तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४० | तैत्तिरीये आरण्यके

ह्ममेरुन्न॑जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति^(२) । ^(३)यत्ते॑ शि॒ल्पं क॑श्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पुष्क॒लंश्चि॒त्रभा॑नु । य॒स्मि॒न् सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त सा॒कं ॥ १ ॥ तस्मि॑न्त्राजा॑नमधि॒विश्र॑येम॒मिति॑^(३) । ^(४)ते अ॒स्मै सर्वे॑-

---

दध्यात् । 'सः' च कश्यपमेरुपर्वतः, 'न', कदाचिदपि परित्यजति मेरुस्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । 'तस्य' कश्यपस्य, प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ॥

अथ तामृचं दर्शयति । ^(३)“यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावत् तस्मिन् राजानमधिविश्रयेममिति”^(३) इति । हे 'कश्यप', अष्टमसूर्य, 'यत्', 'ते' तव, 'शिल्पं' जगत्प्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म, 'यस्मिन्' स्वकीये प्रकाशरूपे चित्रकर्मणि, आरोगादयः 'सप्त सूर्याः', 'साकमर्पिताः' त्वया सह स्थापिताः, 'तस्मिन्' शिल्पे प्रकाशलक्षणे, 'इमं' यजमानं, 'राजानं' दीप्तियुक्तं कृत्वा, 'अधिविश्रय' सर्वेषामुपरि विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पं, 'रोचनावत्' प्रकाशयुक्तं, 'इन्द्रियावत्' इन्द्रियसामर्थ्ययुक्तं, 'पुष्कलं' सम्पूर्णं, 'चित्रभानु' विविधरश्मियुक्तं, इत्येषा काश्यपप्रतिपादिकाऽभिहिता ॥

कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टीकरोति । ^(४)“ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योतिः ॰ सूर्या इत्याचार्याः”^(४) इति । 'ते' सर्वे सप्तापि सूर्याः, 'अस्मै' जगत्प्रकाशनार्थं, 'कश्यपात्', सकाशात्

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः ॥ ४१

कश्य॒पाज्ज्योति॒र्लभ॑न्ते । तान्सोमः कश्य॒पादधि॑निर्ध- मति। भ्रस्ताकर्मकृदि॑वै॒वम्॑ । $^{(१)}$ $^{(५)}$प्रा॒णो जी॒वानीन्द्रि॑यजी- वा॒नि । स॒प्त शीर्ष॑ण्याः प्रा॒णाः । सूर्या इत्याचा॒र्याः॑$^{(५)}$ ।

ज्योतिर्लभन्ते । यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तः तथापि 'तान्' सूर्य्यान्, 'सोमः', देवः 'कश्यपात्', सकाशात् 'अधि- निर्धमति' अधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोध- यति सोमो हि तानाह्वय कश्यपसमीपं प्रापितवान्, तस्य कश्य- पस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं सम्पन्नमित्यर्थः । भ्रस्तेत्यादि- स्तत्र दृष्टान्तः, रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धनसाधन- मिवेत्याचष्टे । यथा चर्ममय्या दृष्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिता- ग्निना सुवर्णादेः किटादिकमपनीय 'भस्त्राकर्मकृत्' सुवर्ण- कारः, शोधयति एवं कश्यपसम्बन्धकारो सोमस्तान् सूर्य्यान्- शोधयत् ॥

तेषां सप्तसूर्य्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति । "$^{(५)}$प्राणो जीवानीन्द्रियजीवानि ॰ सूर्या इत्याचार्याः"$^{(५)}$ इति । मुख- नासिकयोः सञ्चारी यः 'प्राणः', स एव सप्तभिः वृत्तिभेदैः 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवं, केचित् 'आचार्याः', आहुः । 'जीवानि' जीवननिमित्तभूतानि, महदहङ्कारपञ्चतन्मात्ररूपाणि तत्त्वा- नि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अन्ये 'आचार्याः', प्रचक्षते । 'इन्द्रियजीवानि' चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवननिमित्तभूतानि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अपरे

४२ तैत्तिरीये आरण्यके

(३)अप॑श्यम॒हमे॒तान्त्स॒प्त सूर्य्या॒निति॑ । पञ्च॑ कर्णो॒ वात्स्या॑यनः । स॒प्तक॑र्णिश्च॒ प्लाक्षिः॑ ॥ २ ॥

आनु॒श्रवि॑क ए॒व नौ क॒श्यप॒ इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न

---

प्रचक्षते । शिरस्यवस्थितानि यानि सप्तच्छिद्राणि तेषु सञ्च- रन्तः 'प्राणाः', 'सप्त सूर्याः', 'इति', अन्ये । एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्य्यबुद्ध्या खैरुपास्यानि तत्त्वान्याहुः, अतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः ॥

अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति । (१)“अपश्यमहमेतान् ० महामेरुं गन्तुम्”(१) इति । 'पञ्चकर्ण- नामकः', कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिः 'एतान्' आरोग्यादीन्, 'सप्तसूर्यान्', प्रत्यक्षेणैव 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । तथा 'सप्त- कर्णनामकः', कश्चित् प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरपि 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । अतो मनुष्यैः सन्निहितत्वादेक एव सूर्य्योऽवलोक्यते, न तु व्यवहितत्वादितरे षट् सूर्या अवलोक्यन्ते । किञ्च तौ 'उभौ' अपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी, 'वेदयिते' इत्थं वेदयतः, प्राणिनः सर्वान् बोधयतः । किमिति तदुच्यते, 'कश्यपाख्यः' अष्टमः सूर्य्यः, 'नौ' आवयोः उभयोः, 'आनु- श्रविक एव', न तु प्रत्यक्षः गुरूपदेशमनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः, तत्रैवानुगतः, 'आनुश्रविकः', यत्ते शिल्पं कश्यपेत्यादि- मन्त्रादेवावगम्यत इत्यर्थः । प्रत्यक्षादर्शने हेतुमप्याहुः,

