विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

तद्भक्तोऽस्मि त्वया नाथ दैवात्तन्मे न रोचते ॥ स त्वं गच्छ महाभाग दिवि द्रक्ष्यसि मां पुनः ॥ २० ॥ देहान्तरमनुप्राप्तं मां हि दिव्येन चक्षुषा ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ इत्येव साल्वस्य निशम्य वाक्यं कालानुरूपं च तथा विदित्वा ॥ न किञ्चिदुक्तेव जगाम राहुर्दिवं महात्मा जगतां प्रधानः ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साल्ववाक्यं नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ राह्नौ दिवमसंप्राप्ते साल्वे राज्ञि सभां गते ॥ रामेण प्रेषितो दूतः सम्प्राप्तस्त्वकृतव्रणः ॥ १ ॥ स प्रविष्टः सभां रम्यां साल्वराज्ञा च पूजितः ॥ पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैर्निषण्णो वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥ अकृतव्रण उवाच ॥ दूतोऽहं प्रेषितः साल्व रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ श्रुत्वा रामस्य वचनं ततः कुरु यथेप्सितम् ॥ ३॥ आह त्वां भार्गवो रामस्त्र्यम्बकेण विसर्जितः ॥ त्वया युद्धाय दैत्येन्द्र संग्रामं क्रियतां क्षणम् ॥ ४ ॥ विवास्य वासवं स्वर्गाद्देवान्निर्जित्य वा सदाऽऽहवे ॥ अनन्यस्यास्य घोरस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते ॥ ५॥ नाहं प्रमत्ते विश्वस्ते प्रहरामि कदाचन ॥ तेन ते प्रेषितो दूतस्तस्माद्युद्धे स्थिरो भव ॥ ६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्तस्तदा साल्वो ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ नाहं रामकृते ब्रह्मन्सन्नद्धामि कदाचन ॥ ७ ॥ किन्तु सैन्येन सर्वेण सन्नद्धेन वरूथिना ॥ महादेवं विजेष्यामि येन रामो विसर्जितः ॥ ८ ॥ सन्नद्धसैन्यसहितं महादेवंजयैषिणम् ॥ यदि मां योत्स्यते रामो हन्तास्मि तमहं मृधे ॥ ९॥ स त्वं गच्छ यथाकामं रामाय विनिवेद्य ॥ एतद्वचनमादाय साल्वस्य स महात्मनः ॥ १० ॥ जगाम रामं धर्मज्ञं साल्ववाक्यनिवेदितः ॥ गत्वा शशंस रामाय सैहिकेयविचेष्टितम् ॥ ११ ॥ तेन वाक्येन रामोऽपि रोषाद्दैत्यपुरं ययौ ॥ रामदूते गते तस्मिन् दैत्यान्साल्वः प्रचोदयत् ॥ १२ ॥ सन्नह्यध्वं विजेष्यामः सगणं भगसूदनम् ॥ ततस्ते दानवाः सर्वे साल्ववाक्यप्रचोदिताः ॥ १३ ॥ सन्नद्धा स्वगृहेभ्यस्तु राजद्वारमुपागताः ॥ कुञ्जराणां निनादेन शङ्खभेरीरवेण च ॥ १४॥ राजद्वारं महाञ्छब्दस्तुमुलः समजायत ॥ हुत्वा हुताशने स्नातः साल्व संपूज्य च द्विजान् ॥ १५ ॥ आरुरोह गजं मत्तं शैलाग्रं सविता यथा ॥ १६ ॥ विनिर्गतं दैत्यपतिं समीक्ष्य दैत्येश्वराः कालसमानदर्पाः ॥ ऊचुस्तदा तं समरेऽप्यजेयं जयस्व शत्रुंभुवि संगृह्ण ॥ १७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीभार्गवरामयुद्धे साल्वनिर्याणं नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ व्यस्पन्दतांऽथ साल्वस्य राजन्बाहुर्दक्षिणः ॥ हृदयञ्च तथा दृष्टं नयनञ्चाप्य दक्षिणम् ॥ १॥ शून्यचित्तश्च विमनाः कम्पते च मुहुर्मुहुः ॥ पपात नायकाश्चापि किरीटात्तारकप्रभः ॥ २॥ आक्रमन्ति गजाः पादं तथा वामन

---

१ 'विवास्य वासवं जित्वा स्वर्गाद्देवान् सदाऽऽहवे' इति ख० । २ 'सन्नद्धामि कथञ्चन' इति ख० । ३ 'रणे' इति ख० । ४ 'साल्ववाक्यनिवेदक' इति ख० । ५ 'व्यस्फुरंस्तदाऽथ' इति ख० ।

वि०ध० ॥ २८ ॥ प्र०खं० अ० ४१

कालगिनिर्वसा ॥ कृताः समरशौण्डेन भीमा रुधिरनिम्नगाः ॥ २४ ॥ परश्वथाग्रविक्षेपाद्गतजीवितकुञ्जरैः ॥ पादोपलेष्व समरे प्रतस्तार स भार्गवः ॥ २५ ॥ दन्तिदन्तपदन्यासम्नातं कुञ्जरमस्तकम् ॥ विनिहत्य गजारूढांश्छेदयन्नञ्चरच्चरन् लघु ॥ २६ ॥ आरुह्य कुञ्जरैके कुञ्जरात्कुञ्जरान्तरम् ॥ अपश्यत् स रणे रामं विचरन्तं यथासुखम् ॥ २७ ॥ भूयो भूमिगतो रामः कुञ्जराणां परश्वधा ॥ चकार कदनं घोरं प्रलयाग्निरिवोत्थितः ॥ २८ ॥ छिन्नाग्रहस्तान्विशिखाङ्कच्छोणितोक्षितान् ॥ क्षितौ गता न पश्यामः श्यामीकृतदिगन्तरान् ॥ २९ ॥ एवं हि युध्यता तेन रणे कालाग्निवर्चसा ॥ हतानि दानवेन्द्राणां प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ ३० ॥ येषां प्रहारं संसोढुं नैवं शक्ता वसुन्धरा ॥ तेषां प्रहारमभिवाङ्गो नैव रामो व्यकम्पत ॥ ३१ ॥ दृष्ट्वा महारवैर्व्याप्तं निहतांश्च महासुरान् ॥ प्रदुद्रुवुर्दैत्यगणाः माल्वं शरणमाहवे ॥ ३२ ॥ अल्पावशिष्टान्दितिजान्नष्टान्धन्वी समीक्ष्य साल्वः स्वहिते निविष्टाय ॥ गतं ययौ तेन गजेन युद्ध गमाद्रेण युद्धमभीप्समानः ॥ ३३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० साल्वसैन्यवधो नामऽष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥

ततः साल्वो महातेजाः कुञ्जरेण तरस्विना ॥ अपेयामास धर्मज्ञ रेणुकाकान्दवर्धनम् ॥ १ ॥ स्तब्धकर्णो विवृत्ताक्षः कृत्वा कुण्डलिनं करम् ॥ ग्रीवां निश्चल यत्रागो ययौ गजमदोद्धतम् ॥ २ ॥ दृष्ट्वापतन्तन्तस्य वेगं गमोऽपि तं गजम् ॥ हुंकारमात्रेण गण स्तम्यामास वेगितम् ॥ ३ ॥ मन्मथयामास नागेन्द्र शैलशृङ्गशिखोपमम् ॥ तस्थौ स पुरतस्तस्य साल्वस्य ममप्रियः ॥ ४ ॥ पशुरुं सदिनाङ्कङ्कि मकलङ्कमलं करं ॥ वारयन् विष्णुव्यधाति सकलं कमलेङ्गने ॥ ५ ॥ दन्तिना दन्तिनः पृष्टं गमय्याऽऽडिङ्गुमिच्छतः ॥ जहार वेगवान्वंगं शरैः मन्त्रतपविभिः ॥ ६ ॥ साल्वसायकसंघातैरावितोसुविकृतविक्रमस् ॥ गयं गणे द्युत्यगाणाऽड्यादयिन् बभूवुथैः ॥ ७ ॥ महता माऽञ्चपुंजन गमः संद्यदितो गणे ॥ निर्मिलिताक्षश्चिक्षेप साल्वाय पशुरुं तदा ॥ ८ ॥ आगच्छमानं वेगंन माल्वम्ने पशुरुं गणे ॥ आधुर्वान्द्याचयामान न शशाक च शत्रूहा ॥ ९ ॥ म साल्वायमसंवातं भङ्क्त्वा मवमशेषतः ॥ जहार शीर्षं माल्वम्य मुक्तोत्तमाविभूषितम् ॥ १० ॥ गमाऽपि धृतत्यात्याग गदां हमिविभूषिताम् ॥ आविध्य निजत्रानेण साल्वं कुञ्जरमस्थितम् ॥ ११ ॥ आनडुक्षावणं युद्धो ह्ता च चमसिंविशिषाः ॥ युद्धासक्तौ तदा तौ वीरौ गजस्य गदने स्थितौ तम् ॥ १२ ॥ दृढं च तस्य माल्वम्य पताकां च मनोरमाम् ॥ एतदादाय मकलमाजागाम वमुन्धराम् ॥ १३ ॥ सिंहनादेन गमम्य वित्रमन्तो

---

१ तेषां प्रहारादिवाङ्गो नैव रामो व्यकम्पत् इति ख० । २ साल्वस्य दन्त्यवत्सत् इति ख० । ३ युनन्दं हाद् इति ख० ।

