तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१६६ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

(१)इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीषधेम॑ । इन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः(१) । (२)य॒ज्ञं च॑ नः स्त॒न्वं॑ च प्र॒जां च॑ । आ॒दि॒त्यैरिन्द्रः॑ स॒ह सी॑षधातु(२) । (३)आ॒दि॒त्यैरिन्द्रः॒ सग॑णो म॒रुद्भिः॑ । अ॒स्माकं॑ भूत्ववि॒ता त॒नूनां(३) । (४)आस्र॑वस्व॒

---

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । इमा नु कमिति चतस्र इति । तत्र प्रथमामाह ।
(१)“इमा नु कं ॰ विश्वे च देवाः”(१) इति । ‘इन्द्रश्च विश्वे देवाश्च’, वयञ्च ‘इमाः’ ‘भुवनानि’, ‘नु कं सीषधेम’ सुखनामसु नु कमितिपठितं सुखं यथा भवति तथा साधयाम ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“यज्ञं च न ॰ सह सीषधातु”(२) इति । अयं ‘इन्द्रः’, ‘आदित्यैः सह’, ‘नः’ अस्माकं, ‘यज्ञं’, शरीरं ‘प्रजाञ्च’, साधयतु ॥

अथ तृतीयामाह । (३)“आदित्यैरिन्द्रः ॰ तनूनां”(३) इति । ‘आदित्यैर्मरुद्भिः’, च युक्तत्वात् ‘सगणः’, अयं ‘इन्द्रः’, अस्माकं ‘तनूनां’, ‘अविता भूत्’ रक्षिता भवतु* ॥

कल्पः । आस्रवस्वेति सप्तदशच्छपण्ड इति । तत्र प्रथमामाह । (४)“आस्रवस्व ॰ खां पुरं”(४) इति । अस्रशब्देन जन्मवान्

---

* अत्र चतुर्थी नास्ति ।

१ प्रपाठके २७ अनुवाकः । १६७

मास्र॑वस्व । आ॒ण्डीभ॑व॒ ज्ञ मा मु॑हुः । सुखादौ दुः॑ख- निधनां । प्रति॑मुञ्चस्व॒ स्वां पुरं॑⁽४⁾ ॥ १ ॥ ⁽५⁾मरी॑चयः स्वायम्भु॒वाः । ये शरी॑राण्यक॑ल्पयन् । ते ते॑ दे॒हं क॑ल्पयन्तु । मा च॑ ते॒ ख्यास्म॑तीरिषत्⁽५⁾ । ⁽६⁾उत्ति॑ष्ठत मा स्व॑प्त । अ॒ग्निमि॑च्छध्वं भार॑ताः । रा॒ज्ञः

---

यजमान उच्यते । आस्रवं नाम गमनं जन्म, स्रवनं प्रापणं, यज- मानं जन्मोपेतमाङः । 'आस्रवस्व' पुनः पुनर्जन्मलक्षणमागमनं, मा कुरु, मुहुः 'मास्रवस्व' पुनः पुनर्मरणलक्षणं स्रवनं मा कुरु । 'मा 'मुहुराण्डीभव' आण्डः ब्रह्माण्डमध्य इत्यर्थः आण्डी- त्यभूततद्भाव उच्यते । पूर्वमनाण्डा इदानीमाण्डीभव तस्य निषेधो माशब्देनोच्यते, पुनः पुनर्ब्रह्माण्डवर्त्तित्वं तव माभू- दित्यर्थः । खशब्देनावश्यकत्वं द्योतयति । संसारोत्तरणविषया तवाख्यातिः सर्वथा विनश्यत्वित्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ⁽५⁾"मरीचयः स्वायम्भुवाः • मा च ते ख्यास्मतीरिषत्"⁽५⁾ इति ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽६⁾"उत्तिष्ठत मा स्वप्त • सूर्येण सयु- जोषसः"⁽६⁾ इति । हे ऋत्विजो यूयं 'उत्तिष्ठत', उत्थिता भवत, उत्साहं कुरुतेत्यर्थः । 'मा स्वप्त' स्वप्नं मा कुरुत, अल- सा मा भूतेत्यर्थः । 'भारताः' हविरादिभरणशीलाः सन्तः,

१६८ तैत्तिरीये आरण्यके

सोम॑स्य तृ॒प्तास॑ः । सूर्य्ये॑ण॒ सयुजो॑षसः^{(६)} । ^{(७)}युवा॑सु॒ वासा॑:^{(७)} । ^{(८)}अ॒ष्टाच॑क्रा नव॑द्वा॒रा ॥ २ ॥ दे॒वानां॒ पूरयो॑ध्या । तस्याँ॑ हिर॑ण्मयः॒ कोश॑ः । स्व॒र्गो लो॒को ज्योति॑षाऽऽवृ॑तः^{(८)} । ^{(९)}यो वै तां ब्रह्म॑णो

'अग्निं' आरुणकेतुकं, 'इच्छध्वं' । कीदृशा ऋत्विजः, 'राज्ञः' राजमानस्य, 'सोमस्य', पानेन 'तृप्ताः', 'सूर्येण', 'सयुजोषसः' समानप्रीतयः, यद्यप्येवंविधो मन्त्र अनुष्ठेयार्थस्येष्टकोपधानस्य प्रकाशको न भवति तथाप्येतदर्थानुस्मरणेन कश्चिददृष्टातिशयो द्रष्टव्यः ॥

