श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ७ ] | यागकाण्डम् | २३३
सर्गः ७ ] | यागकाण्डम् | २३३
ततो गोचर्ममात्रं तु स्थण्डिलं चापलिप्य च। शालावाग्निं समुद्धृत्य स्थापयेद्वह्निकल्पवत् ॥२३। जुहुयात्पायसेनेव घृतेनाष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नूकमनन्तरम् ॥२४॥ ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टहुतीस्तथा। मातङ्गेनाहुतीश्च कृत्वा स्वाहेति होमयेत् ॥२५। सोमो धेनुं समुच्चार्य जुहुयात्सम्पदन्तरम्। वैष्णवं मन्त्रमन्त्रं जपेत्तत्र शान्तिसूक्तानि भक्तितः ॥२६। रात्रौ जागरणं कुर्यादग्रतो हरेः शुचिः। एवं नवदिनं कार्यं पूजनं परमोत्सवः ॥२७॥ यथाऽग्रे जागरणं कुर्यान्नित्यं सुकीर्तनैः। ततो दशांशमष्टमिं सम्पूज्याथ व्रती शुचिः । २८। प्रातः स्नात्वा नित्यकर्म समाप्य च ततः परम्। गन्धपुष्पादिभिर्देवानर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥२९॥ ततो मङ्गलवाद्यैश्च शुक्लपर्यङ्कके शोभने। नृत्यैश्च स्तोत्रपठनैर्नयेद्विष्ण्वालयं ध्वजम् ॥३०॥ देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः। सुस्थिरं स्थापयेद्ध्वजं ध्वजस्तम्भं सुशोभितम् ॥३१॥ मधुपूपाक्षतैर्दीपैर्धूपैर्नमनोरमैः। भक्ष्यभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥३२। आप्रतिपदारभ्य दशम्यवधि सत्वरैः। ध्वजयोः पूजनं कुर्यादेकादश्यां हरिन्मन्दिरे ॥३३। आरोपणीयं शिखरे पुरतो वा यथामुखम्। अथवा रोपणौयो हि दशम्यां तौ ध्वजोत्तमो। ३४। नवम्यां वा द्वितीयायां चतुर्थ्यामष्टमीदिने। पञ्चम्यां वा रोपणीयो तौ पूर्वं पूज्य यथाविधि ॥३५। व्रतस्य प्रतिपद्येव प्रारम्भोनतरे दिने। पूर्वोक्तेषु हरेः कार्यो न मासेष्वितरेषु च ॥३६॥ माघामितचतुर्दश्यामेवं शम्भोर्गृहे ध्वजो। नन्दीभृङ्ग्यङ्कितौ कृत्वा रोपणीयो यथाविधि ॥३७॥ आश्विनस्य सिताष्टम्यां मधोर्वा गिरिजागृहे। नभस्यस्य चतुर्थ्यां हि प्रोक्तो गणपतेर्गृहे ॥३८। मार्गशीर्षे शुक्लषष्ठयामेवं मार्तण्डमद्गृहे। एवं हि सर्वदेवानामुत्तरादिवसेष्वपि ॥३९।
के पत्र और विधानकी पूजा करे। तदनन्तर गोचर्ममात्र स्थण्डिलके ऊपर परिसमूहनादि पञ्चभूमस्कार करके रक्षणयोग्य गृहोक्त विधानसे कुण्डमे अग्नि स्थापित करे ॥ २०-२३॥ पुनः क्रमशः पायस और घृतसे आघार-आज्यभाग नामकी अष्टात्तरशत आहुति दे। अथवा आधारराज्यभागको आहुति देकर पुनः क्रमशः पायस और घृतकी अष्टोत्तरशत आहुति दे। प्रथम आहुतियां पुरुषसूक्तके मन्त्रोंसे और दूसरी आहुतियां विष्णोर्नूकं इस मन्त्रसे दे ॥ २४ ॥ फिर गरुडके निमित्त आठ आहुतियां और मातङ्गिके निमित्त आठ आहुतिये हवन करे 'गरुडाय स्वाहा' मन्त्रसे पहली आठ आहुतियां एवं 'मातङ्गये स्वाहा' इस मन्त्रसे दूसरी आठ आहुतियां दे ॥ २५ ॥ पुनः 'सोमो धेनु' मंत्रका उच्चारव करके संसम्पूक्त हवन करे। तदनन्तर सौर मन्त्रोंका जप और शान्तिसूक्तका पाठ करे ॥ २६ ॥ रात्रिमे श्रीहरिके समीप जागरण करे। फिर दशमी-को सम्भ्रमसबके साथ भगवान्का पूजन करे ॥ २७ ॥ नित्य हरिकीर्तन करके नवरात्र पर्यन्त जागरण करे। दशवे दिन प्रातः स्नान-संध्यादि नित्यकृत्योंसे निवृत्त होकर पूर्ववत् पूजनसम्भारसे भगवान्की पूजा करे ॥ २८ ॥ २९ ॥ इसके बाद मंगलमय वाद्य-गाजेके साथ स्त्रापपात्र करते हुए ध्वजाको विष्णुमन्दिरमे ले जाय ॥ ३० ॥ मन्दिरके द्वार तथा शिखरपर पुष्पमालासे सुशोभित ध्वजका स्थापित करे। ३१ ॥ वहां गन्ध, पुष्प, अक्षत, धूप, दीप एवं भक्ष्य-भोज्यादि युक्त नैवेद्यसे श्रीहरिका पूजन करे अथवा प्रतिपदासे लेकर दशमी तक क्रमसे ध्वजाओंकी पूजा करके एकादशीको विष्णुमन्दिरके शिखर या द्वारपर उन ध्वजाओ-को स्थापित करे। अथवा दशमीको ही स्थापित कर दे । ३२-३४ । अथवा द्वितीया, चतुर्थी षष्ठी, अष्टमी तथा नवमीको सुविधानुसार समय देखकर उपर्युक्त विधानसे पूजा करके ध्वजा स्थापित करे ॥ ३५ ॥ किन्तु व्रतका प्रारम्भ प्रतिपदाको ही होता है। श्रीहरिके निमित्त ध्वजारोपण पूर्वोक्त मासोंमें ही करे, अन्य मासमे नहीं । ३६ ।। इसी प्रकार माघकृष्ण चतुर्दशीका शिवालयपर ध्वजारोपण करे। उस ध्वजामें यथाविध नन्दी और भृङ्गीकी अंकित करे ॥ ३७ । आश्विन शुक्ल अष्टमीको या चैत्रके नवरात्रमे पार्वतीके मन्दिरपर ध्वजा फहराये। भाद्रपद चतुर्थीको गणेशके मन्दिरपर ध्वजारोपण करे। ३८ ।। मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठिको सूर्यके मन्दिरपर ध्वजस्थापन करे। इस प्रकार देवताओ के उत्तरादिवसमें ही यह कार्य सम्पन्न करे ॥ ३९ ॥
२३४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७
मधूर्जाश्विनमासेषु विना विष्णोर्न चेतरे । एवं देवालये स्थाप्य शोभनौ तौ ध्वजोत्तमौ ॥४०॥
संपूज्य विष्णुं विधिवत् वित्तशाठ्यं विना ततः । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रेणेदमुदीरयेत् ॥४१॥
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज ॥४२॥
येनेदमखिलं जातं यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् । लयमेष्यति यत्रैतत् प्रणतोऽस्मि माधवम् ॥४३॥
न जानंति परं देवं मयं ब्रह्मादयः सुराः । योगिनो यं प्रशंसति तं वंदे ज्ञानरूपिणम् ॥४४॥
अन्तरिक्षं तु यन्नाभिर्द्यामूर्धा यस्य चैव हि । पादादभूच्च वै पृथ्वीं तं वंदे विश्वरूपिणम् ॥४५॥
यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषो येन तं वंदे ब्रह्मरूपिणम् ॥४६॥
