तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ७३६

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अस॑न्नेव स॑ भवति । अस॒द्ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत् । अस्ति॒ ब्रह्मेति॑ चेद्वे॒द । सन्त॑मेनं ततो वि॑दु॒रिति॑ । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य । अथातोऽनुप्र॒श्नाः । उ॒तावि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्च॒ न ग॑च्छती३ । आ॒हो वि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्चित्सम॑श्नु॒ता३उ॑ । सो॑ऽकामयत । ब॒हु स्यां॒ प्रजाये॒येति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा । इ॒दꣳ सर्व॑मसृजत । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्सृ॒ष्ट्वा । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् । तद॑नु॒प्रवि॑श्य । सञ्च॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्तञ्चा॑नि॒रुक्तञ्च । नि॒लय॑नञ्चा-नि॒लय॑नञ्च । वि॒ज्ञानञ्चावि॑ज्ञानञ्च । स॒त्यञ्चानृ॒तञ्च स॒त्यम॑भवत् । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्स॒त्यमि॑त्याच॒क्षते । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अस॒द्वा इ॒दमग्र॑ आसीत् । ततो॒ वै सद॑जायत । तदा॒त्मानꣳ स्वय॑मकुरुत । तस्मा॒त्तत्सुकृ॑तमुच्यत॒ इति॑ । यद्वै॑ तत्सु॑कृतं । र॑सो॒ वै सः॑ । रसꣳ॑ ह्ये॒वायं लब्ध्वाऽऽन॑-

७४० तैत्तिरीये आरण्यके

न्दी भवति। को ह्येवान्यात्कः प्रा॒ण्यात्। यदेष आ- काश आनन्दो॒ न स्यात्। एष ह्येवानन्द॒याति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽ- भयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो॒ भवति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरु॒ते। अथ तस्य भयं भवति। तत्त्वेव भयं विदुषो म॑न्वानस्य॒। तदप्येष श्लो॒को भवति॥ अनु० ७॥

---

अथ अष्टमोऽनुवाकः।

भीषा॒ऽस्माद्वातः॑ पवते। भीषोदे॑ति॒ सूर्यः॑। भीषा॒ऽ- स्मादग्निश्चेन्द्र॑श्च। मृत्युर्धावति पञ्चम इ॒ति। सैषाऽऽन- न्दस्य मीमाꣳसा भवति। युवा स्यात् साधुयुवाऽ- ध्यायिकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः। तस्येयं पृथि- वी सर्वा॒ वित्तस्य॑ पूर्णा स्यात्। स एको मानुष आ- नन्दः॑। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः॥ १॥

स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामान- न्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य

८ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ७४१

चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॑वगन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒काना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒का- ना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक॑ आजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मान॒- न्दः॑ ॥ २ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमाजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ कर्मदे॒वानां॑ दे॒वाना॑मान॒न्दः॑ । ये कर्म॑णा दे॒वानपि॑ य॒न्ति । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒- तस्य॑ । ते ये श॒तं कर्म॑दे॒वानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एको॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक इन्द्र॑स्यान॒- न्दः॑ ॥ ३ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमिन्द्र॑स्या- न॒न्दाः॑ । स एको॒ बृह॒स्पते॑रान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चा- का॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं बृह॒स्पते॑रान॒न्दाः॑ । स एकः॑ प्र॒जाप॑तेरान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं प्र॒जाप॑तेरान॒न्दाः॑ । स एको॒ ब्रह्म॑ण आ॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रि- य॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ ॥ ४ ॥

स यश्चा॑यं पु॒रुषे॑ । यश्चा॑सा॒वादित्ये॑ । स एकः॑ ।

७४२ तैत्तिरीये आरण्यके

स य॑ एवंवि॒त् । अ॒स्माल्लो॒कात्प्रेत्य॑ । एतमन्नम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं प्राणम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं मनोम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं॑ वि॒ज्ञानम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतमानन्दम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भ॒वति ॥
अनु० ८ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्त्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह ।
आनन्दं॒ ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॒भेति॒ कुत॑श्च॒नेति॑ ।
एतँ॑ ह॒ वाव॑ न॒ तपति॑ । किम॒हँ सा॒धु ना॑क॒रव॑म् ।
किम॒हं पा॒पमकर॑व॒मिति॑ । स य एवं वि॒द्वाने॒ते आ॒त्मा॑नँ स्पृणुते । उ॒भे ह्ये॑वै॒ष ए॒ते आ॒त्मानँ॑ स्पृणु॒ते ।
य ए॒वं वेद॑ । इत्युपनिष॑त् ॥ अनु० ९ ॥

