताः सन्तः, 'शतधा हि' शतसङ्ख्याकेनापि प्रकारेण, 'प्रतिष्ठां' स्थैर्य-

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः। १२६

सो स॒हस्र॑धायसं। शि॒वानः॑ श॒न्त॑मा भवन्तु। दि॒व्या॑ आ॒प ओष॑धयः। सु॒मृ॒डी॒कासर॑स्वती। माते॒व्योम॑- स॒ंहृशि॑॥ ३॥ स्वे॑ः, उ॒दीष॑त्, वात॑र॒शनाः, षट् च॑॥ अनु०॥ २१॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः।

$^{(१)}$योऽपां पुष्पं॒ वेद॑। पुष्प॑वान् प्रजा॒वान् प॒शुमा॒न् भव॑ति। च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्पं॑। पुष्प॑वान् प्रजा॒वान् प-

---

हेतुं 'सहस्रधायसं' सहस्रसङ्ख्याकस्य फलस्य धारयित्रीं, दृष्ट- कामुपदधात्विति शेषः॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः॥ २१॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः।

एतावत्स्वनुवाकेषूपधानमन्त्राः प्रायेणाभिहिताः, अतः- परमिष्टकानां ब्राह्मणमुच्यते। तत्रादौ तावदापो बहुधा प्रशं- स्यन्ते। तत्र प्रथमां प्रशंसामाह। $^{(१)}$“योपां पुष्पं ० य एवं

१३० तैत्तिरीये आरण्यके

-षुमान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑(१) । (२)यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आय॑तनवान् भ॑वति । अ॒ग्निर्वा अ॒पामा॒यत॑नं । आय॑- तनवान् भ॑वति । यो॒ऽग्नेरा॒यत॑नं॒ वेद॑ ॥ १ ॥ आय॑तनवान् भ॑वति । आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒यत॑नं । आ- यत॑नवान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑(२) । (३)यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।

वेद''(१) इति । अमृतमयं हि चन्द्रमण्डलं । अतो जलका- र्यत्वादपां पुष्पस्थानीयं । एतस्य वेदिता स्वयं भोगार्थचम्पक- बकुलादिपुष्पैः पुत्रादिप्रजया गवादिपशुभिश्च समृद्धो भवति । वेदने प्ररोचनार्थमादौ फलकथनं, उपसंहा- रार्थं पुनःकथनं ॥

अथ द्वितीयां प्रशंसामाह । (२)''योपामायतनं ० य एवं वेद''(२) इति । सृष्टिश्रुतावग्नेराप इति अग्नेर्जलकारणत्वा- भिधानादग्निरपामाश्रयः । अत्रापि प्ररोचनार्थमादौ फलक- थनं । उपसंहारार्थं पुनरप्यायतनवानित्यभिधानं । तत्र य एवं वेदेत्यध्याहरणीयं । महासृष्टावपामग्निकार्यत्वेपि ब्रह्मा- ण्डाद्यवान्तरसृष्टौ आपो वा इदमासन् सलिलमासीदित्यादि- वाक्येनापां सर्वकारणत्वाभिधानाद्ब्रह्माण्डान्तःपातिनोऽस्मद्दृश्य- स्याग्नेर्जलकार्यत्वादपामग्न्याधारत्वं । अत्रापि प्ररोचनार्थमप-

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १३१

आय॑तनवान् भव॑ति । वायुर्वा॒ अ॒पामाय॑तनं । आ॒य॑तनवान् भव॑ति । यो वा॒योराय॑तनं॒ वेद॑ । आय॑तनवान् भव॑ति ॥ २ ॥

आपो॒ वै वा॒योराय॑तनं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । य ए॒वं वेद॑^{(१)} । ^{(४)}यो॑पामाय॑तनं॒ वेद॑ । आय॑तनवान् भव॑ति । अ॒सौ वै तप॑न्नपामाय॑तनं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । यो॑ऽमुष्य॒ तप॑त आय॑तनं॒ वेद॑ । आय॑तनवान् भव॑ति । आपो॒ वा अ॒मुष्य॒ तप॑त आय॑तनं॑ ॥ ३ ॥

