तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६ प्रपाठके ४ अनुवाकः । ६७३

मि॒ष्टापू॒र्त्तेन॑ प॒रमे व्यो॑मन्। यत्र॒ भूम्यै॑ वृण॒से तत्र॑ गच्छ॒ तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु^(७)। ^(८)यत्ते॑ कृ॒ष्णः श॑कु॒न आ॒तुतो॑द पि॒पीलः॑ स॒र्प उ॒तवा॒ श्वाप॑दः। अ॒ग्निष्टद्विश्वा॑-

---

उत्कृष्टे स्वर्गे, ‘इष्टापूर्त्तेन’ श्रौतस्मार्त्तकर्मफलेन, सङ्गतो भव ‘भूम्यै’ भूम्यां, ‘यत्र’ यस्मिन् देशविशेषे, ‘वृणसे’ जन्म प्रार्थयसे, ‘तत्र’, ‘गच्छ’ । ‘सविता देवः’, त्वां ‘तत्र’, ‘दधातु’ स्थापयतु ॥

अथ तृतीयामाह । ^(८)“यत्ते कृष्णः शकुनः ० ब्राह्मण- माविवेश^(८)” इति । हे प्रेत तव देहे ‘कृष्णः’, ‘शकुनः’ पक्षिविशेषः, ‘यत्’ अङ्गं, ‘आतुतोद’ ईषद्व्यथितमकरोत् । ‘पिपीलः’ पिपीलिका वा, ‘सर्पः’, वा ‘यत्’ अङ्गं, ‘आतुतोद’ । ‘उतवा’ अथवा, ‘श्वापदः’* अन्योपि जीवः, व्यापात्तिहेतुः, ‘आतुतोद’ । अयं ‘अग्निः’, देवः ‘तत्’ अङ्गं, ‘विश्वात्’ सर्वस्मादुपद्रवात्, ‘अनृणं’ ऋणरहितं, उपद्रवरहितं, ‘कृणोतु’ करोतु । ‘यस्य सोमः’, ‘ब्राह्मणे’ एतदीये ब्राह्मणशरीरे, ‘आविवेश’ यागकाले प्रविष्टवान्, सोऽपि ‘अनृणं’, करोतु ॥

कल्पः । अथैनत् आदग्धं उदकुम्भैः खवोत्चितमवोक्ष्य या अस्य स्त्रीणां मुख्या सा सव्ये पाणौ नीललोहिताभ्यां सूत्राभ्यां त्रिग्रन्थ्य

---

* श्ववत्यादा यस्य व्याघ्रादेः सः, अपि वा तुतोद इति E चिह्नितपु- स्तकपाठः ।

४ M २

६७४ तैत्तिरीये आरण्यके

दनॄणं कृ॑णोतु सोमो॒ यश्च॑ ब्राह्म॒णमा॑वि॒वेश॑^(८) । ^(१)उ- त्तिष्ठाऽत॑स्तनु॒व॒ग्ं॒ सम्भ॑रस्व मेह गात्र॒मव॑हा मा शरी॑रं । यच्च॒ भूम्यै॑वृणसे॒ तच्च॑ गच्छ॒ तच्च॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धा- तु । इ॒दन्न॒ एक॑म्पर॒ उत॒ एकं॑ तृतीये॑न॒ ज्योति॑षा सं-

---

श्मशानमन्वास्थाय अपामार्गेण सकृदपमृज्य दत्तः शिरस्तो वा अस्थि गृह्णाति, उत्तिष्ठाऽतस्तनुवग्ं सम्भरस्व मेह गात्रमवहा मा शरीरं । यच्च भूम्यै वृणसे तच्च गच्छ तच्च त्वा देवः सविता दधात्विति, इदन्न एकमिति द्वितीयं, पर उत एकमिति तृतीयं, तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्वेति चतुर्थं, संवेशनस्तनुवै चारुरेधीति पञ्चमं, प्रियो देवानां परमे सधस्थ इति षष्ठं इति । (६ मन्त्रः ।) हे प्रेत 'अतः' अस्मात् दहनदेशात्, 'उत्तिष्ठ' । 'तनुवं' शरीरं, 'सम्भरस्व' सम्पादय, 'इह' दहनदेशे, 'गात्रं' अङ्गं, एकमपि 'मा अवहाः' मा परित्यज । 'शरीरं', अपि 'मा अवहाः', मा परित्यज । यत्रेत्यादि पूर्ववत् । हे प्रेत 'ते' तव सम्बन्धि, 'इदमेकं' अस्थि, 'उत' अपिच, 'परः' परस्तात्, 'ते' तव सम्बन्धि, 'एकं' अस्थि, हे प्रेत एतदस्थिरूपेण पूर्वद्वयापेक्षया 'तृतीयेन', 'ज्योतिषा' प्रकाशेन, 'संविशस्व' संयुक्तो भव । 'तनुवे' शरीरसिद्ध्यर्थं, 'संवेशनः' सर्वेषामस्थ्नां योजयिता, 'चारुरेधि' रमणीयो भव । 'परमे सधस्थे' उत्कृष्टे सहोपवेशनस्थाने, 'देवानां', 'प्रियः', भव ॥

६ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६७५

विश॑स्व। संवे॒शन॑स्तनु॒वै चा॒रु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ प॒र॒मे स॒धस्थे॑^(९)। ^(१०)उत्ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॒ प्रद्र॑वौकः कृणुष्व प॒र॒मे व्यो॑मन्। य॒मेन॑ त्वं य॒म्या संवि॑दानोत्त॒मन्नाक॒मधि॑रोहे- मं^(१०)। ^(११)अश्म॑न्वती रे॒वती॒र्यद्दे॑ दे॒वस्य॑ सवि॒तुः प॒वित्रं॑