अथ चतुर्थ्याः प्रतीकं दर्शयति। ^{(७)}“युवा सुवासाः”^{(७)} इति। सोऽयं मन्त्रो यजन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यनुवाके व्याख्यातः ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^{(८)}“अष्टाचक्रा • ज्योतिषावृतः”^{(८)} इति। पूरिति शरीरमुच्यते, 'देवानां' इन्द्रादीनां, 'पूः,' 'अष्टाचक्रा' चक्रवदावरणभूतास्त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्रो- जोरूपाः अष्टौ धातवो यस्याः सेयं 'अष्टाचक्रा', शिरोवर्त्तिभिः सप्तभिर्द्वारैरधोवर्त्तिभ्यां द्वाराभ्यामुपेता 'नवद्वारा', 'अयोध्या' कर्मगतिमन्तरेण केनापि प्रहर्त्तुमशक्या, 'तस्यां' पुरि, 'हि- रण्मयः' सुवर्णनिर्मितपदार्थसदृशः, 'कोशः', अवकाशरूपः, 'स्वर्गः' सुखमयः, 'लोकः' स्थानविशेषः, 'ज्योतिषा' भासकेन जीवचैतन्येन, 'आवृतः' परिवेष्टितः, वर्त्तते ॥

१ प्रपाठके २७ अनुवाकः। १६६

वे॑द। अ॒मृते॑नावृ॒तां पु॑री॓म्। तस्मै॒ ब्रह्म॑ च॒ ब्रह्मा॑ च। आयु॑: की॒र्तिं प्र॒जां द॑दुः॥^(९)। ^(१०)वि॒भ्राज॑माना॒ꣳ ह॒रि- णी॓म्। यश॑सा॒ सम्परी॑वृताम्। पुर॑ꣳ हिर॒ण्मयी॓ं ब्र॒ह्मा॥ ३॥ वि॒वेशा॑परा॒जिता॓म्^(१०)। ^(११)परा॑ङेत्य॒ ज्याम॑यी। परा-

---

अथ षष्ठीमाह। ^(९)"यो वै तां ० प्रजां ददुः"^(९) इति। 'ब्रह्मणः' सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिश्रुतिप्रतिपादितस्य वस्तुनः, सम्बन्धिनी 'अमृतेन' परमानन्देन, 'आवृतां', 'तां पुरीं', 'यो वै' यः कोऽपि पुमान्, 'वेद', 'तस्मै' विदुषे, 'ब्रह्म च' परमा- त्मापि, 'ब्रह्मा च' प्रजापतिरपि, चकाराभ्यामन्येऽपि सर्वे देवा आयुरादिकं प्रयच्छन्ति॥

अथ सप्तमीमाह। ^(१०)"विभ्राजमानाꣳ ० विवेशापरा- जिता"^(१०) इति। 'ब्रह्मा' प्रजापतिः, 'पुरं' शरीरं, 'विवेश' प्रविष्टवान्। कीदृशीं पुरं, 'विभ्राजमानां' विशेषेण राजमानां, 'हरिणीं' पापहरणशीलां, 'यशसा' जगत्स्रष्टृत्वलक्षणया कीर्त्या, 'सम्परीवृतां' सम्यक् परिवेष्टितां, 'हिरण्मयीं' सुवर्ण- निर्मितां, कदाचिदपि पराजयरहितां॥

अथाष्टमीमाह। ^(११)"पराङेत्य ज्यामयी ० सुरानुभयान्', ^(११) इति। 'विद्वान्' परब्रह्मतत्त्ववित्, 'पराङ्' पुनरावृत्तिर- हितः, 'एति' ब्रह्मतत्त्वं प्राप्नोति। कीदृशो विद्वान्, 'अज्यामयी'

१७० तैत्तिरीये आरण्यके

डे॒त्य॑नाश॒की । इ॒ह चा॒मुत्र॑ चा॒न्वेति॑ । वि॒द्वान् दे॒वा- सु॒रा॒नु॒भयान्॑⁽¹¹⁾ । ⁽¹²⁾यत्कु॑मा॒री म॒न्द्रय॑ते । यद्योषि॒- त्प॑तिव्र॒ता । अ॒रि॒ष्टं यत्किञ्च॑ क्रि॒यते॑ । अ॒ग्निस्तद॒नु॑- वेधति⁽¹²⁾ । ⁽¹³⁾अ॒शृता॑सः शृ॒तास॑श्च ॥ ४ ॥

ज्या, वयोहानिः आमयः, व्याधिः तद्वान् ज्यामयी तदुभयरा- हित्यादयम्, 'अज्यामयी', नाशकः अपमृत्युबन्धकं कर्म वा, तद्योगात्नाशकी, तद्राहित्यात् 'अनाशकी', देहतादात्म्यभ्रमा- भावात् वयोहानिव्याध्यपमृत्युरहितः पुनरावृत्तिशून्यः सन् ब्रह्म प्राप्नोति । 'इह चामुत्र च', लोकद्वयेऽपि, 'देवासुरानु- भयान्', 'अन्वेति' अनुगच्छति, सर्वात्मको भवतीत्यर्थः ॥

अथ नवमीमाह । ⁽¹²⁾“यत्कुमारी मन्द्रयते ० अग्निस्तद- नुवेधति”⁽¹⁶⁾ इति । 'कुमारी' विवाहरहिता स्त्री, 'यत्' पापं पुरुषसम्भोगरूपमुद्दिश्य,'मन्द्रयते' हर्षं करोति । 'योषित्' युव- तिः च, 'यत्' पापं परपुरुषसम्भोगं रूपम् उद्दिश्य, 'मन्द्रयते' हृष्टा भवति, 'पतिव्रता', अपि स्वभर्त्तृसंयोगाभावेन क्लिष्टा सती 'यत्' पापं देहत्यागरूपमुद्दिश्य, 'मन्द्रयते', 'यत्' अन्यदपि, 'किञ्चित्', 'अरिष्टं' दानादिना रेष्टुं विनाशयितुमशक्यं महत्पापं, अस्य यजमानस्य येन केनापि 'क्रियते' 'तत्' सर्वम्, अयमारुणेके- तुकः 'अग्निः', 'अनुवेधति' अनुक्रमेण विनाशयति ॥

