तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१६	तैत्तिरीये आरण्यके

म॑ रूपं॑ । योऽस्य॑ म॒हानर्थ॑ उत्पत्स्यमा॑नो भ॒वति॑ ।
इ॒दं पु॒ण्यं कु॑रु॒ष्वेति॑ । तमाहर॑णं द॒द्यात्^(१२) ॥ ४ ॥
य॒थाल॒क्षण॒मृ॑तुल॒क्षणं॒ भुव॑नग्ँ स॒प्त च॑ ॥ अनु० २ ॥

---

षेण’ हि लोकसिद्धेन, सर्वो जन्तुः ‘प्रियतमम्’, एव रूपं विन्देत् न तु वस्तुतत्त्वं । किं तर्हि प्रियमिति चेत् तदुच्यते, क्षणमुहूर्त्तदिवसपक्षाद्यात्मकं काल्पनिकं संवत्सरे यद्रूपं एतदेव शास्त्रदृष्टिरहितानां ‘प्रियतमं’ । ‘अस्य’ यजमानस्य, ‘यः’ अयमिष्टकोपधानपूर्वकः क्रतुः ‘उत्पत्स्यमानः’, ‘महान्’ अधिकः, ‘अर्थः’ फलहेतुत्वेन पुरुषार्थो भवति, ‘तं’ एव ‘आहरणम्’ आहर्त्तव्यम्, अनुष्ठेयम्, इष्टकोपाधानपूर्वकं क्रतुं ‘दद्यात्’ शिष्येभ्य उपदिशेत् । उपदेशप्रकार एव ‘इदं पुण्यं कुरुष्वेति’, वाक्येन स्पष्टं क्रियते, नात्र भुवन इत्यादिपरमार्थतत्त्वं नोपदिशेत् । यद्यपि तत्त्वमेवोत्तमं तथापि विवेकाभावान्नासावुपदेशार्ह इत्यभिप्रायः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ॐ ॥

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । १७

तृतीयोऽनुवाकः ।

^(१)सा॒क॒ञ्जानां॑ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जम् । षडु॑द्य॒मा ऋष॑यो दे॒वजा इति॑ । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः । स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः^(१) । ^(२)को नु॑ मर्या॒ अ॒मिथ॑ितः । सखा॒ सखा॑यमब्रवीत् । जहा॑को अ॒स्मदी॑-

---

कल्पः । साकञ्जानामित्येकादश पुरस्तादिति उपदधातीत्यनुवर्त्तते । तत्र प्रथममाह । ^(१)“साकञ्जानां ॰ विकृतानि रूपशः”^(१) इति । ‘साकञ्जानां’ सहोत्पन्नानां आदित्यरश्मीनां मध्ये, ‘सप्तमं’ यः “स सप्तमो रश्मिः सूर्य्यो मरीचिमादत्त .” इति पूर्व्वत्रोक्तः तं सप्तमं रश्मिम्, ‘एकजमाहुः’ इतररश्मिभ्यः पूर्व्वं एकमेवोत्तरं न इति अभिज्ञाः कथयन्ति, ‘देवजाः’ आदित्यदेवात् उत्पन्नाः, इतरे ‘षड्’ रश्मयः, ‘उद्यमाः’ शिक्यस्योद्यमा इव, सप्तमरश्मेरुपसर्जनभूता इत्याहुः । ते च रश्मयः प्रकाशवत्त्वादृषिसमाः ‘तेषां’ षष्णां रश्मीनां, ‘इष्टानि’ अभिप्रेतानि, ‘धामशः’ स्थानानि, ‘विहितानि’ प्रजापतिना निर्मितानि, ते च रश्मयः ऋत्वात्मका अत एकस्य वसन्तत्वेन प्राथम्यं । अन्यस्य तदनन्तरभावित्वं । ततोऽप्यूर्द्ध्वभावित्वमन्यस्येत्येवं स्थानविकल्पितानि ‘स्थात्रे’ जगतः स्थित्यर्थं, ‘विकृतानि’ शीतोष्णादिरूपेण विलक्षणानि ‘रूपशः’ स्वरूपाणि, ‘रेजन्ते’ कम्पन्ते, प्रवर्त्तन्त इत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयमाह । ^(२)“को नु मर्या ॰ अस्मदीषते”^(२)

१८	तैत्तिरीये आरण्यके

षते^(२) । ^(३)यस्तित्याज॑ स॒खिविद॒ᳵ सखा॑यं । न तस्य॑ वा॒च्यपि॑ भा॒गो अ॑स्ति । यदि॑ᳵ शृ॒णोत्यल॒कंᳵ शृ॒णोति ॥ ॥ १ ॥

इति । हे ‘मर्याः’ मरणधर्म्माणो मनुष्याः, इदमेकं वचनं ब्रूतेति शेषः । ‘को नु’ युष्माकं मध्ये कः खलु, ‘अभिशितः’ इतरेणा- बाधितः, ‘सखा’, तमबाधकं ‘सखायमब्रवीत्’ । किमब्रवीदिति तदुच्यते । ‘जहाकः’ हानशीलोऽयं, अतः ‘अस्मत्’ सकाशात् ‘ईषते’ भीतः पलायत इति । अयमर्थः । द्वयोः सख्योः पर- स्परविरोधे सतीत्येकेन बाधित इतरः स्वयमपि तं बाधं बाधितुमिच्छन्निदं ब्रूते, अयं परित्यागशीलो मत्तः पलायत इति । न चेतद्वचनं सख्योर्युक्तं, ततो मनुष्या भवतां मध्ये सखा खलु सखायमन्यमेवं ब्रूते न कश्चिदप्येवं वक्तीति ॥