---

कल्पः। अथैतान्यस्थीनि अद्भिः प्रक्षाल्य कुम्भे वासते वा कृत्वा आदाय उपोत्तिष्ठति, उत्तिष्ठ प्रेहि प्रद्रवौकः कृणुष्व परमे व्योमन्। यमेन त्वं यम्या संविदानोत्तमं नाकमधिरोहेममिति। (१० मन्त्रः।) हे प्रेत अस्मात् स्थानात् 'उत्तिष्ठ'। उत्थाय च · 'प्रेहि' प्रकर्षेण गच्छ। गमनकालेऽपि 'प्रद्रव' शीघ्रं गच्छ। गत्वा च 'परमे व्योमन्' उत्कृष्टे स्वर्गे, 'ओकः' 'कृणुष्व' स्थानं कुरु। कृत्वा च 'त्वं', 'यमेन' 'यम्या' च स्त्रीपुरुषाभ्यामुभाभ्यां सह, 'संविदाना' संविदानः, ऐक- मत्यं प्राप्तः सन्, 'इदमुत्तमं नाकं' स्वर्गभोगं, 'अधिरोह' प्राप्नुहि॥

कल्पः। शम्यां पलाश्रे वा कुम्भं निधाय जघनेन कुम्भं कूर्च्चा- दिसमानमाश्मनात् मृदा स्नातीत्येके इति। तत्र पूर्वोक्तानां मन्त्राणां प्रतीकानि दर्शयति, अश्मन्वती रेवतीर्यद्दे देवस्य सवितुः पवित्रं या राष्ट्रादुदुद्यन्तममस्परि धाता पुनाविति। (११मन्त्रः।) ॥

सोमयाजिनस्तु पुनर्दहनं कर्त्तव्यं, पुनर्दहनान्तं सोमयाजिन इति सूत्रेऽभिहितत्वात्। तत्प्रकारस्तु कल्पे दर्शितः, अथ यदि पुनर्धक्ष्यन्तः स्युः, अतएवागारान् दक्षिणान् निर्वर्त्य तिस्रो रात्रोरिष्वा दहन-

६७६ तैत्तिरीये आरण्यके

या रा॒ष्ट्रात्पना॑दु॒द्वयं॒ तम॑स॒स्परि॑ धा॒ता पु॑नातु^{(११)} । ^{(१२)}अ॒स्मात् त्वमधि॑जा॒तोऽस्ययं त्वदधि॑जायतां* । अ॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॑ सुव॒र्गीय॑ लो॒काय॒ स्वाहा॑^{(१२)} ॥ २ ॥ अव॑शीयताग्ँ, स॒धस्थे॑, पञ्च॑ च ॥ अनु० ४ ॥

---

वदवकाशं जोषयित्वा अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य अपरेणाग्निं दर्भान् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिने शम्यायां दृषदुपलाभ्यामेवाञ्जनं शरीराणि सुसम्पिष्टानि पेषयित्वा आज्यकुम्भे समुदायृत्य* अग्निहोत्रहवण्या जुहोति, अ्रस्मात् त्वमधिजातोऽसीति । पाठस्तु । (१२) “अ्रस्मात् त्वमधिजातोऽस्ययं ० लोकाय स्वाहा”^{(१२)} इति । द्वितीयानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

---

* “अयं त्वदधिजायतां” इत्यस्य स्थाने द्वितीयानुवाके “त्वदयं जायतां पुनः” इति पाठः ।
समवधाय इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ६७७

अथ पञ्चमोऽनुवाकः।

(१)आया॑तु दे॒वः सु॒मना॑भिरू॒तिभि॒र्य॒मो ह॑ वे॒ह प्रय॑- ताभिर॒क्ता। आसी॑दताꣳ सुप्रय॒ते ह ब॒र्हिष्यूर्जा॑य जा- त्यै॒ मम॑ शत्रूह॒त्यै(१)। (२)यमे इ॑व॒ यत॑माने यदैतं॒ प्र वां॑

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः।

पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते, च स कल्पसूत्रे एवमुपक्रा- न्तः, यमयज्ञं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये बलिमुत्तमं। मासि मासि तु कर्त्त- व्योऽन्तकाय तु बलिस्तथेति। तत्र मन्त्रविनियोग एवमभिहितः, “आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रयताभिरक्ता। आसीदताꣳ सुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्यै मम शत्रूहत्यामिति, य- ममावाहयति। तत्र आवाहनार्थः प्रणवः अध्याहृतः। (१मन्त्रः।) मन्त्रे 'ह'शब्दः प्रसिद्धार्थः, 'वा'शब्दः समुच्चये। प्रसिद्धः 'यमः', 'देवः', 'सुमनाभिः' सौमनस्ययुक्तैः, 'ऊतिभिः' अस्मदीयरक्षणैः, सहि- तः, 'इह' यमयज्ञाख्ये कर्मणि, 'आयातु'। तथा 'प्रयताभिः' निय- ताभिः, 'ऊतिभिः', 'अक्ता' सम्बद्धा, यमी च 'आयातु'। 'मम' यजमानस्य, 'ऊर्जाय' अन्नसिद्धये, 'जात्यै' उत्तमजातिसिद्धये, 'शत्रु- हत्या' शत्रुबधाय च, 'सुप्रयते' सुष्ठुनियते, 'बर्हिषि', 'ह' प्रसिद्धौ एतौ दम्पती, 'आसीदतां' उपविशतां॥

कल्पः। यमे इव यतमाने यदैतमिति च इति। आवाहयती- त्यनुवर्त्तते। पाठस्तु। (२)“यमे इव यतमाने ० भवतमिन्द्वे

६७८ तैत्तिरीये आरण्यके

भर॒न्मानु॑षा देव॒यन्तः॑ । आसी॑द॒त्ग्ँ स्वमु॑ लो॒कं वि॑दा॒ने
स्वा॒स॒स्थे भ॑वत॒मिन्द्वे॑ नः^(२) । ^(३)य॒माय॒ सोम॑ग्ँ सुनुत
य॒माय॑ जुहुता ह॒विः । य॒मग्ँ ह॑ य॒ज्ञो ग॑च्छत्व॒ग्निदू॑तो