---

मंहारार्थं द्विःफलकथनं । सेयं जलाग्न्योः परस्पराधारत्वोक्तिः । द्वितीया प्रशंसा । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यं ॥

अथ तृतीयां प्रशंसामाह । ^{(१)}“योपामायतनं वेद ० य एवं वेद”^{(१)} इति । महासृष्टौ वायोरग्निः अग्नेराप इति श्रुतेः । अग्निद्वारा वायोरप्कारणत्वादायतनत्वं, अपां त्वन्तरसृष्टौ पूर्वोक्तन्यायेन वाय्वाधारत्वं । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“योपामायतनं ० य एवं वेद”^{(४)} इति । योसावादित्यस्तपन्नुपलभ्यते सोयमपामाधारः । आदित्याज्जायते वृष्टिरिति जलकारणत्वस्मृतेः अपाञ्च पूर्ववदादित्याधारत्वं द्रष्टव्यं ॥

४ २

१६२ तैत्तिरीये आरण्यके

आ॒य॒त॒न॒वान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑⁽४⁾ । ⁽५⁾यो॑ऽपा- मा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒य॒त॒न॒वान् भ॑वति । च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पामाय॑तनं । आ॒य॒त॒न॒वान् भ॑वति । यश्च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒य॒त॒न॒वान् भ॑वति । आपो॒ वै च॒- न्द्रम॑स आ॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भ॑वति ॥ ४ ॥ य ए॒वं वेद॑⁽५⁾ । ⁽६⁾यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑- नवान् भ॑वति । नक्ष॑त्राणि॒ वा अ॒पामाय॑तनं । आ॒य- त॑नवान् भ॑वति । यो नक्ष॑त्राणामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ- यत॑नवान् भ॑वति । आपो॒ वै नक्ष॑त्राणामा॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑⁽६⁾ ॥ ५ ॥

अथ पञ्चमीमाह । ⁽५⁾“योपामायतनं ० य एवं वेद”⁽४⁾ इति । तुहिनरूपाणां किरणानां चन्द्रजन्यत्वाच्चन्द्रमसो जलाधारत्वं ॥

अथ षष्ठीमाह । ⁽६⁾“योपामायतनं वेद ० य एवं वेद”⁽६⁾ इति । पुष्याश्लेषादिषु महानक्षत्रेषु वर्त्तमानेषु वृष्ट्याधिक्य-दर्शनान्नक्षत्राणामबाधारत्वं ॥

अथ सप्तमीमाह । ⁽७⁾योपामायतनं वेद • य एवं वेद”⁽७⁾ इति । पर्जन्याख्यस्य मेघस्य जलाधारत्वं प्रसिद्धं ॥

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १३३

^{(७)}यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । प॒र्जन्यो॒ वा अ॒पामा॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । यः प॒र्जन्य॑स्या॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । आपो॒ वै प॒र्जन्य॑स्या॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । य ए॒वं वेद॑^{(७)} । ^{(८)}यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ॥ ६ ॥

आ॒यत॑नवान् भव॑ति । सं॒व॒त्स॒रो वा अ॒पामा॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । यः सं॑वत्स॒रस्या॒यत॑नं॒ वेद॑ । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । आपो॒ वै सं॑वत्स॒रस्या॒यत॑नं । आ॒यत॑नवान् भव॑ति । य ए॒वं वेद॑^{(८)} । ^{(९)}योऽप्सु नावं॒ प्रति॑ष्ठितां॒ वेद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ ७ ॥

---

अथाष्टमीमाह। ^{(८)}“योपामायतनं वेद ॰ य एवं वेद”^{(८)} इति। वर्षर्त्तुद्वारा संवत्सरस्य जलाधारत्वं ॥

अथ नवमीमाह। ^{(९)}“योप्सुनावं ॰ तदेषाभ्यनूक्ता”^{(९)} इति। ‘यः’ पुमान्, ‘अप्सु’, ‘प्रतिष्ठितां’ स्थैर्येणावस्थितां, ‘नावं’, ‘वेद’। स स्वयं लोके प्रतिष्ठायुक्तो भवति। कासौ प्रतिष्ठिता नौरिति सेयमुच्यते। ‘इमे वै’ दृश्यमाना एव, भूरादयः ‘लोकाः’, ‘अप्सु’, स्थैर्येणावस्थिताः नौस्थानीयाः। अतः सर्वलोकाधारभूता आप इति वेदनेन प्रतिष्ठिताप्रा-