अथ तृतीयमाह । ^(३)“यस्तित्याजसखिविदᳵ ० सुकृतस्य पन्थामिति”^(२) इति । ‘यः’ पुमान्, स्वयं क्रूरहृदयः सन् स्व- विषये ‘सखिविदं’ मदीयोऽयं सखेति ज्ञातारं, अन्यं ‘सखायं’, ‘तित्याज’ परित्यजति । अयमर्थः द्वयोः सख्योर्मध्ये सात्त्विक एकः पुमान् इतरं प्रति मदीय आप्तः सखा असाविति एवं विश्वासमेवातिष्ठते इतरस्तु दुरात्मा तं परित्यजति । ‘तस्य’ सखिद्रोहिणः, ‘वाच्यपि’ वेदशास्त्राध्ययनेऽपि, ‘भागः’ भाग्यं, ‘नास्ति’ कापि विश्वासाभावात् किमु वक्तव्यमर्थज्ञानतदनुष्ठा- नयोर्नास्ति भाग्यमिति, ‘यदि’, अपि ‘अयं’ सखिद्रोही, ‘ईं’ इदं, वेदे वाक्यं ‘शृणोति’, तथापि ‘अलकं’ अलीकं मिथ्यैव,

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । १६

न हि प्र॒वेद॑ सु॒कृत॑स्य॒ पन्था॒मिति॑॑^(३) । ^(४)ऋ॒तुर्ऋतु॑- ना नु॒द्यमा॑नः । वि॒नना॒दा॒भिधा॑वः । ष॒ष्टिश्च॑ त्रि॒ꣳशका॑ व॒ल्गाः । शु॒क्ल॒कृ॒ष्णौ च॒ पाषि॑कौ^(४) । ^(५)सा॒रा॒ग॒व॒स्त्रैर्ज॑र-

'शृणोति', सखिद्रोहिणस्तस्योपकारके वेदेऽपि प्रामाण्यबुद्ध्य- भावात् । तस्मादयं वेदद्रोही 'सुकृतस्य पन्थां' पुण्यमार्गं, 'न हि प्रवेद' सर्वथा न जानाति, ततो बुद्धिमान् पुरुषः सख्यौ वेदेऽति विश्वासाभावरूपं द्रोहं परित्यज्यास्तिकः सन् आरुण- केतुकचयनमनुतिष्ठेदित्यभिप्रायः । 'इति' शब्दः शाखान्तर- प्रदर्शनार्थः । 'इति', एष शब्दः शाखान्तरे पठ्यते अतः सखिद्रो- हस्यान्याय्यत्वादेकः सखाऽन्यस्मिन् सखावुपालम्भं वक्तुं नार्ह- तीति पूर्वमन्त्रस्याभिप्रायः ॥

चतुर्थमाह । ^(४)"ऋतुर्ऋतुना नुद्यमानः • शुक्लकृष्णौ च षाष्टिकौ"^(४) इति । अथ संवत्सरगर्भाणामृतूनां स्वभावोऽभि- धीयते । 'ऋतुना', एकेनान्यः 'ऋतुः', 'नुद्यमानः' प्रेर्यमाणः, 'अभिधावः' आभिमुख्येन धावन्, 'विननाद' विशिष्टशब्दं चकार । अयमर्थः । वसन्तर्त्तौ अनन्तरमेव ग्रीष्मर्त्तुः प्रवर्त्तते, न त्वीषदपि व्यवधानमस्ति, तदेतत्पूर्वेणोत्तरस्य प्रेर्यमाणत्वं, स चावच्छिन्नाभिस्तिथिभिरभिनिष्पद्यते, तदेतदभिधावनमित्यु- च्यते । उपरिष्टादेव ता वाचः प्रयुज्यन्ते इति तत्तदृतुनुसारेण प्राणिनां वाच उदाहरिष्यन्ते । तदेतदृतुर्विननादेत्यनेन वि- वक्षितमिति मुहूर्त्तानां त्रिंशत्सङ्ख्या यस्मिन्नहोरात्रे विद्यते सोयं

D 2

२० तैत्तिरीये आरण्यके

द॑क्षः । व॒सन्तो॒ वसु॑भिः स॒ह । सं॒व॒त्स॒रस्य॑ सवि॒तुः । प्रै॒ष॒कृत् प्रथ॒मः स्मृ॑तः^{(५)} । ^{(६)}अ॒मून॒ादय॑ते॒त्यन्यान्॑ ॥ ॥ २ ॥

त्रिंशकः तादृशा बहवः ‘त्रिंशकाः’ अहोरात्राः, ‘बन्ताः’ वर्गाः स- मूहरूपा भूत्वा, ऋतावेकस्मिन् ‘षष्टिः’, सम्पद्यन्ते षष्टिसङ्ख्याका- होरात्रात्मक ऋतुरित्यर्थः । ‘च’कारः पूर्वोक्तनुद्यमानत्वादि- स्वभावेन समुच्चयार्थः । तस्याश्च षष्टिसङ्ख्याया द्वौ भागौ तौ च ‘शुक्लकृष्णा’त्मकौ, एकैकस्मिन्मासि शुक्लकृष्णतिथयः पञ्चदश मासे मिलित्वा त्रिंशत् । एवं कृष्णपक्षे तिथयोऽपि । ‘च’कारः पूर्ववत् । सोयमृतूनां स्वभाव इति मन्त्राभिप्रायः ॥

अथ पञ्चममाह । ^{(५)}“सारागवस्त्रैर्जरदक्षः ॰ प्रथमः

स्मृतः”^{(५)} इति । समन्ताद्रागमारागः तेन सहितानि सारा- गाणि तादृशानि च वस्त्राणि येषां ते ‘सारागवस्त्राः’, तैः, ‘वसुभिः’ प्रजानां निवासहेतुभिर्देवताविशेषैः, ‘सह’, अयं ‘व- सन्तः’, ऋतुः ‘जरदक्षः’ जरे जले दक्षः कुशलः सन्, ‘सवितुः’ ऋतूनां प्रेरकस्य, ‘संवत्सरस्य’, देवस्य ‘प्रैषकृत्’ आज्ञाकारी, ‘प्रथमः’ ऋतूनां मध्ये मुख्यः, इत्यभिज्ञैः ‘स्मृतः’ । ऋतूनां स्वामी संवत्सरो देवस्तस्याज्ञां सर्वे ऋतवः कुर्वन्ति, तेषां मध्ये मुख्योयं वसन्तः, तदा वृष्टिकालवत्, पङ्ककालुष्याभावेन जलं निर्मलं, देवतानां वस्त्राणि च शृङ्गारार्थं हरिद्रादिद्रव्यर- ञ्जितानि भवन्ति, सोयं वसन्तस्य विशेषस्वभाव इत्यर्थः ॥