यन्मुखाद्ब्राह्मणा जाता यद्बाह्वोश्चाभवन्नृपाः । वैश्या यस्योद्गता जाताः पद्भ्यां शूद्रस्त्वजायत ॥४७॥
मनसश्चंद्रमा जातो दिनेशश्चक्षुषस्तथा । प्राणेभ्यः पवनो जातो मुखादग्निरजायत ॥४८॥
पापसं दाहमात्रेण वदंति पुरुषं तु यम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरंजनम् ॥४९॥
क्षीराब्धिशायिनं देवमनवद्यमपराजितम् । सहस्रकमलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥५०॥
पृथ्व्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींद्रियाणि च । सुसूक्ष्माणि च येनासंस्तं वंदे सर्वतोमुखम् ॥५१॥
यदब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्मि पुनः पुनः ॥५२॥
निर्विकारमजं शुद्धं सर्वज्ञं वह्निमीश्वरम् । यमामनंति योगींद्राः सर्वकारणकारणम् ॥५३॥
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकदाः । त्रीँल्लोकान् व्याप्य भूतात्मा भुंक्ते विषयमव्ययः ॥५४॥
निर्गुणः परमानंदः स मे विष्णुः प्रसीदतु । हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् ॥५५।
ज्ञानिनां सर्वधर्मस्थु स मे विष्णुः प्रसीदतु । चतुर्भिञ्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पंचभिरेव च ॥५६।
हृयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु । ज्ञानिनां कर्मणा चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् ॥५७॥
चैत्र आश्विन तथा कार्तिक इन तीन मासामें विष्णुके सिवाय अन्य देवताकाक लिए ध्वजारोपण नहीं करना चाहिए ॥ ४० ॥ इस प्रकार वित्तशाठ्य त्यागकर देवालयपर ध्वजारोपण करक विधिवत् विष्णुको पूजा करे । तदनन्तर प्रदक्षिणा करके इस स्तोत्रका पाठ करे—। ४१ ॥ हे पुण्डरीकाक्ष ! हे हृषीकश ! हे महापुरुषपूर्वज ! आपको बनकणः प्रणाम है ॥ ४२ ॥ जिससे यह संसार उत्पन्न हुआ है, जिसके आधारपर टिका हुआ है और जिसमें लय होगर, मै उन माधव भगवान्को प्रणाम करता हूँ ॥ ४३ ॥ जिसका ब्रह्मादि देवता भो भला भांति नहीं जानन और योगी जिनकी प्रशंसा करते हैं, उन परब्रह्म परमा त्मक। म प्रणाम करता हूँ ॥४४॥ अन्तरिक्ष जिसको नाभि है आकाश जिसका मस्तक है ओर जिसके चरणसे भूमि उत्पन्न हुई है, मैं उस ब्रह्माण्डको प्रणाम करता हूँ ॥ ४५ ॥ दिशाए जिसके कान हैं, सूर्य एवं चन्द्र जिसके नेत्र हैं, ऋक्साम एवं यजुर्वेद जिससे उत्पन्न हुए हैं, उस ब्रह्माको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४६ ॥ जिसके मुखस ब्राह्मण, बाहुसे क्षत्रिय, ऊरुस्थलसे वैश्य और पैरोंसे शुद्र उत्पन्न हुए हैं, उन ई वरको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४७ ॥ स्वभावतः निरंजन, निष्कल, निर्विकार एवं शुद्ध परमात्माक नामस्मरणमात्रने समस्त पापसमूह नष्ट हो जाता है ॥ ४८ ॥ जिसके मनसे चन्द्रमा, चक्षुष सूर्य प्राणोंसे पवन एव मुखसे अग्नि उत्पन्न हुआ है, उस परमात्माको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४९ ॥ क्षीरसागरम शयन करनेवाले, अशोक प्रेमी, भक्तिगम्य, अपराजित और अनन्तस्वरूप विष्णुको मै प्रणाम करता हूँ ॥ ५० । पृथिव्यादि पञ्चभूत, तन्मात्रा, एकादश इन्द्रियाँ और सूक्ष्म प्राणसमूह जिससे उत्पन्न हुए हैं, उन सर्वतोमुख भगवान्को मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५१ ॥ जो ब्रह्म है, सर्वलोकोत्तम उत्तम है निर्गुण हे एवं परम सूक्ष्म है, उस परमात्माको मै पुन प्रणाम करता हूँ ॥ ५२ । योगन्द्रजन जिसको निर्विकार अज, शुद्ध, ईश्वर एवं संसारका आदि कारण कहते हैं, उस परब्रह्मको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५३ ॥ जो विश्वव्यापक और अव्यय है, जो एक होता हुआ भी अलग-अलग पञ्च महाभूतों एवं तीनों लोकोंमें व्याप्त है, उस भूतात्माको मै प्रणाम करता हूँ ॥ ५४ ॥ जो निर्गुण है, परमानन्दस्वरूप है और हृदयमें रहते हुए भी जिस प्राणीको आत्मा मायासे मुग्ध है, वह उससे दूर है ॥ ५५ ॥ जो ज्ञानियोंका सर्वस्व है। वह विष्णु
सर्गः ७ ] बालकाण्डम् २६५
गतिदाता विश्वगुरुः स मे विष्णुः प्रसीदतु । जगद्धितार्थे यो देहम्भारम्भालयः प्रभुः ॥५८॥
यमर्चयंति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु । यम मनसि यं मंत्र, सर्वदाऽऽनन्दविग्रहम् ॥५९॥
निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु । परेशः परमानन्दः परम्परात्परः प्रभुः ॥६०॥
चिद्रूपश्च परिज्ञेयः स मे विष्णुः प्रसीदतु । य इदं कीर्तयेन्नित्यं स्तोत्राणामुत्तमोत्तमम् ॥६१॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । य इदं कीर्तयेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् ॥६२॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्भिन्नाच्छादनादिभिः । ब्राह्मणांन् भोजयेत्पश्चाद्भक्तितः सत्यभाषणः ॥६३॥
पुत्रमित्रकलत्राद्यैर्बन्धुभिः सह वाचयेत् । कुर्वीत पाष्णौ शिष्य नारायणपरायणः ॥६४॥
यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणुध्वं सुसमाहितः ॥६५॥
यथा ध्वजस्य वस्त्रं तु वात्येतेन वायुना । तथन्स्यपापजालानि नश्यन्त्यत्र न संशयः ॥६६॥
महापातकयुक्तो वा युक्तश्चेत्सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णोगृहे कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥६७॥
यावद्दिनानि वसति ध्वजो हरिगृहोपरि । तावद्युगसहस्राणि हरेः सामीप्यमाप्नुयात् ॥६८॥
आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिवदंति धार्मिकाः । तेऽपि सद्यो विमुच्यन्ते ह्युपपातककोटिभिः । ६९॥
आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वाऽऽयुगृहे पुनस्त्वत्रक पटम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि नुनाति निमिषार्धतः ॥७०॥
एवं शिष्य मया प्रोक्तं यथा पृष्टं मया मम । ध्वजारोपणमाहात्म्यं सविधानं मनोरमम् ॥७१॥
समागतां प्रतिपदं ज्ञात्वा वैशासितां नृपैः । आरोपिता ध्वजाः सर्वे द्वितीयायां पृथक् पृथक् ॥७२॥
शाम्ब्रा रामं महाविष्णुं तर्पयन्त्वाद्यमंडपे । कृत्वा वैकदिनं यत्स्ववामगेहेषु पूजनम् ॥७३॥
ध्वजस्य पूजनं गेहे नवरात्र समारभेत् । यथाशक्त्यनुसारं वा नैकरात्रमथापि वा ॥७४॥
यज्ञोऽस्माद्दर्शनाच्चैव कृतमेकदिनं नृपैः । चकार रघुश्वपि पूर्वमेव ध्वजोत्सवम् ॥७५॥
माघमासे कृष्णपक्षे चातुर्दश्यां द्विजोत्तमः । तदा ध्वजैर्महोच्चैस्तैः शुशुभे गगनांगणम् । ७६।।
मुझपर प्रसन्न हों ॥ ५८ ॥ बार-बार ऋत्विकू जिनका प्रत्यर्थ हवन करते हैं, कभी द्वादा ओर कभी चौबीस तथा फिर दन्दा ऋत्विक हवन करते हैं, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों ॥ ५९ ॥ जो ज्ञानिया, कर्मी एवं भक्तोकी गति हैं जो विश्वगुरू हैं, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों। जो संसारके हितके लिए शरीर धारण करते हैं ॥ ५८ ॥ जिनकी विद्वान् पूजा करते हैं। मन्त्र तथा जिनको सदा आनन्दविग्रह कहते हैं, वे विष्णु मुझपर प्रसन्न हों । जो निर्गुण हैं और सगुण भी हैं। जिनका सर्वेश, परमानन्द, परमात्मा एवं चिद्रूप इन कि नामोंसे परिचय मिलता है, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों ॥ ५९ । ६० ॥ जो पुरुष इस उत्तम स्तोत्रका पाठ करता है, वह समस्त पापोंसे विनिर्मुक्त होकर विष्णुलोकमें पूजित होता है। जो इसका कीर्त्तन करता चाहे वह पुत्र मित्र-कलत्रादिके साथ सत्यपरायण होकर इस स्तोत्रका कीर्तन करे पश्चात् ऋत्विज् ब्राह्मण एवं आचार्यकी पूजा करे । बादमे ब्राह्मणभोजन कराये ॥ ६१-६४ । जो पुरुष ध्वजारोपण करता है उसका पुण्यफल सावधान होकर सुनो ॥ ६५ ॥ आरोपित ध्वजाका वस्त्र वायुसे जैसे-जैसे हिलता है वैसे-वैसे उस पुरुषका सब पाप नष्ट होता जाता है ॥ ६६ । विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजारोपण करनेसे एक महापातक क्या सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। वह आरोपित ध्वजा जितने दिनों तक हरिमन्दिरपर सुशोभित रहती है, उतने सहस्र युगपर्यन्त ध्वजारोपणकर्ता श्रीहरिके समीप रहता है ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ जो धार्मिक पुरुष ध्वजाकी वन्दना करते हैं, वे कोटि उपपातकोंसे छूट जाते हैं ॥ ६९॥ वह आरोपित ध्वजा अपने वस्त्र फैलाती हुई निमिषार्धमें आरोपणकर्ताके पापोंको नष्ट कर देती है। हे शिष्य ! तुमने जो मनोहर ध्वजारोपणमाहात्म्य पूछा, वह सब विधिपूर्वक मैने कहा ॥ ७० ॥ इसलिए चैत्रशुक्ल प्रतिपदाको आया हुआ जानकर राजाओंने द्वितीयाको ध्वजाओंका आरोपण किया यज्ञमण्डपमें स्थित रामको महाविष्णु समझकर ही वे रात्रि ध्वजाका अपने अपने तम्बुओंमें अलग-अलग पूजन करने लगे । ७१-७३ ॥ पूजा नवरात्र पर्यन्त अथवा अपनी शक्तिके अनुसार करे। अथवा एक ही रात करे ॥ ७४ ॥ यज्ञो-
| २३६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ८ |
|---|
इदं चारित्रं परमं मनोहरं श्रीमद्रघूत्तमचरितविस्तारसंज्ञितम् ।
पठंति शृण्वंति नराः सुपुण्यदं भवेच्च तेषां नियतं विचिन्तनम् ॥ ७७ ॥
इति श्रीमत्कह्नितनयपण्डितनगेन्द्र श्रीमद्भागवतानन्द विरचिते वाल्मीकीये यागकाण्डे
ध्वजारोहणव्रतं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
अष्टमः सर्गः
( अवभृथस्नानोत्सवका वर्णन )
श्रीरामदास उवाच
अथ चैत्रसिते पक्षे नवम्यां रामजन्मनि तदाऽवभृथस्नानार्थं वाजिमेधफलाप्तये । १ ॥
चकार सूचनां शङ्खे गंधवाप गुरुः स्वयम् । त्वरय मांस तं राम रचितावभृथाम्बुभिः । २ ॥
वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । अद्यावभृथस्नानायोत्सववद्गमनं मम ॥ ३ ॥
गमनार्थं मया ज्ञात्वा करणीयं मयोच्यते । आहापनीया राजानो निजसैन्यरथादिभिः ॥ ४ ॥
सस्त्रीयुताः सावरोधास्तिष्ठध्वमिति मण्डपे । सिद्धे कार्ये निजं सैन्यं ज्ञात्वाऽप्यायश्चाग्रतः ॥ ५ ॥
अश्वपत्तिसमायुक्तं तुङ्गोष्ट्रगर्जयुतम् । नववाद्यध्वनिः कार्या तूर्यादीनां स्वनोऽपि च ॥ ६ ॥
पताकाश्च ध्वजाश्चापि तोरणादि समंततः । मुक्ताप्रवालपुष्पाणि हाराश्चाध्वरमण्डपात् ॥ ७ ॥
बन्धनीया रामतीर्थपर्यन्तं सैकतेऽपि च । कदलैर्ना महास्तंभाश्चैक्षुदण्डाः समंततः ॥ ८ ॥
पुष्पाणि वाटिकाश्चापि मुग्धात्रादिषु निर्मिताः । स्थापनीयाश्च सर्वत्र नृत्यंतु वेश्योषितः ॥ ९ ॥
सेचनायो रामतीर्थमार्गश्चन्दनवारिभिः । पुष्पैराच्छादनीयो हि पट्टकूलादिभिस्तथा ॥ १० ॥
अन्यच्चापि यथायोग्यं यन्नोक्तं च मया तत्र । तत्कुरुष्वाऽप्रयत्नेन ममपृष्ट्वा विचारितम् ॥ ११॥
तथेत्युक्त्वा लक्ष्मणोऽपि तथा सर्वं चकार सः । अथ तं शृण्विजश्रेष्ठगमनोत् सुविस्तराम् ॥ १२॥
ऋव ध्वजके निमित्त राजाओ तथा रामजीने एक ही दिनम सब कृत्य सम्पन्न कर लिया था । ७५ ॥ इसी
तरह माघकृष्णा चतुर्दशीको शिवजीके सम्मुख ध्वजारोपण किया । उस ऊंचा ध्वजासे गगनमण्डल अत्यन्त