अथ दशमीमाह । ⁽¹³⁾“अशृतासः ० इन्द्रमग्निञ्च ये वि-

१ प्रपाठके २७ अनुवाकः । १३१

य॒ज्वानो॒ येऽप्य॑य॒ज्वानः॑ । स्व॒र्यन्तो॒ नापे॑क्षन्ते । इन्द्र॑म॒ग्निञ्च॒ ये वि॒दुः^(१३) । ^(१४)सि॒कता॑ इव॒ संय॑न्ति । र॒श्मिभिः॑ समुदीरि॑ताः । अ॒स्माँल्लो॒काद॑मु॒ष्माच्च॑ । ऋ॒षिभि॑रदात् पृश्नि॑भिः^(१४) । ^(१५)अपै॑त॒ वीत॒ विच॑ सर्पता-

दुः”(१३) इति । ‘अशृतासः’ अपक्वचित्ताः, ‘शृतासश्च’ पक्वचित्ता अपि, ‘यज्वानः’ श्रुतिस्मृतिविहितकर्मानुष्ठायिनः, ‘येऽप्ययज्वानः’ तद्विपरीताः, तेषां मध्ये ‘ये’ पुरुषाः, ‘इन्द्रं’ परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं, ‘अग्निं’ आरुणकेतुकञ्च, ‘विदुः’ याथात्म्येन जानन्ति, ते ज्ञानिनः ‘स्वर्यन्तः’ स्वर्गं मोक्षं वा प्राप्नुवन्तः, ज्ञानव्यतिरिक्तसाधनान्तरं ‘नापेक्षन्ते’॥

अथैकादशीमाह । ^(१४)“सिकता इव ० पृश्निभिः”(१४) इति । यथा लोके वायुना प्रेरिताः ‘सिकताः’ क्वचित् परस्परं ‘संयन्ति’ राशिरूपेण सङ्गच्छन्ते। तद्वदेते जीवाः ‘रश्मिभिः’ रज्जुस्थानीयैः कर्मभिः, ‘समुदीरिताः’ प्रेरिताः सन्तः, कर्मार्जनस्थानीयात् ‘अस्माल्लोकात्’ कर्मफलभोगरूपात्, ‘अमुष्माच्च’ लोकात्, तदा तदा निर्गत्य क्वचित् क्वचित् संयन्ति तेषां सर्वेषामनुग्रहाय परमेश्वरः ‘पृश्निभिः’ शुक्लैः, तत्त्वप्रकाशकैः, ‘ऋषिभिः’ मन्त्रैः, ‘अदात्’ ज्ञानं प्रयच्छति ॥

अथ द्वादशीमाह । ^(१५)“अपैतं वीत ० वसानमस्तौ”(१५) इति । यमेन नियुक्ताः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च मर्त्यां

१७२ तैत्तिरीये आरण्यके

तः॑ । येऽच॑स्थाः पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः । अहो॑भिर॒द्भिर॒- क्तुभि॒र्व्यक्त॑म् ॥ ५ ॥ य॒मो द॑दात्ववसा॒नम॑स्मै^(१५) । ^(१६)नृ मु॑ण॒न्तु नृ पा॒- त्वर्यः॑ । अ॒कृष्ट॑ा ये च॒ रुष्ट॑जाः । कु॒मारी॑षु क॒नीनी॑षु ।

भूमौ व्याप्य वर्त्तन्ते तान् सम्बोध्येदमुच्यते हेयमदूताः ‘ये’ यूयं, ‘पुराणाः’ अत्र अग्निचेचे ये पूर्वं स्थिताः, ‘ये च नूतनाः’, ‘ये अचस्थाः’, ते सर्वे यूयं ‘अपेत’ अस्मात् स्थानादपगच्छत, ‘वीत’ परस्परं वियुज्य गच्छत, किञ्च ‘अतः’ ‘विसर्पत’ अस्मात् स्थानाद्दिदूरं गच्छत, ‘अहोभिः’ दिवसैः, ‘अक्तुभिः’ रात्रि- भिश्च, ‘अद्भिः’ अबीष्टकाभिः, ‘व्यक्तं’ विशेषेण सम्बद्धं, ‘अव- सानं’ इदं स्थानं, ‘अस्मै’ यजमानाय, ‘यमो ददातु’, यमेन दत्ते सति केषुचिदहोरात्रेष्वत्रावीष्टकोपधानं कुर्म इत्यर्थः ॥

अथ त्रयोदशीमाह । “(१६)नृमुणन्तु ० च ये हिताः”(१६) इति। अविभक्तिको नृशब्दो मनुष्यजातिमात्रे ज्ञेयः, परपोडा- दिना परभृत्यभावादिना जीवन्तो गर्हिताः पुरुषाः ते जातिमा- त्रान्वयवन्तो नृशब्देनात्र विवक्षिताः । तादृशाः पुरुषाः ‘मुण- न्तु’ अस्मात् स्थानादपगच्छन्तु, ‘नृ’ तादृशानां मनुष्याणां, ‘अर्यः’ स्वामी, च ‘पातु’ इतः स्थानादपेत्यास्मान् पातु, ‘अकृष्टाः’ अक- र्मयोग्याः, दुष्कृतप्रसूताः, ‘ये च रुष्टजाः’ विशुद्धवंशजाता एव

