विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ४२ ॥

प्र० खं० अ० ७०

रङ्गबलान्विताः ॥ मुसन्नद्धाः प्रतीक्षन्तो राममद्भुतविक्रमम् ॥ १९॥ ददृशुश्च महाभागं वरचापधरं तदा ॥ मृत्योर्मुखमिवाद्वैयं लोकाकर्षणतत्परम् ॥ २०॥ दीप्तांशुजालं रणचण्डवेगं धनुर्धरं कालमिवप्रकाशम् ॥ महानुभावं समरेष्वजेयं लेलिहमानं भुजगेन्द्रवाहूम् ॥२१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० वरुणादिदर्शनं नामकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥६९॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सन्नद्धं दानवाणां पताकाशतसंकुलम् ॥ नानाप्रका र्वादित्रं सिंहनादबलोद्धतम् ॥ १ ॥ दृष्ट्वा रामो महातेजाः सज्जं चक्रे महद्धनुः ॥ शरैस्संस्यादयामास दैत्यसैन्यं महाबलम् ॥ २ ॥ अभ्रच्छायेन संजज्ञे राममुक्तैश्शिलोन्मुखैः ॥ तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शरैर्व्याप्तं समन्ततः ॥ ३ ॥ चापमण्डलमध्यस्थः परिवेषीव भास्करः ॥ दृष्टमात्रेण सैन्यानां चक्षूं ष्यपहरन्निव ॥ ४ ॥ शरन्धकारे मग्नास्ते दानवा दुष्टचेतसः ॥ रामसन्दशनादेव दृष्टैर्दन्ते कोशिका यथा ॥ ५ ॥ मू दानवानां व्यमृजन्नामा भाति शिलोसुखान् ॥ सदा नवांनां मधुकुसुमानां शिलीमुखः ॥ ६ ॥ शरान्धकारे महति मग्नो मतिमत्तो वरः ॥ मायां कृत्वा तदामायो तं ददाह शरोत्करम् ॥ ७ ॥ शरान्धकारगहनान्निष्क्रान्तास्ते दितेः सुताः ॥ भार्गवं कोटिकृत्य रणे विभिदुरक्षमा ॥ ८ ॥ प्रचण्डधन्वनांगार्चिर्व रसन्दन्तस्सचुहुर्कैः ॥ वराशक्रणेर्महद्भिश्शुरश्रेष्ठैकटाननैः ॥ ९ ॥ तोमरेर्भिन्दिपालैश्च पाषाणैलगुडैःक्षुमैः ॥ खड्गैः प्रासस्तथा चक्रैर्गदासुमल कम्पतैः ॥ १० ॥ परिधैरायसैश्शूलैर्विशिखैश्शक्तिभिस्तथा ॥ स बाध्यमानोऽपि रणे दैत्यनाथायुधोत्करैः ॥११॥ न विव्यथे महातेजा हुताहुतिरिव वानलः ॥ यदा शस्त्रप्रहारैस्तं न शेकुस्सगरे द्विजम् ॥ १२ ॥ हन्तुं दैत्यवरा युद्धे चकुरंग्रं तदा महत् ॥ अथश्शृङ्गमहैस्तेजा गजा दैत्यगु णस्य यः ॥ १३ ॥ समैतर्दानवैस्सार्धं रामं रणकृतक्षणम् ॥ शरैः संच्छादयामास दिव्यास्त्रप्रतिमान्नैर्तैः ॥ १४ ॥ अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य दानवेन्द्रम्य भार्गवः ॥ चिच्छेद सशरं चापं रुक्मदण्डं तथा ध्वजम् ॥ १५ ॥ सारथेश्च शिरः कायाच्छिछन्नंवाणैर्विसुषितम् ॥ एतत्कृत्वा रणे कर्म दक्षिण स पाणिना ॥ १६ ॥ जगा्रह परशुं तीक्ष्णं दैत्यकायविदारणम् ॥ पद्ध्यामाक्रम्य वेगेन समरे स्थकूरसम् ॥ १७ ॥ निर्जवानपादवेगेन कृत्वा तुरगसत्तमान् ॥ गदया च स्थस्यस्य दानवेन्द्रस्य संयुगे ॥ १८ ॥ जहार सशिरस्त्राणं गिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ अथःशङ्गे हते दैत्ये भार्गवं ममर् तदा ॥ १९ ॥ सर्वं दैत्यगुणाः क्रुद्धाऽच्छाद्यामासुस्रजंस्तथा ॥ अबधुञ्जे रणे च्छित्त्वा तेषां भुजकुलोद्भवः ॥ २० ॥ रणे चिच्छेद गात्राणि शिरांसि च महातपाः ॥ क्षणमात्रेण रामोऽपि दैत्यदेहसमाकुलम् ॥ २१ ॥ शोणितौघेनदीं चक्रे केशशैवालशाद्वलम् ॥ बाणमीनां चापनक्रां छत्रहंसावलीं तथा ॥ २२ ॥ प्रेतलोकप्रणिवगामां भीरुकल्पवर्द्धनीम् ॥ हस्तिशीर्षोपलां रोद्रां चारुपत्तुच्छ्प्रन्नगाम् ॥ २३ ॥ एवं विषेऽपि संवृत्ते रणं कर्मणि

॥ ४२ ॥

दानवाः ॥ तं राममक्षतं दृष्ट्वा हतशेषाः प्रदुद्रुवुः ॥ २४ ॥ मयताम्रप्रभृतयः पुरं च विविशुस्तदा ॥ पलायमानान्समरे न जघान स भार्गवः ॥ २५ ॥ किंचिच्छेषेषु दैत्येषु विनिवृत्तस्तदा रणात् ॥ हतैर्दैत्यायुतगणै रामोऽभ्यन्तरं ययौ ॥ २६ ॥ रामप्रवेशे नगरं वरुणस्याज्ञया तदा ॥ पताकाध्वजसंबाधं कृतं देवैर्विशेषवत् ॥ २७ ॥ नागैश्च दानवैश्चैव सिक्तं चन्दनवारिणा ॥ धूपपुञ्जैः सुसिक्तं कुसुमोत्करमण्डितम् ॥ २८ ॥ ततश्च सुमहातेजा वरुणस्तु विनिर्गतः ॥ पुत्रैः पौत्रैः परिवृतो रामग्रहणकारणात् ॥ २९ ॥ संपूज्य रामं वरुणो रथमारोप्य च स्वकम् ॥ प्रवेशयामास पुरं बहुतूर्यपुरस्कृतम् ॥ ३० ॥ रामप्रवेशे च तदा नृत्यन्त्योऽप्सरसां गणाः ॥ गन्धर्वानुगता दिव्या गायन्ति संस्तुवन्ति च बन्दिनः ॥ ३१ ॥ स प्रविश्याथ नगरं वरुणस्य तथा गृहम् ॥ उवास तत्र धर्मात्मा वरुणेन सुपूजितः ॥ ३२ ॥ धर्माणामागमं कृत्वा वरुणात्सुसुतात्तदा ॥ ३३ ॥ एवं स रामः परवीरघाती संप्राप्य यादोगणनाथवेश्म ॥ उवास पुत्रैर्वरुणस्य सार्धं संपूजितस्तेन जलेश्वरेण ॥ ३४ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे अयःशङ्कवो नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥

॥ वज्र उवाच ॥ यत्स शुश्राव धर्मात्मा वरूणाद्भृगुनन्दन ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ १ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ जमदग्निसुतो रामो वरुणस्य गृहोषितः ॥ कदाचिद्वरुणं देवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥

॥ राम उवाच ॥ नमस्ते देवदेवेश सुरासुरगणार्चित ॥ गोब्राह्मणहितासक्त यादोगणजलेश्वर ॥ ३ ॥ त्वं तस्य देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ अयनमृषिभिर्ध्येयं विष्णुर्नारायणः स्मृतः ॥ ४ ॥ त्वमेवेदं जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमञ्च यत् ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्वच्छरीरे समाश्रिताः ॥ ५ ॥ त्वमिन्द्रस्त्वं च धनदस्त्वमीशस्त्वं समीरणः ॥ त्वमग्निस्त्वं यमश्चैव सर्वाधारस्त्वमच्युतः ॥ ६ ॥ देवानामीश्वरश्चैव नागानामधीश्वरस्तथा ॥ सागराणां च सरसां सरितां च महाभुज ॥ ७ ॥ कूपवापीतटाकानां शौचस्य परमस्य च ॥ विष्णोर्वामस्य नेत्रस्य शशाङ्कस्य महात्मनः ॥ ८ ॥ त्वन्मयं मण्डलं देव त्वन्मयास्सर्वतारकाः ॥ त्वमेव सरितां नाथस्समुद्रो यादसां पतिः ॥ ९ ॥ आधारस्सर्वभूतानां विधाता च जगत्पते ॥ त्वन्मयो देहिनां प्राणो जीवो रुधिरसंज्ञकः ॥ १० ॥ सोमस्त्वं प्राणिनां देव सर्वदेवमयो विभुः ॥ भवता संयताः पाशेन दानवा देव दारुणैः ॥ ११ ॥ पातालागारमाश्रित्य भवांस्तिष्ठति निर्भयः ॥ मेरुपृष्ठे च भगवन्पुरी ते देवनिर्मिता ॥ १२ ॥ तृतीया च महाभाग मानसोत्तरमूर्धनि ॥ पुत्रैश्च त्वं वससि प्राकाम्येन जलेश्वर ॥ १३ ॥ सर्वत्र पूज्यसे देवैस्सर्वभूतभवोद्भव ॥ आधारस्त्वं हि तपसां शौचानां