सुशोभित हुआ ॥ ७६ ॥ ध्वजारोपणविधानसञ्ज्ञक इस परम मनोहर एवं पुण्यप्रद चारत्रका जो लोग पढ़न और
और सनत हे उनका विन्चितार्थ अवश्य पूर्ण होता है ॥ ७७ ॥ इति श्रीमन्नवाहिरामदत्तवितानतेन श्रीमदानन्द-
रामायण यागकाण्डे ज्यात्स्ना' भाषाटीकाया ध्वजारोहणव्रतं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
श्रीरामदास कहते लगे--चैत्रशुक्ल रामनवमीका अश्वमेध यज्ञके फलप्राप्त्यर्थ अवभृथ-स्नानके लिये स्वयं
गुरु वसिष्ठने रामको सूचना दी और सूर्यनारस भरसे मन्दरा करनक लिए कहन लगे । १ ॥ २ ॥ वसिष्ठके
वाक्य सुनकर रामने लक्ष्मणसे कहा--आज अवभृथ स्नानके लिए मै उत्सवपूर्वक रामतीथको जाऊंगा अतः
उस समयका जो कर्तव्य है, सो सुनो । ३ । राजाओ को आज्ञा दी कि वे अपना-अपनी सेना एवं हाथी-गाड़ीके
साथ अन्तःपुरकी स्त्रियोंको लेकर यज्ञमण्डपंम आएँ ॥ ४ ॥ इसी तरह जब सब बाहरी लोग भी आ जावें, तब
अपनी सेना, हाथी, घोड़े, शिबिका एवं ऊँटोंकी पंक्ति आओ । नवीन तथा प्राचीन वाद्योकी ध्वनिके साथ
सब लोग रामतीर्थ चले । ५ ॥ ६ । यज्ञमण्डपक चारो ओर पताका, ध्वजा, तोरण, मुक्तामाला, प्रवाल
एवं पुष्पोंके हारोंसे सजावट कर दी जाय ॥ ७ । रामतीर्थ पर्यन्त रेतले प्रदेशम भी हजारो पताकाएँ बाँध
दी जायँ और चारों ओर इक्षुदण्ड एवं कदलीके महान् स्तम्भ खड़े कर दिये जायें । ८ । रामतीर्थ पुष्पवारी
सजा दी जाय और सर्वत्र वेश्याएँ नृत्य कर । ९ । रामतीर्थके माग चन्दनके जलसे सिंचनाकर पुष्पो तथा
पट्टदुकूलोंसे आच्छादित करा दिया जाय ॥ १० । और भी जा कुछ करने योग्य हो, किन्तु जिसको मैंने नहीं कहा
हो, वह सब बिना पूछे ही विचारपूर्वक सब व्यवस्था कर दा। इस प्रकार रामकी आज्ञा सुनकर लक्ष्मणते
सर्गः ८ ] उत्तरकाण्डम् २१७
सर्गः ८ ] उत्तरकाण्डम् २१७
वाजिवाहे रथे वह्निं पात्राणि स्थाप्य गच्छतु । सीतां चाग्रेऽथ च गुरुश्चाग्रेऽथर्त्विजः सह ।।११। मुनयो वेदघोषांश्च सर्वे चक्रुः समन्ततः । स यत्र द्रुपदासङ्घ मध्य रुक्ममालिनम् ॥१२। ययौ शनैः शनैर्मार्गे मुदा वन्दिजनैः स्तुतः अग्रे गजाः पताकाभिश्चामरैश्चाथ वाजिनः ।।१३।। स्वस्तै तूर्यघोषाणां कर्त्तारस्तत्समन्विताः । ततस्ते राजभृत्याश्च विप्रोर्वीपाः मुदण्डिनः ।।१४।। शतो वन्दिबट्वाश्च शर्त्सङ्घा ततो गणाः । ततो देवाः सगन्धर्वास्ततो रामः स मारुतः ।।१५।। ऋषिराजन्यैर्युक्तो वह्निमुखैः स्यन्दनस्थितः । ततो मुनीश्वराः सर्वे ऋषिपत्न्यस्ततो ययुः ।।१६। हत क्षत्रियपल्याद्याः विप्राः सर्वाः समेयुः । ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे नाना हयसमस्थिताः । ।१७।। ततस्तेषां हि सैन्यानि ततोऽन्ये राजसेवकाः । शय्यागृहपतीनां च वाग्पाश्चासन पङ्क्तु ।