१ प्रपाठके २७ अनुवाकः। १७३

जा॒रिणी॑षु च॒ ये हि॒ताः॥(१६)। ।(१७)रेतः॑पीता आ॒ण्डपी॑ताः। अ॒ङ्गारे॑षु च॒ ये हु॒ताः। उ॒भया॑न् पु॒त्रपौ॑त्र॒कान्। यु॒वे- ऽहं य॑म॒राज॑गान्(१७)। ।(१८)श॒तमिन्नु श॒रदः॑(१८)॥ ।(१९)अ्र-

सन्तः, अकर्मयोग्या अन्धादयः पातकिनो वा, ते सर्वेप्यस्मात् स्थानादपयन्तु। तथा 'कुमारीषु' विवाहरहितासु स्त्रीषु, 'ये हिताः' गर्भत्वेन स्थापिताः, तथा 'कनोनीषु' कुमार्याः पु- त्रीषु, विवाहयुक्तास्वपि ये गर्भत्वेन स्थापिताः, तथा 'जा- रिणीषु' उपपतियुक्तासु स्त्रीषु, 'ये हिताः' गर्भत्वेन स्थापिताः। ते दुष्टचेतजाः सर्वेऽप्यस्मादुपधानस्थानादपगच्छन्तु ॥

अथ चतुर्दशीमाह। (१७)“रेतःपीताः ० यमराजगान्” (१७) इति । 'रेतःपीताः' पीतरेतस्काः पुरुषाः। 'आण्डपीताः' अण्डसृष्टोदकाः पापिनः, एवमाद्यभक्ष्यभक्षणाः सर्वेऽपीतो- ऽपगच्छत। तथा 'अङ्गारेषु', 'ये' पश्वादयः, अशास्त्रीयमार्गेण 'हुताः', पिपीलिकादयो वा पिशाचादिभावेन जगति वर्त्तन्ते सर्वेऽप्यस्मात् स्थानादपगच्छन्तु। तथा 'पुत्रपौत्रकान्' श्रुतवृ- त्तहीनताकुत्सितान् पुत्रान् पौत्रांश्च, 'उभयान्', 'अहं युवे' अस्मात् स्थानात् पृथक् करोमि, तथा 'यमराजगान्' यमेन पातयितुं योग्यान्, सर्वानपनयामि ॥

अथ पञ्चदश्याः प्रतीकं दर्शयति। (१८)“शतमिन्नुशरदः” (१८) इति । इयञ्च शाखान्तरीया वैश्वदेवकाण्डे योगे योग

१७४ तैत्तिरीये आरण्यके

दो॒ यद्ब्रह्म॑ विल्वं॑ । पि॒तृणाञ्च॑ य॒मस्य॑ च । वरु॑णस्या- श्विनोरग्नेः । म॒रुतां॑श्च विहा॒यसां॑^(१९) । ^(२०)कामप्रय-

इत्यनुवाके समाम्नाता । तत्पाठस्तु । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसन्तनूनां । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोरिति । हे ‘देवाः’, ‘शतमिन्नु’ शतमपि, ‘शरदः’ संवत्सराः, ‘अन्ति’ अस्माकमन्तिकस्या एवावस्थ्या एव, शतायुः पुरुष इति श्रुत्या शतं, शरद आधि- क्येन तत्र तत्र प्रशस्यन्ते । अस्माकं तु न पर्याप्ता तत्र हेतुरु- च्यते, ‘यत्र’ एषु शतसंवत्सरेषु, ‘नः’ अस्मदीयानां, ‘तनूनां’, ‘जरसं’ शरीराणं वयोहानिलक्षणं शैथिल्यं, ‘चक्रे’ हे देवा यूयं कृतवन्तः । किञ्च ‘यत्र’ यस्यां जरायां, ‘पुत्रासः’ पुत्राः स्वकी- योदरजाताः स्वेन रचिता एव, ‘पितरो भवन्ति’ प्रत्युत पालका भवन्ति । तादृशमायुः कथं पर्याप्तं भवेत्, आस्तां तावदायुषः पर्याप्तिः । हे देवाः यूयं ‘आयुर्गन्तोः’ तादृशम- प्यायुः सर्वं प्राप्तुमिच्छा विद्यते यस्य तस्मात्, ‘मध्या’ तस्यायुषो मध्ये, ‘नः’ अस्मान्, ‘मारीरिष’ तद्धिंसितान् मा कुरुत, इति शाखान्तरीयमन्त्रस्यार्थः ॥

अथ षोडशीमाह । ^(१९)“अदो यत्० विहायसां”^(१९) इति । ‘यत् ब्रह्म’, पूर्वोक्तजगत्कारणमस्ति ‘अदः’ ब्रह्म, पित्रादीनां सर्वेषां ‘विल्बं’ विशेषेणालम्बनं । ‘विहायसाः’ इत्यनेनाकाशव- र्त्तिनो यक्षगन्धर्त्वादय उच्यन्ते ॥

१ प्रपाठके २७ अनुवाकः । १७५

र्वण॑म्मे अस्तु॑ । स॒ह्येवास्म॑ स॒नात॑नः । इति नाको॑ ब्रह्म॑श्र॒वौ रा॒यो धनं॑ । पु॒त्रानापो॑ दे॒वीरि॒हाहि॑ता⁽१०⁾ ॥ ॥ ६ ॥

पुरं॑, नव॑द्वारा, ब्र॒ह्मा, च॒, व्यक्ता॑ꣳ, श॒रदः॑, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० २७ ॥