---

नः”(२) इति। ‘इव’शब्दः एवकारार्थः। ‘यत्’ यदा, ‘यतमाने’
प्रयत्नं कुर्वाणे, ‘यमे इव’ यमो यमो चेत्येते एव, युवां, ‘एतं’ अ-
स्मिन् कर्म्मण्यागच्छतं,। तदानीं ‘देवयन्तः’ देवानात्मन इच्छन्तः,
‘मानुषाः’ यजमानाः, ‘वां’ युवां, ‘प्रभरन्’ प्रकर्षेण भरन्तु, पोष-
यन्तु। ‘खमु लोकं’ खोचितमेव स्थानं, ‘विदाने’ जानन्त्यौ, युवां,
‘आसीदतं’ उपविशतं, ‘नः’ अस्माकं, ‘इन्द्वे’ आल्हादाय, ‘स्वा-
सस्थे’ सुखासनस्थाने, ‘भवतं’ तिष्ठतं ॥

कल्पः। मध्यमस्यामुत्तरवेद्यां यमाय हविर्निवेदयन्ते, यमा-
य सोमग्ँ सुनुत यमाय जुहुता हविः। यमग्ँ ह यज्ञो गच्छत्वग्नि-
दूतो अरङ्कृत इति। (३ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमदेवार्थं ‘सोमं
सुनुत’ लतात्मकं सोममभिषुणुत्त, तथा यमार्थं ‘हविः’, ‘जुहुत’।
अग्निदूतो यस्मिन् यज्ञे सोयं ‘अग्निदूतः’। अग्नेर्दूतत्वमन्यत्राम्नातं,
अग्निर्देवानां दूत आसीदिति। ‘अरङ्कृतः’ बहुभिर्द्रव्यैरलङ्कार-
रूपैर्युक्तः, तादृशः ‘यज्ञः’, ‘यमं ह’ यममेव, ‘गच्छतु’। ओङ्कार-
स्त्वध्याहृतः ॥

६ प्रपाठके ५ अनुवादः। ६७६

अरंकृतः^(२)। ^(४)यमा॑य घृ॒तव॑द्ध॒विर्जु॑हो॒त प्र च॑ तिष्ठत । स नो॑ दे॒वेष्वाय॑मद्दी॒र्घमायुः॒ प्रजी॒वसे॑^(३)। ^(५)य॒माय॑ मधु॑मत्तम॒ꣳ राज्ञे॑ ह॒व्यं जु॑होतन । इ॒दन्नम॒ ऋर्षि॑भ्यः पूर्वे॒जेभ्यः॒ पूर्वे॑भ्यः पथि॒कृद्भ्यः॑^(५)॥ १ ॥ ^(६)योऽस्य॑ को॒ष्ठ्य॑ जग॑तः पार्थि॑वस्यै॒क इद्वशी॑ । य॒मं

कल्पः । प्रतीच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत । स नो देवेष्वायमद्दीर्घमायुः प्रजीवसे, ओमिति । (४ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमार्थं घृतयुक्तं 'हविर्जुहोत' । यूयं 'च', प्रकर्षेण 'तिष्ठत' । 'देवेषु', मध्ये यः यमो देवः 'सः', 'प्रजीवसे' प्रकृष्टजीवनार्थं, 'नः' अस्माकं, 'दीर्घमायुः', 'आयमत्' प्रयच्छतु ॥

कल्पः । प्राच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय मधुमत्तमꣳ राज्ञे हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिद्भ्यः, ओमिति । (५ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः 'यमाय राज्ञे', 'मधुमत्तमं' अतिशयेन मधुरं, 'हव्यं', 'जुहोतन' जुहुत । 'पूर्वजेभ्यः' सृष्ट्यादावुत्पन्नेभ्यः, अतएव 'पूर्वेभ्यः' अस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः, 'पथिकृद्भ्यः' शोभनमार्ग- कारिभ्यः, 'ऋषिभ्यः', 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'नमः', अस्तु ॥

कल्पः । योऽस्य कोष्ठ्येति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिणं प- रिगायन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । ^(१)"योऽस्य॑ को॒ष्ठ्य॑ जग॑तः ० राजाऽनपरोध्यः"^(१) इति । कोष्ठं सम्पूर्णं धनमर्हति इति 'कोष्ठ्यः', तादृशः 'यः' यमः, 'एक इत्' एक एव, 'पार्थिवस्य' पृथिव्यां भवस्य,

N b

६८० तैत्तिरीय आरण्यके

भ॒ङ्ग्य॒श्रवो गाय॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑:। (६) । (७) य॒मं गाय॑
भ॒ङ्ग्य॒श्रवो यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑: । येना॒ऽपो न॒द्यो॑ ध-
न्वा॑नि॒ येन॒ द्यौ: पृ॑थि॒वी दृ॒ढा^(७)। (८) हिर॑ण्यकक्ष्या॒न्त्सु॒धु॒-
रा॒न् हिर॑ण्याक्षानयःशफा॒न् । अश्वा॑ननश्श॒ते। दानं॑