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४३

हि शेकुमि॑व महामे॒रुङ्कन्तुं॑(६) । (७)अप॑श्यम॒हमे॒तत् सू॑- र्यमण्डलं परिवर्त्त॑मानं । गार्ग्यः प्रा॑ण॒त्रातः । गच्छतं म॑हामे॒रुं । एक॑ञ्चाजह॒तं(७) । (८)भ्राजपटरपतङ्गा नि॒- ह्ने । तिष्ठ॑न्वात॒पन्ति॑ । तस्मा॑दि॒ह त॑म्न्रितपाः ॥ ३ ॥

‘महामेरुं’ कश्यपस्यस्थानं, ‘गन्तुं’, आवां ‘नहि शेकुमिव’ न शक्तौ भवाव एव, तस्माद्भेदादेव जानीवः ॥

अथ कश्यपदर्शिनमृषिमुदाहरति । (७)“अपश्यमहमेतत् ० एकञ्चाजहतं”(७) इति । गर्गस्य पुत्रः ‘प्राणत्रातनामकः’, कश्चित् महर्षिः तौ पञ्चकर्णसप्तकर्णौ प्रत्येवमुवाच, महामेरावेव ‘परिवर्त्तमानम्’, ‘एतत्’ कश्यपाभिधं, ‘सूर्य्यमण्डलं’, प्रत्यक्षेणैव ‘अपश्यं’, अतो हे मुनी युवामपि ‘महामेरुं’, ‘गच्छतं’ योग्येन मार्गेण गच्छतं, तत्त्वतस्तु दूहात्र* ‘अजहतं’ मेरुं कदाचिदप्यपरित्यजन्तम्, ‘एकं’ कश्यपाख्यं सूर्य्यञ्च, गच्छतं ॥

अथ मेरुगमने मार्गं दर्शयति । (८)“भ्राजपटरपतङ्गा निह्ने ० तस्मादिहातप्रितपाः”(८) इति । य एते सप्तसूर्याः तेषां मध्ये आरोगारख्यस्य अस्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्य्यस्य गतिः प्रसिद्धा, तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयः ते ‘निह्ने’ मेरुमार्गस्य निह्रुतप्रदेशे अधोभागे, ‘तिष्ठन्वातपन्ति’ अवस्थिताः सन्तो रश्मिभिरधोमुखैर्मेरुमार्गादधोवर्त्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाशयन्ति, ‘तस्मात्’, एषामधोमुखा रश्मयः ‘तस्मात्’, ‘इह’ लोके, ‘तन्नि-

G 2

४४ तैत्तिरीये आरण्यके

' अमुत्रे॒तरे॑ । तस्मा॑दि॒हात॑प्तितपाः^(८) । ^(९)तेषा॑मे॒षा भ॑व॑ति । स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॒प्रवि॑ष्टाः । तानन्वे॑ति प॒थिभि॑र्दक्षिणावा॒न् । ते अ॒स्मै॒ सर्वे॑ घृ॒तमात॑पन्ति । ऊर्जँ॑

---

तपाः' तपनशीलरश्मियुक्ताः, 'इतरे' तु भ्राजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये, खर्णेन ज्योतिष्मद्दिभागशस्त्रयः सूर्याः ते 'अमुत्र' मेरुमार्गादुपरिभागे, वर्त्तन्ते यस्मात् तेषां रश्मयः यदूर्ध्वमुखास्तस्मात्ते 'इह' अधो लोकेषु, 'अतप्तितपाः' तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति, भ्राजादीनामधोमुखरश्मित्वात् खर्णादीनामूर्ध्वमुखरश्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेरुं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः ॥

अथ सूर्याणां मध्यवर्त्तिमार्गप्रतिपादिकामृचमवतारयति । (९)“तेषामेषा भवति ॰ अनपस्फुरन्त इति”(९) इति । आरोग्दयः 'सप्त सूर्याः', 'दिवम्' अन्तरिक्षं, 'अनुप्रविष्टाः' अनुक्रमेणव्याप्ताः, 'दक्षिणवान्' शास्त्रोक्त इष्टकदक्षिणायुक्तोऽनुष्ठितारुणकेतुकाग्निः, प्रागुक्तान् सप्तसूर्याननुसृत्य 'पथिभिः' सूर्यवर्गद्वयवर्त्तिभिः शान्तमार्गैः, 'एति' मेरुं गच्छति, 'ते' सूर्याः, 'सर्वे', 'अस्मै' यजमानाय, 'घृतमातपन्ति' मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तुसम्पूर्णं यथा भवति तथा प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, 'ऊर्जं दुहानाः' भोग्यं क्षीरादिकं सम्पादयन्तः, 'अनपस्फुरन्तः' सन्तापमकुर्वन्तः, हे यजमान

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४५

दुहा॑ना अ॒नपस्फुर॑न्त॒ इति॑^{(९)}। ^{(१०)}स॒प्तर्त्विजः॒ सूर्या॑ इत्याचा॒र्याः^{(१०)}। ^{(११)}ते॒षामे॒षा भ॑वति^{(११)}। ^{(१२)}स॒प्त दि॒शो नाना॑सूर्याः ॥ ४ ॥ स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विजः॑। दे॒वा आ॑दित्या॑ ये स॒प्त। ते-

इहास्यतां इह भुज्यतामित्येवं प्रियोक्तिं वदन्ति। तथा चाथर्वणिका आमनन्ति, एह्येहोति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यरश्मिभिर्यजमानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदन्त्योर्चयन्त इति। इत्येषा सप्त सूर्या इत्यादिकामार्गप्रतिपादिका तयेष्टकामुपदध्यात्। तथा च बौधायनः। ‘सप्त सूर्याः सप्त दिशो नानापन्थानञ्चित्रं देवानामिति। चतस्रः सौरीः पुरस्तादिति’॥