१३४ तैत्तिरीये आरण्यके

इ॒मे वै लो॒का अ॒प्सु प्रति॑ष्ठिताः। तदे॒षाभ्यनू॑क्ता^(९)। (१०)अ॒पाग्ँ रस॒मुद॑यग्ँसन्। सूर्ये॑ शु॒क्रग्ँ समा॑भृतम्। अ॒पाग्ँ रस॑स्य॒ यो रस॑ः। तं वो॑ गृह्णाम्युत्त॒ममिति॑^(१०)।

---

प्तिः। नद्यादिषु परतीरगमनाय जनैर्या नौ सम्पाद्यते सा- जले प्रतिष्ठिता न भवति। गमनागमनाभ्याञ्चञ्चलत्वात्। सर्वा लोकमङ्गरूपा तु नौर्न कदाचिदपि चलति किं त्वप्सु स्थैर्येणावतिष्ठते। आवरणसहितं ब्रह्माण्डं घनोदाख्ये महा- जलेऽवतिष्ठत इति हि पौराणिकप्रसिद्धिः। तत् तस्मिन् सर्वजगदाधारभूता आप इत्येवं रूपेऽर्थे काचिदृक् 'अभ्य- नूक्ता', शाखान्तरे समाम्नानात् तामेतामृचद्दर्शयति। "(१०) अपाग्ँ • गृह्णाम्युत्तममिति"(१०) इति। योऽयम् 'अपां', 'रसः' सारः, तं रसमभिलक्ष्य 'उदयन् सन्' सर्वे लोका उद्गताः। तस्मादेव रसादुत्पद्यतेऽस्मिन्नेवावतिष्ठत इत्यर्थः। कीदृशं रसं, 'सूर्ये' आदित्यमण्डले, वृष्टिजननाय 'समा- भृतं' सम्पादितं, अत एव 'शुक्रं' निर्मलं, 'अपां रसस्य' त्रैलोक्यरूपस्योदकसारस्य, तदुत्तमः 'रसः' सोमरूपः, हे आपो युष्मदीयं 'तं' 'उत्तमं', रसं, 'गृह्णामि' तेषु तेषु स्वीकरोमि, 'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः, अनेन मन्त्रेण का- चिदिष्टकोपधेया॥

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः। १५५

(११)इ॒मे वै लो॒का अ॒पाꣳ रस॑:। ते॑ऽमु॒ष्मिन्ना॑दि॒त्ये समा॑- भृताः(११)। (१२)जा॒नु॒द॒घ्नीमु॑त्तरवे॒दीं खा॒त्वा आप॑ पू॒र- यि॒त्वा गु॑ल्फद॒घ्नं ॥ ८ ॥ पुष्करपर्णैः पुष्करदण्डैः पुष्करैश्च सꣳस्तीर्य॑। तस्मि॑न्

तथाच बौधायन आह। अपाꣳरसमित्येकेतिमन्त्रस्य ता- त्पर्यं दर्शयति। “(११)इमे वै लोकाः ० समाभृताः”(११) इति। य एते पृथिव्यादयः 'लोकाः', ते सर्वेऽपि 'अपां', मध्ये सारभूताः सर्व्वलोकगर्भिताः। ब्रह्माण्डगोलकरूपा पृथिवी क्षीरमध्ये म- ण्डमिव जलमध्ये घनीभूता। तथाच वाजसनेयिन आमनन्ति। यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवदिति। 'ते' च उदकसारभूता लोकाः 'अमुष्मिन्' दृश्यमान आदित्यमण्डले 'समाभृताः' सम्यगाश्रिताः। आदित्यस्य वृष्टिद्वारेण सर्व्वलोक- स्थितिहेतुत्वात्। तदेवं योऽपां पुष्पमित्यारभ्यामुष्मिन्नादित्ये समाभृता इत्यन्तेन ग्रन्थेनेष्टकोपधानार्थमपां बहुधा प्रशंसा कृता॥