‘अस्य’ सर्वस्य, ‘जगतः’, ‘वशी’ वशेन युक्तः, सर्वं जगत् तदधी-
नमित्यर्थः । ‘यः’ च यमः, ‘राजा’, ‘अनपरोध्यः’ केनाप्यपरो-
द्धुमशक्यः, तं ‘यमं’, प्रति ‘भङ्ग्यश्रवः’ एतन्नामकं गीतं, हे पुरुष
‘गाय’, भङ्गीरितिसङ्गीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यं, श्रवणीयम्
श्रवः, भङ्ग्यञ्च तच्छ्रवश्चेति ‘भङ्ग्यश्रवः’, शास्त्रोयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रो-
त्रसुखकरोयमित्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ^((७))“यमं गाय भङ्ग्यश्रवः ० येन
द्यौः पृथिवी दृढा”^((७)) इति । ‘यः’ यमः, ‘राजा’, केनाप्यप-
रोद्धुमशक्यः, ‘येन’ यमेन, ‘आपः’, धृता इति शेषः । तथा
‘नद्यः’, येन, धृताः, ‘धन्वानि’ मरुस्थलानि, येन, धृतानि,
‘द्यौः’, ‘येन’, धृता, ‘दृढा’, ‘पृथिवी’, च येन, धृता । तादृशं
‘यमं’, प्रति, पूर्वोक्तं ‘भङ्ग्यश्रवः’, ‘गाय’ ॥

अथ तृतीयामाह । ^((८))“हिरण्यकक्ष्यान् ० यमोराजाऽभिति-
ष्ठति”^((८)) इति । अनसां सकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य
सोयं ‘अनश्शतः’, तादृशः ‘यमः’, ‘राजा’, ‘दानं’ फलप्रदानं
उद्दिश्य, अत्र समागच्छतु । ‘अश्वान्’, ‘अभितिष्ठति’ रथेषु योजयति ।
कीदृशानश्वान्, ‘हिरण्यकक्ष्यान्’ सौवर्णाभरणैः युक्ताः कक्ष्याः

६ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ६८१

य॒मो राजा॑ऽधितिष्ठ॑ति^{(८)*}। ^{(९)}य॒मो दा॑धार पृथि॒वीं य॒मो विश्व॑मि॒दं जग॑त् । य॒माय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒ यत्प्रा॒णद्वा॒यु- र॑क्षितं॑^{(९)}। ^{(१०)}यथा॒ पञ्च॒ यथा॒ षड॒ यथा॒ पञ्च॑द॒शर्ष॑यः । यमं॒ यो वि॒द्यात्स ब्रू॑याद्यथै॒क ऋषिवि॑जान॒ते^{(१०)}} ॥ २ ॥

---

प्रदेशाः येषां ते ‘हिरण्यकच्याः’, तान्, शोभनं धुरं रथवहनस्थान येषां ते ‘सुधुराः’, तान्, शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते अक्षिणी येषां ते ‘हिरण्याक्षाः’, तान्, पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैः अयोमयैः वलयैः युक्ताः शफाः येषां ते ‘अयःशफाः’, तान्, ‘अनशतः’, इति पाठे नाशरहितान्, अश्वान्, इति व्याख्येयं ॥

कल्पः । यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । ^{(९)}“यमो दाधार ० प्राणद्वायुरक्षितं”^{(९)} इति । ‘पृथिवीं’, सर्वां ‘यमः’, ‘दाधार’ धृतवान् । तथा ‘विश्वं’ सर्वं, ‘इदं’ ‘जगत्’, ‘यमः’, धृतवान् । ‘यत्प्राणत्’ अस्मिन् जगति श्वासयुक्तं यत् अस्ति, यदन्यत् ‘वायुना रक्षितं’, वस्तु अस्ति, ‘सर्वमित्’ सर्वमेव, ‘यमाय’ यमार्थं, ‘तस्थे’ तस्थौ, अवस्थितं ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(१०)}“यथा पञ्च यथा षड् ० ऋषि- र्विजानते”^{(१०)} इति । ‘पञ्च’ भूतानि, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘षट्’ ऋतवः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘पञ्चदश’ तिथयः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘ऋषयः’,

---

* अधितिष्ठति E, k, चिह्नितपुस्तकद्वयभाष्यसम्मतः, F, चिह्नितपुस्तकदृतमूलसम्मतश्चायं पाठः।
4 N 2

६८२ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)त्रिक॑द्रुकेभिः पत॑ति॒ षडु॒र्वीरेक॑मिद्बृ॒हत् । गाय॒त्री त्रि॒ष्टुप् छन्ंदा॑ꣳसि॒ सर्वा॒ ता यम आहि॑ता(११) । (१२)अ॒हर॑हर्नय॑मानो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् । वैव॑स्वतो न तृ-

च वसिष्ठादयः, यथा वर्त्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं ‘सः’ पुमान्, ‘ब्रूयात्’ वक्तुं शक्तः । कः पुमानिति स उच्यते, ‘यो यमं’, वेद सः पुमान् ‘ब्रूयात्,’ इत्यन्वयः । यमो हि नियन्तृत्वेन मृतर्त्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगत् यथायथं प्रवर्त्तयति । अतो यमस्य माहात्म्यं विद्वान् इदमित्थमिति सर्वं वक्तुं शक्नोति । ‘यथा’, ‘एकः ऋषिः’ एक एव सर्वज्ञः परमेश्वरः, ‘विजानते’ विशेषेण जगत् जानाति, तमपि प्रकारान्तरं यममाहात्म्याभिज्ञ एव वक्तुमुत्सहते ॥

अथ तृतीयामाह । (११)“त्रिकद्रुकेभिः पतति ० यम आहिता”(११) इति । त्रिकद्रुकेभिर्ज्योतिर्गौरायुरीति त्रिकद्रुका इति सूत्रकारेणोक्तत्वात् ते त्रयो यागाः ‘त्रिकद्रुकाः’, तैर्यागैः ‘षट्’, ‘ऊर्वीः’ भूमीः, ‘पतति’ प्राप्नोति । ताश्च ऊर्व्यः शाखान्तरमन्त्रे समाम्नाताः, षएमोर्वीरꣳहंसस्यानु द्यौश्च, पृथिवी च 'आपश्च, ओषधयश्च, ऊर्कू सूनृता च इति । ‘बृहत्’ परं ब्रह्म, ‘एकमित्’ एकमेव । ‘गायत्र्यादीनितु ‘छन्दांसि’ छन्दोरूपेण व्यवस्थितानि । एवं नानाविधं यज्जगदस्ति ‘सर्वा ता’ तत् सर्वं जगत्, ‘यम आहिता’ यमे प्रतिष्ठितं, नियामकत्वादेव जगद्व्यवस्थाहेतुत्वं यमस्य युक्तमित्यर्थः ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१२)“अहरहर्नयमानः ० मानवैर्यमः”(१)