इदानीं सूर्यस्वरूपे पक्षान्तरमुपन्यस्यति। ^{(१०)}“सप्तर्त्विजः ० इत्याचार्याः”^{(१०)} इति। य एते यज्ञे होत्रादयः ‘सप्तर्त्विजः’, त एव सप्त ‘सूर्याः’, ‘इति’, केचित् ‘आचार्याः’, प्रचक्षते॥

अस्मिन्नर्थे काञ्चिदृचमवतारयति। ^{(११)}“तेषामेषा भवति”^{(११)} इति। ‘तेषाम्’ ऋत्विग्रूपाणां सप्तसूर्याणां, प्रतिपादनार्था इयमृग्विद्यते॥

तामेतामृचं दर्शयति। ^{(१२)}“सप्त दिशो नानासूर्याः ० तेभिः सोमाभीरक्षण इति”^{(१२)} इति। अष्टसु दिक्षु मध्ये या प्राची सा सूर्यवतीति सर्वेषां प्राणिनां प्रसिद्धा। यास्त्वन्या आग्नेय्याद्याः ‘सप्त दिशः’, ता अपि नानाविधसूर्योपेताः, ते च सप्तसु दिक्षु

४६ तैत्तिरीये आरण्यके

भिः सोमाभीरक्ष॑ण॒ इति॑⁽१२⁾ । ⁽१३⁾तद॑प्याम्ना॒यः । दिग्- भाज ऋ॒तून् करो॑ति⁽१३⁾ । ⁽१४⁾ए॒तयै॒वावृता स॒हस्रसू- र्य॑ताया॒ इति॑ वैशम्पाय॒नः⁽१४⁾ । ⁽१५⁾तस्यै॒षा भव॑ति ।

---

अवस्थिताः । तत्स्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादयः 'ऋ- त्विजः', भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टा अच्छावाका आग्नीध्र इत्येते 'सप्त होतारः', य एतेऽत्र होत्रादयः 'ऋत्विजः', देवा भूत्वा सप्तादित्या इत्युच्यन्ते, हे सोमयागाधिपते 'तेभिः' होतृरूपैरादित्यैः, नोस्मान् 'अभि- रक्ष' । इत्यनयापीष्टकामुपदध्यात् ॥

ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थे इयमृगाहृता । तत्र दिशो नानासूर्या इत्येतदप्रस्तुताभिधानमित्याशङ्क्योत्तरमाह । (१३)“तदप्याम्नायः • करोति”⁽१३⁾ इति । यदुक्तं दिशां नाना- सूर्योपत्वं 'तदप्याम्नायः', शाखान्तरे कश्चिन् मन्त्रो ब्रूते, अतो वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव । नाप्रस्तुतं किञ्चित् तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति 'दिग्भाजः' तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्याः, 'ऋतून्' वसन्तादिसूचितानृतुधर्मान्, 'करोति' तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति, न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण त- त्तदृतुधर्माः सम्भवन्ति तस्मात् सन्त्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ॥

अथ कैमुतिकन्यायेन दिशां बहुसूर्यत्वं दृढीकरोति । (१४)“एतयैवावृताः • वैशम्पायनः”⁽१४⁾ इति । 'एतयैवावृताः'

१ प्रपाठके ७ अनुवाकः । 89

यद्याव॑ इन्द्र ते श॒तꣳ श॒तन्त॒ भूमी॑: । उ॒त स्युः । न त्वा॑व- जिन् स॒हस्रꣳ॒ सूर्या॑: ॥ ५ ॥ अनु॑ न जातमष्ट॒ रोद॑सी इति॑⁽१५⁾ । ⁽१६⁾नानालिङ्ग-

---

अनेनैव प्रकारेण ऋतुधर्मा यत्र सन्ति तत्र तत्सम्पादकः सूर्यो- स्तीतिन्यायेन, 'सहस्रसूर्यतायाः', सहस्रसङ्ख्याकसूर्योपेतत्वपर्यन्तं दिक्षु सूर्यभेदाः कल्पनीयाः, तत्र सप्तसूर्यत्वे किमाश्चर्यमिति 'वैशम्पायनः', आचार्यो मन्यते। आसहस्रमित्युपलक्षणं, अनन्ताः सूर्या इत्यर्थः ॥

अनन्तसूर्यप्रतिपादिकामृचमवतारयति । ⁽१५⁾"तस्यैषा भ- वति * अनुनजातमष्ट रोदसी इति"⁽१५⁾ इति । 'यत्' यदि, हे 'इन्द्र', 'ते' तव, 'शतं द्यावः स्युः' बह्वभिः शतसङ्ख्याभिर्युक्ताः द्युलोकाः सम्भवेयुः, 'उत' अपि च, 'शतं भूमी स्युः' बह्वीभिः शतसङ्ख्याकाभिर्युक्ता भूमयोऽपि यदि सम्भवेयुः, हे 'वज्रिन्', तदानीमपि रोदसीजातं द्यावापृथिव्योर्मध्ये समुत्पन्नं त्वां 'सह- स्रसूर्याः' सहस्रोपलक्षिता अनन्ताः सूर्याः, 'नान्वष्ट' नान्व- श्नुवते, त्वामनु न व्याप्नुवन्ति, एतावत्सु द्युलोकेषु भूलोकेषु च सत्स्वपि तत्र तत्र स्थितं त्वामनु सूर्याव्याप्तेरपर्याप्ता देशाः, सूर्याणामनन्तत्वादित्यर्थः । इत्यनयापीष्टका उपदध्यात् ॥