अथ प्रयोगं विधत्ते। “(१२)जानुदघ्नीमुत्तरवेदीं ० समा- धाय”(१२) इति। तत्र सावित्रचयनवद्रथचक्रं परिलिख्य तत्र जानुप्रमाणाम् 'उत्तरवेदीं खात्वा', तां खातामुत्तरवेदीं 'गुल्फदघ्नं', यथा भवति तथा जलैः पूरयित्वा तज्जलमादौ

१३६ तैत्तिरीये आरण्यके

वि॒हाय॑से । अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑^(१९) । ^{(१९)}ब्र॒ह्म- वा॒दिनो॑ वदन्ति । कस्मा॑त् प्र॒णीतेय॒मग्निश्ची॑यतै ।

---

पद्मपत्रैः सञ्छाद्य तत उपरि पत्ररहितैः केवलैः पद्मदण्डैः सञ्छाद्य ततोऽप्युपरि मूलदण्डपत्रसहितैः कृत्स्नैः पद्मैः सञ्छाद्य ‘तस्मिन् विहायसे’, तत् तस्यापि तस्य मञ्चकस्य उपरिकर्मानुगुणमग्नेः प्रणयनं कृत्वा तञ्च ‘अग्निमुपसमाधाय’, तस्याग्नेः परित इष्टका उपदध्यादिति वक्ष्यमाणेनान्वयः ॥

अथाक्षेपसमाधानाभ्यां तमिमं प्रयोगं समर्थयते । “(१९)ब्रह्मवादिनो ०उपदधाति”(१९) इति । अग्न्यन्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुं ‘ब्रह्मवादिनः’,अत्र पर्यनुयोगमाङः । इतरत्र हि चयने सम्पूर्णा सति पश्चादग्निः प्रणीयते, अत्र तु कस्मात् कारणात् मञ्चकस्योपरि वह्नौ प्रणीते सति पश्चादिष्टकाभिः‘अयम्’ आरुणकेतुकः, ‘अग्निश्चीयते’ । मञ्चकन्तु बौधायने दर्शितम् । दीर्घदा जतिर्मञ्चं कृत्वा पृष्टो दिवोति पुरीषव्यूहनमिति । अतोऽस्य मञ्चकस्योपर्याकाशेऽग्निप्रणयनादूर्द्धं पुनरिष्टकोपधानमितरचयनावैलक्षण्यादयुक्तमिति ब्रह्मवादिनामाक्षेपाभिप्रायः। तस्याक्षेपस्योत्तरं साप्रणीत इत्यादिनाच्यते । अद्भिः सह वर्त्तत इति सापः यस्मादयं जलसहितस्तस्मादयमिष्टकाचयनरूपोऽग्निरङ्गाररूपे वह्नौ प्रणीते सति पश्चाच्चेतव्यः अप्सु ह्ययं चीयत इत्यनेन जलसहितत्वमेव स्पष्टीक्रियते । आदावुत्तरवेद्यामद्भिः

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः। १३७

सा प्र॑णीतेय॒मप्सु॒ ह्ययं चीयतै॑ । अ॒सौ भुव॑ने॒ऽप्यना॑-
हिताग्निरेताः । तम॒भित॑ एता अ॒बीष्ट॑का उप॑दधा-
ति^{(१३)} । ^{(१४)}अ॒ग्निहो॒त्रे दर्श॑पूर्णमा॒सयो॑: । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑-
तुर्मा॒स्येषु॑ ॥ ६ ॥
  अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुषि॒ति^{(१४)} ।