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः। २१

अ॒मूंश्च॑ परिरक्षतः । ए॒ता वाचः॑ प्रयुज्य॒न्ते । यत्रै॒तदुप॑दृश्यते ६ । ⁽७⁾ए॒तदे॒व वि॑जानीयात् । प्रमा॒णं का॑लपर्यये । वि॒शे॒ष॒णन्तु॑ वक्ष्यामः । ऋ॒तूनां तन्नि॒बो-

---

अथ षष्ठमाह । ⁽६⁾“अमूनादयतेत्यन्यान् ० तदुपदृश्यते”⁽६⁾ इति । वसन्तप्रवृत्तौ ब्राह्मणानां यज्ञोपनयनादिप्रवृत्तेः तत्र प्राणिभिः ‘एता वाचः प्रयुज्यन्ते’ । काः पुनर्वाच इति ता उच्यन्ते । ‘अमून’ बन्धून, ‘आदयत’ यथोचितं भोजयत, इत्येव ‘अन्यान्’ स्वगृहवासिनः पुरुषान् प्रति, यज्ञोपनयनादिकर्त्तारो वदन्ति ‘अमूंश्च’ एतानप्यागतान् वैदेशिकान् ब्राह्मणान्, ‘परिरक्षत’ हे गृहवर्त्तिपुरुषाः धनादिदानेन परितो रक्षां कुरुत इत्येतद्वचनजातं यस्मिन्नृतौ ‘दृश्यते’, सोऽयं वसन्त इत्यर्थः ॥

अथ सप्तममाह । ⁽७⁾“एतदेव विजानीयात् ० ऋतूनां तं निबोधत”⁽७⁾ इति । सारागवस्त्रैरित्यादि मन्त्रद्वयेन वसन्तचौरसाधारणस्वरूपं यदुक्तं ‘एतदेव’, ‘कालपर्ययं’ ग्रीष्माद्यृतुभेदे, ‘प्रमाणं विजानीयात्’ । एतद्दृष्टान्तेनानुमातुं शक्यत्वात् । विमिता ग्रीष्माद्यृतवोऽसाधारणस्वभावोपेताः ऋतुत्वादसन्तवदित्यनुमानं । तेन च सामान्याकारेणास्ति कश्चिदसाधारणस्वभाव इत्यवगतं । ‘ऋतूनां’ ग्रीष्मादीनां, ‘विशेषणं तु’, तत्तत्स्वभावविशेषमन्त्रमुत्तरेषु मन्त्रेषु वयं ‘वक्ष्यामहे’ बुभुत्सवः, ‘तं निबोधत’ ॥

८२ तैत्तिरीये आरण्यके

ध॑त्^(७) । ^(८)शु॒क्लवा॑सा रुद्रग॒णः । ग्री॒ष्मेणाव॑र्त्तते॒ सह॑ । नि॒दह॑न् पृथि॒वीᳲ सर्वां॑ ॥ ३ ॥ ज्योति॑षा प्रति॒ख्येने॑ सः^(८) । ^(९)वि॒श्वरू॑पाणि वा- साग्॑सि । आ॒दि॒त्यानां॑ निबो॑धत । सं॒व॒त्स॒रीणं॑ कर्म॑- फलं । व॒र्षाभि॒र्दद॑ताग् सह^(९) । ^(१०)अदुःखों दुःख-

---

अथाष्टममाह । ^(८)“शुक्लवासा रुद्रगणः ॰ ज्योतिषाप्र- तित्येन सः”^(८) इति । योऽयमेकादशानां ‘रुद्राणां गणः’, सोऽयं शुक्लवस्त्रोपेतः सन् ‘ग्रीष्मेण’, ऋतुना ‘सह वर्त्तते’ । ‘सः’ ग्रीष्मः, ‘अतिप्रख्येन’ निरुपमेनात्यधिकेन ‘ज्योतिषा’तापेन, ‘सर्वां पृथिवीं’, ‘निदहन्’ नितरां धक्षन्वर्तते, यच्चैतल्लक्षणं तं ग्रीष्मं विद्यादित्यर्थः ॥

अथ नवममाह । ^(९)“विश्वरूपाणि वासाग्ंसि ॰ वर्षा- भिर्ददताग् सह”^(९) इति । इत आरभ्य वर्षर्त्तोरसाधारणः स्वभाव उच्यते । ‘संवत्सरीणं’ एकस्मिन् संवत्सरे सर्वस्मिन्नपि भोगयोग्यं, ‘कर्मफलं’ व्रीह्यादिरूपं कृष्यादिफलं, यदस्ति तत् सर्वं ‘वर्षाभिः’ वर्षर्तुना, ‘सह’, अवस्थाय ‘ददतां’ प्रयच्छताम्, ‘आदित्यानां’, ‘वासांसि’ वस्त्राणि, ‘विश्वरूपाणि’ विचित्रवर्णो- पेतानि, ‘निबोधत’ वर्षर्तौ यत् कृष्यादिकर्म क्रियते तत् फलं आगामिवर्षर्तुपर्य्यन्तं प्राणिभिर्भोक्तुं पर्याप्तं भवति । तच्च फलं वर्षर्तुस्वामिभिरादित्यैर्दीयते । ते च विचित्रवर्णवस्त्रोपेता इत्यर्थः॥

अथ दशममाह । ^(१०)“अदुःखो दुःखचक्षुरिव ॰ रुरुदच्च

१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । २३

च॑क्षु॒रिव॑ । तथा॑पीत इ॒व दृ॑श्यते । शी॒तेना॑व्यथय॒न्नि- व॑ । रु॒रुद॑क्ष इ॒व दृ॒श्य॑ते^(१०) । ^(११)ह्ला॒दय॑ते ज्वलत॒श्चैव॑ । शा॒म्यत॑श्चास्य॒ च॑क्षु॑षी । या वै प्र॒जा भ्रँ॑श्य॒न्ते । सं॒व॑-