---

अथ सप्तदशीमाह । (१०)“कामप्रयवणं ॰ पुत्रानापोदेवीरिहाहिता”(१०) इति । प्रकर्षेण यवनं मिश्रीकरणं प्रयवणं कामानां प्रयवणं येन ब्रह्मणा भवति तत् ‘कामप्रयवणं’, ‘मे’ मम, ब्रह्मप्रकामप्रापकं ‘अस्तु’ । ‘हि’ यस्मात्, अतः ‘सनातनः’ अनादिसिद्धः, ‘स एव’ परमात्मैव, ‘अस्मि’, इत्यतः कारणात् ‘नाकः’ दुःखरहित स्थानविशेषः, ‘ब्रह्मश्रवः’ ब्रह्मविषयवाक्यश्रवणं, ‘रायः’ हिरण्यादयः, धनं प्रीतिसाधनं स्त्रीपुत्रादिचेत्येतत् सर्वं ममास्तु इति शेषः । ‘देवीः’ देवनशीलाः, ‘आपः’ यूयमोष्टकाः, ‘इह’ अस्मिन् कर्मणि, ‘पुत्रान्’, ‘आहिता’ धत्त सम्पादयत ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥

१७६	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः ।

⁽१⁾विशी॒र्णीं गृ॒ध्रशी॒र्णीञ्च॑ । अपे॒तो निर्ऋ॑तिꣳहथ । परिबाधꣳ॑ श्वेतकु॒क्षं । निज॒ङ्गꣳ॑ श्वलोद॑रं⁽१⁾ । ⁽२⁾स ता॒न्वाच्या॑र्या स॒ह । अग्ने॒ नाशय॒ संदृ॑शः । ई॒र्ष्यासू॒ये

---

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । विशीर्णीमिति द्वे इति । तत्र प्रथमामाह ।

(१)“विशीर्णीं ॰ श्वलोदरम्”(१) इति । हे अग्ने 'विशीर्णीं' शिरोरहितां, 'गृध्रशीर्णीञ्च', गृध्रसमानशिरोयुक्तां च, 'निर्ऋतिं' राक्षसीम्, अलक्ष्मीम्, 'इतः' अस्मात् स्थानात्, 'अपहथ' अपजहि, परिबाधादिनामका निर्ऋतिसम्बन्धिनः पुरुषा अप्यपजहि 'परिबाधपरितः' 'बाधकं' श्वेतकुक्षिः, श्वेतवर्णकुक्षियुक्तं 'निजङ्गं' न्यग्भूतजङ्घायुक्तं, 'श्वलोदरं' शुक्लवर्णमिश्रितोदरयुक्तं ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“स तान्वाचार्यया सह ॰ अग्नेनाशय संदृशः”(२) इति । वाच्यानि जनैर्निन्द्यानि, पूर्वोक्तपरिबाधादिरूपाण्यपत्यानि तान्यात्मन इच्छतीति 'वाच्यार्या' परिबाधादीनां माता काचिदलक्ष्मी, अस्मदुपद्रवोपायं सम्यक् पश्यन्तीति 'संदृशः', परिबाधादयः हे 'अग्ने', 'स', त्वं 'तान्' परिबाधादीन्, 'नाशय' मात्रासह विनाशय । किञ्च ये

१ प्रपाठके २८ अनुवाकः । १७७

बुँभु॒क्षां । म॒न्युं कृ॒त्याञ्च॑ दीधिरे । रथे॑न किँशुका- व॑ता । अग्ने॒ नाशय॒ संह॒शः^{(१)}} ॥ १ ॥

विशी॑र्षीं दश* ॥ अनु० २८ ॥

---

अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।

^{(१)}प॒र्जन्या॑य॒ प्रगा॑यत । दि॒वस्पु॒त्राय॑ मी॒ढुषे॑ । स नो॑ य-

---

विद्वेषिणोऽस्माकमीर्ष्यादीन् 'दीधिरे' दीपयन्ति । अस्मद्गुणा- नामसहनं 'ईर्ष्या', तेषु दोषारोपः 'असूया', अन्नाभावेन बाधा 'बुभुक्षा', 'मन्युः' अस्मद्विषयः क्रोधः, 'कृत्या' अस्मद्वि- षयोऽभिचारः, एतेषामीर्ष्यादीनां दीपनमभिवृद्धिं कुर्वन्तो ये द्वेषिणोऽस्मान् मारयितुं सम्यक् पश्यन्ति तान् सर्वान् 'रथेन', तदीयेन सह, 'नाशय' । कीदृशेन रथेन, 'किंशुकावता' कुत्सिताः शुकाः किंशुकाः प्राप्युपद्रवकारिणः पक्ष्याकारा राक्षसविशेषास्तैर्युक्तेन ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥

---

अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । पर्जन्यायेति तिस्र इति । तत्र प्रथमामाह । “^{(१)}पर्ज-

---

* एतदुपसंहारप्रतीकं मदृष्टपुस्तकेषु एकोनत्रिंशानुवाकशेषे वर्त्तते । तद्भाष्यमतेनात्राकृष्टं ।

१८८ तैत्तिरीये आरण्यके

वस॑मिच्छतु^{(१)}। ^{(२)}इ॒दं वचः॑ प॒र्जन्या॑य स्व॒राजे॑। हृ॒दो अ॒स्त्वन्त॑र॒न्तर्द्युयो॑त। म॒यो॒भूर्वातो॑ वि॒श्वकृ॑ष्टयः सन्व॒स्मे। सु॒पि॒प्प॒ला ओष॑धीर्दे॒वगो॑पाः^{(२)}। ^{(३)}यो गर्भ॑मो-

---

न्याय ० समिच्छतु”^{(१)} इति। हे ऋत्विग्यजमानाः ‘पर्जन्याय’ वृष्ट्यभिमानिदेवार्थं, ‘प्रगायत’ प्रकर्षेण स्तुतिं कुरुत। कीदृशाय, ‘दिवस्पुत्राय’, दिव्युत्पन्नत्वात् पुत्रत्वं। ‘मीढुषे’ वृष्टिरूपेण जलस्य सेचकाय, ‘सः’ पर्जन्यदेवः, ‘नः’ अस्माकं, ‘यवसं’ अन्नादिरूपं भक्ष्यं, सम्पादयितुं ‘इच्छतु’॥