१ 'जगाम' इति ख० ।

वि० ध०
॥ ४२ ॥
प्र० सं०
अ० ७२
॥ ४३ ॥

भुवनस्य च ॥१४॥ त्रैलोक्यं सकलं देव प्रकृतिर्विकृतिश्च ते ॥ ममापि सुमहाभाग प्रसादसुमुखो ह्यसि ॥ १५॥ तत्समाचक्ष्व भगवांश्छिन्न संशयान्मन्मसि
स्थितान् ॥ वरुण उवाच ॥ यथास्ति ते संशयमत्राहं छेत्तास्मि ते तत्र न संशयोऽत्र ॥ यथा ममाशीविषरान्तकोऽसौ तथा भवान्मे रणचण्डवेगः ॥
॥१६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० श्रीपरशुरामवरुणकृतस्तोत्रो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥ राम उवाच ॥ स्निग्धवर्षोपसंक्लेश
यादोगणजलेश्वर ॥ त्वत्तोहं श्रोतुमिच्छामि कालसंख्यां महाभुज ॥ १ ॥ वरुण उवाच ॥ अनादिनिधनः कालो रुद्रःसंकर्षणः स्मृतः ॥ सर्वभूत
समत्त्वाच्च स तु रुद्रः प्रकीर्तितः ॥ २ ॥ अनादिनिधनत्वेन स महान्परमेश्वरः ॥ निमेषादपि सूक्ष्मत्वात्संस्मृतस्त्वेतरे ह्यति ॥ ३ ॥ तस्य
सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य कालस्य परमेष्ठिनः ॥ दुर्विभाव्या महाभाग योगिनामपि सूक्ष्मता ॥ ४ ॥ पद्मपत्रसहस्रं तु सूच्या वै भिद्यते यदा ॥
समकालं तु तद्भिन्नमबुधो मन्यते जनः ॥ ५ ॥ कालक्रमेण तद्भिन्नं सा तस्य द्विज सूक्ष्मता ॥ तस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्य न चातिसहते द्विजा ॥ ६ ॥
नामसंख्यां बुधैर्ज्ञेया ग्रहगत्यनुसारतः ॥ तत्र ताराग्रहाः पञ्च द्वौ च ज्ञेयौ महाग्रहौ ॥ ७ ॥ उभयोश्च द्वौ ज्ञेयावेवं प्रोक्ता नव ग्रहाः ॥
भौमज्ञजीवशुक्रमन्दौस्मरास्ताराग्रहास्स्मृताः ॥ ८ ॥ चन्द्रादित्यौ तथा राम विज्ञेयौ द्वौ महाग्रहौ ॥ उभयोश्च द्वौ ज्ञेयौ राहुः केतुश्च भार्गव ॥ ९॥
चण्डक्रगत्या कालस्य परिच्छेद्सुखो यदा ॥ तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य भार्गव ॥ १० ॥ भगणेन समयेन ज्ञेया द्वादश राशयः ॥
त्रिंशांशश्च तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते ॥ ११॥ आदित्याद्विप्रकृष्टस्तु भागे द्वादशके तथा ॥ चन्द्रमास्यात्तदा राम मासाद्येन न संशयः
॥ १२ ॥ भागद्वादशकेनैव तिथ्यांस्तिथ्यां क्रमेण तु ॥ चन्द्रमाः कृष्णपक्षान्ते सूर्येण सह युज्यते ॥ १३ ॥ सन्निकर्षपदार्थम्य सन्निकर्षमथा
परम् ॥ चण्डांकेर्बुधैर्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते ॥ १४ ॥ सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्योदयास्स्मृताः ॥ आदित्यराशियोगेन सौरो मासः
प्रकीर्तितः ॥ १५ ॥ सर्वेषांमपिचैतेषां नाक्षत्रो मास इष्यते ॥ तिथिर्नैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्तितः ॥ १६ ॥ अहोरात्रेण चैकेन सावनो
दिवसस्स्मृतः ॥ आदित्यभागभागेन सौरो दिवस उच्यते ॥ १७ ॥ चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रो दिवसस्स्मृतः ॥ माने मासस्तु नाक्षत्रः सत्रिं-
शत्त्रिभिर्दिनैः ॥ १८ ॥ पूर्णेष्वेषु मासेषु मासस्त्रिंशद्दिनः स्मृतः ॥ सौरेणार्षाद्बस्तु मासेन पदा भवति भार्गव ॥ १९ ॥ सावनेन तु मानेन दिवसै-
केन पूर्यते ॥ उत्तराणाञ्च ते गम प्रोक्तास्संवत्सरेण षट् ॥ २० ॥ सांवत्सरम्यान्ते मानेन शशिनन तु ॥ एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि

१ 'सूक्ष्मात्सूक्ष्मततो बस्ति' इति क० । २ 'तन्नातिसहतो' इति ख० । ३ 'मानसंज्ञां' इति ब० । ४ 'दृष्टच्छेदस्तु यदा' इति ल० । ५ 'सन्निकर्षादथापरम्' इति ख० ।

भृगुनन्दन ॥ २१ ॥ संमाह्वये साष्टमासे दिनषोडशकान्विते ।१ नाडीचतुष्टयान्ते तु तस्मान्मासोऽतिरिच्यते ॥ २२ ॥ स चाधिमासकः प्रोक्तः काम्यकर्मसु गर्हितः ॥ यदा चान्द्रेण मानेन पूर्णस्संवत्सरो भवेत् ॥ २३ ॥ तदा नाक्षत्रमानेन स मासो वार्षिको भवेत् ॥ एवं कालस्य सूक्ष्मस्य प्रोक्तं मानतदुद्भवम् ॥ २४ ॥ येनेयेन च मानेन यद्यत्कार्यं निबोध तत् ॥ २५ ॥ अब्दायनं तु ग्रहचारकर्म सौरेण मानेन सदा व्यवस्येत् ॥ सत्राण्युपास्त्यान्यथ सावनेन लोके च यत्स्याद्व्यवहारकर्म ॥ २६ ॥ स्यात्पूर्वकालक्षयपूरणार्थं चान्द्रेण मानेन युगं च राज्ञः ॥ नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दोर्मानेन कुर्याद्गणनात्मकेन ॥२७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं०वरुणं प्रति परशुरामप्रश्नेऽर्कादिमासवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥ वरुण उवाच ॥ लघ्वक्षरसमा मात्रा निमेषः परिकीर्तितः ॥ १ ॥ अतः सूक्ष्मतरः कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम ॥१॥ नोपलभ्यं यथा दृश्यं सूक्ष्मं परमाणुतः ॥ द्वौ निमेषौ त्रुटिज्ञेया प्राणो दशत्रुटिः स्मृतः ॥ २ ॥ विनाडिका तु षट्प्राणास्ताः षष्टिनार्डिका मता ॥ अहोरात्रं च ताष्षष्ट्या नित्यमेतैः प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ त्रिशन्मुहूर्त्तश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः ॥ तत्र पञ्चदश प्रोक्ता मता राम नित्यं दिवाचराः ॥ ४ ॥ उत्तरां तु यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः ॥ तदा तथा भवेद्वृद्धिर्दिवसस्य महाभुज ॥ ५ ॥ दिवसस्य यथा तथा राम वृद्धिं समधिगच्छति ॥ तदाश्रितमुहूर्त्तानां ज्ञेया हानिश्च तदा ॥ ६ ॥ दक्षिणां च यदा काष्ठां क्रमादाक्रमते रविः ॥ दिवसस्य तदा हानिमँहार्ता व्या नित्यमेव तु ॥ ७ ॥ क्षीयन्ते दिनहानौ तु तन्मुहूर्त्तास्तथैव च ॥ रात्र्याश्रिताश्च वर्धन्ते रात्रिवृद्धौ तथातथा ॥ ८ ॥ यदा मेषं सहस्रांशुस्तुलं च प्रतिपद्यते ॥ समानात्रिदिनः कालो विषुवच्छब्दवाचकः ॥९॥ तत्र दानं स्वल्पमपि महद्भवति भार्गव ॥ श्राद्धं जप्यं हुतं दत्तं यच्चान्यत्सुकृतं भवेत् ॥ १० ॥ सूर्यसंक्रमणात्स्यान्ते सौरो मासस्समाप्यते ॥ सौरमासद्वयं राम ऋतुरित्यभिधीयते ॥ ११ ॥ ऋतुत्रयं चायनं स्यात्तद्वयं च समा स्मृता ॥ देवतानामहोरात्रं स च राम प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥ मेषादिषट्के सूर्ये तेषां दिवस उच्यते ॥ तुलादिषट्के सूर्ये तेषां रात्रिः प्रकीर्तिता ॥ १३ ॥ पितॄणां चांद्रमासेन अहोरात्रोभिधीयते ॥ कृष्णपक्षाष्टम्यामूर्ध्वं तेषां रात्र्युदयः स्मृतः ॥ १४ ॥ शुक्ल- पक्षाष्टमीमध्ये तेषामस्तमयस्तथा ॥ अर्धरात्रः पौर्णमास्यां पितॄणां समुदाहृतः ॥ १५ ॥ कृष्णापक्षावसाने च तेषां मध्याह्न उच्यते ॥ कृष्णपक्षस्य तत्प्रातश्चां श्राद्धं प्रदीयते ॥ कृष्णपक्षस्य श्राद्धं यश्च नित्यं करिष्यति ॥ सततं तर्पितास्तेन भवन्ति

१ 'वर्षद्वये' इति क० । २ 'कार्मिकौ' इति क० । ३ "विनालिका' इति ख० ।

वि० ध० प्र० खं० अ० ७२

पितरोऽव्ययाः ॥ १६ ॥ समाशतैर्दशभिर्दिव्यैस्तिष्ययुगं स्मृतम् ॥ द्विगुणं द्वापरं ज्ञेयं त्रेता त्रिगुणमुच्यते ॥ १७ ॥ चतुर्गुणं कृतं प्रोक्तं पिण्डितं चाब्दसंख्यया ॥ चतुर्गुणं सहस्राणि राम द्वादश कीर्तितम् ॥ १८ ॥ अतः परं युगावस्थां निबोध गदतो मम ॥ चतुष्पात्सकलो धर्मस्तथा ऽब्रूहोतरं जगत् ॥ १९ ॥ श्वेतवर्णो हरिर्देवो ज्ञाननित्यश्च मानवाः ॥ चत्वार्यब्दसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥ समानवीर्याश्च नरास्तन्न नास्त्यधरोत्तरम् ॥ त्रिपादविग्रहो धर्मो राम त्रेतायुगे तदा ॥ २१ ॥ केशवे रक्ततां याते नरा दशशतायुषः ॥ यज्ञे शुभे प्रवर्तन्ते नित्यं हिंसात्मकेषु च ॥ २२ ॥ जयक्षेत्रोत्तरे चैव तदा भवति भार्गव ॥ द्विपादविग्रहो धर्मः पीततामच्युते गते ॥ २३ ॥ समाः शतानि चत्वारि तदा जीवन्ति मानवाः ॥ युद्धशौण्डा महोत्साहा लोका वैश्योत्तरास्तदा ॥ २४ ॥ जायन्ते शास्त्रभेदाश्च मतिभेदास्तथैव च ॥ स्वल्पमायुर्नृणां बुद्ध्वा विष्णुर्भार्गवरूपधृक् ॥ २५ ॥ एकमेव यजुर्वेदं चतुर्धा व्यभजत्पुनः ॥ तस्य शिष्यप्रशिष्याश्च वेदमेकं पुनःपुनः ॥ २६ ॥ शाखाभेदसहस्रेण विभजन्ति द्विजोत्तमाः ॥ एकपादस्थिते धर्मे कृष्णतां केशवे गते ॥ २७ ॥ धर्मभेदे समुत्पन्ने देवतानामनिश्चये ॥ न विद्यते तदा राम आयुषस्तु विनिश्चयम् ॥ २८ ॥ गर्भेस्थाश्च म्रियन्तेत्र बाल्येयौवनगास्तथा ॥ शूद्रोत्तरास्तदा लोकस्थितिर्भवति भार्गव ॥ २९ ॥ सुप्रतीघा धर्मेषु तदा भवति भूतले ॥ पापिष्ठो वर्धते राम धर्मिष्ठः क्षीयते तदा ॥ ३० ॥ राजानः शूद्रभूयिष्ठाश्चौराश्चाथोपजीविनः ॥ ब्राह्मणास्सर्वभक्षाश्च भवन्ति भृगुनन्दन ॥ ३१ ॥ धर्मिनिष्ठांश्च राजा न तदा राम जीवति ॥ तस्मिन्काले सुकृतिनां भक्तिर्भवति केशवे ॥ ३२ ॥ तेषामल्पेन कालेन तोषमायाति केशवः ॥ धन्याः कलियुगे राम तपस्तप्स्यन्ति मानवाः ॥ ३३ ॥ तपसाल्पेन ते सिद्धिं प्राप्स्यन्तीति च निश्चयः ॥ चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ ३४ ॥ कल्पस्तु राम विज्ञेयो मन्वंस्तु^१ चतुर्दश ॥ आदिमध्यान्तरालेषु मनूनां भृगुसत्तम ॥ ३५ ॥ कृतमानप्रमाणेन सन्धिर्भवति मानद ॥ चतुर्युगसहस्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः ॥ ३६ ॥ कल्पश्च दिवसः प्रोक्तो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ तावती च निशा तस्य यस्यां शेते स भार्गव ॥ ३७ ॥ एवंविधैरहोरात्रैर्दिनमासादिसंख्यया ॥ पूर्णं वर्षशतं सर्वं ब्रह्मा भार्गव जीवति ॥ ३८ ॥ ब्रह्मायुषा परिच्छन्नः पौरुषो दिवसः स्मृतः ॥ तावती च निशा तस्य यत्स्यदं सकलं जगत् ॥ ३९ ॥ एवं विधा ये