॥ २८ ॥

गजयूथपः ॥ आर्त्तनादं महत्कृत्वा प्रदुद्राव नराधिप ॥ १४ ॥ रामकर्मणि वृत्तेऽभूतलात्पङ्गु रणे ॥ जयाह वेगावान्कञ्चादानान्वन्तश्चिकी- र्षया ॥ १५ ॥ दृष्ट्वा सपरशुं रामं साल्वं च विनिपातितम् ॥ हतशेषांस्तु ते दैत्याः प्रविष्टा वरुणाल्यम् ॥ १६ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ आयोचनमुपाजग्मुः पुरस्कृत्य पितामहम् ॥ १७ ॥ प्रणाममकरोत्तेषां रामो गतिकरः पितुः ॥ पूजयित्वा तु ते रामं ययुर्द्दिवः स्वमालयम् ॥ १८ ॥ शक्रोऽपि लब्ध्वा त्रिदिवं रामबाहुप्रसाधितम् ॥ विजहार दिवं राजन्पालयानो जगत्रयम् ॥ १९ ॥ रथेन सिद्धयुक्तेन महादेवोऽपि भार्गवम् ॥ आदाय प्रययौ शीघ्रं कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥ २० ॥ स्नेहेन चाऽस्य गात्राणां चक्रे सम्मार्जनं हरः ॥ येनाऽऽसीद्विगलवान् रामो निर्व्रणश्च महायशाः ॥ २१ ॥ गतव्रणं श्रियोपेतं जयं लब्ध्वा ह्युपस्थितम् ॥ रामं प्रहरतां श्रेष्ठं शंकरो वाक्यमब्रवीत् ॥ २२ ॥ शङ्कर उवाच ॥ रामराम महाभाग त्वयाऽहं परितोषितः ॥ तस्मात्तवाऽहं दास्यामि चास्त्राणां हृदुत्तमम् ॥ २३ ॥ अस्त्राणां धारणे शक्तस्त्वमेको भुवि भार्गव ॥ तव धैर्यमनौपम्यं तव सत्त्वमनुत्तमम् ॥ २४ ॥ अवश्यंगमिहस्थैर्यं कृत्वा पुत्र शनैःशनैः ॥ सर्वास्त्रवित्तत्तो राम गन्तासि पितरं स्वकम् ॥ २५ ॥ यश्चैष परशुर्दिव्यः पित्रा दत्तस्तवोऽनघ ॥ अद्य प्रभृति ते स्थितः करं भूयः समेष्यति ॥ २६ ॥ उपलक्षणमेतच्च तथा तव भविष्यति ॥ छेत्स्यामि ते संशयांश्च निर्वृतो भव पुत्रक ॥ २७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्येवमुक्तः परिपूर्णकामो रामो महात्मा जितसैन्यना- थः ॥ उवास तत्र प्रमथैः समेतः सर्वाण्यथास्त्राण्यनुशिक्षमाणः ॥ २८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे साल्ववधो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ ब्रह्मास्त्रं वैष्णवं रौद्रमाग्नेयमथ वासवम् ॥ अब्धं नैर्ऋतं याम्यं कौबेरमथ वारुणम् ॥ १ ॥ वायव्यमथ सौम्यञ्च सौरं पार्वतमेव च ॥ चक्रास्त्रमथ वज्रास्त्रं पाशास्त्रं सार्पमेव च ॥ २ ॥ गान्धर्वं स्वापनं भौतं तथा पाशुपतं शुभम् ॥ ऐषीकं तर्जनं प्राप्तं मारुण्डं नर्तनं तथा ॥ ३ ॥ अंबरोधनमादित्यं रैवतं मानवं तथा ॥ अक्षिसंतर्जनं भीमं जृम्भणं रोधनं तथा ॥ ४ ॥ सौपर्णमथ पार्जन्यं राक्षसं मोहनं तथा ॥ कालास्त्रं दानवास्त्रञ्च अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तथा ॥ ५ ॥ एतान्यन्यानि चाऽन्यानि रामो निवसन्वै ततः ॥ समप्रयोगदृष्ट्यानि संहाराणि चाप्यथ ॥ ६ ॥ आजहार महादेवात्प्राप्तसुखवाततः ॥ एवं हि वसतः कालो गयो रामस्य धीमतः ॥ ७ ॥ हरप्रसादात्संजातात्विक्रमो भुवनद्रुहः ॥ ध्यानासक्तं हरं देवं कदाचिदथ दृष्टवान् ॥ ८ ॥ ध्यानमसक्तं स हरं समीक्ष्य

---

१ 'हृतदर्पस्तु' इति ख० । २ 'सुखी' इति ख० । ३ 'त्वमेव' इति ख० । ४ 'अक्षयोगमवश्यस्त्वम्' इति ख० । ५ 'अन्तरोधनं' इति ख । ६ 'वसू इति' क० ।

वि० ध० ॥ २१ ॥

प्र० खं० अ० ६२ ॥ २१ ॥

रामस्तु संजातकुतूहलेन ॥ विस्मिसिष्मे धर्मभृतां वरिष्ठः स चेतसा यादववंशचन्द्र ॥ ९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अङ्ग- प्रदानं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ ॥मार्कण्डेय उवाच॥ कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ॥ नानाद्रुमलराकीर्णे नानापक्षिनिना- दिते ॥ १ ॥ गंगांनिर्झरसंजाते^१ सततं चारुनिस्वने ॥ देवदेवं महादेवं पर्यपृच्छत भार्गवः ॥ २ ॥ राम उवाच ॥ देवदेव महादेव गंगालोलित मूर्द्धज ॥ शशांकलेखासंयुक्त^२ जटाभारतिभास्वर ॥ ३ ॥ पार्वतीहृदयाह्लादार्थ कामकालाङ्गनाशन ॥ भगनेत्रान्तकविचित्य पृच्छो दशशतातन ॥ ॥ ४ ॥ त्वत्तः परतरं देवं नाऽन्यं पश्यामि कञ्चन ॥ पूजयन्ति सदा लिंगं तव देवाः सवासवाः ॥ ५ ॥ स्तुवन्ति त्वामृषिगणा ध्यायन्ति च मुहुर्मुहुः ॥ पूजयन्ति तथा भक्त्या वरदं परमेश्वर ॥ ६ ॥ जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारपालने ॥ त्वामेकं कारणं मन्ये त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ७ ॥ कं त्वं ध्यायसि देवेश तत्र मे संशयो महान् ॥ आचक्ष्व तन्मे भगवन्पृच्छ्यनुग्राह्यता मयि ॥ ८ ॥ प्रसादान्मुख्यताया र्मयैतद्विप्रमभासाद्य जगत्यथान ॥ भवन्तमीढ्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना पृच्छामि संजातकुतूहलात्मा ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे परशुरामोपाख्याने शंकरगीतासु गद्यप्रश्नो नामकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ छ ॥ शंक उवाच ॥ त्पुळ्तोयमप्रश्नो राम राजीवलोचन ॥ त्वमेकः श्रोतुमर्होऽसि मत्तो भृगुकुलोद्वह ॥ १ ॥ यत्तत्परमकं धाम मम भार्गवनन्दन ॥ गुह्याद्गुह्यतरम व्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते ॥ ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य चाधितम्^३ ॥ २ ॥ त्वामहं पुण्डरीकाक्षं चिन्तयामि जनार्दनम् ॥ एतद्गुह्य रहस्यं ते ययावत्कथितं वचः ॥ ३ ॥ ये भक्तास्तन्मजं देवं न तें^४ यान्ति पराभवम् ॥ नर्मीशमजमव्यक्तं सर्वभूतपरायणम् ॥ ४ ॥ मवं नारायणमनिर्देश्यं जगत्कारणकारणम् ॥ सर्वतः पाणिपादन्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ ५ ॥ सर्वतः श्रुतिमँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ सर्वे- न्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियवि वर्जितम् ॥ ६॥ असक्तं सर्वतश्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ बहिरन्तश्च भूतानामचरञ्चर एव च ॥ ७ ॥ सूक्ष्मत्वातद विज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च यत् ॥ अविभक्तं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थितम् ॥ ८॥ भूतभर्ति च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ ज्योतिपामपि तज्ज्योतिः तमसः परमुच्यते ॥९॥ अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ प्रकृतिर्विकृतियोंऽसां जगतां भूतभावनः॥ १०॥ यस्मान्नपरंतं नास्ति ॥ २१॥

---

१ 'गंगाप्रकर्षसंजाते' इति ख० । २ 'शशांकलेखायुत' नयनागरानुगन्क' इति ख० । ३ 'विदितम्' इति क० । ४ 'इ' इति ख० ।

तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ इच्छामात्रमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ११ ॥ यस्य देवादिदेवस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ॥ १२ ॥ यश्च सर्वमयो नित्यस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ गोणीधरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ १३ ॥ जगन्नाथं विशालाक्षं चिन्तयामि जगद्गुरूम् ॥ शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेष्ठिनम् ॥ १४ ॥ युक्तो सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ यस्मिन्स्रवन्ति भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ॥ १५ ॥ गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ यस्मिन्त्रिते तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ॥ १६ ॥ सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वांगे विश्वकर्मणि ॥ हरिं सहस्राशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ॥ १७ ॥ प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥ अणीयांसमणीयांसं स्थविष्ठञ्च स्थवीयसाम् ॥ १८ ॥ गरीयसां गरिष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च श्रेयसामपि ॥ यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्स्वपि ॥ १९ ॥ गृणन्ति सत्यकर्म्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ चतुर्भिर्भिश्चतुराननं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम् ॥२०॥ यं दिव्यैर्वमर्चन्ति गुह्यैः परपनामभिः ॥ यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ॥ २१ ॥ इह्यानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ॥ पुराणः पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु ॥ २२ ॥ क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ॥ यमेकंबहुधायातं प्रादुर्भूतमधोक्षजम् ॥ २३ ॥ नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ॥ यमोद्बहुजगतां कोशं यस्मिन्सन्निहिताः प्रजाः ॥२४॥ यस्मिंल्लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा ॥ ऋतमक्षरमक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ॥ २५ ॥ अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ॥ यं च सुरासुरगन्धर्व्वास्तत्सिद्धांश्चमहोरगाः ॥२६॥ प्रयता नित्यमर्चन्ति परं दुःखभेषजम् ॥ अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम् ॥ २७ ॥ अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ अतिवाग्बिन्दुकर्म्माणं चाडितिसूर्य्याभ्रितेजसम् ॥ २८ ॥ अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ यं वै विश्वस्य कर्त्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ॥ २९ ॥ वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ॥ यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्द्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ॥ ३० ॥ चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ यस्य त्रिलोकी जठरे यस्य काष्ठाश्च वाहनाः ॥३१॥ यस्य चासश्च पवनस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ विषये वर्त्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः ॥ ३२ ॥ प्रादुर्भावप्रयोगोत्तारं तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ परः कालात्परो यज्ञात्परस्सदसतोश्च यः ॥ ३३ ॥ अनादिरादिर्विश्वस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ पद्ध्यां यस्य क्षितिर्जाता श्रोत्राभ्याञ्च तथा दिशः ॥३४॥ पूर्वभागे दिवं यस्यतं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥ नाभ्यां यस्या

---

१ 'इह्यामात्रम्' इति ख० । २ 'यस्ततोऽन्यो' इति क० । ३ 'यमाहुर्बहुजगतः कोशं' इति ख० ।