मन्त्रोक्तमनन्तसूर्यत्वं युक्त्योपपादयति । ⁽१६⁾"नानालिङ्ग- त्वात् * नानासूर्यत्वं"⁽१६⁾ इति । यद्येक एव सूर्यः स्यात्

४८ तैत्तिरीये आरण्यके

त्वादृतूनां नानो॒सूर्य॑त्वं^(१६)। ।^(१७)अ॒ष्टौ तु व्यवसिता इति॑^(१७)। ।^(१८)सूर्य॑मण्ड॒लान्य॒ष्टात् ऊ॒र्ध्वम्। तेषा॑मे॒षा भव॑ति^(१८)।(१९)चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒दनी॑कं। चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॑

---

तदानीं वसन्ताद्यृतूनां नानालिङ्गत्वं न स्यात् न हि कारण- भेदमन्तरेण कार्यभेदः सम्भवति । तस्मादृतुधर्मवैलक्षण्यसि- द्धये बहुसूर्यत्वमभ्युपेयं ॥

कथन्तर्हि पूर्वत्रकश्यपोऽष्टम इत्येवं सूर्याणामष्टसङ्ख्या स्वी- कृतेत्याशङ्क्य तदभिप्रायं दर्शयति। (१७)“अष्टौ तु व्यवसिता इति”(१७) इति । बाढं । सन्त्येव तत्तल्लिङ्गकल्पा अनन्ताः सूर्याः किन्तु तत्रास्ति कश्चिद्विशेषः, ‘व्यवसिताः’ निश्चिताः, सूर्याः ‘अष्टौ’ इत्येवंविधः पञ्चकर्णसप्तकर्णाभ्यां सप्तानां सूर्याणां प्रत्य- क्षेण दृष्टत्वात् प्राणवातेनाष्टमस्यापि दृष्टत्वात् ॥

अष्टसङ्ख्यां निगमयति । (१८)“सूर्य्यमण्डलान्यष्टात ॰ तेषा- मेषा भवति”(१८) इति । ‘तेषां’ अनेकसूर्य्यमण्डलानां, प्रतिपा- दिकेयमृग्विच्यते ॥

तामेतामृचं दर्शयति। (१९)“चित्रं देवानामुदगादनीकं ॰ सूर्य्य आत्माजगतस्तस्थुषश्चेति”(१९) इति । ‘चित्रं’ बहुमण्डल- रूपत्वेन विचित्रं, ‘देवानामकनीकं’ अन्धकाररूपवृत्रशरीरा- त्मकस्य शत्रोर्विनाशकत्वेन देवसैन्यरूपमादित्यमण्डलमुदगात् पूर्व्वस्यां दिश्युदेति तच्च मण्डलजातं मित्रादीनां चक्षूरूपं ।

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४६

वरु॑णस्याग्ने । आप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् । सूर्य्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्चेति॑^(१६) ॥ ६ ॥ सा॒कं जा॒क्षिर॒स्तन्नि॑तपा॒ नाना॑सूर्य्याः सूर्य्यो नव॑ च ॥ अनु० ॥ ७ ॥

---

अष्टमोऽनुवाकः ॥

^(१)क्केदमभ्रं॑ निवि॑शते । कायँ् सं॑वत्स॒रो मि॑थः । क्काहः॒ केयं दे॑व रा॒त्री । क्व मासा॑ ऋ॒तवः॑ श्रिताः^(१) ।

---

अन्धकार-निवारणेन चक्षुषोऽनुग्राहकत्वात् तादृशं सैन्यं ‘द्यावा- पृथिवी’, ‘अन्तरिक्षं’, च ‘आप्रा’ लोकत्रयं स्वकीयप्रकाशेनापूर्य वर्त्तते, तथाविधमण्डलसमूहस्वामी ‘सूर्य्यः’, ‘जगतः’ जङ्गमस्य, ‘तस्थुषः’ स्थावरस्य, ‘च’, ‘आत्मा’ स्वरूपं। इत्यनेनेष्टकामुपदध्यात्॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

---

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

कल्पः । पुरस्तात् क्वेदमभ्रमित्येकामिति । पाठस्तु । ^(१)“क्के- दमभ्रं निविशते ० क्व मासा ऋतवः श्रिताः”^(१) इति । आपो बिभ्रतीति ‘अभ्रं’ मेघस्वरूपं, तच्चाकाशे निरालम्बत्वेनास्माभिर्दृ-

H

५० तैत्तिरीये आरण्यके

(१) अर्धमासा॑ मु॒हूर्ताः॑ । निमेषास्त्रुटि॑भिः स॒ह । केमा आपो॑ निवि॑शन्ते । यदीतो यान्ति॒ सम्प्र॑ति(२) । (२) काला अप्सु निवि॑शन्ते । आपः॒ सूर्ये॑ समाहि॑ताः ॥ १ ॥

श्यते अतः कुत्राधारे निवसतौति प्रश्नः । नह्यालम्बनमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यं, एतच्चोपलक्षणं, कारणमपि किमिति प्रष्टुरभिप्रायः । एवं 'संवत्सराहोरात्रमासत्र्त्तवः', कस्मिन्नाश्रयेऽवस्थिताः किं वा तेषां कारणमिति हे 'देव' जगत्कर्त्तः, कथय । संवत्सरस्य बह्ववयवसमष्टित्वं द्योतयितुं 'मिथः', इत्युक्तं । बहवः कालावयवाः सम्भूय वसन्ति यत्र सोयं संवत्सरः ॥