पूरणं, ततः पुष्करपर्णादिसञ्च्छादनं, ततो मञ्चकस्योपरि वह्निप्रणयनं, एवं सत्यस्त्वेवायं प्रणीतो भवति। इतरस्त्वग्निर्नाप्सु प्रणीयते, तस्मादितरवैलक्षण्यात् प्रणयनादूर्द्धमबीष्टकोपधानं कर्त्तव्यं। पश्चात् प्रणिधानाभावे सति 'असौ' अग्निः, परितो रक्षकाभावेन 'भुवने' देवयजनाद्बहिर्भूते लोके, 'अपि', गत्वा 'अनाहिताग्निः', सन्नेवागमिष्यति। इतराग्नयो जलभयाभावाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयन्तु जलाद्भीतः सन् बहिरपि गमिष्यति । 'एताः' इति शब्दः उल्लङ्घ्य गमिष्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्त्तते। अतो बहिर्गमनं माभूदित्येवमर्थं 'तं' प्रणीतमग्निम्, 'अभितः' सर्वतः, रक्षार्थम् 'एता अबीष्टकाः', उपदध्यात्। तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय तमभित एता अबीष्टका उपदधातीत्ययमर्थ उपपादितः ॥

अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन् कर्म्मण्यङ्गभूत इत्याकाङ्क्षायामङ्गीनि कर्माणि दर्शयति। "^{(१४)}अग्निहोत्रे ० क्रतुष्विति"^{(१४)} इति। अग्निहोत्रादिविषयत्वेन सङ्कोचो माभूदिति सोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरोपन्यासः ॥

१३८ तैत्तिरीये आरण्यके

(१४)एतद्ध॑ स्म॒ वा आ॑हुः शाण्डि॒लाः । कम॒ग्निं चि॑नुते । स॒त्रिय॑म॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । सं॑वत्स॒रं प्र॒त्यक्षे॑ण(१५) । (१६)कम॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण(१६) । (१७)कम॒ग्निं चि॑नुते ॥ १० ॥ ना॒चि॒के॒तम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णान् प्र॒त्यक्षे॑ण(१७) ।

अथ प्रश्नोत्तरपर्यायैः सप्तभिरारुणकेतुकस्याग्नेरधिकफलत्वं वक्तुं प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं दर्शयति । (१४)एतद्ध स्म ० प्रत्यक्षेण(१५) इति । शाण्डिलो नाम कश्चिन्महर्षिः तस्य वंशे समुत्पन्नाः सर्वे ‘शाण्डिलाः’, ते वै तदारुणकेतुकफलं निश्चितुं परस्परमेवं ‘आहुः’, ‘ह स्म वै’ इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः । तत्र कैश्चिदेवं पृच्छयते । ‘सत्रियं’ सत्रे भवमग्निं, यः ‘चिनुते’, सोऽयं ‘कमग्निं’ किम्फलमग्निं, ‘चिनुते’, इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यते । ‘प्रत्यक्षेण’ मुख्यया वृत्त्या, ‘संवत्सरं’ संवत्सरप्राप्तिफलकमग्निं, चिनुत इत्युत्तरं ॥

अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति । (१६)“कमग्निं ० अमुमादित्यं प्रत्यक्षेण”(१६) इति । अनुपचारेणादित्यप्राप्तिफलकः ‘सावित्रोऽग्निः’ ॥

तृतीयं पर्यायं दर्शयति । (१७)“कमग्निं चिनुते ० प्राणान् प्रत्यक्षेण”(१७) इति । यथा सावित्रस्यादित्यरूपत्वम् एष वाव सावित्रो य एष तपति इति श्रुत्या अवगतं । एवम्, अयं वायवः पवते, सोऽग्निर्नाचिकेत इति श्रुत्या नाचिकेतस्य वायुरूपत्वावगमात् तच्चयनेन वायुरूपप्राणप्राप्तिः ॥

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १३६

(१८)कम॒ग्निं चि॑नुते । चा॒तुर्होत्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
ब्रह्म॑ प्रत्य॒क्षेण॑(१८) । (१९)कम॒ग्निं चि॑नुते । वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निं
चि॑न्वा॒नः । शरी॑रं प्रत्य॒क्षेण॑(१९) । (२०)कम॒ग्निं चि॑नुते ।
उपा॒नुवा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ॥ ११ ॥
इ॒मान् लो॒कान् प्रत्य॒क्षेण॑(२०) । (२१)कम॒ग्निं चि॑नुते ।
इ॒मम॑रु॒णके॑तुकम॒ग्निं चि॑न्वा॒न इति॑ । य ए॒वासौ ।