इव दृश्यते”^(१०) इति । अयं वर्षर्तुः ‘अदुःखः’ स्वयं दुःख- रहितोऽपि, ‘दुःखचक्षुरिव’, ‘दृश्यते’ । तस्मिन् काले प्राणिनां चक्षुरोगोत्पत्तेः । तस्मिन् काले, प्राणिनां कामिलादिरोगो- पेतत्वात् । अयमृतुः स्वयमपि ‘तथा’ ‘पीत इव’ प्राणिद्वारा तद्रोगवानिव ‘दृश्यते’ । कामिलरोगग्रस्तस्य पीतलावभासात् । किञ्च ‘शीतेन’ वृष्ट्या, वायुना च, अर्दिने यच्छीतं तेन ‘शीतेन’, अयमृतुः ‘अव्यथयन्निव’ पीडामप्राप्नुवन्निव, ‘दृश्यते’ । सत्यपि तदा शीते प्रावरणाग्निसेवादिना शान्तस्य शीतस्य प्राणिभिः परिच्छिद्यमानत्वान्नास्ति व्यथा । किञ्च ‘रुरुदक्ष इव’ रुरवो मृगविशेषाः तैर्दक्षः समृद्ध इव, अयमृतुः, ‘दृश्यते’ । अरण्येषु तृणसमृद्ध्या तस्मिन्नृतौ पुष्टानां मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ॥

अथैकादशमाह । ^(११)“ह्लादयते ज्वलतश्चैव ० संवत्सरात् ता भ्रूश्यन्ते”^(११) इति । अयं वर्षर्त्तुः सर्वान् प्राणिनः ‘ह्लाद- यते’ सन्तोषयते । अहो सुवृष्ट्या देवः सम्पत्स्यन्तेऽस्माकं शस्या- नि इत्येवं सर्वस्य लोकस्य परितोषः । तस्मिन्नृतौ बीजवाप- मकृत्वा ‘भ्रंश्यन्ते’, ताः ‘प्रजाः’, न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि ‘संवत्सरात्’, भ्रष्टाः । आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभ- त्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता

२४ तैत्तिरीये आरण्यके

त्सरात्ता भ्र॑श्यन्ते^{(११)} । ^{(१२)}या॒ः प्रति॑तिष्ठन्ति । सं॑व- त्स॒रे ताः प्रति॑तिष्ठन्ति । वर्षा॑भ्य इत्यर्थः^{(१२)} ॥ ४ ॥

सृ॒णोत्य॒न्यान् सर्वा॑मे॒व षट् च॑ ॥ अनु० ३ ॥

भवन्ति ताः प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात् समृद्धा दृश्यन्ते । ‘अस्य’ एवंविधस्य वर्षर्तौः, ‘चक्षुषी’, ‘ज्वलतश्चैव’, ‘शाम्यतश्च’, अनेन हि ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शक्तिविशेषलाभेनौज्वल्यं भजन्ते । अत- स्तदीये चक्षुषी सर्वान् पदार्थान् उज्ज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृतौ सर्वे पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति । अतस्तदीये च- क्षुषी सर्वान् पदार्थानुपशमयतः । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरव- गन्तव्य इत्यर्थः । तैरतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिष्टका उपधेयाः ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ^{(१२)}“याः प्रतितिष्ठन्ति ० वर्षाभ्य इत्यर्थः”^{(१२)} इति । याः काश्चित् प्रजाः तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बी- जावापमकृत्वा भ्रश्यन्ते ताः प्रजाः न केवलं तस्मादृताेरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षर्तुपर्यन्त- मन्नस्य दुर्लभत्वात् । ‘याः’ तु प्रजाः, तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ‘ताः’ प्रजाः, अन्नस्य सुलभत्वात् कृत्स्नेऽपि ‘संवत्सरे’, प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि ता भ्रश्यन्तामिवेत्येतस्मिन् पूर्ववाक्ये भ्रंशस्यापादानवाचकं पञ्चम्यन्तं पदं किमपि नास्ति, तथापि वर्षर्तुप्रकरणबलेन तल्लाभाद्वर्षाभ्यो भ्रश्यन्ते ‘इति’, तस्य वाक्यस्य ‘अर्थः’, सम्पद्यते ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ * ॥

१ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २५

चतुर्थोऽनुवाकः ।

(१)अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यै॑व। विप्रस॑न्ने क॒नोनि॑के। आङ्के॑ चाऽङ्ग्रह॑णं॒ नास्ति॑। ऋ॒भूणां॒ तन्नि॑बोधत।(१)। (२)कन॑का॒भानि॒ वासा॑ꣳसि। अह॑तानि नि॒बोध॑त। अन्न॑मश्नी॒त

---

कल्पः। अक्षिदुःखोत्थितस्यैवेतिषडिहेह व खतपम इति चेति। अथ प्रथममाह। (१)“अ॒क्षिदुःखोत्थितस्यैव ० ऋभूणान्तन्निबोधत”(१) इति। अत्र शरदृतुर्वर्ण्यते। ‘अक्षिदुःखं’ नेत्ररोगः, तस्य हि ‘कनीनिके’ अक्षिमध्यवर्त्तिन्यौ तारके, ‘विप्रसन्ने’ नेत्रमलस्यापगतत्वाद्विशेषेण प्रसन्ने भवतः। वर्षर्त्तौ उत्पन्ना नेत्रपीडा शाम्यति यथा कनीनिके प्रसन्ने एवं सर्वं जगदपि मेघपङ्कादिमालिन्याभावात् प्रसन्नं भवति ततः ‘अक्षिदुःखोत्थितस्यैव’, इत्ययम् ‘एव’कारः उपमार्थः। किञ्च अक्षिरोगाभावात् सर्वो जन ‘आङ्के च’ अञ्जनेन चक्षुषी संस्करोत्यपि, तस्मिन् ऋतौ ‘अङ्ग्रहणं’ दृष्टिविरोधि नीहारादिकं ‘नास्ति’, ‘तत्’ सर्वं, ऋतुदेवानां ‘ऋभूणां’, सामर्थ्यमिति ‘निबोधत’ ॥