कल्पः । अर्धमासा इत्युपरिष्टादिति । (२)"अर्धमासा मुहूर्त्ताः • यदीतो यान्ति सम्प्रति"(२) इति । 'अर्द्धमासमुहूर्त्तनिमेषाः', प्रसिद्धाः । कालपरमाणुद्वयात्मकः कालद्व्यणुकस्त्रुटिः तथाविधैः 'त्रुटिभिः', 'सह', अर्धमासादयः कुत्राधारे स्थिताः कुतश्चोत्पन्नाः । भूमौ वर्त्तमाना आपो याः सन्ति ताः 'यदि', घर्मकाले 'इतः' भूमेः सकाशात्, 'यान्ति' । दृश्यते हि तस्मिन् काले सर्वत्र जलशोषः । 'सम्प्रति' तदानीम्, 'इमाः' 'आपः', 'क निविशन्ते', च आसामाधारः कः ॥

कल्पः । काला अप्सु निविशन्त दूति । तत्र प्रथमामाह । (२)"काला अप्सु निविशन्ते • विद्युत्सूर्ये समाहिता"(१) इति । पूर्वमन्त्रद्वयोक्तानां प्रश्नानामिदमुत्तरं, संवत्सरादयः त्रुट्यन्ता-

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५१

अ॒भ्राण्यपः॒ प्र॑पद्यन्ते । वि॒द्युत्सूर्ये॑ समाहि॑ता^(३) ।

---

दयः कालाः पृष्टाः ते सर्वे 'कालाः', 'अप्सु निविशन्ते', । आपो वा इदमग्रे सलिलमासीत् । इत्यपां जगत्कारणत्वेनाम्नातत्वात् । तत्रैव कालानामवस्थानमुत्पत्तिश्च । तथाहि । मनुना तावदेवं स्मर्यते । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभमिति । परमेश्वरेण प्रथमं सृष्टास्वप्सु घनीभावसामर्थ्ये प्रक्षिप्ते सति ब्रह्माण्डं निष्पन्नं तच्च ब्रह्माण्डमभिन्नं सद्यावदवस्थितं तावतः कालस्य संवत्सर इति नाम सम्पन्नं । तथा च वाजसनेयिनो बृहदारण्यके समामनन्ति । तद्यद्रेत आसीत्संवत्सरो भवन्नहः पुरा ततः संवत्सर आभाति । एवं ब्रह्माण्डे महाप्सु संवत्सरे समुत्पन्ने सति तदवयवाः कालविशेषाः सर्वेऽप्यद्भ्य एवोत्पन्ना अप्स्वेव 'निविशन्ते', तदिदं कालप्रश्नोत्तरं । या एता 'आपः', भूमौ शुष्यन्ति ताः सर्वा रश्मिद्वारा 'सूर्ये समाहिताः', भवन्ति । घर्मकाले हि तीक्ष्णैः सूर्यरश्मिभिर्जलशोषः सर्वैः प्राणिभिर्दृश्यते । अतएव बुद्धिमद्भिरुक्तं सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविरिति । इदं च केमा आपो निविशन्त इत्यस्योत्तरं । तेभ्यः सूर्यरश्मिभ्यः सकाशात् 'अभ्राणि', जलं प्राप्नुवन्ति । रश्मयो हि खनिजजलं धूमज्योतिर्मरुतां मेलनेनाभ्राकारमापादयन्ति । अतोऽभ्रस्य रश्मिगता आप एवोत्पत्तिकारणमाधारश्च । इदं च केदमभ्रमितिप्रश्नस्योत्तरं । येयं 'विद्युत्', मेघेषु दृश्यते सेयं 'सूर्ये समाहिता' ।

H 2

५२ तैत्तिरीये आरण्यके

(४)अनवर्णे॑ इ॒मे भूमी॑ । इ॒यञ्चा॑सा॒ च रोद॑सी(४) । (५)किँ॒ स्वि॒दचा॒न्तरा॑भूत् । येने॒मे वि॑धृ॒ते उ॒भे । वि॒ष्णु- ना॑ वि॒धृते॒ भूमी॑ । इति॑ व॒त्सस्य॑ वेद॒ना(५) । (६)इरा॑-

सूर्य्यरश्मेरेव विद्युदाकारेण परिणतत्वात् । एतदुत्तरसामर्थ्यात् क्वेयं विद्युन्निविशत इत्यपि प्रश्नोऽत्र द्रष्टव्यः ॥

अथ द्वितीयामाह । (४)"अनवर्णे ॰ रोदसी"(४) इति । वर्णो रूपविशेषः । तद्राहित्यमवर्णत्वं कुरूपत्वं केनापि कुरूप- त्वेन रहितम् अनवर्णत्वं सुरूपत्वं, 'इमे भूमी', उभे 'अनवर्णे', सुरूपे दृश्येते । अत्र द्विवचनान्तभूमिशब्देन विवक्षितमर्थं श्रुति- रेव ब्रूते । 'इयं च' भूमिरपि, 'असौ च' द्यौरपि, एते 'रोदसी' द्यावापृथिव्यौ, भूमिशब्देन विवक्षिते इत्यर्थः । द्यावापृथिव्योः सुरूपत्वं नाम बहुविधदेवपरिपूर्णत्वं ॥

कल्पः । किंस्विद्वेति पञ्च वैष्णवीति । तत्र प्रथमामाह । (५)"किँ स्वि दचान्तराभूत् ॰ वेदना"(५) इति । 'येन' वस्तुना, 'इमे' द्यावापृथिव्यौ, 'उभे', अपि 'विधृते' विशेषेण सर्वजग- दाधारत्वेन धृते, 'अत्रान्तरा' अनयोर्द्यावापृथिव्योर्मध्ये 'किं- स्विद्भूतं' किं नाम वस्तु तादृशं विधारकम्भूत्, इति प्रश्नः । 'विष्णुना' व्यापिना परमेश्वरेण, 'भूमी' द्यावापृथिव्यौ, 'विधृते', 'इति' एवं, 'वत्साख्यस्य', महर्षेः 'वेदना' विज्ञानं । वत्सो हि स्तुतिकर्त्ता, स च विष्णुमेव द्यावापृथिव्योर्विधारकं स्मरति । इदञ्च किंस्विद्वेति प्रश्नस्योत्तरं ॥