वि०ध० | प्र० खं० ४३० ॥ | अ० ६३ | ॥ ३० ॥

न्तरिक्षस्य नासाभ्यां पवनस्य च ॥ ३६ ॥ प्रस्वेदादम्भसां जन्म तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥३६॥ वराहरूपं नरसिंहरूपं देवेश्वरं वामनरूपरूपम्॥ त्रैलोक्यनाथं वरदं वरेण्यं तं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि ॥३७॥ वक्रमाश्रित्य ब्राह्मणास्सम्प्रसूता यद्वक्षः क्षत्रियाः संप्रभूताः ॥ पश्योर्वेश्यास्तथा पाद्मद्भवे वैश्याः पद्भ्यां तथा वस्य शूद्राः प्रसूताः ॥३८॥ व्याप्तं तथा येन जगत्समग्रं विभूतिभिर्भूतभवोद्भवेन ॥ देवाधिनाथं वरदं वरेण्यं तं राम नित्यं मनसा नतोऽस्मि ॥३९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीभागवगवान्प्रश्ने शार्ङ्गणीतासु व्यंगनिर्देशो नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ५२। राम उवाच ॥ वराहं नरसिंहं च वामनं च महेश्वर ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि प्रादुर्भावान्महात्मनः ॥ १॥ शङ्कर उवाच॥ अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये कश्यपस्य च ॥ अदितिर्जनयामास देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥२॥ दितिंच जनयामास द्वौ पुत्रौ भीमविक्रमौ ॥ हिरण्याक्षं दुराधर्षं हिरण्यकशिपुं तथा ॥ ३ ॥ ततोऽभिषिच्यवाञ्छक्रं देवराज्ये प्रजापतिः ॥ दानवानां तथा राज्ये हिरण्याक्षं बलोत्कटम् ॥ ४॥ अभिषिच्य तयोः प्रादात्स्वर्गं पातालमेव चा। पातालं शासितंतथा हिरण्याक्षे महासुरे ॥५॥ धरांचपवनं त्यक्त्वा विबुधैन्द्रे ग्यात्पुणो ॥ पश्यन्तो महाभाग नूनं भाव्यर्थचोदिताः ॥ ॥६॥ धरावधपरित्यक्ता धरा चलनिवन्धना ॥ यदा तदा दैत्यपुरं सकलं व्याप्तिमगमत् ॥ ७ ॥ दृष्ट्व म्वपुरं व्याप्तममम्मा दितिजात्मजः ॥ सैन्यैसुवोजयामास जातशङ्कः सुरान्प्रति ॥ ८ ॥ उधुक्तेने म संश्येन दैन्यानां चतुर्गणिना ॥ विजित्य त्रिदशाञ्चन्य आजह्रार त्रिविष्टपम् ॥ ॥ ९ ॥ हृताधिकारास्त्रिदशा जग्मुः शरणमज्र्म्मा ॥ देवराजं पुरस्कृत्य वासुदेवमजं विभुम् ॥ १० ॥ त्रिदशाञ्छरणं प्राप्ता न्हिरण्याक्षाविवासितान् ॥ संयोज्याऽभयददानेन विममर्ज जनार्दनः॥ ११ ॥ विसृज्य त्रिदशान्त्सर्वाग्विन्तयामास केशवः ॥ किन्तु रूपमहं कृत्वा घातयिष्ये सुरद्विषम् ॥१२॥ तिर्यङ्मनुष्यद्वानांमावध्यः स सुगन्तकः ॥ ब्रह्मणा वरदानेन तन्मातन्म्य बधेय्यया ॥ १३॥ तृवराहो भविष्यामि न देवो न च मानुषः ॥ नित्येवूपण चौवाहं घातयिष्यामि तं ततः ॥ १४ ॥ एतावदुक्ता मगंन नुवंगोहोऽभवत्प्रभुः ॥ चूर्णिताञ्जनशैलाभस्तप्त जाम्बूनदान्वभूः ॥ १५ ॥ यमुनावर्तकृष्णाङ्गः तड़ावतंतनुहूहः ॥ तड़ाव इव दुर्धर्षण्णन्मियत्रा तेजमा ममः ॥ १६ ॥ तंन्यवाह इवाश्चर्य्यन्तं त्वाह इवोचवान् ॥ तत्रप्रवाहमलन्तन्तन्प्रवाहमसनातः ॥ १७ ॥ मजलञ्श्चनकृष्णाङ्गः मजलाश्रुडमुच्छविः ॥ पीतवावामन्डा मोति मवि द्युदिव तोयदः ॥ १८ ॥ उश्मा धाग्यन्द्वगं शशाङ्कमहृच्छविः ॥ शुशुभे मवभूतात्मा मवलाके इवाम्बुदः ॥ १९ ॥ शशाङ्कलेखविमलं

---

१ 'सैन्यैसुयोजयामास' इति ख० । २ 'तद्गतः' इति ख० । ३ 'यमुनाश्लाघ्यदन्ताग्रदंष्ट्राविभूषणः' इति ख० । ४ 'तत्रग्राह इवाश्चर्यः प्रवाह इव चोन्नतः' इति ख० ।

दृष्ट्वा तस्य विरेजतुः ॥ मेघान्तरितबिम्बस्य द्वौ भागौ शशिनो यथा ॥ २० ॥ कराभ्यां धारयन्भाति शङ्खचक्रे जनार्दनः ॥ चन्द्रार्कसदृशे राम पादचारीव पर्वतः ॥ २१ ॥ महाजीमूतसंकाशो महाजीमूतसंन्निभः ॥ महाजीमूतवद्रङ्गी महाबलपराक्रमः ॥ २२ ॥ दानवेन्द्रवधायकाङ्क्षी हिरण्याक्षो ययौ ॥ हिरण्याक्षोऽपि तं दृष्ट्वा सूवराहं जनार्दनम् ॥ २३ ॥ दानवाँश्चोदयामास तिर्यग्जातमपूर्व्वकम् ॥ गृह्यतां बध्यतां चैव क्रीडार्थं स्थाप्यतां तथा ॥ २४ ॥ इत्येवमुक्तः संरब्धः पाशहस्तांस्तु दानवान् ॥ जिघृक्षमाणांश्चक्रेण जघान शतशो रणे ॥ २५ ॥ चोदिता दानवेन्द्रेण दान वाः शस्त्रपाणयः ॥ प्रवर्षुस्तथा देवं शस्त्रवर्षेण केशवम् ॥ २७ ॥ दैत्याः शस्त्रनिपातेन देवदेवस्य चक्रिणः ॥ नैव शेकुर्व्व्यथां कर्त्तुं यत्नवन्तोऽपि निर्भयाः ॥ २८ ॥ हन्यमानोऽपि दैत्येन्द्रैर्दानवान्मधुसूदनः॥ जघान चक्रेण तदा शतशोऽथ सहस्रशः ॥२९॥ हन्यमानेषु सैन्येषु हिरण्याक्षः स्वयं ततः ॥ उत्थाय धनुषा देवं प्रवर्षे शरोत्तमम् ॥ ३० ॥ हिरण्याक्षस्तु तान्दृष्ट्वा विफलैँश्च शिली- मुखान् ॥ शिलीमुखानां संप्रध्वन्समपश्यन्महद्भयम् ॥ ३१ ॥ ततोऽखेदंयुयुधे तेन देवदेवेन चक्रिणा ॥ तान्यस्य फलहीनानि चकार भगवान् स्वयम् ॥ ३२ ॥ ततो गदां काञ्चनपट्टनद्धां विष्वपितां किंकिणिजालसंवैः ॥ विक्षिप दैत्यस्य वराह्काय ढुङ्कणदग्धा निपपात सा चा विफलीचकार ॥ ३३ ॥ शक्तिं ततः पट्टिनिद्धमध्यमुल्कानलाभां तपनीयचित्राम् ॥ विक्षिप दैत्यस्स वराह्काय ढुङ्कणदग्धा निपपात सा चा ॥ ॥ ३४ ॥ ततस्त्रिशूलं ज्वलिताग्रशूलं स शीघ्रगं देवगणस्य संख्ये ॥ दैत्याधिपस्तस्य ससर्ज वेगाद्वैवेक्षितः सोऽपि जगाम भूमिम् ॥ ३५ ॥ शङ्खस्वेनताऽपि जनार्दनश्च विद्राव्य दैत्यान्सकलान्महात्मा ॥ सकुण्डलं दैत्यगणाधिपस्य चिच्छेद चक्रेण शिरः प्रसह्य ॥ ३६ ॥ निपातिते दैत्यपतौ स देवः संपूजितः शक्तिपितामहाभ्याम् ॥ मया च सर्वैस्त्रिदशैः समेतैर्जगाम काष्ठां मनसा त्वभीष्टाम् ॥ ३७ ॥ शक्तोऽपि लब्ध्वा त्रिदिवं महात्मा चिच्छेद पश्चान्नवणीयराणवाम् ॥ ररक्ष चेमां सकलां त्रिलोकीं धर्मेण धर्मज्ञभृतां वरिष्ठः ॥ ३८ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु सूवराहाप्रादुर्भावे हिरण्याक्षवधो नाम त्रिप्रञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥ ॥ शङ्कर उवाच ॥ हिरण्याक्षे हते दैत्ये भ्राता तस्य महात्मनः ॥ हिरण्यकशिपुर्नाम चकारोग्रं महत्त्पः ॥ १ ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥ जपो

---

१ 'निस्तनः' इति ख० । २ 'न्यथाम्' इति ख० । ३ 'वेगादिवेक्षितः' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ३५ ॥

पृ० सं० अ० ५४

पवासानिरतः स्नानैर्मोनाश्रितव्रतः ॥ २ ॥ तपःशमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चाऽनघ ॥ ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य स्वयमागत्य भार्गव ॥ ॥ ३ ॥ विमानेनाऽर्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ आदित्यैस्सहितः साध्यैस्सहितो मरुद्भिर्विधिः ॥ ४ ॥ रुद्रैर्विश्वैस्सहाथैश्च यक्षरक्षसपन्नगैः ॥ दिग्भिर्वादिग्भिश्च तथा खेचरैश्च महाग्रहैः ॥ ५॥ निम्नगाभिः समुद्रैश्च मातंगैर्वयसांविधिः ॥ नक्षत्रैश्च मुहूर्त्तैश्च कालस्या वयवैस्तथा ॥ ६ ॥ देवर्षिभिः पुण्यतमैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा ॥ राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वाप्सरोगणैः ॥ ७ ॥ जगच्चक्षुः श्रीमान्युक्तः सर्वैर्दिवौकसैः ॥ ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ प्रीतोस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत ॥ वरं वृणुष्व भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि ॥ ९ ॥ हिरण्यकशिपुरुवाच ॥ न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ॥ न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर्मां देवसत्तम ॥१०॥ ऋषयोपि न मां शापं क्रुद्धा लोकापितामह ॥ शपेयुरनुतपसा युक्ता वरमेतद्वृणोम्यहम् ॥ ११ ॥ न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा ॥ न शुष्केण न चाऽऽद्रेण वधं मे स्यात्कथञ्चन ॥ १२ ॥ भवेयमहमेकार्कः सोमो वायुर्हुताशनः ॥ सलिलं चाऽऽन्तरिक्षञ्च नक्षत्राणि दिशो दश ॥ १३ ॥ अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः ॥ धनदश्च तथाध्यक्षो यक्षः किन्नरपामधिपः ॥ १४ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ एते दिव्यवरा स्तात मया दत्तास्तवादृताः ॥ सर्वान्कामानिमांस्तस्मात्प्राप्स्यसि त्वं न संशयः ॥ १५ ॥ शङ्ख उवाच ॥ एवमुक्त्वा तु भगवांञ्जगामाकाशमुत्तमम् स्वमेव हि ॥ वैराजं देवसदनं महर्षिगणसेवितम् ॥ १६ ॥ ततो देवांश्च नागांश्च गन्धर्वा सुमहन्यथा ॥ भगवान् श्रुत्वा पितामहमुखोद्गतान् ॥ ॥ १७ ॥ देवा ऊचुः ॥ वरेणानेन भगवन्बलविष्यति स नोऽसुरः ॥ तन्नः प्रसीद भगवंस्त्वं चाऽऽश्वस्य विचिन्त्यताम् ॥ १८ ॥ भगवान्म र्बभूतानां स्वयम्भूरुदिकृत्प्रभुः ॥ सदा च हव्यकव्यानां चाऽऽयुक्तः प्रकृतिर्ध्रुवः ॥ १९ ॥ शङ्ख उवाच ॥ सर्वलोकहितं वाक्यं शृणु देवः प्रजापतिः ॥ प्रोवाच वरदो वाक्यं सर्वान्देवगणान्नतः ॥ २० ॥ ब्रह्मोवाच ॥ अवश्यं त्रिदशास्तात प्राप्तव्यं तपसः फलम् ॥ तत्प्रमादं वरं विष्णुस्तपसोऽन्ते करिष्यति ॥ २१ ॥ शङ्ख उवाच ॥ एवं श्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः ॥ स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते तु मुदान्विताः ॥ २२ ॥ लघुमात्रं वरे तस्मिन्त्सर्वाः सोऽजयत प्रजाः ॥ हिरण्यकशिपुर्दुष्ट्या वराज्ञानेन दर्पितः ॥ २३ ॥ आश्रमस्थान् महात्मानो मुनीन्क्रूरांश्र्चितवतवान् ॥ सैत्यधर्मरतान्दानान्तुदगधंप्रविभंवंस्तु सः ॥ २४ ॥ देवान्विबुधवर्यांश्च पराजित्य महासुरः ॥ त्रैलोक्यं वशमानीय

