तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

शक्तिलक्षणान्यतररूपायां वृत्तौ शक्तिरुक्ता, लक्षणा केत्याह—शक्यसम्बन्धो लक्षणेति । शक्यस्य यः सम्बन्धः सामीप्यादिः, स एव लक्षणेत्यर्थः । यथा गङ्गायां घोषः इत्यत्र गङ्गापदस्य शक्यार्थः प्रवाहः, तत्र घोषः ( आभीरपल्ली ) क्षणमपि स्थातुं नार्हति, तस्माद् गङ्गापदस्य सामीप्यसम्बन्धवति तीरे लक्षणा, अतस्तस्माद् वाक्याद् गङ्गातीरे घोष इत्यर्थो लक्षणया लभ्यते । गौणी-शुद्धाभेदेन लक्षणा द्वेधेत्याह— सेति । तत्र गौणीमाह--गौणी नामेति । दृष्टान्तं प्रदर्श- यति—यथेति । माणवकस्तु सिंहो नास्ति, किन्तु विशिष्टे लक्षणां कृत्वा सिंह- सदृशो माणवक इत्यर्थो लभ्यते । इयमेव गौणी लक्षणा । शुद्धायास्त्रैविध्यमाह— जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा चेतीति । प्रथमामाह— लक्ष्यतावच्छेदकरूपेणेति । गङ्गापदस्य लक्ष्यं तीरं भवत्यतो लक्ष्यतावच्छेदकं तीरत्वं, तेन रूपेणेत्यर्थः । लक्ष्यमात्रबोधेति मात्रपदेन शक्यार्थस्य प्रवाहादेर्व्य- वच्छेदः । उदाहरति--यथा गङ्गायां घोष इति । गङ्गापदस्य वाच्यो ( शक्यः ) यः प्रवाहः तत्सम्बन्धस्य तीरे सत्त्वादिति । अग्रे सुगमोऽन्वयबोधः । द्वितीयामाह—लक्ष्येतेति । या शक्यार्थसहितं लक्ष्यार्थं बोधयति सा अजहल्लक्षणा कथ्यते । उदाहरति—यथा काकेभ्य इति । न्या बो. अयमाशयः—काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामिति वाक्येन काकेभ्य एव दधिरक्षणं **पृ.६४.**करणीयं न विडालादिभ्य इत्यर्थो न भवति, किन्तु यावन्तो दध्युपघातका विडाला- दयस्तेभ्यः सर्वेभ्य एव दधि रक्षणीयमिति वक्तुस्तात्पर्यं तत्रास्ति । अतस्तत्र काक- पदस्य दध्युपघातके लक्षणा स्वीक्रियते । तथा च लक्ष्यतावच्छेदकीभूतदध्युपघात- कत्वेन रूपेणापरे विडालादयो बोध्यन्ते । एवं सति काकपदशक्यार्थः काकोऽपि न हीयतेऽतोऽजहल्लक्षणेत्यन्वर्थेयं संज्ञेति । अक्षरार्थः स्पष्टः । यत्र लक्षणया शक्यार्थेषु कश्चिदर्थो हीयते कश्चिदर्थो न हीयते, सा जहद- जहल्लक्षणा भवति, तां च वेदान्तिनां मतेनोदाहरति--जहदजहल्ल- क्षणेति । स्वयं तस्याः स्वरूपमाह—सा चेति । अत्र शक्यतावच्छेदकं परित्यज्यते व्यक्तिमात्रं बोध्यत इत्याशयः । अयं सारः--वेदान्तनये तत् त्वमसीति श्रुतौ तत्पदेन सर्वज्ञत्वविशिष्टात्म- व्यक्तिः बोध्यते, त्वम्पदेन चाल्पज्ञत्वविशिष्टात्म ( जीवात्म ) व्यक्तिर्बोध्यते । घटो द्रव्यमितिवत् "तत् त्वमिति" प्रथमान्ताभ्यां पदाभ्यामभेदो बोध्यते । स चाभेदः सर्वज्ञत्वाल्पज्ञव्यक्तयोरनुपपन्नः, ततोऽत्र जहदजहल्लक्षणया सर्वज्ञत्वाल्प- ज्ञत्वांशौ हित्वा व्यक्त्यंशञ्चाहित्वा परस्परमभिन्नमात्ममात्रं बोध्यत इति । आकाङ्क्षालक्षणं व्याख्यातुमाह—आकाङ्क्षां लक्षयतीति । पदस्ये- तीति । पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकाङ्क्षेति मूलोक्तं लक्षणम्, तस्यायमर्थः—व्यतिरेकोऽभाव इत्यनर्थान्तरम् । एकं पदं यत्पदाभाववशात्

अन्वयं नानुभावयति अर्थात् शाब्दबोधं न जनयति, तस्य पदस्य तस्मिन् पदान्तरे आकाङ्क्षेति । एतस्यैव व्याख्यामाह टीकाकारः—अव्यवहितोत्तरत्त्वादि- सम्बन्धेनेति । अयमाशयः—घटमिति पदं यदोच्चार्यते तदैव घटीयं कर्मत्वमिति बोधो जायते, घटस्येति यदोच्चार्यते तदैव घटीयः सम्बन्ध इति बोधो जायते । अतः घटपदाव्यवहितोत्तरम् अम्षदोच्चारणमावश्यकम्, एवं घटपदोत्तरं स्य- ( ङस् ) पदोच्चारणमावश्यकम्, केवले घटेति अमिति वा पदे उच्चारिते व्या बो किञ्चिद्बोधानुत्पादात् । अत्र घटमिति पदेऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घटपदविशिष्टम् पृ.६५.अम्पदमस्ति, एवं घटस्येत्यत्र अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घटपदविशिष्टं स्यपद- मस्ति, घटपदापेक्षया ऽव्यवहितोत्तर एव अम्पादस्य स्यपदस्य च वर्तमानत्वात् । एतावतेतदायाति यत् यत्पदान्यवहितोत्तरं यत्पदाभावे सति यादृशशाब्दबोधो न जायते, तादृशशाब्दबोधे अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्पदवत्त्वं तद्पदे आकाङ्क्षेति । अत्र घटमिति पदे घटपदं प्रकारः अम्पदं विशेष्यम्, घटपदनिष्ठा या प्रकारता साऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन । अत एतदायाति यत् घटीयं कर्मत्वमिति बोध- जननाय अव्यहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घटपदप्रकारकम् अम्पादविशेष्यकं घटमित्येता- वज्ज्ञानमावश्यकम्, एवंविधज्ञानाभावे तु शाब्दबोधो न जनिष्यते । तथा च अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन यत्पदप्रकारकतत्पदविशेष्यकज्ञानाभावप्रयुक्तः (ज्ञाना- भाववशात्) यादृशशाब्दबोधो न जायतेऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्पदवत्त्वं तत्पदनिष्ठमाकाङ्क्षेति टीकाकृतां निष्कृष्टं प्रकारान्तरम् । अत एव अम्घट इति वैपरीत्येनोच्चारणे सति अम्पदस्यैव प्रकारतया घटपदप्रकारकाम्पदविशेष्य- कज्ञानाभावात् घटीयं कर्मत्वमिति स्वाभीष्टः शाब्दबोधो न जायते । तस्मात् सिद्धमाकाङ्क्षाज्ञानं शाब्दबोधं प्रति कारणमिति । पङ्क्त्यर्थस्तु व्याख्येयैव निपुणं करणीय इति । न्या.बो अर्थबाधो योग्यतेति मूलस्यार्थमाह—बाधाभाव इति । अर्थबाधाभावो पृ ६६.योग्यतेत्यर्थः । अग्निना सिञ्चेदिति मूलोदाहृतं व्याचष्टे—अग्निनेति । सन्निधिनिरूपणे “असह्योच्चारितानी” त्यस्यार्थमाह—विलम्बोच्चारिता- नीति । लौकिकवैदिकद्विविधवाक्ययोः वैदिकपदेन यद्गृह्यते तदाह—वेदवाक्य- मित्यर्थ इति । नहि वेदवाक्यमेव प्रमाणं, किन्तर्हि वेदमूलकानि स्मृत्यादीन्यपि सर्वाणि प्रमाणत्वेन ग्राह्याणीत्याह—इदमुपलक्षणमिति । लौकिकपदस्यार्थमाह- वेदवाक्यभिन्नमिति । लौकिकवाक्यमाप्तोक्तमेव प्रमाणं, तत्राप्तोक्तत्वं किम् ? तदाह आप्तत्वञ्चेति । शब्दादिप्रयोगहेतुभूतं यद् यथार्थज्ञानं तद्वत्त्वमित्यर्थः । इति तर्कसंग्रहन्यायबोधिनीव्याख्यायां कलायां शब्दपरिच्छेदः । —:०:— ९