६ प्रपाठक ५ अनुवाकः । ६८३

प्यति॒ पञ्च॑भि॒र्मान॑वै॒र्यमः॑।(१२)। (१३)वै॒व॒स्व॒ते विवि॑च्यन्ते य॒मे राज॑नि ते॒ जनाः॑। ये चे॒ह स॒त्येनेच्छ॑न्ते॒ य उ॑ चानृ॑तवा॒दिनः॑।(१३)। (१४)ते राज॑न्नि॒ह विवि॑च्यन्तेऽथा॒ यन्ति॒ त्वामुप॑। दे॒वाꣳ॑श्च॒ ये नम॑स्यन्ति ब्राह्म॒णाꣳश्चाप॑चित्यति(१४)।

---

इति । अयं 'वैवस्वतः' सूर्यस्य पुत्रः, 'यमः', 'पञ्चभिर्मानवैः' पञ्चसङ्ख्याकैः मुख्यैः दूतविशेषैः सहितः सन्, 'अहरहः' प्रतिदिनं, गवादीन् 'नयमानः' यमलोके प्रापयन्, 'न तृप्यति' अलमेतावता इत्येवं तृप्तिं न प्राप्नोति, प्राणिनो नेतुं आलस्यरहितः इत्यर्थः ॥

अथ पञ्चमीमाह । (१३)"वैवस्वते विविच्यन्ते ॰ य उ चानृतवादिनः"(१३) इति । 'इह' लोके, 'ये च' पुरुषाः, 'सत्येन', वर्त्तितुं 'इच्छन्ति', 'ये' अपि 'च', अन्ये पुरुषाः, 'अनृतवादिनः', 'ते' द्विविधा अपि, 'जनाः', 'वैवस्वते' सूर्यस्य पुत्रे, 'यमे', 'राजनि', स्थिते सति, तद्दूतैः 'विविच्यन्ते' । तत्र सत्यवादिनः स्वर्गन्नयन्ति, अनृतवादिनो नरकन्नयन्ति, इत्येवं तद्विवेकः ॥

अथ षष्ठीमाह । (१४)"ते राजन्निह विविच्यन्ते ॰ ब्राह्मणाꣳश्चापचित्यति"(१४) इति । 'ये' च पुरुषाः, इह लोके 'देवान्', 'नमस्यन्ति' उपासते, येऽपि 'च', अन्ये 'ब्राह्मणान्', 'अपचित्यति' सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति, 'ते' द्विविधा अपि, हे 'राजन्', 'इह' त्वदीये लोके, 'विविच्यन्ते', तत्र उपासका ब्रह्मलोके नी-

६८४ तैत्तिरीये आरण्यके

(१५)यस्मि॑न् वृ॒क्षे सु॑प॒ला॒शे दे॒वैः सम्पि॑बते य॒मः । अत्रा॑ नो वि॒श्पतिः॑ पि॒ता पु॑रा॒णा अनु॑वेनति^(१५)॥ ३॥
प॒थि॒कृद्भ्यः॑, वि॒जान॒ते, अनु॑वेनति ॥ अनु० ५ ॥

---

यन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नीयन्ते इति तद्विवेकः। 'अथ' यस्मादेवं तस्मात्, सर्वेऽपि हे यम 'त्वामुपयन्ति'॥

अथ सप्तमीमाह। ^(१५)“यस्मिन् वृक्ष ० अनुवेनति”^(१५) इति। 'यमः', राजा, 'देवैः', अन्यैः सह, 'सुपलाशे' शोभन-पर्णोपेते, 'यस्मिन् वृक्षे' सोमसवननामके, तदश्वत्थः सोमसवन इति श्रुत्यन्तरात्। 'सम्पिबते' सम्भूय सोमपानं करोति। 'अत्र' अस्मिन् वृक्षे, 'विशपतिः' प्रजानां स्वामी, 'नः' अस्माकं, 'पिता', 'पुराणाः' पुरातनान् देवान्, 'अनुवेनति' अनुगच्छति। त एते श्चापि मन्त्रा यममाहात्म्यप्रतिपादकाः॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-रण्यके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८५

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

(१)वै॒श्वा॒न॒रे ह॒विरि॒दं जु॑होमि सा॒ह॒स्रमु॒त्सꣳ शत॑धार- मे॒तं । तस्मि॑न्ने॒ष पि॒तरं॑ पि॒ताम॒हं प्रपि॑तामहं बिभृत्यि- न्व॑माने(१) । (२)द्र॒प्सश्च॑स्कन्द पृथि॒वीमनु॒ द्यामि॒मञ्च॒ यो-