॥ ३१ ॥

---

^१ 'स्नानमौनेनाश्रितव्रतः' इति ख० । ^२ 'नक्षत्रस्तत्त्व' इति ख० । ^३ 'सत्यधर्मरतान्दान्तान्द्वाभ्यामाथ्र्यीभवंस्तु सः' इति ख० ।

स्वर्गे वसति दानवः ॥ २५ ॥ यदा वरमदोन्मत्तो ह्यावासं कृतवान् दिवि ॥ यज्ञियान्कृतवांश्चैव दैत्यान्यज्ञेश्वाश्च देवताः ॥ २६ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ॥ भृगोर्वाङ्गिरसः साध्या मरुतश्च सवासवाः ॥ २७ ॥ शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम् ॥ देवं ब्रह्म मयं विष्णुं ब्रह्मामृतं सनातनम् ॥ २८ ॥ भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकपरायणम् ॥ नारायणं विभुं देवाः शरणं शरणा गताः ॥२९॥ देवा ऊचुः॥ त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्वधात् ॥ त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम ॥ ३० ॥ प्रोक्तमुक्तमवाप्नयान्न शत्रुक्षयंकरं ॥ क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः ॥ ३१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ॥ तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत मा चिरम् ॥ ३२ ॥ एषोऽहं सबलं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् ॥ अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम् ॥ ३३ ॥ शङ्कर उवाच ॥ एवमुक्ता सा भग वाग्विस्सृज्य त्रिदिवेश्वरान् ॥ नारसिंहं वपुश्चक्रे सहस्रांशुसमप्रभम् ॥ ३४ ॥ प्रांशुं कनकशैलाभं ज्वालापुञ्जविभूषितम् ॥ दैत्यसैन्यमहाम्भोधि वडवानलवर्चसम् ॥ ३५ ॥ सन्ध्याभ्ररक्तमेघाभं नीलवाससमच्युतम् ॥ देवदारुवनच्छन्नं यथा मेरुं महागिरिम् ॥ ३६ ॥ संपूर्णवक्रदशनैः शशाङ्कशकलोपमैः ॥ पूर्णं मुक्ताफलैः शुभ्रैः समुद्गमिव काञ्चनम् ॥ ३७ ॥ नखैर्विद्रुमसंकाशैर्विराजितकरद्वयम् ॥ दैत्यनाथक्षपकरैः क्रोधस्येव यथाऽङ्कुरैः ॥ ३८ ॥ सटाभारं सकुटिलं वह्निज्वालाग्रपिङ्गलम् ॥ धावन्भाति सर्वात्मा दावानलमिवाचलः ॥ ३९ ॥ दृश्यादृश्यमुखे तस्य जिह्वाप्युदितचञ्चला ॥ प्रलयान्ताम्बुदस्येव चञ्चला तु तडिद्यथा ॥ ४० ॥ आवर्त्तिनिर्मलेऽक्रोधेनयने विषहस्त्विव ॥ महाकटिकटस्कन्धमलो तप्तमिवक्षणम् ॥ ४१ ॥ कल्पान्तनभनिर्घोषं प्रज्वलद्वालिनःश्वासमारुतम् ॥ दुर्निरीक्ष्यं दुराधर्षं वज्रमध्यविभीषणम् ॥ ४२ ॥ कृत्वा मूर्तिं नृसिंहस्य दानवेन्द्रसभों ययौ ॥ ताम्बभञ्ज तु वेगेन दैत्यानां भयवर्धनः॥ ४३ ॥ भज्यमानां सभां दृष्ट्वा नृसिंहेन महात्मना ॥ हिरण्यकशिपुर् राजा दानवान्समचोदयत् ॥ ४४ ॥ सर्वजातिमिवं घोरं चापूर्वं पुनरागतम् ॥ घातयध्वं दुराधर्षं येन मे नाशिता सभा ॥४५॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्याः शतसहस्रशः ॥ आयुधैर्विविधैर्जघ्नुर्देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥ नानायुधसहस्राणि तस्य गात्रेषु भार्गव ॥ विशीर्णान्येव दृश्यन्ते मृष्टोधानीव पर्वते ॥ ४७ ॥ दैत्यायुधानां वैकल्यं कृत्वा हत्वा च दानवान् ॥ करपादप्रहारैश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४८ ॥ जग्राह वेगा द्दैत्यं हिरण्यकशिपुं ततः ॥ नृसिंहेहेतोर्विक्रान्तमवेक्ष्यवपुर्महाद्भुतम् ॥ ४९ ॥ वेगेनोत्सङ्गमारोप्य कदलीदललीलया ॥ दारयामास दैत्येशं

---

^१ 'प्रभविष्णुं परायणम्' इति क० । ^२ 'एषोऽहम्' इति ख० । ^३ 'जिह्वान्यमितचञ्चला' इति ख० । ^४ 'लोमगानेः' इति ख० । ^५ 'रूपन्' इति ख० ।

वक्षस्थलमहागिरिम् ॥ ५० ॥ कृत्वा तमसुभिहीनं दैत्येशं केशवः स्वयम् ॥ असुराणां विनाशं च क्रूरो नह्यविध्यद्वात् ॥ ५१ ॥ हत्वासुरं शोणितबिन्दुचित्रं संपूज्य देवाः सह वासवेन ॥ जगुस्सुखच्छिण्यानि मुदा समेता देवोयथान्तान्हितसुत्सिरास ॥ ५२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु नरसिंहप्रादुर्भावो नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ शङ्कर उवाच ॥ हते हिरण्यकशिपौ दानवे दृप्तकण्टके ॥ हतेष्वन्येषु दैत्येभ्यः पातालतलमाश्रिताः ॥ १ ॥ पातालतलसंस्थेषु दानवेषु महायशाः ॥ प्रह्लादपौत्रो धर्मात्मा विरोचनसुतो बलिः ॥ २ ॥ आराध्य तपसोग्रेण वरं लेभे पितामहात् ॥ अवध्यत्वमजेयत्वं समरेषु सुरासुरैः ॥ ३ ॥ वरलब्धं बलिं ज्ञात्वा पुनश्चक्रुर्महाहवे ॥ प्रहृद्या दैत्यराजानं प्रह्लादानुमतेर्बलिम् ॥ ४ ॥ संप्राप्य दैत्यराज्यं तु बलेन चतुरंगिणा ॥ जित्वा देवेश्वरं शक्रमाजहारामरावतीम् ॥ ५ ॥ स्थानभ्रष्टो महेन्द्रोऽपि कश्यपं शरणं गतः ॥ कश्यपेन तदा सार्धं ब्रह्माणं शरणं गतः ॥ ६ ॥ ब्रह्मणादभिहितो देवं जगाम शरणं हरिम् ॥ अमूताध्मातमेघाभं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ७ ॥ देवोऽप्यस्मद्यदलेन संयोज्य बलसूदनम् ॥ उवाच वचनं काले मेघगम्भीरया गिरा ॥८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ गच्छ शक्र भविष्यामि भ्राता ते बलसूदन ॥ द्वेवरूपधृग् भूत्वा वञ्चयिष्यामि तं बलिम् ॥९॥ शङ्कर उवाच ॥ एवमुक्तस्तदा शक्रः प्रणम्य कश्यपाश्रमम्॥ आदिशेद्वासितेर्गर्भं चशिनाऽथ च सर्वदा ॥१०॥ गर्भञ्च एव तेजोभिः संनवेश्यः महाददे ॥ ततः कालेन सुषुवे अदितिर्वामनाकृतिम् ॥ ११ ॥ यस्मिञ्जाते सुगणाः प्रहर्षमतुलं गताः ॥ ऋषयश्च महात्मानश्च काल्यामलदर्शिनः ॥ १२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु हयमेधाय दीक्षितः ॥ बलिर्दैत्यपतिः श्रीमान्पालियामासुपाश्रितः ॥ १३ ॥ वामनन्कल्प्य तमादाय तस्य यज्ञे बृहस्पतिः ॥ अनयद्गुहाशार्दूल नूनं तन्मय मायया ॥ १४ ॥ यज्ञवाटं न संप्राप्य यज्ञं दृष्ट्वाथ वामनः ॥ आत्मानमात्मना ब्रह्मन्समुच्छ्रन्न इवानलः ॥ १५ ॥ प्रवेशयामास च तं बलिर्धर्मभृतां वरः ॥ दृष्ट्वा नं महाभागं वामनं सुमनेादरम् ॥ १६ ॥ मंचुक्रमकविर्यैः पांतैः संस्मितपंग्विभिः ॥ कृष्णजिनजटादण्डकमण्डलुविराजितम् ॥१७॥ विक्रमन्पश्यन्त्या व्यामोलीयंति म्म स्वांश्वभू ॥ विक्रमिन्यञ्चैतन्थेवांव्या लीनगात्रः स्वविग्रहे ॥ १८ ॥ एतन्मिन्नेव काले तु हयमेधाय दीक्षितः ॥ तन्माद्यु प्रार्थयाञ्चाजग्दि सर्वं क्रमत्रयम् ॥ १९ ॥ एवमुक्तस्तमु देवेन बलिर्दैत्यगणाधिपः ॥ प्रददावुदकं तस्य पा॑च्यम्चंति चाब्रवीत ॥ २० ॥ अन्यच्च यदभीष्टन्ते तद्गृहाण द्विजात्तम ॥ प्रतिजग्राह च जलं

---

१ 'दानवातां स आददे' इति ख० । २ 'वामनं रूपम् आदाय' इति ख० । ३ 'क्षात्' इति क० । ४ 'सां पश्यंति' इति ख० !