अथ द्वितीयमाह। (२)“कनकाभानि वासांसि ० अहं वो जीवनप्रदः”(२)इति। तेषामृभूणां देवानां ‘वासांसि’ वस्त्राणि, ‘कनकाभानि’ सुवर्णसदृशानि, ‘अहतानि’, नूतनत्वात् न क्वापि तेषु छिद्रं दृश्यते, हे बुभुत्सवः एवं ‘निबोधत’। किञ्च शरत्काले वाच एतादृश्यः प्रवर्त्तन्ते, हे जनाः ‘अन्नमश्नीत’ अस्मि-

E

२६ तैत्तिरीये आरण्यके

मृ॒ज्मी॒त । अ॒हं वो॑ जीव॒नप्र॑दः^(२) । ^(३)ए॒ता वा॒चः प्र॑- यु॒ज्यन्ते॑ । शर॒द्य॑चोपदृ॒श्यते॑ ॥ १ ॥ अ॒भि॒धू॒न्वन्तो॑ऽभि॒घ्नन्त॑ इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः^(३) । ^(४)अ॒मुतो जेतु॑मिषुमु॒खमिव॑ । सन्न॑द्धाः स॒ह द॑दृशे॒ ह ।

ऋतौ शरीरपुष्टिहेतुत्वाद्भक्ष्यं भोज्यं च पुष्कलं भक्षयत । ततो ‘मृज्मीत’ लेपान् शोधयत । ‘अहं’ शरदाख्य ऋतुः, ‘वः’ युष्माकं, ‘जीवनप्रदः’ सुखभोजनेन युक्तं जीवनं प्रयच्छामि ॥ अथ तृतीयमाह । ^(२)“एता वाचः प्रयुज्यन्ते ० वातव- न्तो मरुद्गणाः”^(३) इति । ‘यत्र’ यदा, ‘शरदाख्यः’ ऋतुः, ‘उप- दृश्यते’, तदानीमन्नमश्नोतेति ‘एता वाचः’, प्राणिभिः ‘प्रयु- ज्यन्ते’, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते । तस्मिन्नृतौ ‘मरुद्गणाः’ देवविशेषसङ्घाः, ‘अ- भिधून्वन्तः’ सर्वतः कम्पयन्तः, ‘अभिघ्नन्तः’ आभिमुख्येन हननं कुर्वन्तः, ‘इव’, ‘वातवन्तः’ तीव्रेण वायुना युक्ताः, भवन्ति ॥ अथ चतुर्थमाह । ^(४)“अमुतो जेतुमिषुमुखमिव ० वि- शिखासः कपर्दिनः”^(४) इति । ‘अमुतः’ वायुलोकात्, आगताः वायवः, ‘इषुमुखं’ योद्धृभिः शत्रुभिः प्रेरितं बाणाग्रं, ‘जेतुमिव’, ‘सन्नद्धाः’ कवचादिभृतः, ‘सह ददृशे ह’ सङ्घीभूता दृश्यन्त एव, हेमन्तेऽतिप्रबला वायवो युद्धार्थं सन्नद्धा इव सर्वतः प्रच- रन्ति । अत एव प्राणिनोपि युद्धार्थिन इव शीतवातोपद्रव-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २७

अप॒ध्व॒स्तैर्वस्ति॑व॒र्णैरिव॑ । वि॒शि॒खासः॑ कप॒र्द्दिनः॑^(४) । ^(५)अक्रु॑द्धस्य यो॒त्स्यमा॑नस्य । क्रु॒द्धस्ये॑व लो॒हिनी॑ । हे॒मन्तश्चक्षु॑षी वि॒द्यात् । अ॒क्ष्णयोः॑ क्षिप॒णोरि॑व^(५) ॥ २ ॥ ^(६)दुर्भिक्षं॑ दे॒वलो॒केषु॑ । मं॒नू॒नामु॒दकं॑ गृ॒हे । ए॒ता वाचः॑ प्र॑व॒दन्तीः॑ । वैद्यु॒तो या॑न्ति शैशि॒रीः^(६) । ^(७)ता

---

परिहाराय कञ्चुकाद्यावृता दृश्यन्ते । ‘अपध्वस्तैः’ तिरस्कृतैर्मलिनैः, ‘वस्तिवर्णैरिव’ वस्त्याकारैः कवचैरिव युक्ताः, ‘विशिखासः’, विविधशिखायुक्ताः, ‘कपर्दिनः’ केशबन्धयुक्ताश्च, प्राणिनो दृश्यन्ते । रजकैर्धौतानां घटितानां लिप्तानां वस्त्राणां अतिशैत्येन परित्यज्य नूतनाः स्थूलतन्तवो मलिनाश्च पटाः द्विचिगुणाः प्राव्रियन्ते, उष्णीषादिभिश्च शिरांसि वेष्ट्यन्त इत्यर्थः ॥

अथ पञ्चममाह । ^(५)“अक्रुद्धस्य योत्स्यमानस्य ० अक्ष्णयाः क्षिपणोरिवेति”^(५) इति । ‘अक्रुद्धस्य’ क्रोधरहितस्यैव ‘हेमतः’ हेमन्तर्त्तोः, ‘चक्षुषी’, ‘लोहिनी’ रक्ताकारे, ‘विद्यात्’ । तत्र दृष्टान्तः । ‘क्रुद्धस्य’ क्रोधाविष्टस्य, परान् हन्तुं पुरुषं प्रेरयतः अक्षिणी रक्ते तद्वत् । न चात्र क्रुद्धस्य ‘योत्स्यमानस्य’, इत्यनेन पुनरुक्तिः, उभयोरेकवाक्यत्वाङ्गीकारात् । क्रोधाविष्टपुरुषसाम्यं वक्तुं एक ‘इव’कारः । अक्षिसाम्यं वक्तुमपर ‘इव’कारः ॥

अथ षष्ठमाह । ^(६)“दुर्भिक्षं देवलोकेषु ० वैद्युतो यान्ति शैशिरोरिति”^(६) इति । पूर्वत्र यथा वाताभिघातादिकं हेम-