ब्रह्म॑वि॒त्, इदं॑, अ॒यं, इदं, एक॑विँशतिः(१)। अ॒न्नात्, अन्न॑रस॒मयात्, प्राणः, व्यानः, अपानः, आका॑शः, पृथि॒वी पुच्छँ॑, षडिँ॑शतिः(२)। प्रा॒णं, यजुः, ऋक्, साम, आदेशः, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं, द्वाविँ॑शतिः(३)। यतः, श्रद्धा, ऋतंँ, सत्यं, योगः, महः, अ॒ष्टाद॑श(४)।

८ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ७४३

विज्ञानं॒, प्रियं॒ मोदः॑, प्र॒मोदः॑, आनन्दः, ब्रह्म पुच्छं, द्वा- विं॒शतिः(५) । अस॑न्नेव, अ॒ष्टाविं॑श॒तिः(६) । अस॒त्, षोड॑श(७) । भी॒षास्मा॑त्, मानुषः, म॑नुष्यगन्ध॒र्वाणां, देवगन्ध॒र्वाणां, पितॄणां, चि॒रलो॑कलोकानां, आजा- नजानां, कर्मदे॒वानां॑ दे॒वानां॑, इन्द्र॑स्य॒, बृहस्पतेः॑, प्रजाप॑तेः, ब्रह्मणः॑, स यश्च॑, सङ्क्रा॑मति, एक॑पञ्चा- शत् (८) । यतः॑, कुत॑श्च॒न, एका॑दश(६) ॥ ब्रह्म॑वित्, य एवं वेद, इत्युपनिषत्* ॥ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ कर- वावहै । तेज॒स्वि नावधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑। ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।

इति ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ ॐ तत्सत् ॥

समाप्तोऽष्टमः प्रपाठकः ।

---

* B, J सञ्ज्ञकपुस्तकद्वये ब्रह्मविदित्यादिपाठो नास्ति ।
4 x

तैत्तिरीये आरण्यके

नवमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

हरिः ॐ ।

स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । तेज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ । ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥

भृगु॒र्वै वा॑रु॒णिः । वरु॑णं॒ पितर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तस्मा॑ ए॒तत्प्रौ॑वाच । अन्नं॑ प्रा॒णं चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाच॒मिति॑ । तग्ँ हो॑वाच । यतो॑ वा इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । येन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति । यत्प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्ति । तद्विजि॑ज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । अन्ना॒द्ध्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । अन्ने॑न॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति ।

६ प्रपाठके ४ अनुवादः । ७४५

अन्नं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपॊऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

प्रा॒णो ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । प्रा॒णाद्ध्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । प्रा॒णेन॒ जाता॑नि जी॒वन्ति॑ । प्रा॒णं प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपॊऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

मनो॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । मन॑सो॒ ह्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । मन॑सा॒ जाता॑नि जी॒वन्ति॑ । मनः॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ ।

4 x 2

७४६ तैत्तिरीये आरण्यके

तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

वि॒ज्ञानं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । वि॒ज्ञाना॒द्धये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । वि॒ज्ञाने॑न जा॒तानि॒ जीव॑न्ति । वि॒ज्ञानं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

आ॒न॒न्दो ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । आ॒नन्दा॒द्धये॑व ख॒ल्विमा॑नि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । आ॒नन्दे॑न जा॒तानि॒ जीव॑न्ति । आ॒नन्दं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । सैषा भा॒र्ग॑वी वा॑रु॒णी वि॒द्या । प॒र॒मे व्योम॒न्प्रति॑ष्ठिता । स य ए॒वं वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति ।

६ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ७४१

म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ न नि॑न्द्यात् । तद्व्र॒तं । प्रा॒णो वा अन्न॑म् । शरी॑रम॒न्नाद॑म् । प्रा॒णे शरी॑रं प्रति॑ष्ठितं । शरी॑रे प्रा॒णः प्रति॑ष्ठितः। तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं । स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति । प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ७ ॥