---

चतुर्थं पर्यायं दर्शयति । (१८)“कमग्निं ० ब्रह्म प्रत्यक्षेण”(१८)
इति । ब्रह्म वै चतुर्होतार इत्युक्तत्वाद्व्रह्मप्राप्तिः । ‘ब्रह्म’शब्देन
वेदपुरुष उच्यते ॥

पञ्चमं पर्यायं दर्शयति । (१९)कमग्निं ० शरीरं प्रत्य-
क्षेण”(१९) इति । ‘शरीरं’ हिरण्यगर्भस्य देहं ॥

षष्ठं पर्यायं दर्शयति। (२०)“कमग्निं ० लोकान् प्रत्यक्षेण”(२०)
इति । यदेकेन संस्थापयतीत्यादिकं, उपानुवाक्यं काण्डं, तत्र
प्रोक्तोऽग्निरपि ‘उपानुवाक्यः’, स च ‘आशुः’ शीघ्रं, महानि-
त्यर्थः । अतएव तच्चयनेन सर्वलोकप्राप्तिः ॥

सप्तमं पर्यायं दर्शयति । (२१)“कमग्निं ० तमिति”(२१)
इति । इमञ्च लोकं व्यतीत्यातिक्रम्य स्थित्वा यो न गच्छति
सोऽयं ‘व्यतीपातो’ सूर्यः, ‘तं’ सूर्य, प्राप्नोति । आद्येतिशब्दः,
प्रश्नसमाप्त्यर्थः, द्वितीय उत्तरसमाप्त्यर्थः ॥

т २

१४० तैत्तिरीये आरण्यके

इ॒तश्चा॒मुत॑श्चाव्यतीपा॒ती । तम॑िति॑⁽२१⁾ । ⁽२२⁾योऽग्नि॑र्मि- थू॒या वे॑द॑ । मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति । आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑- थू॒याः । मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति ॥ य ए॒वं वेद॑⁽२२⁾ ॥ १२ ॥

वेद॑, भवति, आ॒यत॑नम्, आ॒यत॑नवान् भवति, वेद॑, वेद॑, प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति, गु॒ल्फद॒घ्नं, चा॒तुर्मा॒स्येष्व॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण कम॒ग्निं चि॑नुते, उ॒पानुवा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा- नः, मि॒थु॒न॒वान् भ॑व॒ति, एकं॑च ॥ अनु० २२ ॥

पुष्पं॑, अ॒ग्निः, वायुः॑, असौ वै तप॑न्, च॒न्द्रमा॑, नक्ष॑- त्राणि, प॒र्जन्यः॑, संवत्सरः॑, तिष्ठ॑ति, स॒चिय॒ग्ँ, सं॑वत्स॒रग्ँ, सा॒वि॒त्रम्, अ॒मुम्, ना॑चि॒के॒तं, प्रा॒णान्, चा॒तुर्हो॑चि॒यं, ब्रह्म॑, वै॒श्वसृ॒जग्ँ, शरी॑रम्, उ॒पानुवा॒क्य॑मा॒शुम्, इ॒मान्, लो॒कान्, इ॒ममा॑रु॒णके॑तु॒कं, य ए॒वासौ॑, ॥

---

आरुणकेतुकाग्नेरपाञ्च सम्बन्ध रूपो यो मिथुनीभावः त- द्वेदनं प्रशंसति । ⁽२२⁾"योऽग्निर्मिथूया ० य एवं वेद"⁽२२⁾ इति । 'मिथूयाः' 'मिथुनगमनाः, 'मिथुनवान्' मिथुनशक्तिमान्, वेदनफलस्य पुनर्वचनमुपसंहारार्थं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुगा- रण्यके प्रथमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः १४१

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

(१)आपो॒ वा इ॒दमा॑सन्सलि॒लमे॒व । स प्र॒जाप॑ति- रेकः॑ पुष्करप॒र्णे सम॑भवत् । तस्यान्तर्मन॑सि॒ कामः॑ सम॑वर्तत । इ॒दं सृ॑जेय॒मिति॑ । तस्मा॒द्यत् पुरु॑षो॒ म- न॑सा॒भिगच्छ॑ति । तद्वा॒चा व॑दति । तत् कर्म॑णा करो-