E 2

२८ तैत्तिरीये आरण्यक

अ॒ग्निः प॑वमा॒ना अन्वै॑क्षत । इ॒ह जी॑वि॒काम॑परि॒पश्य॑-
न् । तस्यै॒षा भव॑ति⁽७⁾ । ⁽८⁾इ॒हेह॑ वः स्वतपसः । मरु॑तः-

न्तस्य लक्षणमुक्तं । एवमत्र शिशिरस्य लक्षणमुच्यते । ‘देवलो-
केषु’ अन्तरिक्षभागेषु, ‘उदकं’, ‘दुर्भिचं’ भित्तितुमपि दुर्लभं,
तस्मिन्नृतौ वृष्टेरभावात् । ‘मनूनां’ मनुष्याणां, ‘गृहे’, कूपादि-
सद्भावात् ‘उदकं’, अल्पं विद्यते । तस्मादुदकार्थिभिर्गृहेषु गत्वा
जलं ग्राह्यं न तु मार्गेषु । तदस्मिन् ‘एताः’ एवंरूपाः, ‘वाचः’,
‘प्रवदन्तोः’ उच्चारयन्त्यः प्रजाः, ‘शैशिरोः’ शिशिरर्त्तौ विद्य-
मानाः, ‘वैद्युतः’ विद्युतसम्बन्धिन्यः, विद्युदुपलक्षितसन्तापयुक्ताः,
‘यान्ति’ मार्गे गच्छन्ति, तदिदं शिशिरर्त्तौर्लक्षणं । एभिः
षड्भिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

अतःपरं ब्राह्मणमुच्यते । ⁽७⁾“ता अग्निः पवमाना ० तस्यै-
षा भवति”⁽७⁾ इति । ‘अग्निः’, देवः ‘इह’, लोके प्राणिनां ‘जीवि-
कां’ जीवनहेतुमुदकम्, ‘अपरिपश्यन्’, ‘पवमानाः’ शोधयन्तीः,
निरुदकत्वं प्रकाशयन्तीः, मार्गे गच्छन्तीः, ‘ताः’ प्रजाः, ‘अन्ववैक्षत’
अनुसृत्यैवं विचारितवान्, एताः प्रजा एवं वदन्ति इह चोदकं
न पश्यामः किं वा प्राणिनां भविष्यतीतिचिन्तितवानित्यर्थः ।
‘तस्य’ अग्निविचारस्य, प्रतिपादिका ‘एषा’, ऋग्विद्यते ॥

तामृचमाह । ⁽८⁾“इहेह व स्वतपसः ० शर्म सप्रथा आवृणे”
⁽८⁾ इति । ‘स्वतपसः’ स्वायत्ततपसः, सन्तापोदकयोः स्वत-
न्त्रा इत्यर्थः, ‘सूर्य्यत्वचः’ सूर्य्यसमानदीप्तयः, तादृशा हे

१ प्रपाठके ५ अनुवाकः। २६

सूर्य॑त्वचः । शर्म॑ स॒प्रथा॒ आर्वृ॑णी॒(८) ॥ ३ ॥ दृश्यत इ॒वार॑णे ॥ अनु० ४ ॥

पञ्चमोऽनुवाकः । ⁽१⁾अतिताम्राणि वासा॑ꣳसि । षष्टिश्चत्रिꣳश॒तश्च च ।

‘मरुतः’, ‘वः’ युष्मत्सकाशात्, सप्रथाः’ विस्तारयुक्तं, ‘शर्म’ सुखकारणमुदकं, ‘इहेह’ एतेषु सर्वेषु जलरहितप्रदेशेषु, ‘आवृणे’ प्राणिजीवनार्थं अहमग्निः सर्वतः प्रार्थये, अनेनापि मन्त्रेण काञ्चिदिष्टिकामुपदध्यात् ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ * ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः । अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्त्वान्याप्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वेति यथा प्रवर्ग्यस्यादौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यते अन्ते शं नो वात इति शान्तिः पठ्यते, एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका अपि पूर्वेष्टकावत् अन्या आपो न भवन्ति किन्तु मदन्तिकाङ्कास्तप्ता आपस्तास्ततसृभिरुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह ।

(१)“अतिताम्राणि वासाꣳसि • अग्निशिखा असस्रुत”(१) इति ।

३० तैत्तिरीये आरण्यके

विश्वे॑देवा विप्र॑हरन्ति। अ॒ग्निजि॑ह्वा अ॒संश्च॑त^{(१)}। ^{(२)}नै- व दे॒वो न मर्त्य॑ः। न राजा॒ वरु॑णो वि॒भुः। ना॒ग्निर्नैन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः। मा॒दृक्कुंचन॒ विद्य॑ते^{(२)}। ^{(३)}दि॒व्यस्यैका॑ ध॒नुरार्त्निः॑। पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ॥ १ ॥ तस्येन्द्रो॑ वम्रीरू॒पेण॑। धनु॒र्ज्यामच्छि॑नत् स्व॒यम्^{(३)}।

---

यथा पूर्वत्र वसन्ताद्यृतुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां साराग- शुक्लवस्त्रादीनि एवमत्रापि शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानां 'असितास्राणि', वस्त्राणि आयुधानि च ऋष्ट्यादीनि ते च 'विश्वेदेवाः', तैर्ऋष्टिवजिग्रतग्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून् 'प्रहरन्ति', ततः 'अग्निजिह्वाः' अरुणकेतुकाग्निरूप- जिह्वायुक्ताः, 'असंश्चत' जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं कृतवन्तः ॥

अथ द्वितीयामाह। ^{(१)}“नैव देवो न मर्त्यः ॰ मादृक्कुचन विद्यते”^{(२)} इति। यदास्फोटनं विश्वेदेवैः कृतं। तदत्र स्पष्टी- क्रियते। 'कचन' कश्चन, कोऽपि देवः, 'मादृक्' मादृक् मत्स- दृशः, 'न विद्यते'। एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यं। सोऽयं विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ॥