---

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ न परि॑चक्षीत । तद्व्र॒तं । आपो॒ वा अन्न॑म् । ज्योति॑रन्ना॒दं । अ॒प्सु ज्योतिः॒ प्रति॑ष्ठितं । ज्योति॒ष्यापः॒ प्रति॑ष्ठिताः । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं । स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ८ ॥

७४८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ नवमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ बहु॑ कु॒र्वीत॑ । तद्ब्र॒तम् । पृ॒थि॒वी वा अन्न॑म् । आ-
का॒शोऽन्ना॑दः । पृ॒थि॒व्यामा॑का॒शः प्रति॑ष्ठितः । आ-
का॒शे पृ॑थि॒वी प्रति॑ष्ठिता । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम् ।
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अ-
न्न॑वा॒नन्ना॑दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शु-
भि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ९ ॥

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

न कञ्चन वस॒तौ प्र॒त्याच॑क्षीत । तद्ब्र॒तम् । तस्मा-
द्यया कया च वि॒धया॑ ब॒ह्वन्नं॑ प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा
अन्न॒मित्याच॑क्षते । ए॒तद्वै मुखतो॑ऽन्नꣳ राद्ध॑म् । मुख-
तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ राध्यते । ए॒तद्वै मध्यतो॑ऽन्नꣳ राद्ध॑म् ।
मध्य॒तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ राध्यते । ए॒तद्वा अ॒न्ततो॑ऽन्नꣳ
राद्ध॑म् । अन्त॒तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ रा॒ध्यते ॥ १ ॥
य ए॒वं वेद॑ । क्षेम॒ इति॑ वा॒चि । यो॒गक्षे॒म इति॑
प्रा॒णापा॒नयोः॑ । कर्मेति॒ हस्त॑योः । गति॒रिति॑ पाद-

६ प्रपाठके १० अनुवाकः । ७४६

योः । विमुक्तिरिति॒ पायौ । इति मानुषीः समा॒ज्ञाः । अथ दैवीः। तृप्ति॒रिति वृ॒ष्टौ । बल॒मिति वि॒द्युति ॥ २ ॥

यश॒ इति प॒शुषु । ज्योति॒रिति नक्ष॑त्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द॒ इत्युपस्थे॑ । सर्व॒मित्याका॒शे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठा॑वान् भवति । तन्मह॒ इत्युपासीत॑ । म॒हान् भवति । तन्मन॒ इत्युपासीत॑ । मान॑वान् भवति ॥ ३ ॥

तन्नम॒ इत्युपासीत॑ । नम्यन्ते॑ऽस्मै का॒माः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत॑ । ब्रह्म॑वान् भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत॑ । पर्य्येनं॒ म्रियन्ते द्विषन्तः॑ स॒पत्नाः । परि येऽप्रिया॑ भ्रातृ॒व्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादि॒त्ये । स एकः॑ ॥ ४ ॥

स य॑ एवं॒वित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य॑ । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य॑ । इमाँल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्॑ । एतत्साम गायन्नास्ते । हा३ वु हा३ वु हा३ वु॑ ॥ ५ ॥

७५० तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒हमन्न॑(१)* म॒हमन्न॑(१)* म॒हमन्नं॑(१)* । अ॒हमन्ना॒दो(२)* ऽअ॒हमन्ना॒दो(२)* ऽअ॒हमन्ना॒दः॑ । अ॒हꣵ श्लो(१)*क॒कृदहꣵ श्लो(१)*कृदहꣵ श्लो(१)*कृत् । अ॒हमस्मि प्रथमजा ऋ॒ता३स्य॑ । पूर्वं॑ दे॒वेभ्यो॑ऽमृतस्य ना३भा॒यि॑ । यो मा ददा॑ति॒ स इ॒देव मा३ऽऽवाः॑ । अ॒हमन्न॒मन्न॒मद॑न्त॒मा३ऽद्मि॑ । अ॒हं विश्वं॒ भुव॑नम॒भ्य॑भ॒वा३म् । सुव॒र्न ज्योतीः॑† । य ए॒वं वेद॑ । इत्युप॒निष॑त् ॥ ६ ॥
अनु० १० ॥