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

पूर्वानुवाके पितृमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गात् बुद्धिस्थो यम- यज्ञोऽभिहितः । स च स्वतन्त्रपुरुषार्थो नतु पितृमेधाङ्गभूतः । अथ प्रासङ्गिकम्परिसमाप्य प्रकृतः पितृमेधशेष एवोच्यते । च- यनान्तमग्निश्चित इति सूत्रादभिहितत्वात् अग्निचिद्विषयं लोष्टचयन- मुच्यते । कल्पः । अग्निमुपसमाधाय जघनेन अग्निं तिस्रः पालाश्यो मेथ्यो निहत्य तासामन्तरेण अस्थिकुम्भं निधाय तदुपरिष्टात् कटं तृणामध्युद्यम्य दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति, वैश्वानरे हविरिदं जु- होमीति । पाठस्तु । (१)“वैश्वान॒रे हविरिदं ० बिभरत्यिन्वमाने”(१) इति । ‘वैश्वानरे’ अग्निसदृशे कुम्भे, ‘इदं’ वाजिनमिश्रदधिरूपं, ‘हविः’, ‘जुहोमि’ । कीदृशं हविः, ‘साहस्रं’ सहस्रसङ्ख्योपेतं, ‘उत्सं’ प्रवाहरूपं, ‘शतधारं’ शतच्छिद्रेषु पतन्तीभिर्धाराभिर्युक्तं, ‘एषः’ वैश्वानरो देवः, ‘पिन्वमाने, वर्धमाने, पूर्यमाणे कुम्भे, ‘एतं’ अस्मदीयं, ‘पितरं’, ‘पितामहं’, ‘प्रपितामहं’, च ‘बिभरत्’ बिभर्तु ॥

कल्पः । विचत्तन्तं अभिमन्त्रयते, द्रप्सश्चस्कन्दे, इमं समुद्रमिति द्वाभ्यामिति । तत्र प्रथमामाह । (२)“द्रप्सश्चस्कन्द ० सप्तहोत्राः”(२)

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

निमन् यश्च॒ पूर्व॑: । तृतीयं॒ योनि॒मनु॑सञ्चरन्तं द्र॒प्सं जु॑- हो॒म्यनु॑स॒प्तहोत्रा॑:⁽२⁾ । ⁽३⁾इ॒मꣳ स॑मु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तन्दुहा॑ना॒मदि॑तिं॒ जना॑-

---

इति । 'द्रप्सः' बिन्दुः, सः 'पृथिवीमनु चस्कन्द', पृथिव्यां पतित इत्यर्थः । स च द्रप्सो हुतः सन् स्थानत्रयेऽनुसञ्चरति, द्युलोके, अ- न्तरिक्षलोके, भूलोके च । तदेतदभिप्रेत्य स्मर्यते, अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा इति । सोऽयमर्थो द्वामित्यादिनाऽभिधीयते । 'द्यामिमद्य योनिमनु' अन्तरिक्षरूपमिदं स्थानमनुसञ्चरति, 'यश्च पूर्वं' योपि पूर्वः* पृथि- वीमनुचस्कन्देतिपूर्वोक्तस्थानविशेषः, तमप्यनुसञ्चरति । 'तृतीयं योनिं' द्युलोकरूपमादित्यस्थानं, 'अनु', सञ्चरति । तमिमं त्रिषु स्थानेषु 'अनुसञ्चरन्तं', 'द्रप्सं', 'जुहोमि' मनसा हुतमिव भावयामि । कुत्र होम इति तदुच्यते, 'अनुसप्तहोत्राः', इति । यस्यान्दिशि द्रप्सः पतितः तद्वतिरिक्ता होमयोग्याः, सप्त दिशो याः सन्ति, तास्वनु- क्रमेण जुहोमि । यथा अयं द्रप्सः हुतः आदित्यादिस्थानत्रयेषु सञ्चरन् उपकरोति तथा भावयामीत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ⁽३⁾"इमꣳ समुद्रꣳ ० परमे व्योमन्"⁽३⁾ इति । हे 'अग्ने', 'इमं' कुम्भं, 'जनाय' प्रेतपुरुषार्थं, 'मा हिꣳसीः'

---

* योऽपि पय इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८७

याऽग्ने॒ मा हि॑ग्ं॒सीः प॒रमे व्यो॑मन्^(३)। ^(४)अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ सर्पतात॒ो येऽत्र॒स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः। अहो॑भि॒र- द्धि॒रक्तुभि॒र्व्यक्तं॑ य॒मो द॑दात्वव॒सान॑मस्मै^(४)। ^(५)स॒वितै-

---

हिंसितं मा कुरु, किन्तु 'परमे व्योमन्' उत्तमे विविधरक्षणे, स्थित- मुरु। कीदृशमिमं, 'समुद्रं' समुद्रवत् प्रभूतं, 'शतधारं' शतसङ्ख्या- कधारोपेतं, 'उत्सं' प्रस्रवणयुक्तं, 'भुवनस्य मध्ये', 'व्यच्यमानं' सेव्यमानं, अभिव्यज्यमानं वा, 'घृतं दुहानां' घृतकारणं दधि दुहानं, 'अदितिं' अखण्डनीयं॥

कल्पः। षष्ट्यायां हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया वा श्म- शानायतनं सम्मार्ष्टि, अपेत वीतेति । पाठस्तु। ^(४)"अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ ॰ ददात्ववसानमस्मै"^(४) इति। यमेन नियुक्ताः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च सर्व्वस्यां भूमौ व्याप्य वर्त्तन्ते, तान् सम्बोध्य इदमू- च्यते, हे यमदूताः यूयं 'पुराणाः', 'अत्र' अग्निचेत्रे, 'स्थ' पूर्व्वं स्थिताः। 'ये च नूतनाः', यूयं अत्र स्थ, ते सर्व्वे यूयं 'अपेत' अस्मात् स्थानात् अपगच्छत, 'वीत' परस्परं वियुज्य गच्छत, 'अतो विसर्पतः' अस्मात् स्थानाद्विदूरं गच्छत, 'अहोभिः' दिवसैः, 'अक्तुभिः' रात्रिभिश्च, 'अद्भिः' जलैश्च, 'व्यक्तं' विशेषेण सम्बद्धं, 'अवसानं' इदं स्थानं, 'अस्मै' यजमानाय, 'यमो ददातु' ॥

कल्पः। सवितैतानि शरीराणि इति सीरं युनक्ति, षड्गवं द्वाद- शगवं चतुर्विंशतिगवं वेति। पाठस्तु। ^(५)"सवितैतानि शरीराणि