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ५३

वती॑ धे॒नुम॑ती॒ हि भू॒तं। सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये॑ ॥ ॥ २ ॥ व्य॑ष्टभा॒द्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते। दा॒धर्ध॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः॑।^(६)। ^(७)किं तद्विष्णो॒र्बल॑माहुः*। का दी॒प्तिः किं प॒राय॑णं। एको॒ यद्दार॑यद्दे॒वः। रेज॑ती॒ रोद॑सी उ॒भे^(७)।

---

अथ द्वितीयामाह । ^(१)“इरावती ० मयूखैः”^(१) इति । ‘मनुषे’ मनुष्यार्थम्, ‘एते’ द्यावापृथिव्यौ, ‘इरावती’ अन्नवत्यौ बह्वन्नयुक्ते, ‘धेनुमती’ धेनुमत्यौ, ‘सूयवसिनी’ शोभनैर्यवसै- र्भक्ष्यैर्युक्ते, ‘दशस्ये’ दातुमर्हे, ‘भूतं’ अन्नादिदानशक्ते भवतः । ‘रोदसी’ द्यावापृथिव्यावेतादृश्यौ, ‘व्यष्टभ्नात्’ विष्णुर्विशेषेण धृतवान् । हे ‘विष्णो’, त्वं ‘पृथिवीम्’ एतां द्युलोकसहितां, ‘अभितः’ अध उपरि च, ‘मयूखैः’ शङ्कुस्थानीयै रश्मिभिः ‘दाधर्थ’ धृतवानसि ॥

अथ तृतीयामाह । ^(७)“किं तद्विष्णोर्बलमाहुः ० रोदसी उभे”^(७) इति। ‘यद्देवः’ यो विष्णुः ‘एकः’, एव, ‘रेजती’ राज- माने, ‘रोदसी’ द्यावापृथिव्यौ, ‘उभे’, ‘धारयत्’ धृतवान् । तस्य ‘विष्णोः’, ‘किं तद्वलं’ तादृशी शक्तिः कुत आगता, यैर्मयूखै- र्धृतवान् सा ‘दीप्तिः’, ‘का’ कुतत्या, ‘किं’, च ‘परायणं’ तस्य सहायभूतं वस्तु, इति प्रष्टारः ‘आहुः’ ॥

---

* B. is here defective.

५४ तैत्तिरीये आरण्यके

^(८)वाता॒द्विष्णो॒र्बल॑माहुः । अक्ष॑रा॒द्दीप्ति॒रुच्य॑ते । त्रि॒प॒दाद्द्वा॑रयद्देवः । यदिष्णो॑रे॒कमु॑त्त॒मम्^(८) ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(८)“वाताद्विष्णोर्बलमाहुः ॰ यदिष्णोरेकमुत्तमं”^(८) इति । विष्णुर्हि वातरूपं सूत्रात्मानमुत्पाद्य तेन सूत्रेण सर्वं जगद्धारयति । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति । वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायञ्च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्तीति । तस्मात् ‘विष्णोः’, ‘बलं’ धारणसामर्थ्यं, ‘वातात्’, आगतम् इत्यभिज्ञा उत्तरं ‘आहुः’ । ‘दीप्तिः’ जगदवभासकं ज्योतिः, तच्च विष्णोः ‘अक्षरात्’ विनाशरहितात् स्वकीयात् परमपदात्, भवतीत्यभिज्ञैः ‘उच्यते’ । ‘विष्णोर्हि जगत्सृष्ट्यादिनिर्वाहकमुपासकैरुपास्यमिदम्, अपरं, यच्च ज्ञानिभिर्ज्ञेयं, परमम् । अतएवाम्नायते । तद्विष्णोः परमम्पदं सदा पश्यन्ति सूरय इति । तत्र परविद्यागम्यं स्वरूपं विनाशराहित्यादक्षरम् । अतएवाथर्वणिका आमनन्ति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति । तस्मादक्षरात् जगदवभासिका चैतन्यरूपा दीप्तिर्लभ्यते । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः । इदृच्च का दीप्तिरित्यस्योत्तरं । पुरुषसूक्ते । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीत्याम्नायते । सर्वमप्येतज्जगत् अस्य परमेश्वरस्य चतुर्थोंऽशः । अवशिष्टमंशत्रयं व्यवहारातीतत्वादमृतमविनश्वरं । स द्योतनात्मके स्वस्वरूपे सर्वदावतिष्ठते । तादृशात् ‘त्रि-

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५५

(९)अ॒ग्नयो॑ वाय॒वश्चै॑व । ए॒तद॑स्य परा॒यण॑म्(९) । (१०)पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ परं॑ मृ॒त्युं । अ॒व॒मं म॑ध्य॒मं च॑तुं । लो॒कञ्च॑ पु॒ण्यपा॒पानां॑ । ए॒तत् पृ॑च्छा॒मि सम्प्र॑ति(१०) । (११)अ॒मु-

पात्'स्वरूपाद्ब्रह्मणो लब्धसामर्थ्यो 'देवः' विष्णुः, 'धारयत्', सर्वं जगद्धारयति, 'यत्' त्रिपादमृतु, 'विष्णोरेकम्', एव 'उत्तमं', स्वरूपं तस्मात्त्रिपादादिति पूर्वत्रान्वयः । अथवा एतदुत्तरवशात् पूर्वेत्रैको यद्धारयदिति वाक्ये कथमेको धृतवानिति प्रश्न उन्नेयः ॥