राध्यते, विद्युति, मानवान् भवति, एकः, हा३वु, य एवं वेद, एकञ्च‡ ॥

भृगुः, तस्मै, यतो वै, विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तत्, त्रयोदश(१) । अन्नं,(२) । प्राणः,(३) । मनः,(४) । विज्ञानं, तद्विज्ञाय, तं, तपसा, द्वादश, द्वादश,(५) । आनन्दः, इति, सैषा, दश,(६) । अन्नं न निन्द्यात्, प्राणः, शरीरं,(७) । अन्नं न परिचक्षीत, आपः,

---

* एते अङ्काः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये न सन्ति ।
† ज्योतिरिति ह्रस्वेकारान्तः पाठो भाष्यसम्मतः ।
‡ राध्यते इत्याद्यनुवाकसङ्ग्रहः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये नास्ति ।

६ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७५१

ज्योतिः,(८) । अन्नं॑ ब॒हु कु॑र्वीत, पृ॒थि॒व्यामा॑का॒शः, एका॑दशैकादश(६) । न क॒ञ्चनैकषष्टिः, दश॑* ॥ १० ॥ सह ना॑ववतु। स॒ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥ ॐ शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः॑ ॥ भृगुरित्युपनिषत् । शन्नो॑ मि॒त्रः ॥ .आविदक्तारं ॥ ॐ शा॒न्तिः ॥

इति तैत्तिरीयोपनिषत्सम्पूर्णा ॥

समाप्तो नवमः प्रपाठकः ॥ ० ॥

---

* न कञ्चनैकषष्टिरेकान्नविंशतिरेकान्नविंशतिः। इति B चिह्नितस्य मुद्रितस्य च पुस्तकस्य पाठः।
† भृगुरित्युपनिषदित्यादिपाठः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये नास्ति। मुद्रितपुस्तके तु वर्त्तते।

4 y

श्रीगणेशाय नमः ।

---

तैत्तिरीये आरण्यके

दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ । ॐँ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥ हरिः ॐ ।

(१) अम्भ॑स्य पा॒रे भुवन॑स्य॒ मध्ये॒ नाक॑स्य पृ॒ष्ठे म॑-

---

तैत्तिरीये आरण्यकभाष्ये

दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
वारुण्युपनिषद्युक्ता ब्रह्मविद्या समाधना ।
याज्ञिक्यां खिलरूपायां सर्वशेषोऽभिधीयते ॥
यथा बृहदारण्यके सप्तमाष्टमाध्यायौ खिलकाण्डेनार्यै-

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५३

हृ॒तो म॒हीया॑न्। शुक्रेण॒ ज्योती॑ꣳषि॒ समनु॒प्रवि॑ष्टः

---

रुदाहृतौ, तथेयं नारायणीया व्याख्या याज्ञिक्युपनिषदपि खिलकाण्डरूपा तल्लक्षणोपेतत्वात् । कर्मोपासनब्रह्मकाण्डेषु त्रिष्वपि यद्यद्वक्तव्यमवशिष्टं तस्य सर्वस्याभिधानेन प्रकीर्णकरूपं खिलत्वं । बृहदारण्यके सप्तमाध्याये पूर्णमदः पूर्णमित्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । ॐ खं ब्रह्मेत्यादिभिरष्टमाध्यायगतैश्च यो ह वै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेदेत्यादिभिर्वाक्यैर्नानाविधान्युपासनान्यभिहितानि । स यः कामयेत महान् प्राप्नुयामित्यादिना मन्थाख्यं कर्माऽभिहितं । तथा पुत्रविशेषादिकामनायुक्तानां तत्कर्माण्यभिहितानि । एवमत्राप्यम्भस्य पार इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । आदित्यो वा एष एतन्मण्डलमित्यादिनोपासनमभिहितं । भूरन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहेत्यादिना कर्माण्यभिहितानि । तत्र कर्मणां बाहुल्याद्याज्ञिकीत्युच्यते । उपक्रमे ब्रह्मतत्त्वाभिधानादुपसंहारे च ब्रह्मज्ञानसाधनानां सत्यादीनां सन्यासान्तानामभिधानादुपनिषदित्युच्यते । तदीयपाठसम्प्रदायस्तु देशविशेषेषु बहुविध उपलभ्यते । तत्र यद्यपि शाखाभेदः कारणं, तथापि तैत्तिरीयशाखाध्यापकैस्तत्तद्देशनिवासिभिः शिष्टैरादृतत्वात् सर्वोऽपि पाठ उपादेय एव । तत्र द्रविडानां चतुःषष्ट्यनुवाकपाठः । आन्ध्राणामशीत्यनुवाकपाठः । कर्णाटकेषु केषाञ्चिचतुःसप्ततिपाठः । अपरेषां नवाशीतिपाठः । तत्र वयं पाठान्तराणि यथासम्भवं सूचयन्तोऽशीतिपाठं प्राधान्येन व्याख्यास्यामः । तत्र प्रथमानुवाकस्यादौ काञ्चिदृचो ब्रह्मत्वं प्रतिपाद-