40

६८८ तैत्तिरीये आरण्यके

तानि॒ शरी॑राणि पृथि॒व्यै मा॒तुरुप॑स्थ॒ आद॑धे । तेभि॑- र्युज्यन्ताम॒घ्नियाः॑(५) ॥ १ ॥
(६)शुनं॒ वाहाः॑ शुनन्नराः॒ शुनं॑ कर्षतु॒ लाङ्ग॑लं ।

• तेऽभियुज्यन्तामघ्नियाः”(५) इति । 'सविता' प्रेरकः परमेश्वरः, 'मातुः' मातृस्थानीयायाः पृथिव्याः, 'उपस्थे' उत्सङ्गे, 'एतानि' 'शरीराणि' शरीरावयवरूपाण्यस्थीनि, 'आदधे' स्थापितवान्, 'तेभिः', तैर्निमित्तभूतैः, 'अघ्नियाः' गावः, बलीवर्दाः, 'युज्यन्तां' लाङ्गलेन सम्बद्ध्यन्तां ॥

कल्पः । शुनं वाहा इति द्वाभ्यां प्रसव्यावृत्तः षट् पराचीः सीताः कृषति । तत्र प्रथमामाह । (६)“शुनं वाहाः शुनन्नराः • शुनमस्मासु धत्तं”(६) इति । लाङ्गलं वहन्ति इति 'वाहाः' बली- वर्दाः, ते 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, वहन्त्विति शेषः । बली- वर्दानां प्रेरका मनुष्याः 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, प्रेरयन्त्विति शेषः । 'लाङ्गलं', च 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, 'कर्षतु' । 'वरत्राः' चर्ममय्यो रज्जवोपि, 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, 'बध्यन्तां' । 'अष्ट्रां' आराम्, तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं दण्डञ्च, 'उदिङ्गय' हे कीनाश, बलीवर्दप्रेरणार्थमुद्यताङ्कुरु, 'शुनासीरा' हे वाय्वा- दित्यौ, 'शुनं' सुखं, 'अस्मासु', 'धत्तं' सम्पादयतं ॥

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८६

शु॒नं वर॑त्रा बध्यन्ता॒ᳪ॒ शुनम॒ष्ट्रामुदि॑ङ्गय शुना॑सीरा शु॒- नम॒स्मासु॑ धत्तं॑^(६)। ^(७)शुना॑सीरावि॒मां वाचं॒ यदि॑वि च॑- क्रथुः॒ पय॑ः। तेने॒मामुप॑सिञ्चतं^(७)। ^(८)सीते॒ वन्दा॑महे त्वा॒र्वाची॑ सुभग भव। यथा॑ नः सु॒भगा स॑सि॒ यथा॑ नः सु॒फला संसि॑^(८)। ^(९)स॒वि॒तैतानि॒ शरी॑राणि पृथि॒व्यै मा॒-

---

अथ द्वितीयामाह । ^(७)“शुनासीराविमां वाचं ० तेनेमामु- पसिञ्चतं”^(७) इति। शुनः वायुः, सीरः, आदित्यः, हे ‘शुनासीरौ’ वाय्वादित्यौ, ‘इमां’ पूर्वोक्तां शुनमस्मासु धत्त मित्येतादृशीं, ‘वाचं’, श्रुत्वा ‘दिवि’ अन्तरिक्षे, ‘यत्’ ‘पयः’ उदकं, ‘चक्रथुः’ सम्पादितव- न्तौ, ‘तेन’ उदकेन, ‘इमां’ भूमिं, ‘उपसिञ्चतं’ सिक्तां, कुरुतं ॥

कल्पः । उद्यम्य लाङ्गलं, सीते वन्दामहे इति सीताः प्रत्यवेक्ष्यते, इति । पाठस्तु । ^(८)“सीते वन्दामहे त्वार्वाची ० यथा नः शुफ- ला ससि”^(८) इति । लाङ्गलपद्धतिः सीता, हे ‘सीते’, त्वां ‘वन्दामहे’ नमस्कुर्मः। हे ‘सुभगे’ सौभाग्ययुक्ते सीते, ‘अर्वाची’ अधः प्रसृता,* ‘भव’ । ‘नः’ अस्मान् प्रति, ‘यथा’ येन प्रकारेण, ‘सुभगा’ सौभाग्य- युक्ता, ‘ससि’ भवसि, ‘यथा’, च ‘सुफला ससि’ शोभनफलोपेता भवसि । तथा अर्वाची भवेति पूर्वत्रान्वयः ॥

कल्पः । सवितैतानि शरीराणि इति मध्ये कष्टस्य अस्थिकुम्भन्नि- दधाति, इति । पाठस्तु । ^(९)“सवितैतानि शरीराणि ० तेभिरदिते

---

* अधःप्रसता इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

402

६६० तैत्तिरीये आरण्यके

तुरु॒पस्थ॒ आद॑धे । तेभि॑रदिते॒ शम्भ॑व^{(९)} । ^{(१०)}विमु॑च्य-
ध्वम॒घ्निया॑ दे॑व॒याना॒ अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒रम॒स्य । ज्यो-
ति॒रापा॑म॒ सुव॑रगन्म^{(१०)} ॥ ^{(११)}प्र वाता॑ वान्ति प॒त-
य॑न्ति वि॒द्युत॒ उदोष॑धीर्जिहते॒ पिन्व॑ते॒ सुव॑ः । इरा॒
विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय जायते॒ यत् पर्ज॑न्यः पृथि॒वीꣳ

---

शम्भव"^{(९)} इति । सवितेत्यादिः पूर्ववत् । 'तेभिः' अस्थिभिः निमि-
त्तभूतैः, हे 'अदिते' भूमे, 'शं' सुखहेतुः, 'भव' ॥