अथ द्वितीयामाह। ^{(२)}“इदं वचः ० देवगोपाः”^{(२)} इति। ‘स्वराजे’ स्वत एव राजमानाय, ‘पर्जन्याय’ पर्जन्यदेवार्थं, अस्माभिरुक्तं ‘इदं’ स्तुतिरूपं, ‘वचः’, ‘हृदोऽन्तरमस्तु’ तदीयचित्ते प्रविष्टमस्तु। ‘तत्’ अस्मदीयं वचः, ‘युयोत’ तच्चित्ते हे ऋत्विजो मिश्रयत। ‘वातः’ वायुः, ‘अस्मे’ अस्मासु, ‘मयोभूः’ सुखस्य भावयिता, भवतु ‘विश्वकृष्टयः’ सर्वेऽपि मनुष्याः, अस्मासु मयोभुवः सन्तु। ‘ओषधीः’ व्रीहियवाद्याः, ‘सुपिप्पलाः’ शोभनफलोपेताः, ‘देवगोपाः’ हविर्द्वारा देवानां पालयित्र्यः ‘सन्तु’॥

अथ तृतीयामाह। ^{(३)}“यो गर्भमोषधीनां ० पुरुषीणाम्”^{(३)} इति। ‘यः’ पर्जन्यो देवः, ‘व्रीहियवाद्योषधीनां’, ‘गवां’

१ प्रपाठके ३० अनुवाकः । १७६

षधीना॑म् । गवां॑ कृ॒णोत्यर्व॑ताम् । प॒र्जन्यः॑ पुरु॒षीणा॑म्^(२) ॥ २ ॥ प॒र्जन्या॑य दश ॥ अनु० २९ ॥

---

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।

^(१)पुन॑र्मा मैत्विन्द्रि॒यम् । पुन॒रायुः॒ पुनर्भगः॑ । पुन॒- र्ब्राह्म॒णमै॑तु मा । पुनर्द्रवि॑ण॒मैतु॑ मा^(१) । ^(२)यन्मे॒ऽद्य रेत॑:

अश्वानां, मनुष्यस्त्रीणाञ्च 'गर्भं कृणोति' । नोऽस्माकं मयो- भूरिति शेषः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २९ ॥

---

अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । पुनर्मा मैत्विति चेति । तत्र प्रथमामाह । ^(१)“पुन- र्मा मैत्विन्द्रियं • पुनर्द्रविणं मैतु मा”^(१) इति । यत् 'इन्द्रियं' भोगेन नष्टं, तत् 'पुनः', अपि 'मां', प्रति 'मैतु' आगच्छतु । 'आयुः', अपि 'पुनरैतु', ब्रह्मण इदं 'ब्राह्मणं' ब्रह्मवर्चसं, तदपि 'पुनर्मामैतु' । 'द्रविणं' धनमपि, 'पुनर्मामैतु' । एतत् सर्वं मम पुनः पुनर्बर्द्धतामित्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ^(२)“यन्मेऽद्य रेतः • वर्चसे”^(१) इति ।

Y 2

१८० तैत्तिरीये आरण्यके

पृ॒थि॒वीमस्का॑न् । यदोष॑धीर॒प्यस॑र॒द्यदाप॑: । इ॒दं तत्पुन॒राद॑दे । दी॒र्घा॒यु॒स्त्वाय॒ वर्च॑से^(२) । ^{(३)}यन्मे॒ रेत॑: प्र॒सिच्य॑ते । यन्म॒ आजा॑यते॒ पुनः॑ ॥ तेन॑ माम॒मृतं॑ कुरु । तेन॑ सु॒प्रज॑सं कुरु ॥ १ ॥

पुन॒:, दे च॑ ॥ अनु० ३० ॥

अथास्मिन् दिने 'मे' मदीयं, 'यद्वेतः', 'पृथिवीं', प्रति 'अस्कान्' प्रमादेन स्कन्नमासीत् । 'ओषधीः अपि', मदीयं 'यत्' रेतः, 'असरत्' 'प्राप्नोत्', ओषधीषु स्कन्नमित्यर्थः । अत्र रेतः, आपः, असरत्, अप्सु स्कन्नं, 'तदिदं' रेतः, 'पुनः', अपि अहं 'आददे' । किमर्थं, 'दीर्घायुस्त्वाय', 'वर्चसे' आयुर्वृद्धये, ब्रह्मवर्चसाय च ॥

अथ तृतीयामाह । ^{(३)}"यन्मे रेतः ० सुप्रजसं कुरु"^{(३)}इति । 'मे' मदीयं, 'यद्वेतः', गर्भाशये प्रकर्षेण 'सिच्यते', 'मे' मदीयं, 'यत्' रेतः, 'पुनः', अपि 'आजायते' अपत्यरूपेणोत्पद्यते, 'तेन' अपत्येन, 'मां' यजमानं, 'अमृतं' सुखयुक्तं, 'कुरु' । 'तेन' अपत्यरूपेण रेतसा, 'मां', 'सुप्रजसं' शोभनपुत्रपौत्रादिप्रजायुक्तं 'कुरु' ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः। १८१

अथैकत्रिंशोऽनुवाकः।

(१)अ॒द्भिस्ति॒रोधा॑ऽजायत । तवं॒ वैश्र॑वणः संदा॑ । ति॒रो॑धेहि सप॒त्नान्‌: । ये अ॒पोऽश्न॑न्ति॒ केच॑न⁽१⁾ । (२)त्वा॒ष्ट्रीं मा॒यां वैश्र॑वणः । रथँ॑ सहस्रबन्धु॒रं । पुरु॒-