प्रवावृधे तदा हरिः ॥ २१ ॥ उदङ्मुखैर्दैत्यवरैर्वीक्ष्यमाण इवाम्बुदः ॥ अक्रामंस्तु हरेर्लोकान्दानवाः शस्त्रपाणयः ॥ २२ ॥ अभिद्रवन्ति वेगेन नानावक्त्रशिरोधराः ॥ गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास्तथा ॥ २३ ॥ घोरा मकरवक्त्राश्च क्रोष्टुवक्त्राश्च दानवाः ॥ आखुदुर्दुरवक्त्राश्च घोर- वक्त्रमुखास्तथा ॥ २४ ॥ मार्जारशशवक्त्राश्च हंसकान्ताननास्तथा ॥ गोधाशल्यकवक्त्राश्च अजाविमहिषाननाः ॥ २५ ॥ सिंहव्याघ्रशृगालानां द्वीपिनांनरपक्षिणाम् ॥ हस्त्यश्वगोखरोष्ट्राणां भुजगानां समानानाः ॥ २६॥ प्रतिगृह्णञ्जले प्राप्य व्यवर्धत तदा हरिः ॥ उदङ्मुखैर्दानवघोरैर्वीक्ष्यमाण इवाम्बुदः ॥ २७ ॥ विक्रमन्तं हरिं लोकान्दानवाः शस्त्रपाणयः ॥ मत्स्यकच्छपवक्त्राणां दुर्हगाणां समानानाः ॥ २८ ॥ स्थूलदन्ता विवृत्ताक्षा लम्बोष्ठजठरास्तथा ॥ पिङ्गेक्षणा विवृतास्या नानाबाहुशिरोधराः ॥ २९ ॥ स्थूलग्रानसाश्चिपिटा महाहुङ्कारपालिनः ॥ चीनांशुकोत्तरासंगाः केचित्कृष्णाजिनाम्बराः ॥ ३० ॥ भुजङ्गाभरणाश्चान्ये केचित्सुकुटसूपिताः ॥ ३१ ॥ सकुण्डलाः सकटकाः सशिरस्त्राणमस्तकाः ॥ ३१ ॥ धनुर्बाणधराश्चान्ये तथा तोमरपाणयः ॥ खड्गचर्मधराश्चान्ये तथा परिघपाणयः ॥ ३२ ॥ शतघ्नीचक्रहस्ताश्च गदामुशलपाणयः ॥ अश्मग्रन्थाद्युधोपेता भिण्डिपालयुधास्तथा ॥ ३३ ॥ शूलोलूखलहस्ताश्च परश्वधधरास्तथा ॥ महावृक्षप्रवहणा महापर्वतयोधिनः ॥ ३४ ॥ क्रममाणं हृषीकेशमावृण्वन्त सर्वशः ॥ सं तान्ममर्द सर्वात्मा तनुसुखान्दैत्यदानवान् ॥ ३५ ॥ सरसीव महापह्रान्माहस्तीव दानवान् ॥ प्रमथ्य सर्वान्दैत्येयान्हस्तपादतलैस्ततः ॥३६ ॥ रूपं कृत्वा महाभीममाजहारोऽऽशु मेदिनीम्॥ तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ॥ ३७ ॥ परं प्रक्रममाणस्य नाभिदेशे व्यवस्थितौ ॥ ततः प्रक्रममाणस्य जानुदेशे व्यवस्थितौ ॥ ३८ ॥ ततोपि क्रममाणस्य पद्मा द्वै व्यवस्थितौ ॥ जित्वा स मेदिनीं कृत्स्त्रां हत्वा चासुरपुंगवान् ॥ ३९ ॥ ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर्बलवतां वरः ॥ स्वं रूपञ्च तथाऽऽसाद्य दानवेन्द्रमभाषत ॥ ४० ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ यद्ब्रूहि त्वयिदत्तस्मिन्सत्यितामे महासुर ॥ मया निविष्टपादेन मापियंत्वं वसुन्धरा ॥ ४१ ॥ प्रथमं तु पदं जातं नौर्बन्धेयशिखरे मम ॥ द्वितीयं मरुशिखरे तृतीयं नाऽभवक्वचित् ॥ ४२ ॥ तन्मे वय दैत्येन्द्र यन्मयाप्तं प्रतिग्रहम्॥ बलिरुवाच ॥ यावती वसुधा देव त्वयैव परिनिर्मिता ॥ ४३ ॥ तावती ते न संपूर्णा देवदेव क्रमत्रयम् ॥ न कृतं यत्त्वया देव कृतस्तन्मे महेश्वर ॥ ४४ ॥ न च तद्विद्यते देव तथैवाऽन्यस्य कस्यचित् ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ न मे त्वयाप्रयुक्ते मे दानवेन्द्र यथाश्रुतम् ॥ ४५ ॥ दूतलं नाम पातालं वस

---

१ 'पिङ्गलाक्षा विवृताक्षा' इति ख० । २ 'महावृक्षप्रहरणा' इति ख० । ३ 'मतान्' इति ख० । ४ 'स्वञ्च रूपं समासाद्य' इति ख० । ५ 'तावती वसुधा पूर्णा' इति ख० ।

वि०ध० प्र० सं० अ० ५६

तत्र संशयः ॥ मयैव निर्मिता तत्र मनसा शोभना पुरी ॥ ४६॥ ज्ञातिभिः सह धर्मिष्ठैस्त्वं तत्र यथासुखमात्मवान् त्वं भोक्ष्यसे भोगान्विविधाञ्छुभा- न्सुदुर्लभान् ॥४७॥ अवाप्स्यसि तथा भोगाँल्लोकेष्विहविविधार्जितान् ॥ प्राक्कामायुक्तश्च तथा लोकेषु विहरिष्यसि ॥४८॥ मन्वन्तरे द्वितीये च महेंद्रत्वं करिष्यसि ॥ तेजसा च महीयेन शक्रेण योत्स्यसे बले ॥ ४९ ॥ तव शत्रुगणान्सर्वान्घातयिष्याम्यहं तदा ॥ ब्रह्मणस्त्वं शरण्यस्त्वं यज्ञशीलः प्रियंवदः ॥ ५० ॥ तपस्वी दानशीलश्च वेदवेदांगपारगः ॥ तस्माच्छोभामिवृद्ध्यर्थं मया त्वमभिसंन्वितः ॥ ५१ ॥ देवराज्याधिका- न्भोगान्पातालस्यापि भोक्ष्यसे ॥ सन्निधानञ्च तत्राहं करिष्याम्यसुराधिप ॥ ५२॥ मया च रंस्यसे सार्धं स्पृहणीयः सुरैरपि ॥ शक्रत्वं च तथा कृत्वा भाव्ये सावर्णिफोदन्तरे ॥ ५३ ॥ सर्वसंधिविनिर्मुक्तो मयैव सह रंस्यसे ॥५४॥ शङ्कर उवाच ॥ इत्येवमुक्त्वा सजलम्बुदामः प्रततचामी- करधौतवस्त्रः ॥ अदर्शनं देववरो जगाम शक्रश्च लेभे सकलां त्रिलोकीम् ॥ ५५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० शंकरगीतासु वामन प्रादुर्भावो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ राम उवाच ॥ तस्य देवातिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि दिव्या आत्मविभूतयः ॥ १ ॥ शङ्कर उवाच ॥ न शक्या विस्तराद्वक्तुं देवदेवस्य भूतयः ॥ प्राधान्यतस्ते वक्ष्यामि शृणुष्वैकमना द्विज ॥२॥ सर्गे ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः संहारे च तथा हरः ॥ वरुणो वायुराकाशो ज्योतिश्च पृथिवी तथा ॥ ३ ॥ दिशश्च विदिशाश्चापि तथा ये च दिगीश्वराः ॥ आदित्या वसवो रुद्रा भृगवोऽङ्गिरसस्तथा ॥ ४ ॥ साध्याश्च मरुतो देवा विश्वेदेवास्तथैव च ॥ अश्विनौ गुह्यकश्चैव गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ ५ ॥ पर्वतोदधिपाताला लोका द्वीपाश्च भार्गव ॥ तिर्यङ्मनुष्यदेवाश्च निर्लिङ्गे यच्च नेङ्गत ॥ ६ ॥ नभश्चानल महाभाग प्रकृतिर्विकृतिश्च वः ॥ कृमिकीटपतङ्गानां वयसां योनयस्तथा ॥ ७ ॥ विद्याधरास्तथा यक्षा नागाः सर्पाः सकिंन्नराः ॥ राक्षसाश्च पिशाचाश्च पितरः कालसंयमः ॥ ८ ॥ धर्माथकाममोक्षाश्च धर्मद्वाराणि यानि च ॥ यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ ९॥ जगदण्डान्डजान्येव संप्रवृद्धमथाण्डिजम् ॥ एकाशीति- स महतां वसूनां स च पावकः॥१०॥ अहिश्चैव्यश्च रुद्राणां नाँदेवां विनियोनया ॥ नागराद्यश्च साध्यानां सुप्राण्यज्य तथा क्रतुः ॥ ११ ॥ आदित्यानां तथा विष्णुराशुरिंद्रासां तथा ॥ विश्वेषाञ्चेव देवानां गन्धर्वानां मकीर्तितः ॥१२॥ वासवः नवदानानां ज्योतिषां च हुताशनः ॥ यमः संयमश्रीं भर्ता विरूपाक्षः क्षमाष्टताम् ॥ १३ ॥ यादसां वरुणश्चैव पवनः पुवतां तथा ॥ धनाध्यक्षश्च यक्षाणां रुद्रा रुद्रन्तधान्नरः ॥ १४ ॥ अनन्तः सर्पतानां

॥ ३३॥

---

^१ 'भूयः कथयतः कथयम्' इति ख० । २ 'संहारे च तत्परस्तथा इति ...

गानां सूर्यस्तेजस्विनां तथा ॥ ग्रहाणाञ्च तथा चन्द्रो नक्षत्राणाञ्च कृत्तिका ॥ १६ ॥ कालः कलयतां श्रेष्ठो युगानां च कृतं युगम् ॥ कल्पं मन्व न्तरैशाश्च मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥ स एव देवः सर्वात्मा ये च देवेश्वरास्तथा ॥ संवत्सरस्तु वर्षाणां चायनानां तथोत्तरः ॥ १७॥ मार्गशीर्षस्तु मासानां ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ शुक्लपक्षस्तु पक्षाणां तिथीनां पूर्णिमा तिथिः ॥१८॥ कारणानां वधः प्रोक्तो गुरुर्हन्तां तथाऽसिमर्जित् ॥ पातालानां सुतलञ्च समुद्राणां पयोदधिः ॥ १९ ॥ जम्बूद्वीपश्च द्वीपानां लोकानां सत्य उच्यते ॥ मेरुः शिलोच्चयानां च वर्षेष्वपि च भारतम् ॥ २० ॥ हिमालयः स्थावराणां जाह्नवी सरितां तथा ॥ पुष्करः सर्वतीर्थानां गरुडः पक्षिणां तथा ॥ २१ ॥ गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥ ऋषीणाञ्च भृगुर्देवो देवर्षीणां च नारदः ॥ २२॥ तथा ब्रह्मर्षीणाञ्च अंगिराः परिकीर्तितः ॥ विद्याधराणां सर्व्वेषो देवोऽह्वोगन्दस्तथा ॥२३॥ कुंबरः किन्नराणां च सर्पाणामथ वासुकिः ॥ प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रम्भा चाप्सरसां तथा ॥ २४ ॥ उच्चैःश्रवमश्वानां धेनूनां चैव कामधुक् ॥ ऐरावतो गजेन्द्राणां मृगाणां च मृगाधिपः ॥ २५ ॥ आयुधानां तथा वज्रो नराणाञ्च नराधिपः ॥ क्षमा क्षमावतां द्वेवो ह्यद्भुईन्दिनतमपि ॥ २६ ॥ धर्मो विरुद्धः कामश्च तथा धर्मभृतां नृणाम् ॥ धर्म्मो धर्म्मभृतां दैवस्तपस्विनामास् ॥२७॥ यज्ञानां जपयज्ञश्च सत्यः सत्यवतां तथा ॥ वेदानां साम वेदश्च अंशुनां ज्योतिषां पतिः ॥ २८॥ गायत्री सर्व्वमंत्राणां वाचः प्रवदतां तथा ॥ अक्षराणामकारश्च वृन्त्राणाञ्च तथा धनुः॥२९॥ अध्यात्मविद्या विद्यानां कवीनामुशना कविः ॥ चेतना सर्वभूतानामिन्द्रियाणां मनस्तथा ॥ ३० ॥ ब्रह्मा ब्रह्मविदां देवो ज्ञानं ज्ञानवतां तथा ॥ कीर्त्तिः श्रीर्वा क् च नारीणां स्मृतिर्मेधा तथा क्षमा ॥ ३१ ॥ आश्रमाणां चतुर्थश्च वर्णानां ब्राह्मणस्तथा ॥ स्कन्दः सेनाप्रणेतृणां सङ्घश्च द्या वताम ॥ ३२ ॥ जयश्च व्यवसायश्च तथोत्साहवतां प्रभुः ॥ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणामपिर्षीनां तथा यवः ॥ ३३ ॥ मृत्युः स एव प्रिपतामुद्भवश्च भविष्यताम् ॥ झषाणां मकरश्चैव द्यूतं छलयतां तथा ॥ ३४ ॥ मानश्च सर्वगुह्यानां रत्नानां कनकं तथा ॥ धृतिर्भूमी रसस्तेजस्तेजश्चैव हुताशने ॥ ३५ ॥ वायुः स्पृशिणूनां च खञ्च शब्दगुणस्तथा ॥ एवं विभूतिभिः सर्वं व्याप्य तिष्ठति भार्गव ॥ ३६ ॥ एकांशेन भृगुश्रेष्ठ तस्यांशतितयं दिवि ॥ देवांश्च ऋषयश्चैव ब्रह्मा चाऽहं च भार्गव ॥ ३७॥ चक्षुषा यन्न पश्यन्ति विना ज्ञानगतिं द्विज ॥ ज्ञाता ज्ञेयतया ध्याता ध्येयश्चासो जनार्दनः ॥ ३८ ॥ यत्नो यथा च गोविन्दः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ अन्नमन्नाद एवोक्तः