अथावशिष्टपरिच्छेदः न्या.बो. पूर्वं यथार्थानुभवभेदा व्याख्याता इदानीमयथार्थानुभवभेदान् व्याख्यातु- पृ. ६७. माह—यथार्थानुभवमिति । एकस्मिन्नित्यादिसंशयस्वरूपं व्याचष्टे—एकधर्मा- वच्छिन्नेति । एकधर्मविच्छिन्ना या विशेष्यता, तादृशविशेष्यतानिरूपिता या भावाभावोभयनिष्ठा प्रकारता, तादृशप्रकारतानिरूपकं यज्ज्ञानं तत् संशय इत्यर्थः । यथा जीवो नित्यो नवेति ज्ञानं संशयः । अत्रैकधर्मः जीवत्वं, तदवच्छिन्ना विशेष्यता जीवनिष्ठा, तन्निरूपिता प्रकारता नित्यत्वतदभावयोरुभयोरस्ति, तादृशप्रकारताक- मिदं ज्ञानमतोऽत्र लक्षणसमन्वयः । ननूक्तलक्षणानुसारं यत्रैकस्मिन् विशेष्ये भावा- भावौ विशेषणीभूतौ स्याताम्, तदेव ज्ञानं संशयः कथ्येत, किन्तु अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानं संशयो न भवेत्, तत्र स्थाणुत्वपुरुषत्वयोर्भावयोरेव विशेषणत्वा- दिति शङ्कामपाकर्तु माह—भावद्वयेति । अप्रसिद्धेरिति । भावद्वयकोटिकः संशयो मयाऽपि नाङ्गीक्रियत इति भावः । शङ्कितस्थले सशयत्वमुपपादयति — स्थाणुर्वेत्यत्रेति । न्या.बो. व्याप्यारोपेणेतीति । यथा—पर्वतो वह्निमान् इत्यनुमितौ शङ्कानिवा- पृ. ६८. रणाय “यद्यत्र वह्निर्न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यात्” इति तर्कः प्रयुज्यते । अत्र वह्नयभावो व्याप्यो धूमाभावश्च व्यापकः । तर्के किं कारणमित्याह—तर्के इति । व्याप्यस्य वह्नयभावादेः व्यापकस्य धूमाभावादेः पर्वतादावभावनिश्चय इत्यर्थः । अन्यथेति । ‘यदि वह्निर्न स्यात् धूमोऽपि न स्यात्’ इत्युक्तौ न स्याद्- धूमोऽपि, का नो हानिरिति परे ब्रूयादिति भावः । सुखलक्षणं व्याख्यातुमाह—सुखं निरूपयतीति । इतरविषयीणी येच्छा, तदनधीना येच्छा, तद्विषयीभूतं यत् तत् सुखमित्यर्थः । इष्टं वस्तु द्विविधं भवति, साक्षात् परम्परया च । साक्षादिष्टं सुखं परम्परया चेष्टं तत्साधनम् । सुख- साधनीभूते भोजनादौ तदैवेच्छा भवति, यदा पूर्वं सुखस्येच्छा स्यात् । अतो भोजनेच्छा सुखेच्छाधीना । तथा च सुखेच्छाधीनेच्छाविषयत्वात् भोजने न सुख- लक्षणातिप्रसङ्गः । सुखेच्छा तु नेतरेच्छाधीनाऽत इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वात् सुखे लक्षणसमन्वयः । यथाश्रुतेऽनुकूलत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वरूपे सुखलक्षणेऽभिप्रेते घटोऽनुकूल इति ज्ञानस्यानुकूलत्वप्रकारकघटविशेष्यकतया विशेष्यीभूते घटे सुखलक्षणातिव्याप्ति- न्या.बो.रित्याह—यथाश्रुते इति । निष्कृष्टलक्षणे इतरेच्छानधीनेति विशेषणानुक्तौ पृ. ६८. इच्छाविषयत्वमात्रस्य सुखलक्षणत्वे दोषमाह – सुखेच्छाधीन इति । तथा

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १३१

भोजनादेः सुखेच्छाधीनेच्छाविषयत्वेन इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वाभावात् भोज- नादौ सुखलक्षणस्य नातिव्याप्तिरिति भावः । मूले लक्षणसमन्वयमाह - सुखे- च्छाया इति । अर्थात् सुखेच्छा नेतरेच्छाधीना, किन्तु सुखमिदमिति सुखत्व- प्रकारकज्ञानमात्राधीनाऽत इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वात् सुखे भवति लक्षण- समन्वयः । दुःखलक्षणं व्याख्यातुमाह - दुःखं निरूपयतीति । निष्कृष्टं लक्षणमाह - अत्रापीति । इतरद्वेषानधीनेत्यस्य फलमाह - द्वेषविषयत्वमात्रोक्ताविति । अयमाशयः - सर्पो न साक्षात् द्वेषविषयः, किन्तु तज्जन्यं दुःखमेव साक्षात् द्वेषविषयः, सर्पस्तु दुःखजनकत्वाल्लोकैर्द्विष्यतेऽतो दुःखद्वेषाधीनद्वेषविषयत्वात् सर्पो न दुःखं किन्तु दुःखसाधनमिति । एतत्स्वयमुप- पादयति सर्पजन्यदुःखादाविति । अत्रत्यं रहस्यमाह - फलेच्छेति । फलं सुखम्, उपायो भोजनादिः । एवं दुःखमपि फलं, सर्पादिरुपायः । उपायेच्छां प्रति फलेच्छा कारणं भवति । अतः फलेच्छाधीनैनैवोपायेच्छा भवति । एवमुपायद्वेषं प्रति फलद्वेषः कारणम् । अतः फलद्वेषाधीन एवोपायद्वेष इति भावः । न्या.बो. संस्कारस्वरूपव्याख्यानायाह - संस्कारं विभजते इति । वेगस्य सर्व- पृ.७०. प्रसिद्धत्वात् भावनास्वरूपमाह - अनुभवजन्यत्वे सति स्मृतिहेतुत्वं भावना- न्या.बो. लक्षणमिति । विशेषणफलमाह - अत्रेति । स्पष्टोऽर्थः । स्मृतिहेतुत्वरूपविशे- पृ.७१. ष्यानुपादानेऽनुभवजन्यत्वमात्रस्य चोक्तौ दोषमाह - तावन्मात्र इति । अयं भावः- यदि प्रतियोग्येव न भवेत्तर्हि कस्य ध्वंसो भवेत् ? अतो ध्वंसं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वम् । अनया रीत्या अनुभवध्वंसं प्रत्यपि अनुभवस्य प्रति- योगिविधया कारणता । एवञ्चानुभवध्वंसस्यानुभवजन्यत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय स्मृतिहेतुत्वं देयम् । तथा चानुभवध्वंसस्य स्मृतिं प्रति हेतुत्वाभावात् नाति- व्याप्तिरिति । ननु यत्र पूर्वं दण्डोऽयमिति प्रत्यक्षं, तदनन्तरं दण्डी पुरुष इति दण्डविशिष्ट- पुरुषप्रत्यक्षमुत्पन्नं, तत्र दण्डी पुरुष इत्याकारकप्रत्यक्षे भावनालक्षणातिव्याप्तिः, तस्य दण्डोऽयमिति प्रत्यक्षात्मकानुभवजन्यत्वे सति भाविन्यां दण्डी पुरुष इति स्मृतौ हेतुत्वात् । न च दण्डी पुरुष इति प्रत्यक्षं प्रति दण्डोऽयमिति प्रत्यक्षात्मक- ज्ञानस्य कथं कारणत्वमिति वाच्यम् दण्डी पुरुष इति ज्ञानस्य दण्डप्रकारकज्ञानत्वेन विशिष्टबुद्धित्वात्, विशिष्टबुद्धिं प्रति च दण्डादिरूपविशेषणज्ञानस्य कारणत्वादङ्गी- कारादित्याशङ्कते - नन्वित्यादिना चेदित्यन्तेन ग्रन्थेन । अत्रत्यशङ्काया उपपादनञ्च सरलत्वात् स्वयम्बोध्यम् ।