---

अथैकत्रिंशोऽनुवाकः ।

अथ वैश्रवणयज्ञमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र चतसृभिर्वैश्रवणमावाहयेत् । तासु प्रथमामाह । (१)“अ॒द्भिस्ति॒रोधाऽजायत ० अ॒पोऽश्न॑न्ति॒ केचन”(१) इति । अत्रानादिसिद्धः कुबेरः सम्बोध्योच्यते । हे कुबेर त्वया गृहीतो यः ‘वैश्रवणः’, विश्रवसोऽपत्यं, स खलु ‘सदा’, ‘तव’, ‘अद्भिस्तिरोधाऽजायत’ अनुपलब्धितानां त्वदीयकर्मणां तिरोधायक आसीत् । अतो वैश्रवणस्य कर्मतिरोधायकत्वं निवार्य्य, तन्मुखेन ‘नः’ अस्मदीयान् शत्रून्, ‘तिरोधेहि’ विनाशय, ‘केचन’ अन्येऽपि, ‘अपः’ अस्मदीयानि कर्माणि, ‘अश्नन्ति’ तिरोदधति, नाशयन्ति, तानपि सर्व्वांस्त्वं ‘तिरोधेहि’ ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“त्वाष्ट्रीं मायां ० याहि नो बलिम्”(२) इति । हे कुबेर वैश्रवणसहितस्त्वं ‘रथमास्थाय’, ‘नो बलिं’ अस्मदीयां पूजां प्रति, ‘आयाहि’ आगच्छ । कीदृशं रथं, ‘सहस्रबन्धुरं’ अराणां सहस्रं यस्मिन् चक्रे तच्चक्रं सहस्रवत्

१८२ तैत्तिरीये आरण्यके

श्च॒क्रः स॑हस्रा॒श्वं । आस्था॒या या॑हि नो ब॒लिं(२) । (३)यस्मै॑ भू॒तानि॑ ब॒लिमाव॑हन्ति । धनं॒ गावो॒ हस्ति॒हिर॑ण्य॒मश्वा॑न् ॥ १ ॥

अ॒स्याम सु॒मतौ य॒ज्ञिय॑स्य । श्रियं॒ बिभ्र॑तोऽन्नमुखीं वि॒राज॑म्(३) । (४)सु॒दर्श॑ने च॒ क्रौञ्चे॑ च । मै॒ना॒गे च॑ म॒-

---

तद्युक्ताधूर्यस्य रथस्य सोऽयं सहस्रबन्धुरः तादृशं, 'पुरुश्चक्रं' बहुचक्रोोपेतं, 'सहस्राश्वं' सहस्रसङ्ख्याकैरश्वैरुपेतं, । तस्य रथस्योपमानमुच्यते । 'त्वाष्ट्रीं मायां' यथा त्वष्ट्रा निर्मिता माया आश्चर्यकरी तद्वदाश्चर्यकरं ॥

अथ तृतीयामाह । (३)"यस्मै भूतानि ॰ विराजम्"(३) इति । 'यस्मै' कुबेराय, 'भूतानि' सर्वे प्राणिनः, 'बलिं' पूजां, 'आवहन्ति' सम्पादयन्ति । कीदृशं बलिं, धनादिरूपं, 'धनं' मणिमुक्तादिकं, हस्तिभिः सहितं हिरण्यं 'हस्तिहिरण्यं', 'यज्ञियस्य' बलिना पूजनीयस्य तस्य कुबेरस्य, 'सुमतौ' अनुग्रहबुद्धौ, 'अस्याम' अवस्थिता भूयास्म । कीदृशस्य कुबेरस्य, 'अन्नमुखीं' अन्नप्रधानां, 'विराजं' विविधं राजमानां, 'श्रियं' सम्पदं, 'बिभ्रतः' धारयतः ॥

अथ चतुर्थीमाह । (४)"सुदर्शने ॰ संहार्यं नगरं तव"(४) इति । सुदर्शनादिनामकास्त्रयः पर्वताः तस्मिश्चैकैकस्मिन् 'महागिरौ', यत् 'तव नगरं', तत् 'संहार्यं', तत् परित्यज्य

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८३

हागिरौ । स॒तदा॒ट्टारं॑ग॒मन्ता । स॒ꣳहार्यं॑ नगरन्तव॑^(४) । ^(५)इति मन्त्राः । कल्पोत ऊर्ध्वं^(५) । ^(६)यदि॒ बलिं॑ꣳ- हरे॑त् । हिर॑ण्यनाभये॑ वितु॒दये॑ कौबेरा॒यायं ब॑लिः ॥२॥ सर्वभूताधिपतये नम॒ इति॑ । अथ बलिं॑ꣳहृ॒त्वोप॑-

---

अस्मदनुग्रहार्थमत्रागच्छेदित्यर्थः । कीदृशं नगरं, 'सतदाट्टार- गमन्ता' सन्तः, शतं वा द्वाराणि, अट्टारः कक्ष्याविशेषाः गम- न्ताः, गमनयोग्या रथ्याविशेषाः शतसङ्ख्याका द्वारविशेषाः कक्ष्याविशेषा रथ्याविशेषाश्च यस्मिन् नगरे तं नगरं सतद्वा- ट्टारगमन्ता ॥

श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थं पूर्वोत्तरग्रन्थौ विभजते । ^(५)“इति मन्त्राः ० ऊर्ध्वम्”^(५) इति । 'इति' एवमुक्ता, अङ्गास्तिरोधे- त्यादयो नगरन्तवेत्यन्ता मन्त्रा द्रष्टव्याः । 'अत ऊर्ध्वं', यदि बलिं हरेदित्यादिग्रन्थः 'कल्पः' अनुष्ठानविधायकब्राह्मणरूपः ॥