^१ 'मन्वस्तं' इति ख० ।

॥ ४४ ॥

दिवसा व्यतीता न चागता ये च महानुभाव ॥ अनादिसत्त्वात्परमेश्वरस्य ह्यानन्त्यभावाच्च तथा त्वसंख्याः ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्र० मा० सं० वरुणरामसंभाषणे कालसंख्यावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ वज्र उवाच ॥ यदेतदुक्तं रामस्य वरुणेन महात्मना ॥ एतच्छ्रुत्वा तु मे जातस्संशयो भृगुनन्दन ॥ १ ॥ अस्मिंस्तु भारते वर्षे परिक्षीणे युगे तथा ॥ अवस्था या भवेद्ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ युगेयुगे परिक्षीणे वर्षे यद्भव भारते ॥ संग्रामेण विनश्यंति प्रायो वर्णोत्तमा जनाः ॥ ३ ॥ वज्र उवाच ॥ अस्मात्कृतयुगाद्धीन्यतीतं युगत्रयम् ॥ तेष्वहं श्रोतुमिच्छामि संग्रामं भृगुनन्दन ॥ ४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आसीत्कृतयुगस्यान्ते विप्राणां क्षत्रियैस्सह ॥ वैश्यानां च सशुद्राणां युद्धं परमदारुणम् ॥ ५ ॥ वर्णत्रयं तत्र रणे क्षत्रियैर्वनिपातितम् ॥ (ततश्च ब्राह्मणाः केचित्क्षत्रियानेतमब्रुवन् ॥ ६ ॥ अल्पैर्भवद्भिः कार्येण वयं केन विनिर्जिताः ॥) तानब्रुवन्महाभागाः क्षत्रियास्सत्यसंगराः ॥ ७॥ एकोऽस्माकं द्विजश्रेष्ठस्सेनानीरिति विश्रुतः ॥ सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो वयं तस्य मते स्थिताः ॥ ८ ॥ भवतां बहुचित्तत्वाद्वाह्यं तस्मात्पदेपदे ॥ जयामो विपुलं सैन्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ९ ॥ क्षत्रियैरेवमुक्तास्ते ब्राह्मणास्संशितव्रताः ॥ शशाङ्कं शरणं जग्मुर्द्विजेशं सोममञ्जसा ॥ १० ॥ स तानुवाच धर्मात्मा सोमो राजा द्विजोत्तमान् ॥ प्रयागे भार्गवो विद्वान्ब्राह्मणस्संशितव्रतः ॥ ११ ॥ शूर इत्येव विख्यातो नित्यं वसति धार्मिकः ॥ प्रमतिर्नाम तस्यास्ति पुत्रो धर्मभृतां वरः ॥ १२॥ सर्वशास्त्रार्थकुशलो धनुर्वेदपरायणः ॥ विष्णुमभ्युद्यमप्राप्तो युष्मत्कार्यार्थसिद्धये ॥ १३ ॥ कृत्वा सेनाप्रणेतारं तं तु कृष्णाजिनध्वजम् ॥ निर्मर्यादाद्रणे सर्वान्क्षत्रियांस्तान्विजेष्यथ ॥ १४ ॥ सोमस्य वचनं सर्वैरेवमुक्तैर्द्विजैः कृतम् ॥ प्रायः क्षत्रियहीनयं लध्वी वसुमती कृता ॥ १५ ॥ आदौ कृता क्षत्रबलैर्विमर्दैर्द्विजैर्जगता ॥ एवं कृतयुगस्यान्ते युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ १६ ॥ तथा त्रेतायुगस्यान्ते राक्षसैर्युद्धं क्रूरैश्शरैः ॥ राष्ट्राद्राज्ञामथासाद्य पार्थिवास्सगणा हताः ॥ १७ ॥ राजा भीमरथो नाम विष्णुर्मानुष्यरूपधृक् ॥ दिवोदासान्वये जातो निजघानाथ राक्षसान् ॥ १८ ॥ एवं त्रेतायुगस्यान्ते महाविजयकाङ्क्षिभिः ॥ राक्षसैः क्षत्रिया युद्धे केशवेन च ते हताः ॥ १९ ॥ तथैव द्वापरस्यान्ते वासुदेवार्जुनौ रणे ॥ चक्रतुर्वसुधां लध्वीं नरनारायणौ नृप ॥ २० ॥ द्वापरे द्वापरे राजंस्तथैव मधुसूदनः ॥ एकमेव यजुर्वेदं चतुर्था व्यभजत्पुनः ॥ २१ ॥ द्वापरेस्मिन्नृपातीते वसिष्ठकुलवर्धनः ॥ पाराशरस्सुतश्श्रीमान्विष्णुद्वैपायनः स्मृतः ॥ २२ ॥ प्रकाशो जनितो येन लोके

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः ख० नास्ति । २ 'ततश्च ब्राह्मणाब्रुवुः क्षत्रिया' इति ख० । ३ 'शस्त्रबलकुशलो' इति क० ।

वि० ध० ॥ ४६ ॥

प्र० खं० अ० ७५

भारताचन्दनाः ॥ परिक्षित्सुतं राज्यस्थं राजानं जनमेजयम् ॥ २३ ॥ वैशम्पायन इत्येव शिष्यो व्यासस्य विश्रुतः ॥ आख्यास्याति महाऽऽख्यानं सर्वपापभयापहम् ॥ २४ ॥ धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च यदुनन्दन ॥ प्रदीपभूतं सर्वत्र बुध्बुिद्धिविवर्धनम् ॥ २५ ॥ यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ॥ तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमभीप्सता ॥ २६ ॥ भारताख्यानं प्राप्य नर्कं तु न गच्छति ॥ न चेत्स्याद्यदि भूपाल महापातकसंयुतः ॥ २७ ॥ दशभिः पारणैः स्थानं प्राप्नोति जगतः पतेः ॥ केशवस्य महाभाग निर्मितं येन भारतम् ॥ २८ ॥ व्यस्य वेदं चतुर्था तु विष्णुर्द्वैपायनो मुनिः ॥ शिष्यानध्यापयामास नामतस्तान्निबोध मे ॥ २९ ॥ ऋग्वेदस्य पैलं तु सामवेदं तु जैमिनिम् ॥ आथर्वणं सुमन्तुं तु यजुर्वेदं महामुनिम् ॥ ३० ॥ अध्यापयामास तदा वैशम्पायनसंज्ञकम् ॥ वाकोवाक्यं पुराणं च सूतं भारतमेव च ॥ ३१ ॥ अङ्गानि वेदश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ॥ धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्यास्त्वेताश्चतुर्दश ॥ ३२ ॥ शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं गतिम् ॥ छन्दोविशेषः षष्ठश्च षडङ्गो वेद उच्यते ॥ ३३ ॥ सांख्यं योगं पाञ्चरात्रं शैवं पाशुपतं तथा ॥ कृतान्तपञ्चकं विद्धि ब्रह्मणः परिमार्गेणे ॥ ३४ ॥ संसारक्षयहेतुश्च भावोपकरणेषु च ॥ सोत्तरा वैष्णवा धर्मास्सारमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥ एतावानेव सकलो विद्याग्रामस्तवेरितः ॥ विद्याः प्रशस्ताश्चैताभ्यः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३६ ॥ योऽसौ व्यासस्य शिष्योभून्नारायणः सुतः शुकः ॥ तेनैव देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ३७ ॥ त्रेतायुगे चतुर्विंशे भृगुवंशोद्भवेन तु ॥ वाल्मीकिना तु रचितं स्वमेव चरितं शुभम् ॥ ३८ ॥ रामायणानं महापुण्यं श्रोतॄणां ^२विष्णुलोकदम् ॥ वर्तमाने कलियुगे क्षीणे नृपतिसत्तम ॥ ३९ ॥ कल्की विष्णुयशो नाम भविष्यति जगत्पतिः ॥ घातयिष्यति सर्व्वान्स म्लेच्छाञ्छरपरश्वधैः ॥ ४० ॥ म्लेच्छाक्रान्तां वसुमतीं कृत्वा म्लेच्छविवर्जिताम् ॥ धर्मसंस्थापनं कृत्वा स्वस्थानमुपयास्यति ॥ ४१ ॥ प्रजासु धर्मयुक्तासु तत्सत्सत्यन्ते कृतम् ॥ इत्येवं भगवान्विष्णुर्युगे क्षीणेऽभिजायते ॥ ४२ ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय नित्यमेव यदूहह ॥ प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः ॥ ४३ ॥ भविष्यति तथा तस्य येषां संख्या न विद्यते ॥ ४४ ॥ एतत्त्वोक्तं हि राजेन्द्र क्षीणे युगे यद्भवति लोके ॥ अतः परं धर्मभृतां वरिष्ठ प्रब्रूहि किं ते कथयामि राजन् ॥ ४५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० युगान्तवर्णनो नाम चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥

॥ ४१ ॥

वज्र उवाच ॥ ^३मन्वन्तरं परिक्षीणे यदृशी द्विज

^१ 'जगतोऽपते' इति छ० ।
^२ 'विचितैः पदानि' इति बु० ।
^३ 'आद्यं' इति ई० ।

जायते ॥ समवस्था महाभाग तादृशीं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरे परिक्षीणे देवा मन्वन्तरेश्वराः ॥ महर्लोकंमथासाद्य तिष्ठन्ति गतकल्मषाः ॥ २ ॥ मनुश्च सह शक्रेण देवाश्च यदुनन्दन ॥ ब्रह्मलोकं प्रपद्यन्ते पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३ ॥ ऋषयश्च तथा सप्त तत्र तिष्ठन्ति ते सदा ॥ अधिकारं विना सर्वे सदृशाः परमेष्ठिनः ॥ ४ ॥ भूतलं सकलं वज्र तोयरूपी महेश्वरः ॥ अर्चिमाली महावेगः सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ ५ ॥ भूलोकाश्रितं सर्वं तदा नश्यति यादव ॥ न विनश्यन्ति राजेन्द्र विश्रुताः कुलपर्वताः ॥ ६ ॥ महेन्द्रो मलयस्सह्यः शुक्तिमाँ नृक्षवांनपि ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च माल्यवानान्द्यमादनः ॥ ७ ॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ॥ श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्न विनश्यन्ति पर्वताः ॥ ८ ॥ शेषं विनश्यति जगत्स्थावरं जङ्गमं च यत् ॥ नौर्भूत्वा तु सती देवी तदा यदुकुलोद्वह ! ॥ ९ ॥ धारयत्यथ बीजानि¹ सर्वाण्येवा विशेषतः ॥ भविष्यश्च मनुस्तस्यां भविष्या ऋषयस्तथा ॥ १० ॥ तिष्ठन्ति राजशार्दूल सत ये प्रथिता भुवि ॥ मत्स्यरूपधरो विष्णुः शृङ्गी भूत्वा जगत्पतिः ॥ ११ ॥ आकर्षति तु तां नावं स्थानात्स्थानं स लीलया ॥ कर्षमाणस्तु तां नावं देवदेवं जगत्पतिम् ॥ १२ ॥ स्तुवन्ति ऋषयः सर्वे दिव्यैः कर्मभिरच्युतम् ॥ घूर्णमानस्तदा मत्स्यो जलवेगोर्मिसंकुले ॥ १३ ॥ घूर्णमानां तु तां नावं नयत्यमितविक्रमः ॥ हिमाद्रिशिखरं नावं देवदेवो जगत्पतिः ॥ १४ ॥ मत्स्यस्त्ववदथ्यो भवति ते च तिष्ठन्ति तत्रगाः ॥ १५ ॥ कृतकृत्यं तदा कालं तावत्प्रक्षालनं स्मृतम् ॥ आपस्साम्यमथो यान्ति यथापूर्वं नराधिप ॥ ऋषयश्च मनुश्चैव सर्वं कुर्व्वन्ति ते तदा ॥ १६ ॥ मन्वन्तरान्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुनन्दनाथ ॥ अतः परं यत्तव कीर्त्तनीयं समासतस्तद्वद भूमिपाल ! १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० मन्वन्तरवर्णनो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