---

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

अथास्मिन्ननुवाके सृष्ट्युपन्यासमुखेनारुणकेतुकमग्निं तद- ङ्गभूता अपश्च प्रशंसति । तत्र सृष्ट्यादौ कामोत्पत्तिं दर्शयति । (१)"आपो वा ० तदेषाभ्यनूक्ता"(१) इति । यत् 'इदं' जगत्, इदानीमस्माभिर्दृश्यते तत् 'इदम्', उत्पत्तेः पूर्वम् 'आपः', एव 'सन्', न तु देवतिर्यङ्मनुष्यादिकं किञ्चिदपि भौतिकमा- सीत् । पृथिव्यादिभूतान्तरमपि वारयितुं 'सलिलमेव', इत्यु- च्यते । तास्वप्सु मध्ये कस्मिंश्चित् 'पुष्करपर्णे', जगदीश्वरः 'स प्रजापतिः', 'समभवत्' सम्यगाविर्भूयावस्थितः, 'तस्य' प्रजा- पतेः, मनोमध्ये सर्वम् 'इदं' जगत्, 'सृजेयम्', इत्येवं 'कामः', उदपद्यत । यस्मात् प्रजापतेर्वाक्शरीरप्रवृत्तिभ्यां पूर्वं सर्व- प्रवृत्तिहेतुः कामो मनस्याविरभूत् । 'तस्मात्', प्रजापति सन्ततावुत्पन्नः सर्वः 'पुरुषः', इदं कार्यं करिष्यामीत्यादौ 'मनसा', चिन्तयति, 'तत्' तथैव, 'वाचा वदति', 'कर्मणा'

१६२	तैत्तिरीये आरण्यके

ति। तदे॒षाभ्यनू॑क्ता^(१)। ^(२)काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॑। मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं यदासी॑त् ॥ १ ॥

स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्। हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयॊ॑ मनी॒षेति॑^(२)। ^(३)उपै॑नं तदुप॑नमति। यत्का॑मो

---

शरीरव्यापारेणापि, तथैव 'करोति', 'तत्' तस्मिन् कामस्य प्रथमोत्पत्तिलक्षणेऽर्थे, काचिदृक् शाखान्तरे 'अभ्यनूक्ता' ॥

तामेतामृचं दर्शयति। (१)“कामस्तदग्रे ० कवयो मनोषेति”(१) इति। 'तत्' तदानीं सृष्टिकाले, प्रजापतेः सकाशात् 'अग्रे' प्रथमं, 'कामः' सर्वं सृजेयमित्यभिलाषः, 'अधिसमवर्त्तत' आधिक्येन सम्यगुत्पन्नः, 'यत्' यदा, 'मनसः प्रथमं, 'रेतः' कार्यम्, 'आसीत्'। तदिति पूर्वत्रान्वयः। पूर्वसृष्टौ लीनायामव्यक्ते जगत्कारणे सृज्यमाणप्राणिकर्मोद्भवे सति यदा प्रजापतेर्मानसं प्रथमं कार्यमुत्पन्नं तदा तत्कार्यं सृष्टिविषयेच्छारूपेण निष्पन्नमित्यर्थः ॥ 'मनीषाः' मनस ईशितारः, 'कवयः' विद्वांसः, तत्तत्सृष्टिगताः प्रजापतयः, 'हृदि' स्वचित्ते, 'प्रतीष्य' प्रत्येकं निश्चित्य, 'सतः' विद्यमानस्य व्यक्तस्य जगतः, 'बन्धुं' बन्धकमुत्पत्तिहेतुं कामं, 'असति' अव्यक्ते कारणे, 'निरविन्दन्' निष्कृष्य लब्धवन्तः, न केवलमेतस्यामेव सृष्टौ किन्तु सर्वास्वपि सृष्टिषु प्रवृत्ताः प्रजापतयः काममेव प्रथमं लभन्त इत्यर्थः ।