१३२ तर्कसंग्रहे [ अवशिष्टपरिच्छेदः न्या. बो. उत्तरयति — अत्र ब्रूम इत्यादिना नातिव्याप्तिरित्यन्तेन ग्रन्थेन । पृ. ७२. अयमाशयः — अनुभवजन्यत्वं नाम अनुभवत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपित- कार्यताशालित्वम् । अर्थात् अनुभवत्वावच्छिन्ना या अनुभवनिष्ठा कारणता, तादृश- कारणतानिरूपिता या कार्यता, तादृशकार्यताशालि यत् तदेवात्रानुभवजन्यपदेन विवक्षितमिति । अत्र कारणता अनुभवत्वेन रूपेण विवक्षितेति तात्पर्यम् । दण्डी पुरुष इति बुद्धित्वावच्छिन्नकार्यता निरूपिता कारणता दण्डोऽयमिति ज्ञाने विद्यते, किन्तु तज्ज्ञानं न दण्डानुभवत्वेन रूपेण कारणं तत्र भवति, दण्डानुभवादिव दण्ड- स्मरणादपि दण्डी पुरुष इति विशिष्टबुद्ध्युत्पत्तेः, किन्तु अनुभवस्मरणसाधारणेन दण्डज्ञानत्वेनैव । अतो विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नकार्यता निरूपिता कारणता दण्डज्ञानत्वावच्छिन्ना न तु दण्डानुभवत्वावच्छिन्ना । तथा च अनुभवत्वावच्छिन्न- कारणतानिरूपितकार्यताशालित्वरूपस्यानुभवजन्यत्वस्य दण्डी पुरुष इति प्रत्यक्षेऽभावान्न भावनालक्षणातिव्याप्तिरिति । अक्षरार्थस्तु स्वयमेव बोध्यः । न्या. बो. उक्तपरिष्कृतलक्षणं भावनायां सङ्गमयति — तथा हीति । अवच्छेदक- पृ. ७३. मिति । भावनात्वावच्छिन्नकार्यता निरूपिता याऽनुभवनिष्ठा कारणता, तस्या अनुभवत्वं कारणतावच्छेदकमित्यर्थः । अत्रापि अवच्छेदकादिपरिचर्या "गन्धवती पृथिवी" इत्यत्रत्या न्यायबोधिनीव्याख्या पुनरनुसन्धेया । शेषः स्पष्टार्थः । भावनालक्षणे स्मृतिहेतुत्वविशेषणस्य वैयर्थ्यमाशङ्कते — नन्वेवमिति । अयमत्र पूर्वपक्षाशयः — स्मृतिहेतुत्वविशेषणं हि अनुभवध्वंसेऽतिव्याप्ति- वारणाय प्रागुपात्तम् । सा चातिव्याप्तिः अनुभवजन्यत्वविशेषणेनैव नायाति । तथा हि सामान्यतो ध्वंसं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वं प्रतियोगित्वेनैव रूपेण भवति । एवं तत्तद्ध्वंसं प्रति तत्तत्प्रतियोगिव्यक्तेः तत्तद्व्यक्तित्वेनैव कारणत्वं भवति, अर्थात् ध्वंसनिष्ठकार्यता निरूपिता कारणता सामान्यतः प्रतियोगिताव- च्छिन्ना, विशेषतश्च तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्ना भवति, न तु अनुभवत्वेनाप्यवच्छिन्ना भवति । तथा चानुभवत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताशालित्वरूपानुभव- जन्यत्वविशेषणस्याभावादेव अनुभवध्वंसे नातिव्याप्तिरिति व्यर्थं स्मृतिहेतुत्व- विशेषणमिति भावः । अक्षरार्थस्तु स्पष्टः । न्या. बो. उत्तरयति — स्मृतावतिव्याप्तिवारणायैवेति । अयं भावः — स्मृतिं पृ. ७३. प्रत्यनुभव एव कारणं न तु स्मृतिरपि, अतो घटस्मृतित्वावच्छिन्नं प्रति घटानु- भवस्य घटानुभवत्वेनैव कारणता न तु घटज्ञानत्वेन । यदि स्मृतिं प्रति स्मृत्य- नुभवौ द्वावपि कारणे भवेताम् तदोभयसाधारणं ज्ञानत्वमेव स्मृतिकारणता- वच्छेदकं भवेत् न त्वेवमस्ति, तस्मात् स्मृतिव्यावृत्तमनुभवत्वमेव स्मृतिनिष्ठ- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकम् । तथा चानुभवत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपित- कार्यताशालित्वस्य स्मृतावपि सत्त्वात् तत्रैव भावनालक्षणातिव्याप्तिवारणाय

न्यायबोधिनी संस्कृत-कला १३३ स्मृतिहेतुत्वमुक्तम् । तथा सति स्मृतौ अनुभवजन्यत्वसत्त्वेऽपि स्मृतिहेतुत्वाभावात् नातिव्याप्तिरिति भावः । अक्षराणि तु स्वयं योज्यानि । न्या.बो. सामान्यलक्षणं व्याख्यातुमाह—सामान्यं निरूपयतीति । लक्षणस्वरूप- पृ.७५.माह—नित्यत्वे सतीति । गोत्वं हि नित्यत्वात् अनेकासु गोव्यक्तिषु समवायेन सत्त्वाच्च सामान्यम् । सामान्यं जातिरित्यनर्थान्तरम् । नित्यत्वविशेषणस्य फलमाह—नित्यत्वेति । संयोगो हि द्विष्ठो भवति । अतोऽनेकसमवेतत्वात् तत्रातिव्याप्तिवारणाय नित्यत्वे सतीति देयम् । संयोगो न नित्य इति नाति- व्याप्तिः । अनेकसमवेतत्वानुक्तौ नित्यत्वमात्रस्य चोपादाने दोषमाह—अनेकेति । आकाशस्य नित्यत्वेऽपि अनेकसमवेतत्वाभावात् नातिव्याप्तिरिति भावः । अनेक- पदोपादानस्य फलमाह—अनेकेति । नित्यत्वे सति समवेतत्वमात्रोक्तौ आकाश- गतैकत्वसंख्यापरिमाणादेः जलीयपरमाणुगतरूपादेश्च नित्यत्वात् स्वाधिकरणे समवायसम्बन्धेन वर्तमानत्वाच्च तत्र तत्रातिव्याप्तिवारणायानेकेति पदम् । तथा च तेषामेकैकस्मिन् समवेतत्वेन नातिव्याप्तिरिति । नित्यत्वे सत्यनेकनिरूपित- समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्तावत्त्वम्, नित्यत्वे सति स्वाश्रयान्योन्याभावाधिकरण- निरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्तावत्त्वं वा सामान्यत्वमिति निष्कर्षः । एवं= जातित्वेनाभिमतं गोत्वादिकम् । न्या.बो. विशेषलक्षणं व्याख्यातुमाह—नित्यद्रव्यवृत्तय इतीति । नित्यद्रव्यवृत्तय पृ.७६.इति वाक्यम् प्रयोजकपरतया व्याचष्टे—नित्यद्रव्येष्विति । व्यावर्तकाः इत्यस्यार्थमाह—इतरभेदानुमितिहेतव इति । एतदेव स्फुटयति—नित्य- द्रव्यवृत्तित्वेति । नित्यद्रव्यवृत्तित्वरूपा या पक्षधर्मता, तत्प्रयोज्या या इतर- भेदानुमापकता, तच्छालिनो विशेषाः भवन्ति । अयं भावः—विशेषा हि नित्यद्रव्येषु परमाण्वादिषु इतरपरमाण्वादिभ्यो भेदमनुमापयन्ति, अतो विशेषेषु इतरभेदानुमापकता विद्यते । अनुमिति प्रति व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानस्य हेतुतया विशेषनिष्ठानुमापकतायाः प्रयोजिका नित्यद्रव्यवृ- त्तित्वरूपा पक्षधर्मता भवत्येव । तथाहि अयं घटोऽस्माद् घटाद्भिद्यते भिन्नावयवा- रब्धत्वात् । एवं रीत्या त्रसरेणुपर्यन्तं गत्वा, अयं त्रसरेणुः अस्मात् त्रसरेणोर्भिन्नः, भिन्नावयवारब्धत्वात्, तत इदं द्वयणुकमस्माद् द्वयणुकाद् भिन्नं भिन्नावयवारब्ध- त्वात् इति भिन्नावयवारब्धत्वहेतुना द्वयणुकपर्यन्तम् इतरभेदः साध्यते । किन्तु परमाण्वादिनित्यद्रव्येष्ववयवाभावात् नानेन हेतुना परमाणुषु मिथः इतरभेदः साधयितुं शक्यते । किन्तु अयं परमाणुः अस्मात् परमाणोर्भिन्नः विशेषादिति विशेष एव तत्र हेतुर्भवति । हेतुर्हि पक्षे वर्तमान एव साध्यं साधयति नावर्तमानः । तथा च नित्यद्रव्यरूपपक्षवृत्तित्वमनुमापकतायां प्रयोजकं सिद्धमेव । निष्कर्षमाह—