वज्र उवाच ॥ ब्राह्मस्य दिवसस्यान्ते यादृशी द्विज जायते ॥ जगतोऽस्य समावस्था तादृशीं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वृत्ते प्रक्षालने राजन्कल्पस्यान्ते चतुर्दशम् ॥ उत्तिष्ठति तदा घोरा दिवि सप्त दिवाकराः ॥ २ ॥ ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम् ॥ विनाशे सर्वभूतानामयोथुड्समा तदा ॥ ३ ॥ भूमिर्भवति भूपाल दृग्घासत्त्वं च जन्तवः ॥ विनष्टकिल्बिषास्सर्वे जीवमात्र्यावशेषकाः ॥ ४ ॥ जनलोकमथा साद्य तत्र तिष्ठन्ति निर्भयाः ॥ भूर्भुवस्स्वर्महश्चैव तदा नश्यन्ति पार्थिव ॥ ५ ॥ जनलोकादयो लोका न तु नश्यन्ति पार्थिव ॥ ततोऽर्कास्ति उ नश्यन्ति संहृता रुद्रतेजसा ॥ ६ ॥ उत्तिष्ठन्ति महोद्भूतास्ततो दिविचरा घनाः ॥ केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छङ्खकुलोपमाः ॥ ७ ॥ केचित्पुष्करा

१ 'वीर्याणि' इति क० ।

वि० ध० ॥ ४६ ॥

प्र० सं० अ० ७७

काराः केचिद्रत्निसन्निभाः ॥ हरितालाञ्जनप्रख्यास्तथा हिङ्गुलकप्रभाः ॥ ८ ॥ शुकप्रभानिभाः केचित्केचिन्नोत्पलप्रभाः ॥ विद्युन्माला विनद्धाश्च गर्जन्तोऽथ बलाहकाः ॥ ९ ॥ आक्रम्य गगनं राजन्पूरयन्ति महीतलम् ॥ गङ्गाप्रवाहप्रतिमैर्घोरपातैः पुनःपुनः ॥ १० ॥ ततस्समुद्रा भूधाल वेलोद्वेलद्रुतप्लिक्षिणः ॥ छादयन्ति महीं सर्वं दग्धं सूर्यगभस्तिभिः ॥ ११ ॥ ततस्संहृतको वायुर्घनतान्गिरुजति क्षणात् ॥ ततो वायुं समादाय स्वशरीरे पितामहः ॥ १२ ॥ स्वापित्येकार्णवे लोके नष्टस्थावरजङ्गमे ॥ नचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रतारके ॥ १३ ॥ सुप्त्वा युगसहस्रं तु देवदेवो जगत्पतिः ॥ पुनर्विबुद्धः कुरुते सृष्टिं प्राग्वत्पितामहः ॥ १४ ॥ सृष्टिं करोति धर्मज्ञ कल्पे कल्पे पुनःपुनः ॥ १५ ॥ पितामहस्य राज्यन्ते तस्माद्वि सृजति प्रजाः ॥ १६ ॥ जन्तूनां जननाद्ब्रह्मन् इत्यभिधीयते ॥ १६ ॥ एतावदुक्तं तव भूमिपाल कल्पे गते यद्भवतीह लोके ॥ अतः परं सर्वजगत्प्रधानं वदस्व किं ते कथयामि राजन् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० कल्पान्तवर्णनो नाम पदसततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ वज्र उवाच ॥ महाकल्पक्षये ब्रह्मन्समवस्थां वदस्व मे ॥ भवाञ्ज्ञानानिधिः स्फीतो यथा ब्रह्मा पितामहः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् ॥ शेते ब्रह्मा महाराज प्राग्वदेकार्णवे तदा ॥ २ ॥ संन्यस्य देहं योगेन पुरुषं प्रतिपद्यते ॥ मोक्षस्थानमनुप्राप्ते देवदेवे पितामहे ॥ ३ ॥ ये गता ब्रह्मणः स्थानं मुच्यन्ते सर्व एव ते ॥ अण्डस्याभ्यन्तरं सर्वं तदाम्भोभिः प्रपूर्यते ॥ ४ ॥ शरीरधारिणस्सर्वं तदा नश्यन्ति पार्थिव ॥ अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पते ॥ ५ ॥ पूर्णे ब्रह्मन्पुषि तदा बाह्यस्त्वेष्वप्सु लीयते ॥ एवं सा जगदाधारा धारा तोये प्रलीयते ॥ ६ ॥ ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ॥ ७ ॥ मनः प्रलीयते बुद्धौ बुद्धिश्वात्मनि लीयते ॥ अव्यक्ते लीयते चात्मा अव्यक्तः पुरुषे परे ॥ ८ ॥ अनन्तानि तथोक्तानि यान्यण्डानि मया पुरा ॥ सर्वाणि तानि संहृत्य समकालं जगत्पतिः ॥ ९ ॥ प्रकृतौ तिष्ठति तदा सा रात्रिरुतस्य कीर्तिता ॥ ब्राह्मे समाप्ते पूर्णे पुनरेव जगत्पतिः ॥ १० ॥ ( मवे विधेते धर्मज्ञ यथापूर्वमुदार हृदम् ॥ अव्यक्तादिक्रमेणाय विधायाण्डं महेश्वरः ॥ ११ ॥ अण्डे शरीरे भवति स्वयंभूरमृतद्युतिः ॥ ) स्वयं म एव धर्मज्ञ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ १२ ॥ सर्वेष्वण्डेषु धर्मज्ञसमकालं जगत्पतिः ॥ स्वयं शरीरे भवति भवान्प्रकल्यान्मनुजेश्वर ॥ १३ ॥ ब्रह्मायुषोन्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुकुलनाथ ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोलिताक्ष ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

१ 'यानिचानि' इति ख० । २ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।

प्रथमखण्डे मा०सं० महाकल्पवर्णनो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥

वज्र उवाच ॥ ॥ सप्तमस्ते महाभाग जातस्य दिवसस्त्वयम् ॥ वर्तते ब्रह्मणो ब्रह्मँस्तत्र मन्वन्तरक्षये ॥ १ ॥ कथं कालस्त्वया नीतः पुरा कल्पक्षये तदा ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं समः परमेष्ठिनः ॥ २ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ नैर्गेतेन मया नीतः कालो मन्वन्तरक्षये ॥ भूयोभूयो महाभाग देवदेवप्रसादतः ॥ ३ ॥ कल्पक्षयमनुप्राप्य दाहकाल उपस्थिते ॥ जनलोकगतेनाथ कालो नीतस्त्व वै मया ॥ ४ ॥ दाहकाले तदा वृत्ते प्रलयाम्भोभिसंप्लवे ॥ जनलोकादहं भ्रष्टः पतितो धरणीतले ॥ ५ ॥ नूनं तस्यैव देवस्य सा माया भीमविक्रमा ॥ एकार्णवे भूमितले पतितस्यापि मे नृप ॥ ६ ॥ जीवितं न परिभ्रष्टं नूनं तस्य प्रसादतः ॥ तदार्ह नदविद्यानः पतितोऽभसि दारुणे ॥ ७ ॥ उह्यमानोम्बुकल्लोलैस्तिरश्चँश्च धाड्व ॥ अपश्यमानो जगतो सशैलवनकाननाम् ॥ ८ ॥ निर्व्वेदं जीवितै दीर्घे तदा प्राप्तोऽस्मि शत्रुहन् ॥ सोऽहमाताऽऽथ निर्विण्णस्तस्मिंस्तूत्दकसंप्लवे ॥ ९ ॥ पश्यामि जलमध्यस्थं विपुले वटपादपम् ॥ महाशाखं घनच्छायं स्निग्धपल्लवशोभितम् ॥ १० ॥ तमहं बाहुभिर्गत्वा तस्मिन्प्र्यग्थवापादपे ॥ (शाखांसक्तं तु पश्यामि सवितारं तथोज्ज्वलम् ॥ ११॥ दिव्यं पश्यामि पर्य्यङ्कं सर्वरत्नोपशोभितम् ॥) पर्य्यङ्के तत्र पश्यामि बालं कमलोचनम् ॥ १२॥ अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ॥ पद्मपत्रा भवचरणं तदाकारकरं तथा ॥ १३ ॥ अलङ्कृतं चामरणैः शिखण्डैश्चविभूषितम् ॥ एकं साहस्रमध्येस्थं भ्राजमानमिव श्रिया ॥ १४ ॥ स मां दृष्ट्वा तदा बालः स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ यदि श्रान्तोऽसि धर्मज्ञ विप्रर्षे वदनेन मे ॥ १५ ॥ प्रविश्य विश्रमस्वाद्य यावद्वा रुचितं तव ॥ एवमुक्तस्य सञ्जाता व्रीडा यडुकुलोद्वह ॥ १६ ॥ ततोऽहमवशास्तस्य प्रविष्टो नृप विग्रहम् ॥ जगतो तत्र पश्यामि सशैलवनकाननाम् ॥ १७ ॥ यथापूर्वं महा भाग नगराकारशालिनीम् ॥ देवदैत्योगराकीर्णां समुद्रवरभूषणााम् ॥ १८ ॥ नृपराष्ट्रसमाकीर्णां वर्णिगभिरुपशोभिताम् ॥ द्विजाध्ययनसंयुष्टां वर्णाश्रमसमाकुलाम् ॥ १९॥ सरित्पर्वतवृक्षाढ्यां यज्ञोत्सवसमाकुलाम् ॥ तां दृष्ट्वा कौतुकं जातं तस्य बालस्य कर्मणा॥२०॥ द्रष्टुमिच्छामि तस्यान्तं भ्रममाणस्ततस्ततः ॥ यदा नासाद्याम्यत्र तस्य बालस्य चेष्टितम् ॥२१॥ पूर्णं युगसहस्रेऽपि तमेवाहं तदा शिशुम् ॥ संप्राप्तः शरणं राजब्र्हं भाव्यर्थं चोदितः ॥ २२ ॥ ततोऽहं वदनात्तस्य निर्गतश्शिरसिन्निभात् ॥ यदा तस्योदरेऽपश्यं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २३ ॥ तथा पश्यामि सकलं बहिर्भूमि

१ 'योगेन मया नीतः' इति ख० । २ 'मन्वन्तराश्च वै' इति क० । ३ 'सोऽहं शान्तोऽथ निर्विण्णः' इति ख० । ४ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति । ५ 'नगराद्दालशालिनीम्' इति ख० । ६ 'मम' इति ख० । ७ 'नूनमव्यक्तचोदितः' इति ख० ।