अथ तृतीयामाह। ^{(३)}“दिव्यस्यैका धनुरार्त्निः ॰ मच्छि- नत् स्वयम्”^{(३)} इति। 'अस्य' विश्वेदेवजिह्वारूपस्यारुण- केतुकस्याग्नेः, 'एका धनुरार्त्निः' धनुष ऊर्ध्वकोटिः। 'दिवि',

१ प्रपाठके ५ अनुवाकः ॥ २१

$^{(४)}$तदि॑न्द्र॒धनु॒रित्यज्यं॑ । अ॒भ्रवर्णे॑षु चक्ष॑ते । ए॒तदे॒व शंयोर्बार्ह॑स्प॒त्यस्य॑ । ए॒तद्रु॒द्रस्य॒ धनु॑:।$^{(४)}$ । $^{(५)}$रु॒द्रस्य॑ त्वेव॒- धनु॒रार्त्तिः॑ । शिर॒ उत्पि॑पेष । स प्र॑व॒र्ग्यो॑ भवत् । त- स्मा॒द्यः स प्र॑व॒र्ये॑ण य॒ज्ञेन॒ यज॑ते । रु॒द्रस्य॒ स शिर॒: प्रति॑-

---

'श्रिता', 'अपरा' तु अधस्तनी कोटिः, 'पृथिव्यामाश्रिता' । वम्रयः पिपीलिकासमाना जन्तवः । यदीयवमनान् मृत्तिका द्रवीक्रियते । 'इन्द्रः' यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः सन् 'वम्रिरू- पेण', अधःकोटिसमीपे स्थाने स्थित्वा 'तस्य' अरुणकेतुकस्याग्नेः, धनुष्यवस्थितां 'ज्यां', 'स्वयं' 'अवाच्छिनत्' ॥

अथ चतुर्थीमाह । $^{(४)}$"तदिन्द्रधनु रित्यज्यं ॰ एतद्रुद्रस्य धनुर्हति"$^{(४)}$ इति । यस्य धनुषो ज्याच्छिन्ना 'तत्' तदेत्, अ- भिज्ञाः 'अभ्रवर्णेषु' मेघस्थितप्रकाशेषु, दृष्ट्या इन्द्रेणच्छिन्नत्वात् ज्यारहितं 'इन्द्रधनुः', इत्याचक्षते । योयं बृहस्पतिपुत्रः 'शंयुः', तस्यापि 'एतदेव', 'धनुः', अनेनैव धनुषाऽसौ स्वकार्यं सम्पाद- यति । 'एतद्रुद्रस्य धनुः', तस्मादिदमुत्कृष्टं रुद्रो नामात्रारुण- केतुकोऽग्निः । रुद्रो वा एष यदग्निरिति श्रुतेः । एताभिश्च- उष्णोदकरूपास्सप्तसप्तउपधेयाः ॥

अथ ब्राह्मणं । $^{(५)}$"रुद्रस्य त्वेव धनुरार्निः ॰ एवं वेद"$^{(५)}$ इति । यदेतत् उच्छिन्नज्याकं 'धनुः', तस्येन्द्रवधं पुराणं धनुष्टम्

३२ तैत्तिरीये आरण्यके

दधाति॑ । नैनꣳ॑रु॒द्र आ॒रुको॑ भवति । य ए॒वं वेद॑ ⁽५⁾ ॥ २ ॥
श्रियतायज॑तेची॒र्णिं च॑ ॥ ५ ॥

---

इत्येतावदेव न, किन्तु ज्यायां छिन्नायामुत्पतन्ती धनुष ऊर्ध्वा कोटिरर्चस्य रुद्रस्य गलमवष्टभ्य पूर्वमवस्थिता तस्य 'रुद्रस्य', 'शिरः', छिन्दन्ती ऊर्ध्वं नीत्वाऽधःपतन्ती 'पिपेष' तच्छिरश्चूर्णी-चकार । 'स' च पिष्टार्द्धशिरोभागः, 'प्रवर्ग्य'रूपेणाविर्बभौ । यस्माद्रुद्रस्य शिर एव प्रवर्ग्यः 'तस्मात्', प्रवर्ग्यसहितेन 'यज्ञेन', यः 'यजते', 'सः' अयं, 'रुद्रस्य', तत् 'शिरः', 'प्रतिदधाति' पुनः समादधाति । 'यः' पुमान् 'एवं' शिरःसमाधानप्रकारं, 'वेद', तम् 'एनं', 'रुद्रः', 'आरुको न भवति', तस्य हिंसां न करोतीत्यर्थः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ❀ ॥

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३३

षष्ठोऽनुवाकः ।

(१)अ॒त्यू॒र्ध्वाक्षोऽ॑ति॒रश्चा॑त् । शि॒शि॒रः प्र॒दृश्य॑ते । नैव रू॒पं न वासा॑ꣳसि । न चक्षुः॑ प्रति॒दृश्य॑ते(१) । (२)अ॒न्योन्यं॑

---

कल्पः । अत्यूर्ध्वाच इति त्रीण्यृतुमण्डलान्येव दृष्ट इति चेति ऋतुमण्डलशब्दस्य मन्त्रनामत्वादुपधेयानामिष्टकानामपि तदेव नाम । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)“अत्यूर्ध्वाचोतिरश्चात् ॰ न चक्षुः प्रतिदृश्यते”(१) इति । योऽयं ‘शिशिरः’, ऋतुः सोऽयं प्राणिषु प्रकर्षेण ‘दृश्यते’ । कीदृशः शिशिरः, ‘अत्यूर्ध्वाचः’, तस्मिन्नृतौ यदा शीतबाहुल्यं भवति तदानीं कम्पमानाः प्राणिनो हस्ताभ्यां उर आच्छादयन्तो मुखेन सीत्कारं कुर्वन्तो द्वे भ्रुवावत्यूर्द्धमुन्नमयन्ति, तदिदं तस्यर्त्तोरत्यूर्ध्वाचत्वं । शीतपीडितत्वादेव दक्षिणतो वामतो वा तिर्यङ् न पश्यति । तदिदम् ‘अतिरश्चात्’, इत्युच्यते । यत्तु शरीरस्य ‘रूपं’,तदपि शीतवेलायां प्राणिभिः ‘नैव’,‘दृश्यते’ । ‘वासांसि’, अपि नैव दृश्यन्ते ‘चक्षुः’, अपि दर्पणादौ ‘न प्रतिदृश्यते’ । रूपवस्त्रादिषु नात्यन्तमादरः किन्तु शीतपरिहारमेवान्विच्छन्तीत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“अन्योन्यं तु न हिंसतः ॰ सूर्यस्योदयनं प्रति”(२) इति । यौ परस्परमत्यन्तद्वेषिणौ युद्धार्थमुद्युक्तौ तावपि शिशिरर्त्तौ ‘अन्योन्यन्तु’, ‘न हिंसतः’ शीत-