अथ पञ्चमोमाह । (९)“अग्नयो ० परायणं”(९) इति । य एते 'अग्नयः' सावित्रादय आरुणकेतुकान्ताः, ये च तत्-सखिभूता 'वायवः', 'च'काराद्येऽप्यादित्याः, 'एतत्' सर्वं देवता-जातं, 'अस्य' विष्णोः, 'परायणं' सहकारिभूतं, इदञ्च किं परायणमित्यस्योत्तरं ॥

कल्पः । पृच्छामि त्वा परं मृत्युमिति चतस्रो मृत्युमतीरिति । तत्र प्रथमामाह। (१०)“पृच्छामि ० सम्प्रति”(१०) इति। अत्र कश्चिन्मुनिर्जिज्ञासुरभिज्ञमन्यं मुनिं पृच्छति । हे अभिज्ञमुने 'त्वां', प्रति चतुर्विधान् मृत्यून् 'पृच्छामि' । परोऽवमो मध्यमश्चतुर्थश्चेत्येते मृत्यवः तेषां स्वरूपं ब्रूहि । चतुर्थ इत्येतस्मिन्नर्थे 'चतुः' शब्दः, तथा पुण्यकृतां पापिनाञ्च 'लोकं', ब्रूहि । एतत् सर्वमिदानीं 'पृच्छामि' ॥

अथ द्वितीयामाह । (११)“अमुमाङ्कः ० चन्द्रमाश्चतुरुच्य-

५६ तैत्तिरीये आरण्यके

मा॑हुः परं॑ मृ॒त्युम् । प॒वमा॑नन्तु म॒ध्य॒मम् । अ॒ग्निरे॒वाव॑मो॒ मृ॒त्युः । च॒न्द्रमा॑श्चतु॒रुच्य॑ते^{(११)} ॥ ४ ॥ ^{(१२)}अ॒ना॒भो॒गाः परं॑ मृ॒त्युम् । पा॒पाः संय॑न्ति स॒र्वदा॑ । आ॒भो॒गास्त्वेव संय॑न्ति । यत्र॑ पु॒ण्यकृ॑तो॒ जनाः॑^{(१२)} ।

---

ते''(११) इति । इदमभिज्ञस्योत्तरं । योऽसावादित्यः 'अमुं', एव 'परं मृत्युं', पूर्वे महर्षयः 'आहुः' । आदित्यस्य परिस्पन्दबाहुल्येनायुषः क्षये सति मृत्योरलङ्घनीयत्वात् । 'पवमानं', वायुं 'मध्यमं', 'मृत्युमाहुः' । प्राणवायोर्नाडीष्वन्यथासञ्चारे सति तत्क्लेशेन मृत्युः प्राप्यते । स च प्राणायामकुशलैर्योगिभिः क्लेशेन समाधातुं शक्यते । तस्मान्मध्यमो मृत्युः । जाठराग्निर्यदा मन्दो भवति तदा व्याधिद्वारा मृत्युः प्राप्नोति स च चिकित्सकैरल्पप्रयासेन समाधातुं शक्यते तस्मात् 'अग्निरवमो मृत्युः' । 'चन्द्रमाः', ओषधीनामधिपतिः, तदनुग्रहाभावे सत्यन्नाभावान्मृत्युः प्राप्नोति । तस्मादसौ चतुर्थो मृत्युः ॥

अथ तृतीयामाह । (१२)“अनाभोगाः परं मृत्युं ० यत्र पुण्यकृतो जनाः”(१२) इति । 'पापाः' श्रुतिस्मृत्युल्लङ्घनेन पापमेवाचरन्तः पुरुषाः, 'अनाभोगाः' सुखलेशेनापि हीनाः कृमिकीटादयः सन्तः, 'सर्वदा परं मृत्युं', 'संयन्ति' कतिपयैरेवादित्यपरिस्पन्दैरल्पायुषः सन्तः पुनः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते च, सेयं सर्वदा परं

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः ॥ ५७

(१३)ततो॑ म॒ध्यम॑माय॒न्ति । च॒तुर्म॑ग्निं च॒ सम्प्र॑ति⁽१३⁾॥ (१४)पृच्छा॑मि त्वा॑ पाप॒कृतः॑ । यत्र॒ यात॑यते य॒मः । त्व- नस्तद्ब्रह्मन् प्रब्रू॑हि । य॒दि वेत्थाऽस॑तो गृ॒हान्⁽१४⁾ ॥ ५ ॥ (१५)क॒श्यपा॑दुदि॒ताः सूय्याः॑ । पा॒पान्नि॑र्घ्नन्ति॒ सर्व॑दा ।

मृत्युं प्राप्ताः । ये तु श्रुतिस्मृतिमार्गवर्त्तिनः ते सर्वेऽपि 'आभोगाः' सम्पूर्णाः सर्वभोगयुक्ताः सन्तः, तादृशं स्थानं प्राप्नुवन्ति । 'यत्र' यस्मिन् स्वर्गे, पूर्वे 'पुण्यकृतो जनाः' देवाः, वर्त्तन्ते तत्र गच्छन्ति । एतत्तु लोकञ्च पुण्यपापानामित्यस्योत्तरं ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१३)“ततो ० सम्प्रति”(१३) इति । 'ततः' पूर्वोक्तेभ्योऽत्यन्तपापकृद्भ्योऽत्यन्तपुण्यकृद्भ्यश्च, अन्ये ये पुरुषाः मिश्राणि पुण्यपापान्याचरन्ति ते 'सम्प्रति' मनुष्यजन्मनि, मध्य- माधमचतुर्थमृत्युञ्च तदा प्राप्य प्रतीकारैः समादधते । एतदपि पुण्यपापलोकप्रश्नस्योत्तरं ॥