१३४ तर्कसंग्रहे [ अवशिष्टपरिच्छेदः नित्यद्रव्यनिष्ठेति । नित्यद्रव्यनिष्ठा या विशेष्यता, तन्निरूपिता या एकमात्र- वृत्तिभेदानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारता, तादृशप्रकारताश्रयत्वं विशेषत्वमित्यर्थः । इदमत्र रहस्यम् — नित्यद्रव्यरूपपक्षे इतरभेदानुमितौ करणीयायाम् इतर- भेदरूपसाध्यव्याप्यविशेषवन्नित्यद्रव्यमित्याकारकः परामर्शो जनकः । अत्र नित्य- द्रव्यं विशेष्यं, विशेष्यता नित्यद्रव्यनिष्ठा, तन्निरूपिता प्रकारता विशेषनिष्ठा, सैव च परामर्शनिष्ठाया जनकताया विषयविधया अवच्छेदिका । अत इतरभेदानु- मितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वस्य विशेषपदार्थे सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । उक्तनिष्कर्षे भेदविशेषणीभूतैकमात्रवृत्तित्वविशेषणस्य फलमाह— पार्थिव- परमाणाविति । 'पार्थिवपरमाणुः जलादिभिन्नो गन्धात्' इत्यत्र जलादिभेदव्या- प्यगन्धवान् पार्थिवपरमाणुरित्याकारकपरामर्शस्य जनकतया तदवच्छेदकीभूतप्रका- रताश्रयत्वस्य गन्धे सत्त्वादतिव्याप्तिरतः एकमात्रवृत्तित्व भेदविशेषणम् । तथा च गन्धो नैकस्मिन्नेव परमाणौ इतरभेदानुमिति जनयति किन्तु सर्वेषु परमाणुष्विति नातिव्याप्तिः । विशेषस्तु एकस्मिन्नेवानुमिति जनयतीति भावः । 'घटः इतरेभ्यो भिद्यते, तद्घटीयरूपात्' इति स्थले घटनिष्ठविशेष्यतानिरूपितैकमात्रवृत्तिभेदानु- मितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वस्य तद्घटीयरूपे सत्त्वात्तत्र विशेषलक्षणाति- व्याप्तिरतो नित्यद्रव्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितेत्युक्तम् । तथा च घटस्यानित्य- द्रव्यत्वाद वारणम् । न्या.बो. उक्तनिष्कर्षकरणस्य प्रयोजनमाह — एतेनेति । प्रयोजकत्वाभिप्रायेण पृ.७७.नित्यद्रव्यवृत्तय इति पदस्य प्रयोज्यत्वाभिप्रायेण च व्यावर्तका इति पदस्य व्याख्यानेनेत्यर्थः । नित्यद्रव्यविशेष्यकेतरभेदानुमितिप्रयोजका इति । विशेषा इति शेषः । विफलमिति । ननु नित्यद्रव्यवृत्तय इति पदम् स्वरूपप्रद- र्शनपरं स्यादतो न विफलमत आह— स्वरूपाख्यानस्यापीति । व्यावर्तकपदेनैव कृतत्वादित्यर्थः । प्रयुक्तमिति । प्रयोज्यप्रयोजकभावस्य प्रकृते प्रकटनेन तत्- सार्थक्यमिति भावः । समवायं व्याख्यातुमाह समवायमिति । सम्बन्धपदार्थमाह — सम्बन्ध- त्वमिति । विशिष्टप्रतीतिः = रूपी घटो दण्डी पुरुष इति प्रतीतिः । उभयत्र क्रमेण समवायसंयोगौ विशिष्टप्रतीतिनियामकावतस्तौ सम्बन्धौ ब्रूयेते । समवाय- लक्षणे नित्यपदफलमाह — तावदिति । समवायोऽयुतसिद्धयोस्तिष्ठतीत्यतोऽयुत- न्या.बो.सिद्धवृत्तिरित्युच्यते । अयुतसिद्धपदार्थं बोधयितुं प्रतीकमुपादत्ते — ययोर्द्वयोर्मध्य पृ.७८.इतीति । यन्निष्ठं कालनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयतासामान्यं यदवच्छिन्नं तदुभयान्यतरत्वमयुतसिद्धत्वमित्यर्थः । अयमाशयः— सर्वे पदार्थाः कालिकसम्बन्धेन काले तिष्ठन्ति स्वाधिकरणा- वच्छेदेन । यथा घटत्वं काले कालिकसम्बन्धेन विद्यते घटावच्छेदेन, न तु पटा-

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १३५

वच्छेदेन । अत्र कालोऽधिकरणं, घटत्वमाधेयम्, घटोऽवच्छेदकः । तथा च घटत्व- निष्ठं कालनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयतासामान्यं घटावच्छिन्नमस्ति, अतो घटत्वं घटश्च परस्परमयुतसिद्धौ भवत इति भावः । अत्यन्ताभावं व्याख्यातुमाह-अत्यन्ताभावमिति । परिष्कृतं तल्लक्षण- माह - प्रागभावेत्यादि । प्रत्येकपदव्यावृत्तिमाह - ध्वंसेति । ध्वंसे अति- व्याप्तिवारणाय प्रागभावाप्रतियोगित्वे सतीति, प्रागभावेऽतिव्याप्तिवारणाय ध्वंसाप्रतियोगित्वे सतीति, अन्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणायान्योन्याभावभिन्नत्वे सतीति पदान्युक्तानि । आकाशेऽतिव्याप्तिवारणायाभावत्वमित्युक्तम् । त्रैकालिकेति पदमपसार्य मूललक्षणमेव किञ्चित् परिष्कृत्याङ्गीकरोति - वस्तुतस्त्विति । न्याय.बो. ध्वंसप्रागभावयोरतिव्याप्त्यभावं प्रदर्शयति-ध्वंसप्रागभावयोश्चेति । ननु पृ.७८. तर्हि मूलोक्तत्रैकालिकेतिपदस्य का गतिरत आह- स्वरूपाख्यानमेवेति । स्वरूपकथनमात्रमित्यर्थः । अन्योन्याभावं निरूपयतीति । अभावत्रयवारणाय विशेषणम् = तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वरूपविशेषणमित्यर्थः । ननु तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावगाहिज्ञानविषयत्वमन्योन्याभावत्वं स्यात्, न तु तादात्म्यसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्वमन्योन्याभावत्वमिति शङ्कायामाह-घटाभाववन्ने- तीति । तथा च तादृशप्रतीतिविषयत्वस्य घटादौ सत्त्वात् तत्रातिव्याप्तिवारणा- यैव 'प्रतियोगिताक' इति विशेष्यदलमित्यर्थः । उक्तप्रतियोगितानिरूपकोऽन्योन्या- भाव एव भवति न तु घटादिरिति तु सारः । ननु तर्कसङ्ग्रहग्रन्थमूले द्रव्यगुणादयः सप्तैव पदार्था निरूपिताः सादृश्या- दयो न्यायसूत्रोक्तप्रमाणादयश्च पदार्थास्तु न निरूपिताः, अतो न्यूनतेत्याशङ्कां 'सर्वेषामि'ति मूलव्याख्यानायावतारयति - नन्विति । न्यायसूत्रोक्तषोडशपदार्थान् न्याय.बो. सूत्रोपन्यासेन ज्ञापयति-प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनेत्यादि । पृ.८०. एतेषां कथं सप्तस्वान्तर्भाव इति चेत्, इत्थम्-प्रमाणानि चत्वारि प्रत्यक्षा- नुमानोपमानशब्दाः । तेषु प्रत्यक्षं प्रमाणमिन्द्रियात्मकम्, इन्द्रियाणां च घ्राणरसन- चक्षुःत्वक्श्रोत्राणां क्रमेण पृथिवीजलतेजोवाय्वाकाशात्मकद्रव्येष्वन्तर्भावः । मनो- रूपेन्द्रियस्यापि द्रव्ये अन्तर्भावः । व्याप्तिज्ञानसादृश्यज्ञानपदज्ञानानाम् अनुमानोप- मानशब्दप्रमाणभूतानां गुणेऽन्तर्भावः । आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रेत्यभावफल- दुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् । एतेषु इन्द्रियाणामन्तर्भावस्तु द्रव्ये कथित एव । आत्मनो द्रव्ये, शरीरस्य द्रव्ये, गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानामर्थपदवाच्यानां गुणे, बुद्धेर्गुणे, वाग्बुद्धिशरीरारम्भरूपायाः प्रवृत्तेः यत्नरूपतया गुणे, रागद्वेषमोहरूपदोषाणां क्रमेणेच्छाद्वेषमिथ्याज्ञानस्वरूपाणां गुणे, प्रेत्य = मृत्वा भावो = जननमिति व्युत्पत्त्या मरणोत्तरजन्मैव प्रेत्यभावः, तत्र चरमप्राणशरीरसंयोगध्वंसो मरणम्,