---

१ 'पयोनिधिः' इति ख० । २ 'स्रोतसाम्' इति ख० । ३ 'धर्म्मोविरुद्धकामश्च तथा काम्यमनां नृणाम्' इति ख० । ४ 'पश्यामि' इति ख० । ५ 'ज्ञाता ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रयं चोक्तो जनार्दनः' इति ख० ।

स एव च गुणत्रयम् ॥ ३९ ॥ गामाविश्य च भूतानि धारयत्योजसा विभुः ॥ पुष्णामि चौषधीः सर्वा सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ ४० ॥ प्राणिनां जठरस्थोऽग्निसूर्यरूपाच्चौ स भार्गव ॥ चेष्टाकृत्प्राणिनां ब्रह्मन्त्स च बाह्यः शरीरगः ॥ ४१ ॥ यथादित्यगते तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ॥ यच्च न्दुर्मास यच्चाग्नौ तत्तेजस्त्वं कीर्तितम् ॥ ४२ ॥ सर्वस्य चाऽसौ हृदि सन्निविष्टस्तस्मात्स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ॥ सर्वैश्च वेदैश्च स एव वन्द्यो वेदा न्तकृद्वेदकृदेव चाऽसौ ॥ ४३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासु १विष्णोर्वर्त्तनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ छ ॥ ॥ राम उवाच ॥ आगच्छते स भगवाञ्कर्मणा येन शङ्कर ॥ तन्ममाचक्ष्व भगवन्सर्वसत्त्वसुखप्रदम् ॥ १ ॥ ॥ शङ्कर उवाच ॥ साधु राम महाभाग साधु दानवनाशन ॥ यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञ केशवागमनं प्रति ॥ २ ॥ दिवसं दिवसाधं वा मुहूर्त्तमेक मेव वा ॥ नाशाशाऽशेषपापस्य भक्तिर्भवति केशवे ॥ ३ ॥ अनेकजन्मसाहस्रैर्नानायोनिचरैर्नृपु च ॥ जन्तोः कल्पमहीतस्य भक्तिर्भवति केशवे ॥ ॥ ४ ॥ नाऽधन्यः केशवं स्तौति नाऽधन्योऽर्चयति प्रभुम् ॥ नमत्यधन्यश्च हरिं नाऽधन्यो वेत्ति माधवम् ॥ ५ ॥ मनश्च तद्धि धर्मज्ञ केशवे यत्प्रवर्त्तते ॥ सा बुद्धिरुद्गतायैव सततं प्रतितिष्ठति ॥ ६ ॥ सा वाणी केशवं देवं या स्तौति भृगुनन्दन ॥ श्रवणौ तौ श्रुता याभ्यां सततं तत्कथाः शुभाः ॥ ७ ॥ अवहि धर्मज्ञ तया तत्पूजकगुणात्मकौ ॥ तदेकं सफलं कर्म केशवार्थाय यत्कृतम् ॥ ८ ॥ गतो मुख्यफला वातो करणं सम्प्रयोजनम् ॥ मनसा तेन किं कार्यं यत्र तिष्ठति केशवः ॥ ९ ॥ बुद्ध्या वा भार्गवश्रेष्ठ तया नास्ति प्रयोजनम् ॥ गगः सा र सना वाऽपि यथा न स्तूयते हरिः ॥ १० ॥ गतौ गतवतो कणौ याभ्यां तत्कर्म न श्रुतम् ॥ भार्गवेन्द्रः कैः कार्य कि तस्य नृपशोऽञ्ज ॥ ११ ॥ येन संपूजितो देवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ पादौ तौ सफलौ गम केशवालयागामिनौ ॥ १२ ॥ ते न नृत्र महाभाग याभ्यां संदृश्यते हरिः ॥ किं तस्य चरणैः कार्यं कृतस्य निपुणोऽद्य ॥ १३ ॥ याभ्यां न व्रजते जन्तुः केशवालयदर्शने ॥ जान्त्वन्यतुल्यौ ते मन्ये पुरुपं पुरुषाधमम् ॥ १२ ॥ यो न पश्यति धर्मज्ञ केशवार्चा पुनःपुनः ॥ कलशमंजननं कर्म वृथा तद्मृगुनन्दन ॥ १५ ॥ केशवं प्रति बद्ध्वाम क्रियतेऽद्यति मवेद्वा ॥ पूज्य केशवशमारातथ मोदमानं शचीपतिम् ॥ १६ ॥ यमञ्च वरुणञ्चैव तथा वैश्रवणं प्रभुम् ॥ देवेन्द्रत्वनिमित्तेति नृपत्वनिमित्तं पदम् ॥ १७ ॥ हरिर्भक्तिमुतान्पुष्यं गज्जसात्मार्विकं फलम् ॥ अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं लघिमा तथा ॥ १८ ॥ ईशित्वञ्च वशित्वञ्च यत्र कामावसा

---

१ 'वर्त्तीरणं' इति ख० । २ 'तस्य' इति घ० । ३ 'तत्कथाऽम्वृक्षं' इति ख० । ४ 'कर्म दुर्दर्शन्मनं वदत' इति ख० ।

... यिता ॥ आराध्य केशवं देवं प्राप्यन्ते नाऽत्र संशयः ॥ १९ ॥ हतप्रत्यर्थिमातङ्गो रुधिराप्लुतभूतले ॥ संग्रामे विजयं राम प्राप्यते तत्प्रसादतः ॥ ॥ २० ॥ महाकटितटश्रोण्यः पीनोन्नतपयोधराः ॥ अकलङ्कशशाङ्काभा वदना नीलमूर्धजाः ॥ २१ ॥ गम्यन्ति नरं स्वर्गे देवरामा मनोहराः ॥ सकृदर्चितो देवो हेलया वा नमस्कृतः ॥ २२ ॥ वेदवेदाङ्गविदुषां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ कुपितमपि धर्मेण विज्ञेयं तत्प्रसादजम् ॥ २३ ॥ रमन्ते सह रामाभिः प्राप्य वैद्याधरं पदम् ॥ अन्यभावतया नाम्नः कीर्तनादपि भार्गव ॥ २४ ॥ रत्नपर्यङ्कशायिनो महाभोगाश्च भोगिनः ॥ वीज्यन्ते सह रामाभिः केशवस्मरणदपि ॥ २५ ॥ सौगान्धिके वने रम्ये कैलासपर्वते द्विज ॥ यदृच्छा विहरन्तिस्म तत्याहुः कुसुमं नराः ॥ २६ ॥ रत्नचित्रासु रम्यासु नन्दनोद्यानभूमिषु ॥ क्रीडन्ति च सह स्त्रीभिर्गन्धर्वीभिः कथाश्रुतेः ॥ २७ ॥ चतुस्समुद्रवेलायां मेरुविन्ध्यपयोधराम् ॥ धरां ये भुञ्जते भूपाः प्रणिपातस्य तत्फलम् ॥ २८ ॥ तस्मात्तवाऽहं वक्ष्यामि यद्यदा चरतः सदा ॥ पुरुषस्येह भगवान्सुतोषस्तुष्यते हरिः ॥ २९ ॥ पूज्यः स नित्यं वरदो महात्मा स्तव्यः स नित्यं जगदेकवन्द्यः ॥ ध्येयः स नित्यं सकलापहर्ता चैवानुकम्प्यं तव राम गुह्यम् ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्कर गीतासु भक्तिफलप्रदर्शनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ शङ्कर उवाच ॥ अहिंसा सत्यवचनं दया भूतेष्वनुग्रहम् ॥ इत्येतानि सदा राम तस्य तुष्यन्ति केशवः ॥ १ ॥ मातापितृगुरूणाञ्च यः सम्यगिह वर्त्तते ॥ वर्जको मधुमांसस्य तस्य तुष्यति केशवः ॥ २ ॥ वराहमत्स्यमांसानि यो नात्ति भृगुनन्दन ॥ विरतो मद्यपानाच्च तस्य तुष्यति केशवः ॥ ३ ॥ न धारयति निर्माल्यमन्यदेवोद्भूतं तु यः ॥ भुंक्ते न चान्यनैवेद्यं तस्य तुष्यति केशवः ॥ ४ ॥ अवैष्णवे देवभृतं निर्माल्यं यः प्रयच्छति ॥ नैवेद्यं वा महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥ ५ ॥ विभर्ति मूर्ध्नि निर्माल्यं केशवार्चोद्भूतं तु यः॥ अनिन्द्य न चाश्नाति तस्य तुष्यति केशवः ॥ ६॥ परपीड़ाकरं कर्म यस्य नास्ति महात्मनः॥ संविभागी च भूतानां तस्य तुष्यति केशवः ॥ ७ ॥ शृणुते सर्वधर्मांश्च सर्वान्देवान्नमस्यति ॥ अनसूयुर्जितक्रोधस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ ८ ॥ तीर्थोपवाससेवी च द्विजातिगणसेवकः ॥ पूजको विष्णुभक्तानां तस्य तुष्यति केशवः ॥ ९ ॥ पञ्चरात्रविदो मुख्यांस्तु संपूजयेत्सदा ॥ देववद्ब्राह्मणशार्दूल तस्य तुष्यति केशवः ॥ १० ॥ पितृदेवार्चनरतः स्वदारनिरतः सदा ॥ ऋतुकालाभिगामी च तस्य तुष्यति केशवः ॥ ११॥ नाम्नां सहस्रेण तथा यश्च

---

१ 'कैलासविखरे द्विज' इति ख० । २ 'क्रीडन्ति च सहस्राणि गन्धर्व्वैःसत्कथाश्रुतेः' इति ख० । ३ 'भक्तानाम्' इति ख० । ४ 'पञ्चरात्रविधानेन यो विष्णुं पूजयेत्सदा' इति ख० ।