तद्दिधां दर्शयति । ^(६)“यदि बलिꣳहरेत् ० हत्वोपत्ति- ष्ठेत”^(६) इति । 'यदि'शब्दप्रयोगाद्बलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन् बलिहरणपक्षे हिरण्येत्यादिमन्त्रेण बलिं हुत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात् । कुबेरस्य सम्बन्धी वैश्रवणः कौबेरः, हिरण्यं नाभौ यस्यासौ हिरण्यनाभः सर्वाभरण- भूषित इत्यर्थः । हिरण्यं दुर्लभं कुर्वन् सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति 'वितुदिः', यथोक्तगुणयुक्ताय वैश्रवणाय

१८४ तैत्तिरीये आरण्यके

तिष्ठे॑त॒^(६) । ^(७)क्षत्रं॒ क्षत्रं॑ वैश्रव॒णः । ब्राह्म॒णा वय॑ँ स्मः ।
नम॑स्ते अस्तु॒ मा मां॑ हिँ॒सीः । अ॒स्मात् प्र॒विश्यान्न॑म॒-
द्धीति॑^(७) । ^(८)अथ तम॒ग्निमाद॑धीत । य॒स्मिन्ने॒तत्कर्म॑
प्र॒युञ्जी॑त॒^(८) । ^(९)ति॒रोधा॒ भूः । ति॒रोधा॒ भुवः॑ ॥ ३ ॥

---

'अयं बलिः', मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रव-
णाय 'नमः', अस्तु। इत्युक्तो बलिहरणमन्त्रः ॥

^(७)"क्षत्रं क्षत्रं ० प्रविश्यान्नमद्धीति"^(७) इति। अत्रैकः
क्षत्रशब्दः क्षतात् त्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते, द्वि-
तीयः क्षत्रशब्दो जातिवाची, अयं 'वैश्रवणः', 'क्षत्रं क्षत्रं' पा-
लकः, क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च, 'वयं' यजमानाः, ब्राह्मणजाति-
युक्तास्तेन पालनीयाः 'स्मः', अतः 'ते' वैश्रवणाय, 'नमः', 'अस्तु',
'मा मा हिंसीः' हिंसितं मा कुरुतः, यस्माद्वयं ब्राह्मणत्वेन
नमस्कर्तृत्वेन च त्वया पालनीयाः 'अस्मात्' कारणात्, अत्र
बलिस्थाने 'प्रविश्य', 'अन्नं' अस्माभिर्दत्तं बलिरूपं, 'अद्धि'
भक्षय। 'इति' असौ, उपस्थानमन्त्रः ॥

अग्निस्थापनं विधत्ते। ^(८)"अथ तमग्निमादधीत ० प्रयु-
ञ्जीत"^(८) इति। 'यस्मिन्' अग्नौ, वैश्रवणबल्याख्यं 'एतत् कर्म',
प्रयुज्यते। 'तमग्निं', पूर्वोक्तोपस्थानानन्तरं भूमौ स्थापयेत् ॥

स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति। ^(९)"तिरोधा भूः ० पत्त्ये सीदे-
ति"^(९) इति। हे अग्ने 'भूस्तिरोधा' भूर्लोकं स्वतेजसाच्छादय,

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८५

तिरो॑धा॒ स्व॑: । तिरो॒धा भूर्भुवः॒ स्व॑:। सर्वे॑षां लोकाना- माधि॑पत्ये॒ सीदेति॑^(९) । ^(१०)अथ॒ तम॒ग्नि॑मिन्धीत । यस्मि॑न्ने- तत् कर्म॑ प्रयु॒ञ्जीत॑^(१०) । ^(११)तिरो॑धा॒ भूः स्वाहा॑ । तिरो॑- धा॒ भुवः॒ स्वाहा॑ । तिरो॑धा॒ स्व॑: स्वाहा॑ । तिरो॑धा॒ भूर्भु- वः॒ स्व॑: स्वाहा॑^(११) । ^(१२)यस्मि॑न्नस्य का॒ले सर्वा॒ आहु॑ती- र्हु॒ता भवे॒युः ॥ ४ ॥ अ॒पि ब्राह्म॑णमु॒खीनाः॑ । तस्मि॑न्नह्नः॒ काले॑ प्रयु॒ञ्जीत॑ ।

---

एवं 'भूः', लोकः 'स्वः', लोकः वा, एकैकशः समुदायरूपेणापि सर्वान् व्याप्नुहि। व्याप्य च 'सर्वेषां' एतेषां, 'लोकानां', 'आधि- पत्ये' अधिकपालननिमित्तं, 'सीद' अत्रोपविश । 'इति' अय- मग्निस्थापनमन्त्रः ॥

समिन्धनं विधत्ते । ^(१०)"अथ तमग्नि ॰ प्रयुञ्जीत"^(१०)इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

समिन्धनमन्त्रान् दर्शयति । ^(११)"तिरोधा ॰ तिरोधा भूर्भुवः स्वः स्वाहा"^(११)इति । 'स्वाहा' समिदियं स्वाहुतमस्तु । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अस्य वैश्रवणयज्ञस्य कालविशेषं दर्शयति । ^(१२)यस्मिन्नस्य • सुप्रजनाद्देपि"^(१२) इति । 'अस्य' आरुणकेतुकस्य, सम्बन्धः, 'ब्राह्मणमुखीनाः' रुद्रो वा एषः यदग्निः स एतर्हि जात इत्यादि ब्राह्मणप्रतिपादिताः शतरुद्रीयादयः, 'सर्वा अपि', आहु- तयः 'यस्मिन् काले', 'हुता भवेयुः', तदहःसम्बन्धिनि