१३६ तर्कसंग्रहे [ अवशिष्टपरिच्छेदः

आद्यप्राणशरीरसंयोगो जन्म । तथा च तादृशसंयोगरूपस्य प्रेत्यभावस्य गुणे, सुख- दुःखानुभवरूपस्य मुख्यफलस्य गुणे, शेषफलानां तु यथासंभवं द्रव्यादिषु, दुःखस्य गुणे, आत्यन्तिकदुःखध्वंसरूपस्यापवर्गस्याभावे, संशयस्य गुणे, साध्यत्वेनेच्छा- विषयरूपस्य प्रयोजनस्य यथायथं द्रव्यादिषु, दृष्टान्तस्य महानसादेर्यथायथं द्रव्या- दिषु, शब्दस्वरूपाणाम् प्रतिज्ञाद्यन्यतमरूपावयवानां गुणे, व्याप्यारोपेण व्यापकारो- पस्य तर्कस्य ज्ञानविशेषात्मकतया गुणे, निर्णयस्य गुणे, तत्त्वबुभुत्सोः कथा वादः- विजिगीषुकथा जल्पः—स्वपक्षस्थापनाहीनकथा वितण्डा । कथा नाम नाना वक्तृकः पूर्वोत्तरपक्षप्रतिपादकवाक्यसन्दर्भः । तथा चोक्तरूपाणां वादादीनां त्रयाणां शब्दरूप- तया गुणे, हेत्वाभासानां यथायथं द्रव्यादिषु, अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तशब्दस्यार्थान्तरं प्रकल्प्य दूषणाभिधानरूपस्य च छलस्य गुणे, असदुत्तररूपजातेर्गुणे, पराजयहेतु- स्वरूपनिग्रहस्थानानां यथायथं द्रव्यादिष्वन्तर्भाव इत्यर्थः । तत्र विशिष्य प्रतिज्ञातस्य पक्षादेः परित्यागरूपप्रतिज्ञाहनेरभावे, परोक्तदोषोद्दिधीर्षया पूर्वमनुक्तविशेषण- विशिष्टतया प्रतिज्ञातार्थ कथन रूपस्य प्रतिज्ञान्तरस्य गुणे, स्वोक्तसाध्यादिविरुद्ध- हेत्वादिकथनरूपस्य प्रतिज्ञाविरोधस्य गुणे, स्वोक्तसाध्यादेः परेण दूषणे कृते तत्- साध्यापलापरूपस्य प्रतिज्ञासंन्यासस्याभावे, परोक्तदूषणोद्दिधीर्षया पूर्वोक्तहेतुता- वच्छेदकातिरिक्तहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुकथनरूपस्य हेत्वन्तरस्य गुण, प्रकृता- नाकाङ्क्षिताभिधानरूपस्य अर्थान्तरस्य गुणे, अवाचकपदप्रयोगरूपस्य निरर्थकस्य गुणे, अवाचकवाक्यप्रयोगरूपस्याविज्ञातार्थस्य गुणे, परिषत्प्रतिवादिबोधानुकूलो- पस्थित्यजनकवाक्यप्रयोगरूपाविज्ञातार्थस्य गुणे, अभिमतवाक्यार्थबोधानुकूला- काङ्क्षाशून्यपदप्रयोगरूपस्यापार्थकस्य गुणे, समयनिबन्धनीभूतो यः कथाक्रमः तद्विपरीतक्रमेणाभिधानरूपस्य अप्राप्तकालस्य गुणे, यत्किञ्चिदवयवशून्यावयवा- भिधानरूपस्य न्यूनस्य गुणे, अधिकहेत्वाद्यभिधानरूपस्याधिकस्य गुणे, पुनरभिधान- रूपस्य पुनरुक्तस्य गुणे, परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणरूपस्यानुभाषण- स्याभावे, परिषदा विज्ञातार्थस्य वादिना त्रिरभिहितस्याप्यविज्ञानरूपाविज्ञान- स्याभावे, उत्तरार्हं परोक्तं बुद्ध्वाऽपि उत्तरस्याप्रतिपत्तिरूपाया अप्रतिभाया अभावे, कथाविच्छेदरूपस्य विक्षेपस्याभावे, स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्य परपक्षे दोषा- भिधानरूपमतानुज्ञायाः गुणे, निग्रहस्थानं प्राप्तवतो निग्रहस्थानानुद्भावनरूपस्य पर्यनुयोज्योपेक्षणस्याभावे, निग्रहस्थानानवसरे तन्निग्रहस्थानाभिधानरूपस्य निर- नुयोज्यानुयोगस्य गुणे, कथायां स्वीकृतसिद्धान्तप्रच्यवनरूपस्यापसिद्धान्तस्याभावे, हेत्वाभासानां यथायथं द्रव्यादिष्वन्तर्भाव इति भावः । ननु सादृश्यस्य क्वान्तर्भाव इत्यत आह—तद्भिन्नत्वेति । अयमाशयः— सादृश्यं हि तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम्, धर्मवत्त्वञ्च धर्म एव । यथा चन्द्रसदृशे मुखे चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकत्वादिरूपभूयोधर्मवत्त्वस्य

सत्त्वात् मुखे चन्द्रसादृश्यमस्तीति । तथा चात्र सादृश्यमाह्लादकत्वम् । आह्ला- दश्च सुखविशेषः । तज्जनकत्वमाह्लादकत्वम् । जनकत्वञ्चाव्यवहितप्राक्क्षणा- वच्छेदेन वृत्तित्वम् । वृत्तित्वस्य च स्वरूपसम्बन्धात्मकतया मुखाद्यात्मकत्वमेवेति । क्वचिच्च सादृश्यं गवाद्यात्मकमेवेति तस्य नातिरिक्तपदार्थत्वमिति भावः । ग्रन्थान्तोक्तस्य काणादन्यायमतयोरिति श्लोकस्यान्यवबोधमाह - काणा- दन्यायाभिन्नेति । काणादन्यायाभिन्नं यन्मतद्वयं तद्विषयिणी या बालसम- वेताऽभिन्ना व्युत्पत्तिः, तादृशव्युत्पत्तिप्रयोजिका या अन्नम्भट्टविद्वन्निष्ठा भूतकालिकी कृतिः, तादृशकृतिविषयाभिन्नः तर्कसंग्रहाख्यो ग्रन्थ इत्यर्थः । न्या.बो. हे कृष्ण ! सच्चिदानन्दघन परमात्मन् ! (तव) लम्बनः त्वदाधाराः गाः- पृ.८१. मम सान्तःकरणानि इन्द्रियाणि अव = पाहि सदा तव चरणारविन्दलग्नानि कुरु इति धिया, पूषा इव पूषा अर्थात् भगवान् भास्कर इव जगति सकलार्थ- प्रकाशकः न्यायशास्त्रव्याख्यानेन सर्वव्युत्पित्सुभ्यः सकलपदार्थसार्थप्रबोधको गोवर्धनस्तं परमात्मानमभ्यर्चन् अस्ति । काभिः सामग्रीभिरभ्यर्चनां करोतीत्याह- विपुलाभीरसभाजनेत्यादि । रसानां भाजनेन सर्वरसशिरोमणिना भक्ति- रसेन (पूरिततया) जिताः विबुधेन्द्राणामपि महापण्डितानामपि स्तवाः याभि- स्तादृशीभिः विपुलाभिरभिरचनाभिः वाग्विलासैरभ्यर्चन्नस्तीति भावः । इति न्यायवेदान्तसांख्ययोगाचार्य श्रीकेदारनाथत्रिपाठिप्रणीतायां तर्कसङ्ग्रहन्यायबोधिनीव्याख्यानां कलायाम् अवशिष्टपरिच्छेदः समाप्तः । सारण्यमण्डले पुण्ये ग्रामे विष्णुपुराभिधे । जंनिस्त्रिपाठिनो लब्ध्वा रामादेयो विहारिणः ॥ न्यायव्याकरणे श्रीमत्सूर्यनारायणाद् गुरोः । वेदान्तं विश्रुताच्छ्रीमद्धरिहरकृपालुतः— श्रुत्वा वादविदग्रणीः स विदितः केदारनाथः कृती, मोहान्तप्रवर गिरिं हरिहरं संश्रित्य सर्वात्मना । अङ्गाङ्गाङ्कविधौ व्यधत्त विशदां व्याख्यां कलानामिकाम् । नव्यन्यायनयप्रवेशमनसां शीघ्रावबोधप्रदाम् ॥ —:०:—

काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्

श्रीगणेशाय नमः तर्कसंग्रहः हिन्दीव्याख्योपेत-पदकृत्य-सहितः प्रत्यक्षपरिच्छेदः ৲—❖—৴ निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् । बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ॥ पदकृत्यम् श्रीगणेशं नमस्कृत्य पार्वतीशङ्करं परम् । मया चन्द्रजसिंहेन क्रियते पदकृत्यकम् ॥ १ ॥ यस्मादिदमहं मन्ये बालानामुपकारकम् । तस्माद्धितकरं वाक्यं वक्तव्यं विदुषा सदा ॥ २ ॥ विश्वेशं जगत्कर्तारं श्रीसाम्बमूर्तिं हृदि मनसि निधाय नितरां धार- यित्वा, गुरुवन्दनं च विधाय कृत्वेत्यर्थः । बालेति । 'अत्राधीतव्याकरण- काव्यकोशोऽनधीतन्यायशास्त्रो बालः । व्यासादावतिव्याप्तिवारणायाऽन- धीतन्यायेति । स्तनन्धयेऽतिप्रसक्तिवारणायाऽधीतव्याकरणेति । सुखेति । हिन्दी भवं भवानीं वाग्देवीं न्यायाचार्यांश्च भूरिशः । प्रणम्य पदकृत्यस्य टिप्पणीं भाषयाऽऽरभे ॥ १. मङ्गलश्लोकमें बालशब्दसे वयकी दृष्टिसे बालक अर्थ अभिप्रेत नहीं है, किन्तु जिसने व्याकरण काव्य और कोशका अध्ययन किया है तथा न्याय-शास्त्रका अध्ययन नहीं किया है, वही यहाँ बाल है । व्याकरणादिके ज्ञाता व्यास आदिमें इस बाल- लक्षणकी अतिव्याप्ति न हो जाय, इसलिए 'अनधीतन्याय" यह पद दिया गया । माताका स्तनपान करनेवाले शिशुमें इस लक्षणकी अतिव्याप्ति न हो, इसके लिए "अधीतव्याकरण" इत्यादि पद दिये गये ।

१४० तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः पदार्थाः कति कानि च तेषां नामानि?— द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्त पदार्थाः । द्रव्याणि कति, कानि च तानि ?— तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव । पदकृत्यम् ᴬसुखेनानायासेन बोधाय पदार्थतत्त्वज्ञानायेत्यर्थः । तर्क्यन्ते प्रमितिविषयी- क्रियन्ते इति तर्का द्रव्यादिपदार्थास्तेषां सङ्ग्रहः सङ्क्षेपेणोद्देशलक्षणपरीक्षा यस्मिन् स ग्रन्थः । नाममात्रेण वस्तुसंकीर्तनमुद्देशः, यथा द्रव्यं गुण इति । असाधारणधर्मो लक्षणम्, यथा गन्धवत्त्वं पृथिव्याः । लक्षितस्य लक्षणं सम्भवति न वेति विचारः परीक्षा । अत्रोद्देशस्य पक्षज्ञानं फलं, लक्षणस्ये- तरभेदज्ञानं, परीक्षाया लक्षणे दोषपरिहार इति मन्तव्यम् । १. तत्रेति । तत्र सप्तपदार्थमध्ये इत्यर्थः । द्रव्याणि नवैवेत्यन्वयः । एवं तत्रेति पदं चतुर्विंशतिर्गुणा इत्यादिनाऽप्यन्वेति । ᴮद्रव्यत्वजातिमत्त्वं, गुण- वत्त्व, समवायिकारणत्वं वा द्रव्यसामान्यलक्षणम् । हिन्दी A. “सुखबोधाय” का अर्थ है—बिना श्रमके द्रव्यादि-पदार्थोंका तत्त्वज्ञान करानेके लिये । प्रमाणके द्वारा अवगत किये जानेवाले द्रव्य आदि पदार्थ ही यहाँ “तर्क” हैं, उनका संग्रह अर्थात् संक्षेपसे उद्देश, लक्षण और परीक्षा होनेसे इस ग्रन्थका नाम तर्कसंग्रह है । केवल नाम द्वारा वस्तुके उल्लेखको उद्देश कहते हैं, जैसे-द्रव्य गुण कर्म इत्यादि । वस्तुमें रहनेवाले असाधारण धर्मको लक्षण कहते हैं, जैसे—केवल पृथिवीमें रहने वाला गन्धवत्त्वधर्म पृथिवीका असाधारण ( निज ) धर्म होनेसे पृथिवीका लक्षण है । पृथिवी आदि लक्षित पदार्थका गन्धवत्त्व आदि लक्षण हो सकता है या नहीं—इस प्रकारके विचारको परीक्षा कहते हैं । पदार्थोंके उद्देश अर्थात् नामनिर्देशका फल है— पक्षका ज्ञान होना । पक्षमें इतरभेदका ज्ञान कराना लक्षणका फल है । जैसे— गन्धवत्त्व-लक्षणसे पृथिवीमें जलादिसे भेदका ज्ञान हो सकता है । लक्षणमें दोषका निवारण करा देना परीक्षाका फल है । १. तत्र अर्थात् सात पदार्थोंके अन्तर्गत पृथिवी जल, तेज, वायु, आकाश, काल, दिशा आत्मा और मन ये नव ही द्रव्य हैं । इस प्रकार तत्रपदका सम्बन्ध आगे भी “चतुर्विंशतिर्गुणाः “पञ्च कर्माणि” इत्यादिके साथ है । अर्थात् उक्त सात पदार्थोंमें गुण रूप रस आदि चौबीस हैं, कर्म उत्क्षेपण आदि पाँच हैं, इत्यादि ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४१ कतिः गुणाः के च ते ? - रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाप- रत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्का - राश्चतुर्विंशतिगुणाः । कियन्ति कर्माणि कानि च तानि ?— उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि । सामान्यं कतिविधं ?— परम्परं चेति द्विविधं सामान्यम् । पदकृत्यम् परम्परं चेति । परसामान्यपरसामान्यमित्यर्थः । १परत्वं चाधिकदेश- वृत्तित्वम् । अपरत्वं न्यूनदेशवृत्तित्वम् । २. तदेव हि लक्षणं यदव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भावरूपदोषत्रयशन्यम्, यथा गोः सास्नादिमत्त्वम् । अव्याप्तिश्च लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम्, अत एव गोर्न कपिलत्वं लक्षणं, तस्याव्याप्तिग्रस्तत्वात् ! अतिव्याप्तिश्च लक्ष्यवृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वम्, अत एव गोर्ण श्रृङ्गित्त्वं लक्षणं तस्यातिव्याप्तिग्रस्तत्वात् । हिन्दी B. द्रव्यत्वजातिसे युक्त होना, गुणवान् होना या कार्यके प्रति समवायिकारण होना ये द्रव्यके सामान्य लक्षण हैं । परसामान्य और अपरसामान्य ये दो प्रकारके सामान्य होते हैं । १. जो सामान्य किसीकी अपेक्षा अधिक देशमें रहे वह परसामान्य है और जो किसीकी अपेक्षा न्यून देशमें रहे वह अपरसामान्य है । जैसे—पृथिवीत्वादि की अपेक्षा द्रव्यत्व परसामान्य है तथा द्रव्यत्वकी अपेक्षा पृथिवीत्व आदि अपरसामान्य है । २. लक्षण वही होता है, जो अव्याप्ति, अतिव्याप्ति और असंभव रूप तीनों दोषोंसे रहित हो । जैसे गोका “सास्नावत्त्व” लक्षण है । लक्षणका लक्ष्यके किसी भागमें न रहना अव्याप्ति है । इसीलिये कपिलत्व गोका लक्षण नहीं है, क्योंकि श्वेत गोमें नहीं रहनेसे वह अव्याप्तिदोषसे ग्रस्त है । लक्ष्यमें रहते हुए अलक्ष्यमें भी रहना अतिव्याप्ति है । इसीलिये श्रृङ्गत्व गोका लक्षण नहीं है, क्योंकि महिषमें भी रहनेके कारण श्रृङ्गत्वलक्षण अतिव्याप्तिदोषसे ग्रस्त है । लक्ष्यमात्रमें न रहना असंभवदोष है । जैसे गोका एकशफवत्त्व ( एक खुर होना ) लक्षण नहीं है, क्योंकि किसी भी गोमें एक खुर नहीं होनेसे वह लक्षण असंभवदोषग्रस्त है ।