गायति तन्मनाः ॥ सततं कल्यमुत्थाय तस्य तुष्यति केशवः ॥ १२॥ पौरुषेण च सूक्तेन जपहोमादिकं सदा॥ यः करोत्यमितप्रज्ञस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ १३ ॥ मित्रस्वामिगुरुद्रोहो यस्य नाऽस्ति महात्मनः ॥ परदाररतेच्छा न तस्य तुष्यति केशवः ॥ १४ ॥ गजा शाखोपदेशेन राज्यं यश्च प्रशास्ति ॥ राजधर्मरतिर्नित्यं तस्य तुष्यति केशवः॥ १५॥ या तु नारी पतिप्राणा पतिभक्ता पतिव्रता ॥ तस्याः सुतोषो भगवांस्तोपयामायाति केशवः॥ १६॥ अग्निहोत्रपरो विद्वान्यज्ञैर्नित्यमतन्द्रितः ॥ यस्तु तर्पयते देवांस्तस्य तुष्यति केशवः॥ १७॥ स्ववर्णधर्मस्थः पूजयन्मधुसूदनम् ॥ कालं नयति यो ब्रह्मंस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ १८॥ सोपवासस्तु पक्षान्ते द्वादश्यां वा भुङ्क्तम् ॥ वोधयति श्रवणैर्वा वा ततोयायान्तु वा पुनः ॥ सोपवासोऽर्चयति यस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ १९ ॥ पुष्पं विना हरिं प्राप्य फलं रत्नं क्षुमां पि वा ॥ निवेदयति यः कृष्णे तस्य तुष्यति केशवः॥२०॥ कृष्णे पश्यति यत्सर्वं कृष्णं सर्वत्र पश्यति ॥ महात्मा बुद्धिसम्पन्नस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ २१ ॥ तत्कथायाञ्च रमते तत्कथां यः करोति च ॥ तन्मनास्तद्गतप्राणस्तस्य तुष्यति केशवः ॥२२॥ सर्वभूतहिते युक्तः सर्वभूतहिते रतः ॥ सर्वभूतानुकम्पी च तस्य तुष्यति केशवः ॥ २३ ॥ अप्रणम्य क्रियां काञ्चित्तु नाऽऽरभते हरिम् ॥ असन्निधायशार्ङ्गस्य तुष्यति केशवः ॥ २४ ॥ नामसंकीर्तनं नित्यं श्रुत पुस्तकलनादिषु ॥ यः करोति महाभागस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ २५ ॥ नैवं पत्रं फलं पुष्पं निवेद्य मधुसूदने ॥ पश्चाद्भुङ्क्ते स्वयं यश्च तस्य तुष्यति केशवः ॥ २६ आद्यपि च कपट्यां देवशपार्थं नरः ॥ न करोति हि यो ब्रह्मंस्तस्य तुष्यति केशवः ॥ २७॥ द्वादश्यामुद्धृत्य निर्माल्यं छायां नाक्रामते च यः ॥ धूपानग्निभस्म च तथा तस्य तुष्यति केशवः ॥२८॥ दृष्ट्वा सम्पूजितामर्चां यश्च भक्त्याभिनन्दति ॥ मर्च्यं मंजर्जयेद्यन्तु तस्य तुष्यति केशवः ॥ २९ ॥ नित्यं संपूजयेद्यस्तु देवदेवञ्च भक्तितः ॥ यथाशक्त्या महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥ ३० ॥ न गम विवि धैर्दानैर्न रत्नधनसञ्चयैः ॥ तोषमायाति देवेशो भक्त्या तुष्यति केशवः ॥ ३१ ॥ दानेसुयैश्च बहुप्रकारैर्गोभिर्वाप्यवामव्रतदर्शनैश्च ॥ तथा न तोपं भगवान्ययाति भक्त्या यथा तद्गतमानसानाम् ॥ ३२ ॥ एतावदुक्तं तव गूढं न देयमेतद्भुवि मत्स्यगाणाम् ॥ न तर्कशास्त्रानुकुलमानसानां नाऽवैष्णवानां न च नास्तिकानाम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भक्तिलक्षणो नामाष्टपञ्चाशत्त मोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ श्रीराम उवाच ॥ उपांगिनेत् यंनेद्यं यंयं कोयं प्रयच्छति ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि गदन्तम् वृषभध्वज ॥ १ ॥ शंकर उवाच॥

---

१ 'पठताञ्चवेच्छा च' इति ख० । २ 'देव्यं' इति ख० । ३ 'नाम मन्त्रम् ' इति क० । ४ 'मेधयति' वा 'इति ग० ।

पूजितः प्रयतः स्वान्तैः सोपवासैर्दिने रवेः॥ संवत्सरं महाभाग दीर्घमायुः प्रयच्छति ॥ २ ॥ सोमवारे महाभाग चारोग्यं संप्रयच्छति ॥ तथा भौमदिने राम वैश्वर्यं संप्रयच्छति ॥ ३ ॥ वासरे सोमपुत्रस्य सर्वान्कामान्प्रयच्छति ॥ अभीष्टांश्च तथा विद्यामाखण्डलगुरोर्दिने ॥ ४ ॥ सौभाग्यमतुलं लोके भार्गवार्हि प्रयच्छति ॥ तथा शनैश्चरस्याहि रिपून्र्सवान्व्यपोहति ॥ ५ ॥ कृत्तिकासु तथाऽभ्यर्च्य यज्ञानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥ प्राजापत्ये तथाऽभ्यर्च्य प्रजां प्राप्नोति शोभनाम् ॥ ६ ॥ विन्दते ब्रह्मवर्चस्यं मृगशीर्षेऽर्चयन्हरिम् ॥ रौद्रकर्म त्वमाप्नोति सिद्धिं रौद्रे समर्चयन् ॥ ७ ॥ च्युतः स्थानमवाप्नोति पूजयानः पुनर्वसौ ॥ पुष्ये संपूजितो देवः पुष्टिंमग्र्यां प्रयच्छति ॥८॥ आश्लेषा यां तथोऽभ्यर्च्य श्रियं विन्दति मानवः ॥ पितृप्रसादमाप्नोति पित्र्ये संपूजयन्हरिम् ॥ ९ ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति फाल्गुनीष्वर्चयंस्तथा ॥ तथैव चोत्तरायोगे गतिं विन्दति शोभनाम् ॥ १० ॥ १ हस्ते संपूजयन्देवं गजान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ॥ चित्रासु च तथाऽभ्यर्च्य वस्त्राण्याप्नोति मानवः ॥ ११ ॥ आध्ये समर्चयन्देवं रत्नभागी भवेन्नरः ॥ तथोत्तरास्वाषाढासु कीर्तिं प्राप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२ ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति श्रवणेऽभ्यर्चयन्हरिम् ॥ धनिष्ठासु तथा वित्तमारोग्यं वारुणे तथा ॥ १३ ॥ आजे पशूनवाप्नोति गावश्च तदनन्तरम् ॥ पौष्णे शीलमवाप्नोति चाश्वन्याम्रोति चाऽश्विनौ ॥ १४ ॥ दीर्घं जीवितमाप्नोति भरणीषु महाभुज ॥ प्रतिपद्यर्चयन्प्राप्नोति रूपं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १५ ॥ सर्वान्कामान् वाप्नोति तृतीयायां समर्चयन् ॥ पञ्चैश्चतुर्थ्यामाप्नोति पञ्चम्यां श्रियमुत्तमाम् ॥ १६ ॥ षष्ठ्यां प्राप्नोत्यथाऽऽरोग्यं सप्तम्यां सुहृदस्तथा ॥ अष्टम्यां च तथा भृत्यान्नवम्यां च तथा यशः ॥ १७ ॥ कर्मसिद्धिमवाप्नोति दशम्यां पूजयन्हरिम् ॥ एकादश्यां प्रजायन्तः श्रीमान्ही स सदा भवेत् ॥ १८ ॥ अभीष्टां गतिमाप्नोति द्वादश्यां पूजयन्हरिम् ॥ त्रयोदश्यां पूजयानो रूपं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १९ ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति पूजयानश्चतुर्दशीम् ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति पञ्चदश्यां महामुने ॥ २० ॥ इत्येतदुक्तं तव मानवानां काम्यं फलं सम्पुषुपोषितानाम् ॥ देवेश्वरं पूजयतां यथावत्परं पुराणं पुरुषं वरेण्यम् ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीशंकरगीतार्तूपवासफलो नामकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ राम उवाच ॥ उपवासाससमर्थानां किं स्यादेकसुपोषितम् ॥ महाफलं महादेवं तत्समाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥

---

१ 'समभ्यर्च्य' इति ख० । २ 'हस्त्य्' इति ख० । ३ 'हस्ते संपूजयन्देवं राज्यं प्राप्नोत्यनुत्तमम्' इति ख० । ४ 'महानयन्' इति ख० । ५ 'प्राप्नोत्यनन्तरम्' इति ख० । ६ 'तथा मुने' इति ख० ।

बि० घं० ॥३६॥

प्र० खं० अ० ६० ॥३६॥

॥ शङ्कर उवाच ॥ या राम श्रवणोपेता द्वादशी महती च सा ॥ तस्यामुपोषितः स्नातः पूजयित्वा जनार्दनम् ॥ २ ॥ प्राप्नोत्ययत्नतो धर्मं द्वाद- शद्वादशीफलम् ॥ दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्णं घटं द्विजे ॥ ३ ॥ वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति गतिमन्याञ्च विन्दति ॥ ४ ॥ अक्षय्यं स्थानमाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ श्रवणाद्वादशीयोगे दुर्भगे भविताहि ॥ ५ ॥ अत्यन्तं महती नाम द्वादशी सा प्रकीर्तिता ॥ स्नानं जप्यं तथा दानं होमं श्राद्धं सुरार्चनम् ॥ ६ ॥ सर्वमक्षय्यमाप्नोति तस्य भृगुकुलोद्वह ॥ तस्मिन्दिने तथा स्नातो यत्र क्वचन संगमे ॥ ७ ॥ स क्रतुस्नानजं पुण्यं फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ श्रवणे मणमाः सर्वे फलपुष्पप्रदाः सदा ॥ ८ ॥ विशेषाद्भाद्रपूर्णिर्युक् इत्युक्तं विशेषतः ॥ यथैव द्वादशी प्रोक्ता बुधश्रवणसंयुता ॥ ९ ॥ तृतीया च तथा ज्ञेया पूर्वकल्पसमन्विता ॥ यथा तृतीया वर्मना तथा पञ्चदशी शुभा ॥ १० ॥ त्र्यहःस्पृशोऽपि दिवसे चोपवासे महाफलः ॥ केशवस्यार्चने राम दानजप्यादिकेषु च ॥ ११ ॥ गम उवाच ॥ त्र्यहःस्पृक्त्वम् कीदृक्कदा भवति वा प्रभो ॥ तस्य मे संशयं ब्रूहि देवदेव वृषध्वज ॥ १२ ॥ शंकर उवाच ॥ दिवा विनिर्गता यत्र व्यतीता स्यात्तिथिर्द्विजः ॥ रात्रि शेषे तथोवेक्ष्य भविष्या स्पृशती तिथिः ॥ १३ ॥ तिथिस्त्रितयसंस्पर्शादहोरात्रे भुमुक्तम ॥ त्र्यहस्पृक्त्वं विनिर्दिष्टः पुण्यः परमपावनः ॥ १४ ॥ तत्रोपोग्य शिरःस्नातैः कर्तव्यं देवतार्चनम् ॥ जपं होमं तथा दानं काम्यमिष्टमिमन्तथा ॥ १५ ॥ कर्मणां परिणामानामक्षय्यं हि तद्ध्रुवम् ॥ भोज्यं त्रिपुरं गम ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत ॥ १६॥ महत्पुण्यां भवन्त्येका पौर्णमासी द्विजोत्तम ॥ प्रतिपद्वन्धसं तस्यां नोपवासो जताऽनृजः ॥ १७॥ यः पूजयति धर्मेण तेन संवत्सरी हरिः ॥ पूजितः पौर्णमासीषु भवतीति ह निश्चयः ॥ १८ ॥ तस्यां कृतं स्वल्पमपि महत्भवति भार्गव ॥ कुर्या जप्यं ततो होमो यच्चान्यत्सुकृतं भवेत् ॥ १९ ॥ गम उवाच ॥ मत्वन्मे पौर्णमासी महत्त्वपूर्वा वृषध्वज ॥ कथं जया जगन्नाथ तन्मम वदत्व पृच्छतः ॥ २० ॥ शंकर उवाच ॥ यस्यां पूर्णेन्दुना योगं यायाज्जीवो महाबलः ॥ पौर्णमासी तु सा ज्ञेया महत्पूर्वा द्विजोत्तम ॥ २१ ॥ आदित्यग्रहणे गम ग्रहेण वा निशाभूतः ॥ उपवासाद्भवेत्प्रीति मर्किक्लिस्वतनागतम् ॥ २२ ॥ स्नानं दानं तथा जप्यं वा क्षय्यं परिकीर्तितम् ॥ श्राद्धञ्च भार्गवेन्द्रष्ट वह्निंसंपुजनं तथा ॥ २३ ॥ गम उवाच ॥ नक्षत्रं द्व्यृडवण तिथिकृत्यात्र विनिर्गताम् ॥ दृष्टा यथावत्कर्तव्यं तिथि शङ्कर जानता ॥ २४ ॥ शङ्कर उवाच ॥ मा तिथिनन्दनांगरात्रं अन्यमसिवादिना गवः ॥ तथा कर्माणि कुर्वीत दानवृद्धिरि-