पश्यतम् ॥ ततोऽहं पतितस्तस्य पादयोस्सुमहात्मनः ॥ २४॥ ततस्सोऽन्तर्हितो बालस्सह तेनैव शाखिना॥ एवं मया तस्य निशा नरेन्द्र संप्राप्य पुण्यं जले हि नीता ॥ महाशरीरस्य महाद्युभाव महाप्रमेयस्य पितामहस्य ॥ २५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० बालप्रभावकथनो नामाष्टसप्त- तितमोऽध्यायः ॥ ७८॥ वज्र उवाच ॥ कस्त्वसौ बालवेषेण कल्पान्तेषु पुनःपुनः ॥ दृष्टोऽपि न त्वया ज्ञातस्तत्र कौतूहलं महत् ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भूयोऽप्यस्त्वसौ दृष्टो मया देवो जगत्पतिः ॥ कल्पक्षये न विज्ञातस्तन्मायामोहितेन वै ॥ २॥ कल्पक्षये व्यतीते तु तं देवं पितामहान् ॥ अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्पतिम् ॥ ३॥ वज्र उवाच ॥ ज्ञातवानसि तं देवं कथं द्वैपायनात्महात ॥ दुर्विज्ञेयं जगद्धानिं सर्वभूतभवो- द्भवम् ॥ ४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मायया मोहितस्तस्य बालस्यामिततेजसः ॥ दृष्टोदरे जगत्कृत्स्नं विस्मयान्विचेतनः ॥ ५॥ गत्वोद्रे ब्रह्मणोऽहं पृष्टवांस्तं पितामहम् ॥ एकार्णवे मया लोके दृष्टोऽयं जगतःपतिः ॥ ६॥ दृष्टो बालो महातेजास्तस्यास्यादहमवशस्ततः ॥ प्रविष्टो जठरं रम्यं दृष्टं मया चराचरम् ॥ ७॥ मया दृष्टं जगत्सर्वं न च जानामि बालकम् ॥ ध्रुवं तं भगवाञ्छेत्ति सर्वज्ञत्वाज्जगद्गुरुः ॥ ८॥ एवं पृष्टो मया ब्रह्मा मामुवाच जगद्गुरुः ॥ मार्कण्डेय विजानासि ह्यनिरुद्धं जगद्गुरुम् ॥ ९॥ त्वं च तं वेत्थ तत्त्वेन न च कल्पक्षये मुने ॥ त्वया दृष्टं यथा तन्मूर्त्या लोकं कृत्वेद- भुवनं मुने ॥ १०॥ तथा दृष्टं मया तस्य जगद्योनिरहंमहात्मनः ॥ मदीयञ्च दिनस्यान्ते कदाचिद्भृगुनन्दन ॥ ११॥ एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ नागपर्यङ्कशयने पश्यामि पुरुषं तदा ॥ १२॥ तस्मिन्काले न जानामि तमहं तेन मोहितः ॥ ततः पृच्छामि तं देवं को भवानिति विस्मितः ॥ १३॥ स मामुवाच प्रहसन्ममेदं सकलं जगत् ॥ न तु मां वेत्सि तत्त्वेन जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १४॥ मयाऽप्युक्तः स दुर्वृत्ता रुष्ट- सकलं जगत् ॥ वृथा प्रलपस्यैते मत्तोऽसि विशेषतः ॥ १५॥ विप्रत्ययश्च यदि ते प्रविश्य जठरं मम ॥ त्रैलोक्यमखिलं पश्य पश्यत- न्मया स्वयम् ॥ १६॥ एवमुक्तस्तु मया तस्य केनापि हेतुना ॥ प्रविश्य जठरं मे स क्षणमात्राद्विनिर्गतः ॥ १७॥ निर्गम्य मानवश्रेष्ठ दृष्टं त्रिभुवनं मया ॥ तवोदरे जगन्नाथ त्वं च पश्य ममोदरे ॥ १८॥ एवमुक्त्वा स सुष्वाप भोगिभोगासने तदा ॥ अहमप्यथवक्त्रेणमस्य प्रविष्टो जठरं तदा ॥ १९॥ पश्यामि जगतो बह्वन्शैलवनकाननाम् ॥ मग्नसुदृन्दिदीपेलेकपातालसुपितामहान्॥२०॥ दृष्ट्वाहं पृथिवीं रम्या तथा जठरग्निस्थिताम्यथा ॥ निर्गमिष्यन्पश्यामि शरीरं तस्य भार्गव ॥२१॥ अन्तर्ऋक्षं प्रपश्यामि निगलत्वं पश्चिमद् ॥ पश्चिमप्रमणित्वेतोऽस्मि तमेव शरणं गतः ॥ २२ ॥ ततस्तु तस्य पश्यामि रन्ध्रहन्तिं तु विग्रहम् ॥ तस्य दक्षिणनिर्गतुं शक्तोनामितितथा च मे ॥२३॥ रन्ध्रहन्तान्तसभाभाग तमेव शरणं गतः ॥ ततोऽहं

गत्वात्वदङ्गं भ्रातं मयानघ ॥ २४ ॥ यत्प्रमादापि सूक्ष्मं ततोऽहं तेन निर्गतः ॥ पद्मनालेन निष्क्रान्तं पश्याम्यात्मानमात्मना ॥ २५ ॥
नाभिसरसि तत्पद्मं जातं देवस्य शार्ङ्गिनः ॥ शप्तरत्नार्कशैवालैः विकसितदलं महत् ॥ २६ ॥ ततोऽहं पद्मजन्मेति लोके ख्यातिमुपागतः ।
नाभिजातं च यत्पद्मं तस्य देवस्य भार्गव ॥ २७॥ तन्महामण्डलं क्लृप्तं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ तत्राहं तस्य संभूतो देवदेवस्य चक्रिणः॥ २८॥
देवस्य विष्णोर्जगतामधीशः सर्वेश्वरः सर्वजगत्प्रधानः ॥ यो बालरूपी भवतान्तकाले दृष्टोऽस्य सर्वस्य चराचरस्य ॥ २९ ॥ एवं हि तस्योदरसं
स्थितेन मयोषितं जातकौतूहलेन ॥ तस्यैव मायापारिमोहितेन कल्पान्तकालेषु सदा नरेन्द्र ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे
मा० सं० पद्मनाभोपाख्याने नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ वज्र उवाच ॥ ब्रह्मणोऽस्य समुत्पत्तिर्मया सुमहाद्युते ॥ कालस्य
गतिमिच्छामि श्रोतुं भृगुकुलोद्वह ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ स्वेनाहोरात्रमानेन ब्रह्मणोऽस्य जगत्पतेः ॥ समाष्टकं गतं राजन्यञ्चमास्यास्तथैव
च ॥ २ ॥ अहोरात्रचतुष्कं च वर्तमानदिनाद्गतम् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३ ॥ मंतवः षड् गतास्तत्त सप्तमश्च
तथा गताः ॥ सप्तविंशदतीताश्च तथैव च चतुर्युगाः ॥ ४ ॥ युगद्वयं तथातीतं वर्तमानचतुर्युगात् ॥ संवत्सराणां दुर्गेयं
तथा कलियुगाद्गतम् ॥ ५ ॥ वा तावन्मे कल्पकोऽस्मिन्सह यक्षण यादृव ॥ भविष्याणामतीतानां ब्रह्मणो भूरिदक्षिण ॥ ६ ॥ अन्तः
दिमत्त्वात्कालस्य संख्यां वक्तुं न शक्यते ॥ गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवः ॥ ७ ॥ शक्या गणयितुं राजन्न व्यतीताः पितामहाः ॥
अन्तवत्तां बुधो बुद्ध्वा सर्वस्य जगतोपते ॥ ८ ॥ तन्मार्गं परिमार्गेत यद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वज्र उवाच ॥ कियत्कालपरिमाणं मया शास्त्या
वसुन्धरा ॥ ९ ॥ परीक्षिता च धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि भृगूत्तम ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अद्यप्रभृति राजेन्द्र समाप्तप्रशशर्के गते ॥ १० ॥ परीक्षिति महाराज
दिवं प्राप्ते कुरुद्वहे ॥ परीक्षिद्वेति लोकेऽस्मिन्प्राणितं त्वं तु शक्ष्यसे ॥ ११॥ महाप्रस्थानमाविश्य नागलोकं गमिष्यसि ॥ स्वर्गते त्वयि राजेन्द्र
परीक्षिति तथा नृपे ॥ १२ ॥ राजा नागपुरे भावी परीक्षित्जनमेजयः ॥ मथुश्यां तथा भावी तव पुत्रोऽचलो नृपः ॥ १३ ॥ नगरं खाण्डवप्रस्थं
भयाद्दिविनिवर्जितम् ॥ पालयिष्यति धर्मात्मा पुत्रस्ते भीमविक्रमः ॥ १४ ॥ दानवेन्द्रो मयः पूर्वं फाल्गुनेन प्रयात्यता ॥ महाप्रस्थानमित्युक्तौ
राजंस्त्वत्प्रियकाम्यया ॥ १५ ॥ यावद्धत्री महीं भुङ्क्ते खाण्डवप्रस्थमाश्रितः ॥ तावत्तन्मेयं मन्दस्य त्वया मधुपुरोधतः ॥ १६॥ मेयं संक्ष्यते तेन

१ 'मनवश्च' इति कृ० ।
२ 'परीक्षित् महाराज' इति कृ० ।

वि० ध० ॥ ४८ ॥

प्र० खं० अ० ८१

प्रतिज्ञाय धनञ्जये ॥ त्वयि नाकमनुप्राप्ते सम्मेयं मयशासनात् ॥ १७ ॥ हिमाचलं तु तेऽभ्यन्ति यत्र बिन्दुसरः सरः ॥ राक्षसाः किङ्करा नाम यत्तस्मान्निर्मिता पुरा ॥ १८ ॥ उक्तं हि ते कालगतं मयैतदायूःप्रमाणं च तथा तवोक्तम् ॥ अतः परं धर्मभृतां वरिष्ठ वदस्व किं ते कथयामि राजन् ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० यानकालवर्णनो नामाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥ वज्र उवाच ॥ त्वयोदितानां धर्मज्ञ समासेन पृथक्पृथक् ॥ कालस्यावयवानां च श्रोतुमिच्छामि देवताः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पौरुषं यदहोरात्रं श्रुतवानसि यादव ॥ कालात्मा पुरुषस्तस्य सर्वभूतपतिः प्रभुः ॥ २ ॥ कल्पस्य देवतं ब्रह्मा यत्स्येदं सकलं जगत् ॥ क्रमान्मन्वन्तराणां तु मनवस्तु चतुर्दश ॥ ३ ॥ स्वायम्भुवस्तु प्रथमो मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥ वैवस्वतस्ततोऽथ सावणिर्ब्रह्मपुत्रस्तथैव च ॥ ४ ॥ धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो दक्षपुत्रश्च यादव ॥ रौच्यो भौत्यश्च विश्वात्मा मनवस्तु चतुर्दश ॥५॥ वज्र उवाचाथ एते भवता प्रोक्ता मनवश्च चतुर्दश ॥ नित्यं ब्राह्मे दिने प्राप्ते एत एव क्रमाद्विज ॥६॥ भवन्त्युतान्ये धर्मज्ञ एतन्मे च्छिन्धि संशयम् ॥ अथवा वर्तमानेऽस्मिन्सम्वता मम कीर्तिताः ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एत एव महाराज मनवस्तु चतुर्दश ॥ कल्पेकल्पे त्वया ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ॥८॥ एकरूपास्त्रयः कल्पा ज्ञातव्यास्सर्व एव हि ॥ क्वचित्किंचिदिहास्माञ्च मायया परमेष्टिनः ॥९॥ ज्ञातव्यमेकरूपत्वम्बद्धानां च तथा त्वया ॥ कल्पेकल्पे महाराज मनूनां च विशेषतः ॥ १० ॥ वज्र उवाच ॥ कल्पानां जनसादृश्ये मुक्तिनैवाप पद्यते ॥ कदाचिदपि धर्मज्ञ तत्र पश्यामि कारणम् ॥ ११ ॥ एकस्मिन्भवन्तरे मुक्तिं कल्पेकल्पे गते द्विज ॥ प्रभविष्यज्जगच्छून्यं कालंत्वनादंग भावतः ॥ १२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ जीवस्यात्यन्तय सर्गेण नरे मुक्तिमुपागते ॥ अचिन्त्यशक्तिर्भगवान्जाग्रत्यूयते सदा ॥ १३ ॥ ब्रह्मणा सह मुच्यन्ते ब्रह्मलोकमुपागताः ॥ मुज्यन्ते च महाकल्पे तद्विश्याश्चापरे जनाः ॥ १४ ॥ ते प्राप्ताः परमं स्थानं येषां जन्म न विद्यते ॥ समजीवप्रमाणाश्च सर्वे कल्पास्तथा नृप ॥ ब्रह्मलोके विष्णुलोके रुद्रलोके च ये गताः ॥ १५ ॥ विष्णुलोकात्सुभवो रुद्रलोकान्तथैव च ॥ श्वेत द्वीपाद्या ये च तेषां जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ न तु सर्वेषु राजेन्द्र तेषु मुक्तिः प्रकीर्तिता ॥ ब्रह्मलोकोपगैश्चाद्यै ये लोका गन्धर्वगणपाः ॥ १७॥ मयोदितास्तयोगेनत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥ महाकल्पक्षये जीवाः मवे तं परमेश्वरम् ॥ १८ ॥ प्राप्यापि विनिवर्तन्ते विना ज्ञानेन यादव ॥ भूय एव तदा लोकान्सर्गे सृजति तान्प्रभुः ॥ १९ ॥ कल्पमध्ये तु कल्पान्ते ज्ञानोज्ज्वलकलेवराः ॥ प्राप्नुवन्ति परं स्थानं तद्विष्णोः परमं