१४२ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः कियन्तो विशेषाः ? — नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव । समवायः कतिविधः ? — समवायस्त्वेक एव । अभावः कतिविधः ? — अभावश्चतुर्विधः — प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्यो- न्याभावश्चेति । पृथिव्याः किं लक्षणं, कति च भेदाः ? — तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा नित्याऽनित्या च । नित्या — परमाणुरूपा । अनित्या — कार्यरूपा । पुनस्त्रिविधा — शरीरे- न्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहकं घ्राणं नासाग्रवर्ति । विषयो मृतपाषाणादिः । पदकृत्यम् असम्भवश्च लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् । यथा-गोरेकशफवत्त्वं न लक्षणं तस्या- सम्भवग्रस्तत्वात् । नित्येति । १ध्वंसभिन्नत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वं नित्य- त्वम् । ध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ध्वंसभिन्नेति विशेषणम् । घटादावति- व्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । ध्वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावप्रतियोगित्वं वाऽनित्यत्वम् । शरीरेति । यद्भोगायतनं तदेव शरीरं चेष्टाश्रयो वा । इन्द्रियमिति । चक्षुरादावतिव्याप्तिवारणाय गन्धग्राहकमिति । कालादावति- हिन्दी १. जो ध्वंससे भिन्न हो और ध्वंसका अप्रतियोगी हो, उसे नित्य कहते हैं । ध्वंसका अप्रतियोगी ध्वंस भी है, क्योंकि ध्वंसका ध्वंस नहीं होता है । अतः ध्वंसमे नित्यका लक्षण न चला जाय, इसलिये “ध्वंसभिन्न" यह विशेषण दिया । ध्वंससे भिन्न घटादिमें नित्यलक्षणकी अतिव्याप्तिके निवारणके लिये “ध्वंसाप्रतियोगित्व" यह विशेष्यदल दिया । क्योंकि घट तो ध्वंसका प्रतियोगी होता है । जिसका अभाव होता है, उसे प्रतियोगी कहते हैं । ध्वंस या प्रागभावका जो प्रतियोगी हो, वह अनित्य है । शरीरेति । जो सुखदुःखादिभोगका आधार हो अथवा जिसमें चेष्टा हो, वही शरीर है । इन्द्रियमिति । चक्षु आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'गन्धग्राहकम्' यह विशेषण दिया । जन्यमात्रका जनक होनेसे काल भी गन्धग्रहणका कारण है, अतः काल आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'इन्द्रियम्' यह कहा ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४३ जलस्य किं लक्षणं, कति च भेदाः ?— शीतस्पर्शवत्य आपः । ता द्विविधाः नित्या अनित्याश्च । नित्याः—परमाणुरूपाः । अनित्याः—कार्यरूपाः । पुनस्त्रिविधाः— शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रसग्राहकं रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः । तेजसः किं लक्षणं, कति च भेदाः ? — उष्णस्पर्शवत्तेजः । तच्च द्विविधम्—नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधं—शरीरेन्द्रिय- पदकृत्यम् प्रसक्तिवारणायेन्द्रियमिति । विषय इति । १ शरीरेन्द्रियभिन्नत्वे सत्युपभोग- साधनं विषयः । शरीरादावतिव्याप्तिनिरासाय सत्यन्तम् । परमाण्वा- दावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । कालादिवारणाय जन्यत्वे सतीत्यपि बोध्यम् । २. शीतेति । तेजआदावतिव्याप्तिवारणाय शीतेति । आकाङ्क्षावार- णाय स्पर्शेति । कालादावतिप्रसक्तिवारणाय समवायसम्बन्धेनेति पदं देयम् । इन्द्रियमिति । त्वगादावतिव्याप्तिवारणाय रसग्राहकमिति । रसनेन्द्रियरस- सन्निकर्षादावतिव्याप्तिनिरासायेन्द्रियमिति । सरिदिति । आदिना तडा- गहिमकरकादीनां सङ्ग्रहः । उष्णेति । जलादावतिव्याप्तिनिरासायोष्णेति । कालादावतिप्रसङ्ग- वारणाय समवायसम्बन्धेनेति पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते । भौममिति । हिन्दी १. जो शरीर इन्द्रियसे भिन्न हो और उपभोगका साधन हो वह विषय है। उपभोगका साधन शरीरादि भी है, अतः उसमें विषयलक्षणके अतिव्याप्तिनिवारणके लिये ‘शरीरेन्द्रियभिन्नत्वे सति’ यह विशेषण दिया । शरीरेन्द्रियसे भिन्न परमाणु आदिमें अतिव्याप्तिवारणके लिये ‘उपभोगसाधनम्’ यह विशेष्यदल दिया। अतीन्द्रिय परमाणुका उपभोग नही होता है। काल भी शरीर इन्द्रियसे भिन्न होता हुआ उपभोगके प्रति कारण है, अतः उसमें विषयत्वका वारण करनेके लिये ‘जन्यत्वे सति’ यह भी विशेषण जोड़ देना चाहिये । काल तो नित्य है, जन्य नहीं । २. तेज आदिमें अतिव्याप्तिवारणके लिये ‘शीत’ विशेषण दिया । आकाश भी शीतद्रव्यका आश्रय है, अतः आकाशमें अतिव्याप्तिवारणके लिये स्पर्शपद दिया । कालिकसम्बन्धसे काल भी शीतस्पर्शका आश्रय है, अतः कालमें अतिव्याप्तिवारणके लिये समवायसम्बन्धका निवेश करना चाहिये ।

१४४ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः विषयभेदात् । शरीरमादित्यलोके प्रसिद्धम् । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराग्रवर्ति । विषयश्चतुर्विधो-भौमदिव्योदर्या- करजभेदात् । भौमं वह्न्यादिकम् । अबिन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरुदर्यम् । आकरजं सुवर्णादि । वायोः किं लक्षणं, कति च भेदा ?— रूपरहितस्पर्शवान्वायुः । स द्विविधः-नित्योऽनित्यश्च । नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनस्त्रिविधः—शरीरेन्द्रिय- विषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं त्वक् सर्व- शरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः । शरीरान्तःसञ्चारी वायुः प्राणः । स चैकोऽप्युपाधिभेदात्प्राणापानादिसंज्ञां लभते ॥ आकाशस्य किं लक्षणं, कतिविधं च तत् ? -- शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च ॥ पदकृत्यम् भुक्तेति । भुक्तस्यान्नादेः पीतस्य जलस्य परिणामो जीर्णता तस्य हेतुरुदर्य- मित्यर्थः । सुवर्णेति । आदिना रजतादिपरिग्रहः । रूपेति । घटादिवारणाय विशेषणम् । आकाशादिवारणाय विशेष्यम् । इन्द्रियमिति । चक्षुरादिवारणाय स्पर्शग्राहकमिति । कालादावतिव्याप्ति- वारणायेन्द्रियमिति । वृक्षेति । आदिपदेन जलादिपरिग्रहः । शरीरान्तरिति । १महावाय्वादावतिव्याप्तिवारणाय विशेषणम् । मनआदिवारणाय विशेष्यम् । धनञ्जयवारणाय सञ्चारीति । उपाधीति । मुखनासिकाभ्यां निर्गमनप्रवेश- नात्प्राणः, जलादेरधोनयनादपानः, भुक्तपरिणामाय जाठरानलस्य समुन्नय- नात्समानः, अन्नादेरूर्ध्वनयनादुदानः, नाडीमुखेषु वितननाद् व्यानः इति क्रियारूपोपाधिभेदातथा व्यवह्रियत इत्यर्थः । शब्देति । २शब्दो गुणो यस्य तत्तथा । असम्भववारणाय शब्दगुणोभयम् । हिन्दी १. बाहर सञ्चरण करनेवाले महावायुमें प्राण लक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी । अतः उसका वारण करनेके लिये "शरीरान्तः" पद दिया । शरीरके भीतर मन भी सञ्चरण करता है, अतः उसका वारण करनेके लिये वायुपद दिया । शरीरके भीतर रहनेवाले धनञ्जयवायुमें प्राणलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो इसके लिये सञ्चारीपद दिया । २. 'शब्दगुणकम्' यहाँ "शब्द है गुण जिसका" ऐसा बहुब्रीहि समास है । असम्भव- दोषका वारण करनेके लिये शब्द और गुण दोनों पद दिये । अर्थात् यदि 'शब्दवत्त्वम्'