कल्पः । पृच्छामि त्वा पापकृतस्ततस्रो निरयवतीरिति । तत्र प्रथमामाह । (१४)“पृच्छामि ० गृहान्”(१) इति । हे 'ब्रह्मन्', 'त्वां' इन्द्रं, 'पृच्छामि' । किं पृच्छसीति तदुच्यते । 'पापकृतः', प्राणिनो 'यमः', 'यत्र' स्थाने, 'यातयते' क्लेशयति, तत्र स्थानं 'नः' अस्मभ्यं, त्वं 'प्रब्रूहि' । 'यदि', 'असत:' पापिनो जन्तोः, 'गृहान्' पातकानि, 'वेत्थ', तर्हि शुश्रूषवे मह्यं ब्रूहि ॥

अथ द्वितीयामाह । (१५)“कश्यपादुदिताः ० वासवैः”(१५)

५८ तैत्तिरीये आरण्यके

रोद॑स्योरन्त॒र्देशेषु॑ । तत्र॒ न्यस्य॑न्ते वास॒वैः^{(१५)} । ^{(१६)}तेऽ- शरीराः प्र॑पद्यन्ते । यथा॑ऽपुण्य॒स्य कर्म॑णः । अ॒पाण्यपा- द॑केशासः । तत्र॒ तेऽयो॑नि॒जा जनाः॑^{(१६)} । ^{(१७)}मृत्वा

---

इति । योऽयं कश्यपाख्योऽष्टमः सूर्य्यो महामेरौ नित्यं वसति । तस्मादुत्पन्ना आरोगरादयः सप्तसूर्याः तदीयमूर्त्तिविशेषा अन्ये सहस्रसङ्ख्याकाः ते सर्वेऽपि ‘रोदस्योरन्तः’ द्यावापृथिव्योर्मध्यदेशेषु रौरवादिनरकप्रदेशेषु, ‘पापान्’ पापिनः प्राणिनः, ‘सर्वदा’, ‘निर्घ्नन्ति’ निःशेषेण मारयन्ति, मारिताश्च ते पापिनः ‘वासवैः’ निवासहेतुभिः सूर्य्यरश्मिरूपैर्देवैः, ‘तत्र’, ‘न्यस्यन्ते । तेष्वेव नरकप्रदेशेषु पुनरपि बाधिता उत्पाद्य स्थाप्यन्ते ॥

अथ तृतीयामाह । ^{(१६)}“तेऽशरीराः ० निजा जनाः”^{(१६)} इति । ‘ते’ पापिनः, तेषु नरकस्थानेषु ‘अशरीराः’ सम्पूर्णावयवसमीचीनावयवरहिताः, ‘प्रपद्यन्ते’ जन्म प्राप्नुवन्ति, ‘अपुण्यस्य कर्मणो यथा’, योग्यं तथा प्राप्नुवन्ति । तत्र कश्चित्पाणिशून्यः कुणिर्भवति । अपरः पादहीनः पङ्गुर्भवति । अपरः केशहीनः खलतिर्भवति । एवम् ‘अपाण्यपादकेशासः’, विकृतशरीरा जायन्ते । किञ्च तेषु नरकस्थानेषु केचित् ‘अयोनिशाः’, जन्तवो भवन्ति । तन्मध्ये केचित्स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः । अपरे उद्भिदाः तरुगुल्माद्या भवन्ति । अतएव वाजसनेयिनः । पञ्चाग्निविद्यायां दक्षिणोत्तरमार्गरहितानां पा-

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५६

पुन॑र्मृ॒त्युमाप॑द्यन्ते । अ॒द्यमा॑नाः स्वक॒र्मभिः॑ ॥ ६ ॥

आशा॑तिकाः कृम॑य इव । ततः॑ पूयन्ते वास॒वैः(१७)।

(१८)अपैतं मृत्युं जयति । य एवं वेद॑ । स खल्वे॒वंवि॒द्ब्रा-

पिनामीदृशं जन्माम॑नन्ति । अथ य एतौ पन्थानौ न विदुः, आ कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकमिति । छान्दोगाश्चैवमामनन्ति तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावृत्तानि भूतानि भवन्तीति ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१७)"मृत्वा ० वासवैः"(१७) इति । तेषु नरकस्थानेषूत्पन्नाः प्राणिनः सकृत् 'मृत्वा पुनः', उत्पद्यन्ते 'मृत्युं', प्राप्नुवन्ति, जन्ममरणसहस्राणि प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । ते च 'स्वकर्मभिः' स्वकीयैः पापैः, 'अद्यमानाः' भक्ष्यमाणाः, कर्मपरवशा इत्यर्थः । तेषामेव मध्ये अस्मत्प्रत्यक्षसिद्धो दृष्टान्त उदाह्रियते । 'आशातिकाः' आगत्य शात्यमानाः अस्माभिरेव बाध्यमानाः शिरोवस्त्रखट्टादिषु वर्त्तमानाः, 'कृमय इव' यूकामत्कुणादय इव, यूकादयः पापिनो यथास्माभिः प्रति- क्षणं मार्यन्ते एवमन्येपि पापिनो देवैर्मार्यन्ते इत्यर्थः ॥

अथ ब्राह्मणं । (१८)"अपैतं ० सिद्धागमनः"(१८) इति । 'यः' पुमान्, 'एवं' कश्यपादुदिताः सूर्या इत्याद्युक्तप्रकारेण, कश्यपमहिमानं जानाति असौ 'एतमपमृत्युं' कृमिकीटाद- केषूक्तमपकृष्टमृत्युं, 'जयति' । विदुषः पापेष्वप्रवृत्तेर्युक्तो मृत्यु- ञ्जयः । किञ्च 'स खलु' 'ब्राह्मणः', 'एवंवित्' कश्यपमहिमा-

२