4 y 2

७५४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒न्तः॑ ।^(१) । ^(२)यस्मि॑न्नि॒दꣳ सम् च॒ वि चैति॒ सर्वं॒ यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । तदे॒व

र्यान्ति । तासु प्रथमामृचमाह । ^(१)“अम्भस्य पारे ० चरति गर्भे अन्तः”^(१) इति । ‘अम्भस्य’ बहुविधसमुद्रमध्यवर्त्तिजलस्य, ‘पारे’ परतीरे, यः ‘महान्’ प्रौढः, लोकालोकपर्वतादिः, ततः अपि ‘महीयान्’ महत्तरः, अयं परमेश्वरः, ‘भुवनस्य’ पृथिव्यादिलो- कस्य, ‘मध्ये’, यः ‘महान्’ मेर्वादिः, ततोऽपि महत्तरः, ‘नाकस्य पृष्ठे’ स्वर्गस्योपरि, यः ‘महान्’ ब्रह्मलोकादिः, ततोऽपि महत्तरः । तथा छन्दोगा आमनन्ति । ‘ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्या- यान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः’ इति ; ‘स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदꣳ सर्वं’ इति च । स परमेश्वरः । ‘शुक्रेण’ भासकेन जीव- चैतन्यरूपेण, ‘ज्योतींषि’ निर्मलत्वेन भासकानि अन्तःकरणानि सम्यक् ‘अनुप्रविष्टः’ । तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः । ‘गर्भे’ ब्रह्माण्ड- रूपे, ‘अन्तः’ मध्ये, ‘प्रजापतिः’ विराड्रूपो भूत्वा, ‘चरति’ वर्त्तते । विराड्रूपमाथर्वणिका आमनन्ति । ‘अग्निर्मूर्द्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदा वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी’ इत्यादि । अग्निः, प्रकाशयुक्तो द्युलोकः, सर्व्वव्यापी परमेश्वरः । वस्तुतः तथाविध एव सन् मायावशाद् देहेषु जीव- रूपेण ब्रह्माण्डे च विराड्रूपेणावस्थित इत्यर्थः ॥

द्वितीयामृचमाह । ^(२)“यस्मिन्निदꣳ ० परमे व्योमन्”^(२)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७५५

भूतं तदु॒ भव्य॑मा॒ इदं तद॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑मन्^{(२)} । ^{(३)}ये- नावृ॑तं॒ खञ्च॒ दिवं॑ म॒हीञ्च॒ येना॑दि॒त्यस्तप॑ति॒ तेज॑सा॒

इति । 'इदं' सर्वं जगद्, 'यस्मिन्' अव्याकृते मूलकारणे, 'समेति च व्येति च' सृष्टिकाले समुत्पन्नं सत् सङ्गतमपि भवति । शं चेति पाठे सुखमपि प्राप्नोतीति व्याख्येयं । व्यत्ययेन वा गतमिति द्रष्टव्यं । संहारकाले विलीनं सत् विगतमपि भवति । 'अधि' अधिका हि- रण्यगर्भविराडादयोऽग्नीन्द्रादयश्च 'विश्वे' सर्वे 'देवाः', 'यस्मिन्' अव्यक्ते, मूलकारणे 'निषेदुः' नितरामाश्रित्यावस्थिताः । 'तदेव' सृष्टिसंहारयोर्देवानाञ्च आधारभूतं अव्याकृतमेव । 'भूतं' अतीतं जगत्, 'भव्यं' भविष्यज्जगत्, 'इदं' वर्त्तमानमपि जगत्, 'तदु' तदेवाव्याकृतं । 'आ' इत्याश्चर्ये, आसीदिति प्रसिद्धिर्वा । तस्या- न्तर्गतं तादृशमव्याकृतं, 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्टे, 'व्योमन्' आकाशवदमूर्ते परमात्मनि, वर्त्तते इति शेषः ॥