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४५ कालस्य किं लक्षणं, कति च-भेदाः ?— अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च । दिशः किं लक्षणं, कतिविधा च सा ?-- प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका नित्या विभ्वी च । आत्मनः किं लक्षणं, कतिविधश्च सः ? - ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः-जीवात्मा परमात्मा चेति । पदकृत्यम् विभ्विति । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगीत्यर्थः । अतीतेति । अतीत इत्यादिर्यो व्यवहारोऽतीतो भविष्यन्वर्तमान इत्या- द्यात्मकस्तस्यासाधारणहेतुः काल इत्यर्थः । १नन्विदं लक्षणमाकाशेऽतिव्याप्तं व्यवहारस्य शब्दात्मकत्वादिति चेत्, न, अत्र हेतुपदेन निमित्तहेतोर्विवक्षि- तत्त्वात् । न चैवं कण्ठताल्वाद्यभिघातेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विभुत्व- स्यापि निवेशात् । प्राचीति । इयं प्राचीयमर्वाचीयं प्रतीचीयमुदीचीत्यादिव्यवहारासाधारणं कारणं दिगित्यर्थः । हेतुर्दिगित्युच्यमाने परमाण्वादावतिव्याप्तिः स्यात्तद्वार- णाय प्राच्यादिव्यवहारहेतुरिति । २आकाशादिवारणायासाधारणेति । ज्ञानाधिकरणेति । भूतलादिवारणाय ज्ञानेति । कालादिवारणाय सम- वायेनेत्यपि देयम् । ईश्वर इति । समवायसम्बन्धेन नित्यज्ञानवानीश्वरः । जीव इति । सुखादिसमवायिकारणं जीव इत्यर्थः । हिन्दी आकाशका लक्षण किया जाय तो आकाशमें शब्दका नित्य योग नहीं होनेसे असम्भव हो जायगा । इसलिए शब्दका समवायमात्र सूचित करनेके लिए गुणपद दिया । यदि केवल गुणवत्त्वको आकाशका लक्षण माना जाय तो भी असम्भवदोष हो जायगा । क्योंकि शब्दातिरिक्त आकाशमें कोई भी ऐसा गुण प्रतीयमान नहीं है जो आकाशको लक्षित कर सके । १. “काललक्षणकी अतिव्याप्ति आकाशमें हो जायगी, क्योंकि अतीतादिव्यवहार शब्दरूप है और शब्दका हेतु आकाश होता है" ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि यहाँ हेतुपदसे निमित्तकारण विवक्षित है, आकाश तो शब्दका समवायिकारण होता है । यहाँ यह आशङ्का नहीं कर सकते हैं कि कण्ठताल्वादिका अभिघात शब्दरूप व्यवहारका निमित्तकारण है, अतः उसमें काललक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी । क्योंकि कालके उक्त लक्षणमें विभुत्वका भी सन्निवेश कर देनेसे कण्ठताल्वाद्यभिघातमें अतिव्याप्ति नहीं होगी । २. आकाशादि साधारणकारणमें दिक्‌लक्षणकी अतिव्याप्तिवारणके लिए असाधारणकारणका निवेश किया गया । १०

१४६ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मा एक एव । जीवस्तु प्रतिशरीरं भिन्नो विभुनित्यश्च । मनसः किं लक्षणं, कतिविधं च च तत् ?— सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः । तच्च प्रत्यात्मनियतत्वा- दनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च । रूपस्य किं लक्षणं, कतिविधं च तत् ?— चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनीलपीतरक्तहरित- पदकृत्यम् सुखेति । आत्ममनःसंयोगादिवारणायेन्द्रियमिति । चक्षुरादिवारणाय सुखेति । चक्षुरिति । १रूपत्वादिवारणाय गुणपदम् । रसादिवारणाय चक्षुर्ग्राह्य इति । २संख्यादिवारणाय मात्रपदम् । यद्यपि प्रभाभित्तिसंयोगवारणाय गुणपदेन विशेषगुणस्य विवक्षणीयतया तत एव संख्यादिवारणं संभवतीति मात्रपदं व्यर्थम् । तथापि सांसिद्धिकद्रवत्ववारणाय तदावश्यकम् । वस्तुतस्तु परमाणुरूपेऽव्याप्तिवारणाय चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षणीयतया विशेषपदं न देयम् । त्र्यणुकादिवारणाय गुणपदं तु देयम् । सप्तेति । रूपमित्यनुषज्यते । हिन्दी १. जो पदार्थ जिस इन्द्रियसे ग्राह्य है, उसमें रहनेवाली जाति भी उसी इन्द्रियसे ग्राह्य होती है—इस नियमके अनुसार रूपमें रहनेवाली रूपत्वजाति भी चक्षुर्मात्र- ग्राह्य है। अतः रूपत्वमें रूपलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो, इसके लिए गुणपद दिया गया । २. एकत्वादि संख्या भी चक्षुद्वारा ग्राह्य गुण है, अतः उसमें रूपलक्षणकी अतिव्याप्ति न हो, एतदर्थ मात्रपद दिया गया । अर्थात् संख्या चक्षुर्मात्र ग्राह्य नहीं है क्योंकि त्वगिन्द्रिय द्वारा भी संख्याका ग्रहण होता है । अतः मात्रपद देनेसे लक्षणकी अतिव्याप्ति नहीं हुई । यद्यपि प्रभा और भित्तिका संयोग भी चक्षुर्मात्र ग्राह्य गुण है, अतः उसमें अतिव्याप्ति वारणके लिए गुणपदमे विशेषगुण विवक्षित करना होगा । ऐसी स्थितिमें उसीसे संख्यादिका भी वारण सुतरां हो जायगा । अतः मात्रपद देना व्यर्थ है । तथापि सांसिद्धिकद्रवत्वरूपविशेषगुणका वारण करनेके लिए मात्रपद देना आवश्यक है । वस्तुतः तो परमाणुरूपमें अव्याप्तिवारणके लिए चक्षुर्मात्रग्राह्यजाति (रूपत्व) मत्व विवक्षित करना होगा । ऐसी स्थितिमें प्रभाभित्तिके संयोगमें उक्तजाति (रूपत्व) मत्व नहीं होनेसे सुतरां अतिव्याप्ति नहीं होगी । अतः गुणमें विशेषपद देना तो

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १४७ कपिशचित्रभेदात्सप्तविधम् । पृथिवीजलतेजोवृत्ति । तत्र पृथिव्यां सप्तविधम् । अभास्वरशुक्लं जले । भास्वरशुक्लं तेजसि । रसस्य किं लक्षणं, कतिविधश्च सः ? — रसनाग्राह्यो गुणो रसः । स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्त- भेदात् षड्विधः । पृथिवीजलवृत्तिः । तत्र पृथिव्यां षड्विधः । जले मधुर एव । गन्धस्य किं लक्षणं, कति च भेदाः ? — घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स द्विविधः—सुरभिरसुरभिश्च । पृथिवीमात्रवृत्तिः । पदकृत्यम् रसनेति । रसत्वादिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय रसनेति । तत्रेति । पृथिवीजलयोरित्यर्थः । षड्विध इति । अत्र रस इत्यनुवर्तते । घ्राणग्राह्य इति । गन्धत्वादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावति- व्याप्तिवारणाय घ्राणग्राह्य इति । पृथिवीति । १पृथिवीसम्बन्धसत्त्वे गन्ध- प्रतीतिसत्त्वं पृथिवीसम्बन्धाभावे गन्धप्रतीत्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां पृथिवीगन्धस्यैव जले प्रतीतिर्बोध्या । एवं वायावपि । ननु देशान्तरस्थ- कस्तूरीकुसुमसम्बद्धपवनस्यैतद्देशे सत्त्वात्कुसुमादिसम्बन्धाभावाद्गन्धप्रतीत्य- नुपपत्तिः । न च वायुआनीतत्र्यणुकादिसम्बन्धोऽस्त्येवेति वाच्यम्, कस्तूर्या न्यूनतापत्तेः, कुसुमस्य च सच्छिद्रत्वापत्तेरिति चेन्न, भोक्तृदृष्टविशेषेण पूर्ववत् त्र्यणुकान्तराद्युत्पत्तेः, कर्पूरादौ तु तदभावान्न तथात्वमिति । हिन्दी अनावश्यक है । किन्तु चक्षुर्मात्रग्राह्यजातित्व त्र्यणुकमें भी है, अतः उसमें रूपलक्षण- का अतिप्रसङ्गवारणके लिये गुणपदका देना तो आवश्यक है । १. पृथिवीका सम्बन्ध रहनेपर गन्धकी प्रतीति होती है, पृथिवीसम्बन्धका अभाव होनेपर गन्धकी प्रतीति नहीं होती है—इस अन्वय-व्यतिरेकनियमसे जलमें प्रतीत होनेवाली गन्ध पृथिवीकी ही है, ऐसा जानना चाहिये । यद्यपि—देशान्तर में स्थित कस्तूरी या कुसुमसे सम्बद्ध वायुके कारण होनेवाली गन्धप्रतीति नहीं होनी चाहिये, क्योंकि कुसुमादिका सम्बन्ध गन्धप्रतीतिस्थानमें नहीं है। यदि कहे कि वायुद्वारा लाये कुसुमके त्र्यणुकका सम्बन्ध वहाँ भी है, तो ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि त्र्यणुकके निकल जानेपर कस्तूरीमें न्यूनता आ जानी चाहिये तथा कुसुममें छिद्र हो