---

१ 'सर्वतीर्थस्नानजं नाम' इति व० । २ 'परं पुष्टिमता' इने व० । ३ 'स्मृता' इति व० । ४ 'यथा' इति व० । ५ 'नेष्टा' इति व०

कारणं ॥२६॥ शुक्लपक्षे तिथिर्ज्ञेया यस्यामभ्युदितो रविः ॥ उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः ॥ २६ ॥ यश्च वा युज्यते राम निशीथे शशिना सह ॥२७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्करगीतासूपवासविधिर्नाम षष्टितमोऽध्यायः॥६०॥ राम उवाच ॥ तस्य मायाशरीरस्य विष्णोरिमिततेजसः ॥ प्राप्नुवन्ति कथं स्थानं नित्यमक्षय्यमव्ययम् ॥ १ ॥ शङ्कर उवाच ॥ अखण्डकारिणो राम विष्णोरमिततेजसः ॥ प्राप्नुवन्ति परं स्थानं नित्यमक्षय्यमव्ययम् ॥ २ ॥ राम उवाच ॥ अखण्डकारी भवति भगवन्कथं भवति शङ्कर ॥ एतन्मे संशयं ब्रूहि देवदेव वृषध्वज ॥ ३ ॥ शङ्कर उवाच ॥ पञ्चकालविधानज्ञस्तत्कर्मकरणे रतः ॥ अखण्डकारी भवति राम दानवनाशन ॥ ४ ॥ राम उवाच ॥ भगवन्पूज्य के कालाः कथं तेषां तथा विधिः ॥ एतन्मे देवदेवेश कौतूहलमुपावृदु ॥ ५ ॥ शङ्कर उवाच ॥ रामाभिगमनं पूर्वमुपादानमतः परम् ॥ इज्यास्वाध्यायकालौ च योगकालस्तथैव च ॥६॥ तेषां प्रत्येकशो वक्ष्ये विधिं ते भृगुनन्दन ॥ तन्निबोध महाभाग प्रयतेनान्तरात्मना ॥ ७॥ राम कल्पे समुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ॥ स्नानं कृत्वा यथाशास्त्रं स्वाचान्तः सुसमाहितः ॥ ८ ॥ यश्चैव भगवन्मन्त्रं पठन्द्वैगृहं विशेत् ॥ प्रविश्याङ्गाम जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा तथा ॥ ९ ॥ ॐकारं सनमस्कारं प्रयुज्य सुसमाहितः ॥ योगकालं तु सन्दध्याद्पाद्यादनन्तरम्॥ १०॥ रामाभिगमकालं तु तत्र मन्त्रं तथापयेत्॥ भगवतो बलेनेति वीर्येणैतेन तेजसा॥ ११॥ शुभकीर्तिततेजोयेन वेदिं प्रक्षालयेद्बुधः ॥ सौवर्णीं राजतीं ताम्रीं मृण्मयीमायसीं तथा॥ १२ ॥ शालिलां चन्दनजां वापि देवदारुमयामथा॥ शिंशापाक्षोटसरलकदम्बार्जुनजामथा॥ ॥ १३॥ साल्वाश्वकर्णजां राम स्वायोमेन तथैव च ॥ वामप्रवाणां प्रक्षाल्य पूर्णकुम्भांश्चावस्ततः॥ १४॥ कल्पनीयास्तु कलशाश्चत्वारो भृगुनन्दन॥ सौवर्णा राजतास्ताम्रा अथवापि ह रीतियाः॥ १५॥पाद्याचमनीयं च त्वर्घ्यं स्नानीयमेव च ॥ पाद्यात्पाद्यं तु दातव्यं स्नानीयात्स्नानमेव च॥ १६॥ तथाप्याचमनीयाद्धेयाचामनं भवेत् ॥दानं प्रणयनं प्रीतिविसर्गं विस्तरं तथा ॥ १७॥ तर्पणं चार्हणं चैव त्वर्घ्यादेतानि कारयेत् ॥ द्वादशाक्षरकं मन्त्रं ततो जप्त्वा समाहितः ॥ १८ ॥ ततः पवित्रमन्त्रेण वेदिमभ्युक्षयेद्विज ॥ आत्मानं च तथा भोगान्कुर्यान्यंग्राम्बुतयं ततः॥ १९॥ विद्या ज्ञानं ततः कर्म ब्रह्मचक्रं तथैव च ॥ मार्गेणञ्च कर्तव्यं नामाच्येकलशान्सदा ॥ २० ॥ पाणिमार्गं कूर्ममार्गं मधुमार्गं तथैव च ॥ उशीरमूलजं कूर्चं जीव गोपालसम्भवम् ॥२१॥ जीवश्च मरणं चापि कर्तव्यं भृगुनन्दन ॥ प्रतिस्नानं ततः कार्यं समानांनां क्रमाद्द्रवेत् ॥ २२ ॥ तथैव पादपीठानां प्रभवेन

---

१ 'अक्षमं' इति ख० । २ 'प्रत्यक्षतो' इति ख० । ३ 'महाबाहु' इति ख० । ४ इत आरम्य सार्धः श्लोकः बहुपुस्तके नास्ति । ५ ' आयासे ब' इति ख० । ६ ' समासानाम्' इति ख० । ७

पृ० सं० अ० ६२

वि० ध० ॥ ३७ ॥

महाभुज ॥ आसनान्यथ कार्याणि रत्नचित्राणि भार्गव ॥ २३ ॥ सौवर्णान्यथ रौप्याणि ताम्रशैलमयानि च ॥ ततस्सर्वाह्नं कार्यं ततोऽग्निगमनं ततः ॥ २४ ॥ नमस्कारस्ततः कार्यः प्रणीतेन १ ततः पुनः ॥ ब्रह्मकर्मान्नौ मन्त्रं प्रश्वेतापि येन च। रक्षेत् ततो जन्त्वा महाभाग प्रणवेन निवेदयेत् ॥ आसनेऽर्चयेद्देवं ततः प्रयतमानसः ॥ २५ ॥ अर्ध्याभिरुद्भिरेव ततो भोगैः सर्वैरनन्तरम् ॥ पद्मश्रितियेत्याथ पाद्याभिर्ध्याप्यनन्तरम् ॥ ॥ २६ ॥ पादुकाभिस्ततो राम देवदेवं समर्पयेत् ॥ ततस्त्वाचमनीयंार्थ देवदेवमतिष्ठमर् ॥ २७ ॥ देवमाचमनीयञ्च पाद्योष्ठामृतमेव च २ ॥ दन्तकाष्ठं ततो दद्याज्जिह्वानिर्लेखनं ततः ॥ २८ ॥ गण्डूषणं ततो दद्यान्मुखप्रक्षालनं तथा ॥ भूयस्त्वाचमनं देयं तर्पणं चाप्यनन्तरम् ॥ २९ ॥ पुष्पं दीपमलङ्कारं धूपमकरमेव च ॥ निवेद्य विधिवत्सर्वं ततः पश्चान्निवेदयेत् ॥ ३० ॥ सेन्त्यानि राम बीजानि त्वेणीवीयं ततः पुनः ॥ मधुपर्कं ततो दद्याद्दधि सर्पिस्तथा मधु ॥ ३१ ॥ दध्यलाभे पयः कार्यं मध्वलाभे तथा गुडम् ॥ घृतप्रतिनिधिर्नास्ति तत्र यत्नस्तमभ्यवेत् ॥ ३२ ॥ एकोगो वा समस्तो वा मधुपर्को विधीयते ॥ व्यंगं वर्ज्यं प्रयत्नेन नित्यमेव विजानता ॥ ३३ ॥ दर्पणे ३ तु ततो दद्यात्ततो निर्माल्यनं बुधः ॥ ततस्त्वाचमनीयं च विधिवत्सुसमाहितः ॥ ३४ ॥ हस्तनिर्पुञ्छनार्थाय ५ ततो दद्यात् गंधकम् ॥ ततः पशुं बुधः कुर्याद्ध्यानमन्त्राधुपाक्तिकम् ६ ॥ ३५ ॥ मायुपाक्तिकमभ्यर्च्य व विनिर्वदयेत् ॥ घृतावक्षं ततो दद्यात्ताम्बूलाञ्चायनन्तरम् ॥ ३६ ॥ मात्राश्च दक्षिणार्थाय ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ मंगलानि यथाशक्त्या ततो देवे निवेदयेत् ॥ ३७ ॥ ततोऽभिगमकाल्तु ४ सर्वव्याप्तपुरोत्तमो ॥ उपादानमथो दद्यात्कुर्याच्चैव विसर्जनम् ॥ ३८ ॥ ततोऽग्निश्शरणं गत्वा वह्नि संतर्पयेद्बुधः ॥ ब्राह्मणानां यथाशक्ति दानं दद्यादनन्तरम् ॥ ३९ ॥ एतन्मया ते कथितं समग्रं यथातथुर्व्याभिगममस्य कालम् ॥ गच्छेदुपादानकृतप्रयत्नस्ततो यथावद्गुणुवंशचन्द्र ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शङ्खशीतास्त्वभिगमकालो नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ ॥ शङ्क उवाच ॥ भोगानामर्जनं कार्यं ततो राम स्वकर्मणा ॥ स्थिराणामस्थिराणां च यथावच्छ्रणुन्दन ॥ १ ॥ आसनाद्यास्तु ये भोगाः कालनाय्याविनाशिनः ॥ स्थिरांन्त गम निर्दिश्य परिगृह्णास्तथा चगः ॥ २ ॥ पुष्पं पत्रं फलं मूलं तथा हरितकं शुभम् ॥ उदकं चार्चनीयं म्यात्संन्निधेहनि भार्गव ॥ ३ ॥ उपादानाय निष्क्रान्ते कुर्द्धम्वित्य सत्वरम् ॥

---

१ 'प्रणते च' इति क० 'प्रणतश्च' इति ख० ।
२ 'देवमाचमतोयार्थं पाद्यमोटासथैव च' इति क०, ख० ।
३ 'दृष्टम्' इति ख० ।
४ 'ततो' इति ख० ।
५ 'हस्तनिपुञ्जन' भार्थीयम्' इति क० ।
६ 'साधुपार्क्तिकमध्यार्थं मात्रांम्' इति क० ।
७ 'ततस्त्वन्' इति ख० ।

॥ ३७ ॥