तृतीयामृचमाह । ^{(३)}"येनावृतं ० परमे प्रजाः"^{(३)} इति । वाजसनेयिनो गार्ग्यब्राह्मणे परमात्मन्याश्रिते यदव्याकृतमभिधी- यते, एतस्मिन्नेव खल्वक्षरे गार्ग्य आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति तत्पूर्व- स्यामृच्यभिहितं, अस्यां तु तेनाव्याकृतेनोपहितं, तेन कारणेन व्याप्ता अत एवोक्ताः, सर्वेऽपि सद्भूतया भासन्ते । 'येन' परमेश्व- रेण, अनुगृहीतः, 'आदित्यः', 'तेजसा' स्वकीयं मण्डलतया भास्वद्रू- पेण* 'भ्राजसा च' प्रसारितरश्मिरूपया दीप्त्या च, 'तपति' सर्वमिदं

---

* भाखररूपेण इति P चिह्नितपुस्तकपाठः ।

७५६ | तैत्तिरीये आरण्यके

भ्राज॑सा च॒। यम॒न्तः स॑मु॒द्रे क॒वय॑ वय॑न्ति॒ तद॒क्षरे॑*
प॒र॒मे प्र॒जाः⁽३⁾। ⁽४⁾यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसू॒तो तो-
येन॒ जीवा॒न् व्य॑ च॑ सर्ज॒ भूम्या॑म्। यदोष॑धीभिः पुरु॑षान्

---

जगदभितप्तं प्रकाशितञ्च करोति। 'कवयः' तत्त्वविदः, 'यं' परमा-
त्मानं, 'समुद्रे अन्तः' समुद्रोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य जगतो मध्ये, तन्तूनीव
'वयन्ति'। यथा पटस्वरूपे तन्तवोऽनुगताः तथा जगति ब्रह्मतत्त्वम-
नुगतं पश्यन्ति। तच्च ब्रह्मतत्त्वं 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्टे
निजस्वरूपे अवस्थाय 'प्रजाः', उत्पादयन्तीति शेषः। स्वरूपे-
ऽवस्थानं छन्दोगाः प्रश्नोत्तराभ्यामामनन्ति। "स भगवः कस्मिन्
प्रतिष्ठितः" इति "स्वे महिम्नीति" आधारान्तरराहित्यमेव,
स्वस्मिन्नेव अवस्थानं। "यदक्षर" इति पाठेऽपि तच्छब्दोऽर्थत्वेन
व्याख्येयः॥

चतुर्थीमृचमाह। ⁽४⁾"यतः प्रसूता जगतः ० भूतानि चरा-
चराणि"⁽४⁾ इति। पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्य-
मुक्तं तस्यात्र जगदुत्पादनञ्च प्रपञ्चते। "आत्मन आकाशः सम्भूतः"
इत्यारभ्य "अन्नात् पुरुषः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता 'जगतः
प्रसूतिः'। 'प्रसूतिः' सृतिः उत्पत्तिः, यस्मादव्याकृतोपहिताच्चैतन्यात्,
'प्रसूता' प्रवृत्ता, तच्चैतन्यं कारणभूतं 'तोयेन' जलोपलक्षितेन
भूतपञ्चकेन, 'जीवान्' मनुष्यगवादीन् जीवदेहान्, 'व्यससर्ज' 'भूम्यां'

---

* यदक्षरे इति J, M, N, O चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५७

प॒शूꣳश्च॒ वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑⁽४⁾ । ⁽५⁾अत॑: प॒रं ना॒न्यदणी॑यसꣳ हि परा॑त्प॒रं यन्म॑ह॒तो म॒हान्त॑म् । य- देक॑म॒व्यक्त॑मन॒न्तरू॑पं वि॒श्वं पु॑रा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्⁽५⁾॥ ॥ १ ॥ ⁽६⁾तदे॒वर्त्तं तदु॑ स॒त्यमा॑हु॒स्तदे॒व ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् ।