॥ ४८ ॥

१ 'कालस्यैव प्रभावतः' इति ख०।

पद्मम् ॥ २० ॥ जीवबीजान्यसंगेण तत्स्थानं परमेश्वरः ॥ प्रपूरयति धर्मज्ञ राजन्केनापि हेतुना ॥ २१ ॥ वज्र उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये यो भेदो भृगुनन्दन ॥ तमहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे कौतुकं महत् ॥ २२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कल्पानां सति सादृश्ये शृणु भेदं नराधिप ॥ समतीते यथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते ॥ २३ ॥ सप्तमस्य चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा ॥ यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः ॥ २४ ॥ रामेणैव तदा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः ॥ वर्तमाने तु यद्वृत्तं कल्पे यदुकुलोद्वह ॥ २५ ॥ रामस्य चरितं बद्धं तदा वाल्मीकिना शुभम् ॥ अतीतकल्पे यद्वृत्तं मया तत्काव्यके वने ॥ २६ ॥ युधिष्ठिराय कथितं धर्मपुत्राय पार्थिव^१ ॥ कल्पानां सति सादृश्ये भेद एष तवेरितः ॥ २७ ॥ तेषां स्वरूपं च तथा तथा राजन्शुभक्रमम् ॥ ब्रह्मजन्मविसर्गश्च तथा तस्य पृथग्विधाः ॥ २८ ॥ कार्तिकेयस्य लक्ष्म्याश्च तथा देवस्य शूलिनः ॥ एवमाद्याः प्रभेदास्तु त्वया ज्ञेया नु पार्थिव ॥ कल्पादीनां महाराज चान्यत्रापि यदृदृहे ॥ २९ ॥ सादृश्येभेदविद् भूमिपाल कल्पस्यकल्पस्य मर्यादेतो ते ॥ युगादिभिन्नस्य च दैवतानि वक्ष्याम्यतस्तानि निबोध राजन् ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं०कल्पासादृश्यो ना- मैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भगवान्वासुदेवश्च तथा संकर्षणः प्रभुः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च कृतादीनां च देवताः ॥ ॥ १ ॥ तथा खण्डयुगानीह द्वादशोक्तानि भूपते ॥ षष्टाब्दं च विवर्त्तन्ते पञ्चाब्दानि पृथक्पृथक् ॥ २ ॥ तेषां तव प्रवक्ष्यामि दैवतान्यु पृथ- क्पृथक् ॥ विष्णुर्बृहस्पतिश्शक्रो वह्निस्त्वष्टा तथैव च ॥ ३ ॥ अहिर्बुध्न्यश्च पितरो विश्वेदेवा निशाकरः ॥ इन्द्राग्नी चैव नासत्यौ भगश्चैव महा- बलः ॥ ४ ॥ इति द्वादश ते प्रोक्ता मया खण्डयुगेश्वराः ॥ अथ षष्ट्यब्दनामानि निबोध गदतो मम ॥ ५ ॥ वर्तमाने तथा कल्पे षष्ठे मन्वन्तरे गते ॥ तस्यैव च चतुर्विंशे राजंस्त्रेतायुगे तदा ॥ ६ ॥ यदा रामेण समरे सगणो रावणो हतः ॥ लक्ष्मणेन तथा राजन्कुम्भकर्णो निपातितः ॥ ७ ॥ माधुशुक्लँ समारभ्य चन्द्रार्को वासपक्षगो ॥ जीवयुक्तौ यदा स्यातां षष्ट्यब्दादिस्तदा स्मृतः ॥ ८ ॥ प्रभवे विभवः शुकुः प्रमोदश्च प्रजापतिः ॥ वैष्णवे तु युगे पञ्च प्रोक्तास्संवत्सराश्शुभाः ॥ ९ ॥ अङ्गिरा श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ अब्दा जीवयुगे पञ्च येषामाद्याश्शुभाह्वयः ॥ ॥ १० ॥ ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः ॥ शक्राब्दाः पञ्च निर्दिष्टा येषामाद्याशुभो शुभौ ॥ ११ ॥ वह्निस्त्वभावानुत्तरणो वारिंदश्च तथाऽव्ययः ॥ आग्नेयाः पञ्च निर्दिष्टा द्वितीयं तेष्वशोभनम् ॥ १२ ॥ सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः ॥ त्वादू पञ्च युगे तेषां द्वितीयं तु

^१ 'पार्थिवश्च' इति ख० ।

चि० घ० ॥४१॥ प्र० सं० अ० ८२

शुभप्रदम् ॥ १३ ॥ नन्दनो विजयश्चैव जयः कामश्च दुर्मुखः ॥ आहिर्बुध्न्ये युगे पञ्च येषामद्या हिताह्वयः ॥१४॥ हेममाली विलम्बी च विकारी शर्वरी प्लवः ॥ पञ्चैते पञ्चयुगे तेषां पञ्चमश्च शुभप्रदः ॥ १५ ॥ शोककृच्छुभकृत्क्रोधी विश्ववसुपरावसू ॥ वैश्वे पञ्च शुभा ज्ञेया मन्दो राजनिदून चभौ ॥१६॥ प्लवङ्गः कीलकस्सौम्यस्सोमो रोधकएव च ॥ सौम्ये पञ्च शुभावोषां प्रथमान्तनराहुभौ ॥१७॥ धावनं मथनं वीरं राक्षसं चानलं तथा ॥ इन्द्राग्निदैवते पञ्च सर्व एव शुभप्रदाः ॥१८॥ पिङ्गलः काल्युक्तश्च सिद्धार्थो रौद्रदुर्मती ॥१ आश्विनेऽपि युगे पञ्च चतुर्थस्तेषु शस्यते ॥१९॥ दुन्दुभ्य द्गारकौ रक्तः क्रोधश्चापि क्षयस्तथा ॥ भाग्ये पञ्च शुभास्सर्वे विशेषेण तु पञ्चमः ॥ २० ॥ अतः परं चारवशादेवाहोचार्यस्य पार्थिव ॥ द्वादशाब्दाधिपांस्तूभ्यं कथयामि फलान्वितान् ॥ २१ ॥ आग्नेयकरणे जीवे वर्षं स्याद्वह्निदैवतम् ॥ अहितं तद्दिनिर्दिष्टं गोद्विजाभ्युपजीवि नाम् ॥ २२ ॥ सौम्यरोद्रोपगे जीवे सौम्यवर्षमुदाहृतम् ॥ ईतयस्सकला यत्र चानावृष्टिमयं तथा ॥ २३ ॥ आदित्यपुष्योगे चान्द्रो विज्ञेयो गुरु दैवतः ॥ शुभाङ्करो हितो लोके क्षमारोग्यसुभिक्षद्ः ॥ २४ ॥ सार्पपैत्र्योपगे जीवे पैत्र्यं वर्षमुदाहृतम् ॥ हार्द्दं वृष्टिमदं लोके शिवंसौम्यिच्छकार कम् ॥ २५ ॥ फाल्गुनीद्वयहस्तस्थे वर्षं भाग्यमुदाहृतम् ॥ चौराग्निवाल्यकं घोरं नारीदोषविपत्कारकम् ॥ २६ ॥ चित्रास्वातिगते जीवे त्वाष्ट्रः संवत्सरः शुभः ॥ शुक्रधान्यक्षयकरः शिविधान्यविवर्धनः ॥ २७ ॥ इन्द्राग्निदैवतं जीवे विशाखामैत्रसंस्थिते ॥ यज्ञाक्रियाप्रवृत्तानां हितं मुदितमानवम् ॥ २८ ॥ ज्येष्ठामूलगते जीवे शाक्रमब्धमुदाहृतम् ॥ शुकधान्यक्षयंकरं भूतानां भयवर्धनम् ॥ २९ ॥ आषाढाद्वयगे जीवे वैश्वदेवमुदाहृतम् ॥ नाशुभं न शुभं लोके राज्ञां विग्रहकारकम् ॥ ३० ॥ वैष्णवावासवस्थे तु वैष्णवं परिकीर्तितम् ॥ क्षेमसौभिक्षद्ं लोके पापीडापिपीडनम् ॥ ३१ ॥ प्रौष्ठपादद्वयगते जीवे वारुणसंस्थिते ॥ पूर्वधान्यप्रदं त्वाजं पश्चाद्धान्यविनाशनम् ॥ ३२ ॥ पौष्णश्विय्याम्यगे जीवे वर्ष स्यादश्विदैवतम् ॥ सुवृष्टिक्षेमदं लोके सर्वतोङ्गितिवर्जितम् ॥ ३३ ॥ चैत्रशुक्लसमारम्भे जगतां जगदीश्वर ॥ सर्व चक्रं तदा राजंस्ततस्तिथ्यात्सदा दिने ॥ ३४ ॥ संवत्सरशः क्रियते ब्रह्मणा तु सदा ग्रहः ॥ नागो यक्षश्च धर्मश्च गन्धर्वश्च तथैव च ॥ ३५ ॥ सत च्छिन्न्रे तु यः ज्ञेयः कल्पायतसमागणे ॥ आदित्यादित्य बोद्धव्यो ग्रहः संवत्सराधिपः ॥ ३६ ॥ आदित्येन सहानन्तो नागो भवति भूमिप ॥ चित्राङ्गदश्च गन्धर्वो दुर्धर्षो निशाचरः ॥३७॥ सौम्येन वासुकित्पन्नंगः पूर्णभद्रो निशाचरः ॥ चित्रसेनश्च गन्धर्वः समाश्वासी प्रकीर्तिताः ॥३८॥