३४ तैत्तिरीये आरण्यके

तु॒ न हि॑ꣳसातः । स॒तस्त॑ह्ये॒वलक्ष॑णम् । लो॒हि॒ता॒क्षि॒ण॒ शार॑शीर्ष्णा । सूर्य॑स्यो॒दयं॒ प्रति॑⁽२⁾ । ⁽१⁾त्वङ्क॑रोषि॒ न्यञ्ज॑लिकां । त्वङ्क॑रोषि नि॒जानु॑कां ॥ १ ॥

निवारणाय प्रावरण एव प्रयत्नयुक्तौ सन्तौ परस्परं हिंसा- मपि न कुरुतः, यदेतदीदृशं प्राणिनां वर्त्तनं 'तत्' 'एतत्' 'सतः' वर्त्तमानस्य, शिशिरर्त्तोः 'लक्षणं' देवेन सूर्येण सम्पादितं चिह्नं अनेन लक्षणेन शिशिरत्वं विद्यात् । किञ्च तस्यर्त्तौ- रभिमानिदेवताविग्रहे 'अक्षिण' चक्षुषी, 'लोहितः', वर्णः भवति 'शीर्ष्णा', शिरसि, 'शार' शारिमायाः, शुक्लिमायाः, यो वर्णः स वर्णे भवति । कस्मिन् काले अयं वर्णविशेष इति उच्यते । 'सूर्यस्योदयनं प्रति' सूर्योदयवेलायां । अत्र सर्वत्रोच्यमानेषु काललक्षणेषु यथा प्रजा सुसम्भवति तत्र प्रजाद्वारेण कालं लक्षयति । यत्तु प्रजासु न सम्भवति तत् साक्षादेव काला- भिमानिदेवतायां द्रष्टव्यं ॥

अथ तृतीयामाह । ⁽१⁾"त्वङ्करोषि न्यञ्जलिकां ० अमी वा- चमुपासतामिति"⁽१⁾ इति । हे शिशिरर्त्तौ 'त्वं', 'अञ्जलिकां' हस्ताग्रवर्त्तिनमञ्जलिं, 'निकरोषि' न्यग्भूतङ्करोषि, तथा 'जानुकां' जानुप्रदेशमपि, 'त्वं', 'निकरोषि' न्यग्भूतं करोषि । सर्वे प्राणिनः शीतबाहुल्यादग्निसेवार्थं हस्तौ न्यग्भूतौ कुर्वन्ति । उदरादिदेहावयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी अपि भूमि-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३५

नि जा॑नुका मे॒ न्य॑ञ्जलिका । अमी वाच॑मुपास॑ता- मिति॑^(३) । ⁽४⁾तस्मै॒ सर्व॑ ऋ॒तवो॑ नमन्ते । म॒र्या॒दा॒कर॒त्वात् प्र॑पुरो॒धां । ब्रा॒ह्म॒णं प्रा॒प्नोति॑ । य ए॒वं वेद॑ । स खलु

स्पर्शिनी यथाभवत्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति । स्वयमेवं कुर्वन्तो बुद्धिमन्तो प्रबुद्धान् बालान् प्रत्येवमुपदिशन्ति । हे बालाः ‘अमी’ भवन्तः, ईदृशीं ‘वाचमुपासतां’। कीदृशी वागिति तदु- च्यते । ‘मे’ मदीया, ‘जानुका’ न्यग्भूता भवतु, ‘अञ्जलिका’, अपि न्यग्भूता भवत्विति, श्रोतः ‘इति’ शब्द एवंविधलक्षणप्र- दर्शनार्थः। अनुक्तमप्येतादृशं लोकव्यवहारं दृष्ट्वा तमृतुं जानी- यात् । ऋतुमण्डलाख्यैरेतैर्मन्त्रैस्तिस्र इष्टका उपदध्यात् ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते। ⁽४⁾“तस्मै सर्व ऋतवो नमन्ते • तस्यै- षा भवति”⁽४⁾ इति। ‘यः’ पुमान्, ‘एवं’ उक्तैरनुवाकैः प्रतिपा- दितमृतुस्वभावं, ‘वेद’। ‘तस्मै’ पुरुषाय, ‘सर्वे’ ‘ऋतवः’ वसन्ताद- यः, ‘नमन्ते’ प्रह्वीभवन्ति स्वाधीना भवन्ति । किंच ‘स ब्राह्मणः’ ‘पुरोधां’ पुरतोऽवस्थितिं, सर्वेषु ब्राह्मणेषु प्राधान्यं ‘प्राप्नोति’ । ऋतूनां स्वाधीनत्वं दुःखानुत्पादकत्वं तस्मिन् स्वाधीनत्वे प्रा- धान्यप्राप्तौ च हेतुरुच्यते ‘मर्यादाकरत्वात्’, इति । अयं हि विद्वान् पुरुषः तेषां वसन्ताद्यृतूनां मर्यादां करोति यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये धर्माः तत्र तान् प्रवर्त्तयति । मर्यादाकरत्वमेव कथमिति तदुपपाद्यते । ‘स खलु’ विद्वान् ब्राह्मणः, देहपाता- दूर्ध्वं ‘संवत्सरः’ भूत्वा संवत्सरनिष्पादकादित्यरूपो भूत्वाऽऽरुण-

F 2