---

जगत्त्यां विशेषेणासृजत् । व्यचसृजेति पाठेऽपि तथैव व्याख्येयं । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणं 'ओषधीभिः' व्रीहियवादिभि- रुपलक्षितमन्नं भूत्वा, मनुष्यान्, 'पशूंश्च', तदुपलक्षितस्थावर- जङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्र'विवेश' वृक्षादिषु स्थावरेषु वृष्टि- जलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत् परिदलितमिति शेषः ॥

पञ्चमीमृचमाह । ⁽५⁾"अतः परं ० तमः परस्तात्"⁽५⁾इति । पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारणोपलक्षितं शुद्धं वस्तु अत्र नि- रूप्यते । यत् वस्तु, 'परात्' उत्कृष्टात् हिरण्यगर्भादेरपि, 'परं' अत्यन्तमुत्कृष्टं, 'यत्', च 'महत्' आकाशादेः, 'महान्तं', 'यत्', अपि 'एकं' सजातीयविजातीयरहितं, 'अव्यक्तं' इन्द्रियागम्यं, 'अनन्तरूपं' देशकालवस्तुपरिच्छेदरूपं, 'विश्वं' जगदात्मकं, 'पुराणं' अनादिसिद्धं, 'तमसः परस्तात्' अज्ञानात् पृथग् वर्त्तते । 'अतः' वस्तुनः, 'अन्यत्' वस्तु, 'अणीयसं' अत्यन्तदुर्लक्ष्यं, 'परं' उत्कृष्टं 'न', अस्ति ॥

७५८ तैत्तिरीये आरण्यके

इ॒ष्टापू॒र्त्तं ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑मानं॒ विश्वं॑ बिभर्त्ति॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑।(६)।(७)तदे॒वाग्निस्तद्वा॒युस्तत्सूर्य॒स्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑। तदे॒व शु॒क्रम॒मृतं॒ तद् ब्रह्म॒ तदापः॒ स प्र॒जाप॑तिः(७) ।

---

विश्वविशेषेण यत्सर्वं जगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत् षष्ठीसप्तमीभ्यां ऋग्भ्यां प्रपञ्चयति । (६)“तदेवर्तं ० भुवनस्य नाभिः(६) । (७)तदेवाग्निरुद्वाद्युः ० स प्रजापतिः”(७) इति । मनसा यथा वस्तुचिन्तनमृते वा तदुच्चारणं ‘सत्यं’, एतदुभयमपि ‘तदेव’ अधिष्ठानरूपं ब्रह्मैव, ‘कवीनां’ वेदशास्त्रपारङ्गतानां, परमुत्कृष्टं प्रमाणत्वेनादरणीयं यद् ‘ब्रह्म’ वेदरूपं वस्तु, तदपि स्वाधिष्ठानभूतपरब्रह्मात्मकमेव । ‘इष्टं’ दर्शपूर्णमासादि श्रौतं कर्म । ‘पूर्त्तं’ वापीकूपादिस्मार्त्तं कर्म, तदुभयमपि ‘तदेव ब्रह्म’ । तथा ‘बहुधा जातं’ पूर्वकल्पतत्पूर्वकल्पादिरूपेण बहुप्रकारमुत्पन्नं, इदानीमपि तथा ‘जायमानं’, ‘विश्वं’ सर्वं जगत्, ‘भुवनस्य नाभिः’ चक्रनाभिवत् सर्वस्य लोकस्याधारभूतः परमात्मा, ‘बिभर्त्ति’ । अत आधेयं सर्वमधिष्ठानस्वरूपमेव । अग्निवायुसूर्यचन्द्रमसोऽपि ‘तदेव’ । तथा ‘शुक्रं’ दीप्यमानं नक्षत्रादिकं, ‘अमृतं’ देवैः सेव्यं पीयूषं, एतदुभयमपि ‘तदेव’ अधिष्ठानरूपमेव, यद् ‘ब्रह्म’ हिरण्यगर्भरूपं, ‘तत्’, अपि तदधिष्ठानात्मकमेव, याः ‘आपः’ जलोपलक्षितानि पञ्चभूतानि, यश्च प्रजापतिर्विराड्रूपः, तदुभयमधिष्ठानरूपमेव । यद्यत् जगत् अविद्यादृष्ट्या नानाविधं प्रतीयते, तत्सर्वं विद्यादृष्ट्या अखण्डैकरसं