१ 'हेमलंबी' इति ख०।

॥ ४१ ॥

भौमेन तक्षको नागो मणिभद्रो निशाचरः ॥ तदा चित्ररथो नाम गन्धर्व्वश्चाभिषिच्यते ॥ ३९ ॥ बुधेन नागः कार्कोटो यक्षभद्रो निशा- चरः ॥ तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः समासस्वाम्यभिषिच्यते ॥४०॥ जीवेन नागः पद्मांस्तु दीर्घबाहुर्निशाचरः ॥ गन्धर्व्वश्च महातेजास्तथा शालिशिरः प्रभुः ॥ ॥ ४१ ॥ महापद्मस्तु शुक्रेण नागो भवति भूपते ॥ नारदश्चैव गन्धर्वो महाबाहुर्निशाचरः ॥ ४२ ॥ सौरेण नागः शङ्खस्तु महाकर्णो निशाचरः ॥ ऊर्णायुश्चैव गन्धर्वः समासस्वाम्यभिषिच्यते ॥ ४३ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि समासारूपं महीपते ॥ ग्रहस्वामिभवं तूर्यं शेषसर्व्वं तदाश्रयाः ॥ ४४ ॥ तीक्ष्णार्कस्त्वल्पमत्स्यश्च गतमेघोऽतिभास्करः ॥ बहुनागव्याधिगणो भास्कराब्दे रणोऽकुलः ॥४५॥ बहुवर्षोऽतिसस्यश्च गवां क्षीरप्रदायकः ॥ चन्द्रा- ब्दः कामिनामिष्टः चित्तवृद्धिमहीतलेः ॥ ४६ ॥ अग्नितस्कररोगाढ्यो नृपविमर्ददायकः ॥ गतसस्यो बहुव्यालो भौमाब्दो बालहा भृशम् ॥४७॥ विपक्षिक्षत्रियस्यानां जनानां च कलावृतम् ॥ बुद्धिप्रदोऽब्दो बौधस्तु बहुसस्याकरः क्षितौ ॥ ४८ ॥ बहुयज्ञोऽतिसस्यश्च गोगजाश्वहितस्तथा ॥ बहुवृष्टिमदः सौम्यो जीवाब्दो द्विजपुष्टिदः ॥ ४९ ॥ सस्याढ्यो धर्मबहुलो गतातंको बहूदकः ॥ कामिनां कामदः कामः सिताब्दो नृपशर्मदः ॥ ५० ॥ दुर्भिक्षमरकारोगान्नकरोति पवनस्तथा ॥ शनैश्चराब्दः शोकांश्च विग्रहाणि च भूसुजाम् ॥ ५१ ॥ क्रमेण परिवर्तन्ते पञ्च याद्‌व वत्सराः ॥ तेषामधिपतीन्वक्ष्ये नामानि च फलानि च ॥ ५२ ॥ पञ्च भक्ते तु यच्छेषं तिष्ठेद्गणने गते ॥ संवत्सरायः संज्ञेयो नित्यं संवत्सरो बुधैः ॥ ५३ ॥ आद्यः संवत्सरो नाम द्वितीयः परिवत्सरः ॥ इडाख्यश्च तृतीयोऽत्र चतुर्थश्चानुवत्सरः ॥ इद्वत्सरस्त्वयः कथितः तथा चैवात्र पञ्चमः ॥ ५४ ॥ संवत्सरोऽग्निः परिवत्सरोऽर्क इडाभिधानो भगवान्छशाङ्कः ॥ ब्रह्मा स्वयंभूरनुवत्सरोऽपि इद्वत्सरः शैलसुतापतिश्च ॥ ५५ ॥ वृष्टिः समाल्पे कथिता द्वितीये प्रभूततोया कथिता तृतीये ॥ पञ्चाज्जल मुञ्चति यश्चतुर्थः स्वल्पो- दकं पञ्चममब्दमुक्तम् ॥ ५६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० स० अब्दफलनिर्देशो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ उत्तरं त्वयनं दिव्यं पित्र्यं स्याद्दक्षिणायनम् ॥ वसन्तश्चाग्निदैवत्यः शाक्रो ग्रीष्म उदाहृतः ॥ १ ॥ वैश्वदेवी तथा प्रावृट्प्रभाजा पत्या शरत्स्मृता ॥ हेमन्तो वैष्णवः प्रोक्तो मारुतः शिशिरः स्मृतः ॥ २ ॥ त्वाष्ट्रश्चैत्रस्तु वैशाखो मासश्चैवाग्निदैवतः ॥ ज्येष्ठश्चाक्रस्मृतो मास आषाढो वैश्वदेवतः ॥३॥ श्रावणो विश्वेदेवत्य आजो भाद्रपदस्तथा ॥ अश्वयुक्त्वाश्विनो मास आग्नेयः कार्त्तिकः स्मृतः ॥४॥ मार्गशीर्षस्तथा सौम्यः पौषस्त्याजीवदैवतः ॥ पैत्र्यो मासस्स्मृतो माघः फाल्गुनो भगदैवतः ॥ ५ ॥ मासेषु मासदेवत्या शुक्लपक्षाः प्रकीर्तिताः ॥ वक्ष्यामि

वि० ध० ॥ ६० ॥

प्र० सं० अ० ८३

कृष्णपक्षाणां दैवतानि तवानघ ॥ ६ ॥ चैत्रो वायव्यस्मृतो राजन्नाग्नेयश्चाप्यनन्तरः ॥ ज्येष्ठो रौद्रः स्मृतः पक्षस्त्वषाढः सार्प उच्यते ॥ ७ ॥ पित्र्यश्च श्रावणो मासः सावित्रश्चाप्यनन्तरः ॥ मैत्रश्चाश्वयुजो मासः शाक्राश्व्याश्विद्वैवतः ॥ ८ ॥ तथा च नैर्ऋतः सौम्यः पौषः स्याद्विष्णुदैवतः ॥ वारुणश्च तथा चैत्रः फाल्गुनः पौष्ण उच्यते ॥ ९ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि गृहेषो गृहभूः स्मृतः ॥ अग्निरर्कस्सुतस्सोमो वरुणः परिकीर्तितः ॥ १० ॥ अङ्गारकः कुमारश्च बुधश्च भगवान्हरिः ॥ बृहस्पतिस्स्मृतः शक्रः शुक्लो देवी च पार्वती ॥ ११ ॥ प्रजापतिश्शनैश्चरो राहुज्ञेयो गणाधिपः ॥ विश्वकर्मा स्मृतः केतुर्ये ग्रहास्ते पुरः स्मृताः ॥ १२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तव नक्षत्रदेवताः ॥ कृत्तिका चाग्निदैवत्या रोहिण्यर्कैश्वरा स्मृता ॥ १३ ॥ इन्दुक्षं सौम्यदैवत्यो रौद्रा चार्द्रा तथा स्मृता ॥ पुनर्वसुस्तथादित्यो पुष्यश्च गुरुदैवतः ॥ १४ ॥ आश्लेषा सर्पदेवत्या मघा च पितृदेवता ॥ भाग्याश्च पूर्वफाल्गुन्य आर्यमश्च तथोत्तराः ॥ १५ ॥ सावित्रश्च तथा हस्तोश्चित्रा त्वाष्ट्री प्रकीर्तिता ॥ स्वातिश्च वायुदैवत्या नक्षत्रे परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ इन्द्राग्नीदैवता प्रोक्ता विशाखा यदुनन्दन ॥ मैत्रमृक्षमणूराधा शाक्रं ज्येष्ठा प्रकीर्तिता ॥ १७ ॥ तथा नैर्ऋत्यदैवत्यो मूलश्च तदुदाहृतम् ॥ आप्यस्त्वाषाढापूर्वाः स्युश्चोत्तरा विश्वदेवताः ॥ १८ ॥ ब्राह्मी चैवाभिजित्प्रोक्ता श्रवणो वैष्णवः स्मृतः ॥ वासवं च तथा ऋक्षं धनिष्ठा प्रोच्यते बुधैः ॥ १९ ॥ तथा शतभिषक्प्रोक्तं नक्षत्रं वारुणं नृप ॥ अजं भद्रापदापूर्वा आहिर्बुध्न्यं तथोत्तरा ॥ २० ॥ पौष्णं च रेवती चार्क्षमश्विनी चाश्विदैवतम् ॥ भरण्यश्च तथा याम्यं प्रोक्तास्ते ऋक्षदेवताः ॥ २१ ॥ ब्रह्मा प्रजापतिर्विष्णुर्यमस्सोमस्तथैव च ॥ कुमारो मुनयस्त्व ष्टाष्टा च मनवस्तथा ॥ २२ ॥ पिशाचश्च तथा धर्मो रुद्राश्चैकादश स्मृताः ॥ आदित्या द्वादश तथा कामदेवस्तथैव च ॥ २३ ॥ यक्षाश्च पितरश्चैव प्रतिप्रभृतिर्नृप ॥ तिथीश्वरास्तथा प्रोक्ता करणानामतः शृणु ॥ २४ ॥ तिष्यश्चभोणि करणं सदा भवति पार्थिव ॥ स्थिराणि तेषां चत्वारि सप्त विद्धि चराणि च ॥ २५ ॥ अन्ते कृष्णचतुर्दश्यां द्वितीयं शकुनिः स्मृतः ॥ प्रथमे पक्षद्वय्यर्थे कृष्णे प्रोक्तं चतुष्पदम् ॥ २६ ॥ तस्यैव चापरे राजंश्चात्पात्यं करणं मतम् ॥ शुक्लप्रतिपदर्धे तु किस्तुघ्नं करणं मतम् ॥ २७॥ एतानि राजन्प्रोक्तानि स्थिराणि करणानि तु ॥ कलिर्धर्मस्तथा सर्पो यंषां वायुश्च दैवतम् ॥ २८॥ शुक्लप्रतिपादार्थे तु द्वितीये यदुनन्दन॥ २९॥ पञ्चम्यों च तथा ह्यर्थे तत्पञ्चम्यां च तथा परे ॥ द्वादश्यथं तथा पूर्वं पौर्णमा स्यां तथा परौ॥ ३०॥ कृष्णपक्षचतुर्थ्यां तु प्रथमेऽर्द्ध तथैव च ॥ सप्तम्यां चापरे त्वर्थे ह्येकादश्यां तथाधिके॥३१॥करणं तु बवं नाम कथितं शक्रदैवत म् ॥ द्वितीयार्धे तथाह्य तु पञ्चम्यर्थे तथा परे ॥ ३२ ॥ नवम्यर्थे तथा पूर्वं द्वादश्यर्धे तथा परे ॥ कृष्णप्रतिपदायर्थे चतुर्थ्यर्थे तथा परे ॥ ३३॥

॥ ५० ॥

अष्टम्यर्थे तथा पूर्वे ह्येकादश्यां तथा परे ॥ बालवं नाम करणं कथितं ब्रह्मदैवतम् ॥ ३४ ॥ शुक्लपक्षे द्वितीयार्धे षष्ठ्यर्थे प्रथमे तथा ॥ नवम्यर्थे
तथैवान्ते त्रयोदश्यां तथाऽर्धके ॥ ३५ ॥ कृष्णप्रतिपदादिषु पञ्चम्यां प्रथमे तथा ॥ द्वितीयार्धे तथाप्यष्ट्यां द्वादश्यां प्रथमे तथा ॥ ३६॥ कौलवं नाम
करणं कथितं मित्रदैवतम् ॥ आद्ये शुक्लतृतीयार्धे षष्ठ्यर्थे च तथा परे ॥ ३७ ॥ कृष्णद्वितीयाप्रथमे पञ्चम्यर्थे तथा परे ॥ नवम्यर्थे तथा पूर्वे
द्वादश्यर्थे तथा परे ॥३८॥ तैतिलं नाम करणमार्यमणं कथितं बुधैः ॥ अन्ते शुक्लतृतीयार्धे सप्तम्यां प्रथमे तथा ॥ ३९॥ दशम्यर्थे तथैवान्ते चतुर्दश्यां
तथाऽर्धके ॥ कृष्णपक्षद्वितीयान्ते षष्ठ्यर्थे प्रथमे तथा ॥ ४० ॥ नवम्यां च तथैवान्ते त्रयोदश्यां तथाऽर्धके॥ गराभिधानं करणं पृथिवीदैवतं स्मृतम् ॥ ४१॥
शुक्लपक्षचतुर्थ्यर्थे सप्तम्यां च तथा परे ॥ एकादश्यां तथा पूर्वे चतुर्दश्यां तथा परे ॥ ४२ ॥ कृष्णतृतीयाप्रथमे षष्ठ्यर्थे च तथा परे ॥
दशम्यर्थे तथा पूर्वे त्रयोदश्यां तथा परे ॥ ४३ ॥ वणिजं नाम करणं श्रीदेवमभिधीयते ॥ शुक्लपक्षे चतुर्थ्यन्ते ह्यष्टम्यां प्रथमे तथा ॥ ४४ ॥
एकादश्यपरे चार्धे पौर्णमास्यां तथार्धके ॥ अन्ते कृष्णतृतीयार्धे सप्तम्यां प्रथमे तथा ॥ ४५ ॥ द्वितीये च दशम्यर्थे चतुर्दश्यां तथाऽर्धके ॥
विष्टिरेत्येव करणं कथितं मृत्युदैवतम् ॥ ४६ ॥ सर्वकर्मसु राजेन्द्र सर्वदा गर्हितं च तत् ॥ चतुर्विंशत्यहोरात्रे राजन्होराः प्रकीर्त्तिताः ॥ ४७ ॥
सूर्योदयादारभ्य दिनपाद्याः क्रमेण ताः॥४८॥ षट्क्रमेण च तथा क्रमं तासां निबोध मे ॥ अर्कशुक्रार्कशीघ्रेश-
ग्रहेशदेवगन्धर्वनगनागेश्वरप्रभाः ॥ ४९ ॥ सर्वासां च तथा काले राहुर्मुङ्क्ते महाग्रहः ॥ कुलिकश्च तथा नागो यक्षः पञ्चेतितेविदुः ॥ ५० ॥ अङ्गारपर्णश्च
तथा गन्धर्वश्चाभिधीयते ॥ कुलिकस्य तु या वेला सा वर्ज्या सर्वकर्मसु ॥ ५१ ॥ तस्यां भुक्ते भवेद्व्याधिर्विषं भुक्तं न जीर्यते ॥ प्रत्यक्षमापि
तादृक्स्य तस्यां दृष्टो न जीवति ॥ ५२ ॥ भुक्तं तस्यां न तु भेषज्यं न तु कार्यकरं भवेत् ॥ सा तु कुलिविदा ज्ञेया मन्त्रिणा भिषजा तथा ॥ ५३ ॥
अविज्ञाय तु तां वेलां ग्रस्ते राजपुङ्गव ॥ वैफल्यकरणात्सूढाः प्राप्नुवन्त्यपयशो महत्ताम्॥५४॥ प्रत्येकस्यैव वेलायां ग्रहोभोगं निबोध मे ॥ एकैका
तु भवेद्धोरा सार्धं विघटिकाशतम् ॥५५॥ विनाडिकाः सप्तषष्ट्या रवः षोडश कीर्त्तिताः॥ होरांकुलिकवेलास्तु शेषः कालो रखेःस्मृतः ॥ ५६ ॥
स्वहोरान्ते तथा वेलाश्वतस्तस्तु विनाडिकाः ॥ राहोश्चक्रस्य कथिताः शेषः कालः सितस्य च ॥५७॥ सौम्येहोरासमारम्भे चषको द्वौ प्रकीर्तितौ॥
होरा कुलिकवेला तु शेषः कालो बुधस्य च ॥ ५८ ॥ एकसप्ततिसुङ्ख्येय होरायां तु निशाभृतः ॥ अर्द्धौ तु कुलिकस्याक्ताः शेषः कालो निशा