कल्पः । विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना इति दक्षिणे अंसे बली-
वर्दान्विमुच्य, इति । पाठस्तु । ^{(१०)}"विमुच्यध्वमघ्नियाः ० ज्योति-
रापाम सुवरगन्म"^{(१०)} इति । हे 'अघ्नियाः' बलीवर्दाः, 'विमुच्यध्वं'
विमुक्ता भवत । 'देवयानाः' देवान् प्रति गमनवन्तः, * वयं, 'अस्य'
मनुष्यजन्मरूपस्य, 'तमसः' अन्धकारस्य, 'पारं' परभागं प्रति, 'अ-
तारिष्म' तारितवन्तः । 'ज्योतिः' स्वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूपं साधनं,
'आपाम' प्राप्नुवाम, 'सुवः' स्वर्गं, 'अगन्म' वयं प्राप्तवन्तः ॥

कल्पः । उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वा उक्षति, प्र वाता वान्ति
इति । पाठस्तु । ^{(११)}"प्र वाता वान्ति पतयन्ति ० पृथिवीꣳ रेतसाऽ-
वति"^{(११)} इति । 'वाताः' पुरोवायवः, 'प्रवान्ति' प्रकर्षेण गच्छन्ति,
तेन वायवः 'विद्युतः', 'पतयन्ति' पतिताः कुर्वन्ति । 'ओषधीः'

---

* प्रतिगच्छन्त इति K चिह्नितपुस्तकपाठः

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६६१

रेत॒साऽव॑ति।^{(११)} ।^{(१२)}यथा॑ य॒माय॑ ह॒र्म्यमव॑प॒न् पञ्च॑ मा-
न॒वाः । ए॒वं व॑पामि ह॒र्म्यं यथा॒ऽसाम॑ जीवलो॒के भूर॑-
यः।^{(१२)} । ^{(१३)}चित॑ स्थ परि॒चित॑ ऊ॒र्ध्वचि॑तः श्रयध्वं पि॒तरौ

---

ओषधयश्च, ‘उज्जिहते’ उद्गच्छन्ति । ‘सुवः’ तन्निमित्तं सुखं, ‘पिन्वते’ वर्धते । ‘विश्वस्मै भुवनाय’ सर्वप्राण्युपकारार्थं, ‘इरा’ अन्नं, ‘जायते’ । ‘यत्’ यस्मात्कारणात्, ‘पर्जन्यः’ मेघः, ‘पृथिवीं’, ‘रेतसा’ स्वकीयेनोदकेन, ‘अवति’ रक्षति । तस्मात् पूर्वोक्तमन्नादिकमुपपन्नं ॥

कल्पः । पाच्यां सर्वाषधोः संयुत्य आवपति, यथा यमायेति ।
पाठस्तु । ^{(१२)}“यथा यमाय हर्म्यमवपन् पञ्च॰जीवलोके भूरयः”^{(१२)} इति । ‘यथा’, यमलोके ‘पञ्च मानवाः’ पञ्चसङ्ख्याकाः मनुष्यरूपाः मुख्या यमदूताः, ‘हर्म्यं’ हर्म्यस्य योग्यं गृहोपकरणजातं, ‘अवपन्’ सम्पादितवन्तः । ‘एवं’, अहमपि ‘हर्म्यं’ हर्म्यस्य गृहस्य योग्यं गृहोपकरणभूतमोषधिजातं, ‘वपामि’ प्रक्षिपामि । ‘यथा’ येन प्रकारेण, ‘जीवलोके’ जनसमूहे, ‘भूरयः’ प्रभूता , वयं ‘असाम’ अभवाम, तथा कुर्म इति शेषः ॥

कल्पः । चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्य, इति । पाठस्तु । ^{(१३)}“चित स्थ परिचितः ० तया देवतया”^{(१३)} इति । हे शर्कराः यूयं ‘चितः’ सम्पादिता भवत, ‘परिचितः स्थ’ परितः स्थापिताः भवत, ‘ऊर्ध्वचितः’ सर्वाभ्य इष्टकाभ्य

६६२ तैत्तिरीये आरण्यके

दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिर्वः सादयतु तर्या॒ दे॒वत॑या^{(१२)} । ^{(१४, १५)}आ॒प्याय॑स्व, सन्ते^{(१४, १५)} ॥ २ ॥ अ॒ग्नियाः॑, अग॑न्म, सप्त च॑ ॥ अनु० ६ ॥

अथ सप्तमोऽनुवाकः । ^{(१)}उत्ते॑ तभ्नोमि पृथि॒वीं त्वत्परीमं लो॒कं निद॑धन्मो अ॒हꣲ रि॑षं । ए॒ताः स्थूणां॑ पितरो॑ धारयन्तु तेऽत्र॑ य॒मः

ऊर्ध्वं सम्पादिताः स्थ, तादृशीनां युष्माकं ‘पितरो देवता’ पितृदे- वत्या यूयं, ‘प्रजापतिः’, देवः, तादृशीः ‘वः’ युष्मान्, ‘सादयतु’ अत्र स्थापयतु । ‘तया’ प्रजापतिरूपया, ‘देवतया’, अङ्गिरखद्बु- वासीदेति शेषः । अङ्गिरोभिः स्थापिताः यथा ध्रुवास्तथात्रापि ध्रुवाः सत्यस्तिष्ठत ॥

कल्पः । आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्येति । उभयोः प्रतीके दर्शयति । आप्यायस्व, सन्ते इति । आप्यायस्व समेतु ते, सन्ते पयांऽसि समुयन्तु वाजा इति मन्त्र- द्वयं, (१४,१५ मन्त्रौ ।) मा नो धीऽसीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातं ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

कल्पः । लोष्टान् प्रतिदिशमन्वीक्षमाण उपदधाति, उत्ते त- भ्नोमि इत्येतैः प्रतिमन्त्रमिति । तत्र प्रथमामाह । ^{(१)}“उत्ते तभ्नोमि