१ 'घोरा' इति ख० ।

वि०ध० || ५१ ||
प्र० खं० अ० ८४

भूतः ॥ ५९॥ षडशीतिमतिक्रम्य चषकान्प्राग्विजस्य तु ॥ यच्छेषन्तद्दिनादिस्थः कालस्तु कुलिकस्य च ॥ ६० ॥ सप्तसप्तत्यतिक्रम्य सार्धान्तु
चषकानुरौ ॥ राहोस्तु चषको होरा शेषकालो गुरोर्मतः ॥६१॥ भौमेहोरासमारम्भे द्वात्रिंशत्तु विनाडिकाः ॥ वेला तु कुलिकस्योक्ता शेषः कालः
कुजस्य तु ॥ ६२ ॥ जीवशुक्रहोरासु सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ क्रूरासु च तथान्यासु न किञ्चित्कुलिकस्य च ॥ ६३ ॥ अतः परं मुहूर्तानां
देवतानि निबोध मे ॥ सर्वकर्माणि विवर्त्तन्ते ह्यहोरात्रेण पार्थिव ॥६४॥ सततं ते विनिर्दिष्टा मुहूर्तास्त्रिंशदेव तु ॥ वज्र उवाच ॥ अष्टाविंशतिरिक्तानि
त्यक्त्वा तानि ममानघ ॥ ६५ ॥ त्रिंशन्मुहूर्ताश्च कथं त एव द्विजसत्तम ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दिनरात्र्योस्समत्वे ह्यर्धं भवति पार्थिव ॥ ६६ ॥
तयोर्मध्ये च सप्ततमभिजिन्नामविधीयते ॥ तयोर्हिन्वान्वया त्रिंशन्मुहूर्ता विहितास्तव ॥ ६७ ॥ नक्षत्रेष्वाप्येतेषां देवताः परिकीर्तिताः ॥ केवलं
क्रमाह्वितश्च क्रमस्तेषां निबोध मे ॥ ६८ ॥ रौद्रस्सर्पस्तथा मैत्रः पित्रो वासव एव च ॥ आप्यो वैश्वस्तथा राजंश्चेश्वरः शक्रदैवतः ॥ ६९ ॥
ऐन्द्राग्नौ नैर्ऋतस्तु वारुणश्च महीपते ॥ आर्यम्णस्तु तथा भाग्यो मुहूर्तेस्तु दिवाचराः ॥ ७० ॥ रौद्रोऽजडोवहिश्चैवः पौष्णाश्विन एव च ॥
याम्योऽग्निदैवतश्चैव ब्राह्मस्सौम्यस्तथैव च ॥ ७१ ॥ आदित्यो जीवदेवत्यो वैष्णवः सूर्यदैवतः ॥ त्वाष्ट्रश्चैवाथ वायव्यो मुहूर्तो
रात्रिवारिणः ॥ ७२ ॥ अतः पञ्चदशो भागो रात्रेश्च यदुनन्दन ॥ मुहूर्त्तसंज्ञः कथितो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ७३ ॥
महाकल्याद्यथास्थ्य कालावयवदेवताः ॥ उक्तास्तव मुहूर्त्ताश्च तेषां काले स्वकेऽर्चनम् ॥ ७४ ॥ महाफलं हि निर्दिष्टं स्याद्वियोगे विशेषतः ॥
स्वकाले देवताः पूज्याः सोपचारैर्विशेषतः ॥ तस्यास्सकाशादिष्टम्ये कामयदिष्टमहंफलम् ॥ ७५ ॥ काले स्वके यः प्रयतस्तु भक्त्या देवान्यथावत्स
मृपैति राजन् ॥ सपर्धया तस्य दिशन्ति देवाः फलानभीष्टान्यृतु लोहिताक्ष ॥७६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० कालावयवदैवतानां
माहात्म्यवर्णनो नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ लग्नानि द्वादशैतानि दिनरात्रेण नित्यशः ॥ यथादित्यः स्थितो राशौ
तंदद्यानि नराधिप ॥ १ ॥ मेषो वृषोथ मिथुनः कुलिङ्गस्सिंह एव च ॥ कन्या तुला तथा कीटो धन्वी मकर एव च ॥ २ ॥ कुम्भो मीनश्च राजेन्द्र
लग्ना द्वादश कीर्तिताः ॥ कुजशुक्रो बुधश्चेन्दुः सूर्य्यशुक्रौन्दिसत्तथा ॥ ३ ॥ भौमो जीवश्च सौरश्च शनिजीवौन्दवश्च च ॥ मेषादीनां क्रमेणोक्ताः
प्रभावः पृथिवीपते ॥४॥ लग्नस्यार्धं स्मृता होरा तयोर्विपमराशिषु ॥ आदित्यचन्द्रौ चन्द्रार्कौविषमे समराशिषु ॥ ५ ॥ लक्षात्रिभागो दृष्काणः

॥ ५१ ॥

१ 'व्याधियोगे' इति ख० । २ 'खोपवासैः' इति ख० । ३ 'बुद्यादिषु' इति ख० । ४ 'भौमो जीवस्सनैश्चारी सोरो जीवस्तथैव च' इति ख० ।

क्रमात्तेषां तथेश्वराः ॥ लग्नेशः¹ पंचमेशश्च नवमेशस्तथैव च ॥६॥ मेशाद्याः कथिता नित्यं मेषसिंहधनुर्धराः ॥ मकराद्यास्तथा प्रोक्ता वृषकन्यामृगा
स्तथा ॥७॥ तुलाद्या मिथुनस्तौली कुम्भश्च वसुधाधिप ॥ कुलीरश्च कोटौ मीनस्तथैव च ॥८॥ आवृत्तौ राशिप्रभृति गणनीया नवांशकाः॥
राशीनां तु यथोक्तानां क्रमाच्च नवेश्वराः ॥ ९ ॥ स्वराशितस्तथारभ्य क्रमेणैव नवेश्वराः ॥ राशीश्वराः प्रोक्ता राशीनां द्वादशांशकाः ॥ १० ॥
पंच भौमस्य सौरस्य पंच त्रिंशंशका मताः ॥ जीवस्याष्टौ विनिर्दिष्टाः सप्त प्रोक्ता बुधस्य तु ॥ ११ ॥ शुक्रस्योक्तास्तथापञ्च राशौ विषम
संज्ञके ॥ आद्यास्तु पञ्च शुक्रस्य ततस्सप्त बुधस्य च ॥ १२ ॥ जीवस्याष्टौ तथा प्रोक्ताः पञ्च सौरस्य चाप्यथ ॥ कुजस्य तु तथा पञ्च
राशौ तु समसंज्ञके ॥ १३ ॥ लग्नं च होरा च तथा द्रिकाणं नवांशकं द्वादशभागसंज्ञम् ॥ त्रिंशांशकं चाप्यथ पञ्चमद्रमाहुर्मुनेयञ्च
लग्नम् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० षड् लग्नवर्णनो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥८४॥ वज्र उवाच ॥ शुभो वाप्यशुभो
वापि कथं काले महीतले ॥ ज्ञायते भार्गवश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृत्तिका याम्यवायव्ये नागवीथ्युत्तरोत्तरे ॥
गजवीथीतुहृदये प्राजापत्यादयस्त्रयः ॥२॥ ऐरावणे द्वुङ्‌भागे³ अहोरात्रचतुष्टयम् ॥ मध्ये वरे तथावीथी फल्गुनीऋक्षयोर्द्वयोः ॥३॥ मध्यमध्ये तु
गोवीथी अजायं भचतुष्टयम् ॥४॥ मध्यान्ते जरद्गः स्यात्त्रितयं श्रवणादिकम् ॥४॥ याम्योत्तरेण तु मृगा हस्तचित्रे प्रकीर्तिते ॥ अजदक्षिणमध्ये तु
विशाखा मैत्रेयस्सुताः ॥५॥ आविकायाम्थयाम्ये तु शक्राद्यं भचतुष्टयम् ॥ वैश्वानरपथं प्राहुस्तमेवात्यन्तदारुणम् ॥६॥ उद्यास्तमयामयां च
चारेण च तथा ग्रहाः ॥ उत्तरासु⁵ शुभाः प्रोक्ता दक्षिणास्वशुभावहाः ॥७॥ सुप्रभारश्मिमन्तश्च नागवीथ्यां यदा ग्रहाः ॥ न तदस्ति शुभं लोके
यत्र पश्यन्ति मानवाः ॥ ८ ॥ विरस्मयो विवर्णाश्च वैश्वानरपथाश्रिताः ॥ न तदस्ति शुभं राम यन्न कुर्य्युर्जगत्त्रये ॥ ९ ॥ रोहिणीशकटं भित्त्व
ग्रहा यदि भवेत्तदा ॥ नाशः प्रजानां क्रूरैश्च विशेषेणान्न लक्ष्येतो॥ १०॥ सौरराहुसूर्याः क्रूरास्तु तथा क्षीणश्च चन्द्रमाः॥ क्रूरैर्युक्तो बुधश्चैव राहुः केतुस्तथैव
चा॥ ११॥ शेषास्सौम्याग्रहाः प्रोक्ता मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः॥ रोहिणी कृत्तिका पित्र्यं वैष्णवं मैत्रमेव वा ॥१२॥ पीडयन्तो ग्रहा हन्युर्देशं वरुणपालिताम्॥
पूर्वस्यां दिशि दृश्यन्ते सर्वतारग्रहा यदि ॥ १३ ॥ प्राच्यानां तु तदा राज्ञां भवेत्पीडा सुदारुणा ॥ मध्ये च यदि दृश्यन्ते मध्यदेशनिवासि
नाम् ॥ १४ ॥ वारुण्यां यदि दृश्यंते² तां दिशं पीडयन्ति च ॥ हीनाधिकं चरन्तश्च व्योम्ने वाऽदर्शनं गताः ॥१५॥ धूमायन्तो ज्वलन्तो वा वद्यन्ति

¹ 'तदा मध्ये' इति ख० । ² 'दृश्यन्तु' इति क० । ³ 'बुद्ध्याने' इति ख० । ४ 'भे' इति ख० । ५ 'उत्तरायां शुभाः' इति क० ।