२०। वनश्रोष्ट्रास्तु बाणानां शकटाः शस्त्रपूरिताः । लेदकागन्धकञ्चैव चक्रकाम्पतः परम् ॥२१॥ भूमिसानप्रकर्त्तारो रज्जुहस्तैर्लहस्तकाः । ययौर्यथाक्रमं सर्वे तदा परवान्सर्वः ।।२२।। तदा निनेदुर्वाद्वानि ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुनिपत्न्यस्तथाप्यन्ये चक्रुः पुष्पवृष्टिभिः ।।२३। मार्गे वन्दिजनाद्याश्च तुष्टुवु रघुनन्दनम् । पङ्गादिस्खराना गन्धर्वाः प्रजगः पार्थिवे मुदा ।।२४।। चकुन्ते वेदघोषांश्च मुनयः स्वरभूवैःक्रनैः । एवं गयः शनैर्मार्गे कौतुकानि समन्ततः ।।२५।। पश्यन् जनकनन्दिन्या ययौ चामरवी जनः । तत्र रामस्य मार्ग हि सीताया मुखपङ्कजम् ।।२६।। द्रष्टुं कोलाहलं चक्रुः भृशदाम्यकला जनाः । ततस्तान्ताडयामासुः यतयो वेत्रपाणयः ।।२७।। विद्रुपेण तदानीन्म महान् कोलाहलो द्विज । तन्मदं रावयो दृष्ट्वा श्रुत्वा च प्राह लक्ष्मणम् ।।२८।। एते सर्वे पुष्पकस्था जनाः सीतां च मा सुखम् । पश्यंतु कलहो माऽभूत्तथाऽन्चिति स लक्ष्मणः ।।२९।। सर्वानारोहयामास पुष्पके तान् जनान् मुदा । ततस्ते पुष्पकारूढा जना राम मनोहरम् ।।३०।।
'अच्छा महाराज' कहकर सम्पूर्ण व्यवस्था कर दी इसके बाद ऋत्विग्गण अग्निहोत्र सामानों को एकत्र करने लगे ॥११। १२॥ घोड़े जुते रथमें अग्नि तथा पात्राको रखकर आगे गुरु वशिष्ठ और ऋत्विक् चले कराके गृह वसिष्ठ भी रथमें बैठ गये ॥ १२ जब मन्दगामी रामचन्द्र सुवर्णनिर्मित रथपर चढ़े, तब ऋत्विक लोग वेदघोष करने लगे । १४॥ बन्दीजनोंसे स्तूयमान होते हुए राम धीरे-धीरे समतीर्थको चले । आगे-आगे पताकाओंसे युक्त हाथी, उसके बाद घोड़े, इसके बाद कोडीवर चढ़े हुए दण्डनायक तथा बाजा बजानेवाले और उनके बाद सुन्दर पागड़ी पहने हुए दण्डधर ब्राह्मण चले ॥१५, १६॥ इसके बाद बन्दीजन, उसके बाद वैश्यवृन्द, उसके बाद देवता तथा गन्धर्व चले ॥ १७॥ तदनन्तर स्वसम्बन्ध तथा वह्निसंयुक्त ऋषिसमुदायके परिजनोंसहित राम और सीता चलीं । इसके बाद ऋषि और ऋषिपत्नियां चलीं ॥ १८ । उसके बाद राजपत्नी प्रभृति सम्पूर्ण स्त्रियां चलीं । इसके अनन्तर विविध वाहनपर चढ़े हुए क्षत्रिय चले ॥ १९ ॥ इसके बाद उनकी सेना तथा अन्य राजसेवक चले । इसके बाद बेत्रधारक चले ॥ २० ॥ इसके बाद बाणोंसे भरे ऊंट और शस्त्रोंसे भरे शकट चले । इसके बाद लोहक गन्धक, बारूद सब चमचे से चलाने लगे ॥ २१ ॥ इसके बाद भूमिकी नाप-जोख करनेवाले रस्सी एवं कुदाल हाथमें लिये मजदूर चलने लगे । इस तरह आनन्दमय बड़े सम्पूर्ण जनसमुदाय चलने लगा ॥ २२ । उस समय बाजे बजने लगे और अप्सराएं नाचने लगीं । मुनिपत्नियां और राजपत्नियां रामपर पुष्पवृष्टि करने लगीं । २३ । मागध बन्दीजन स्तुति करने लगे, गन्धर्व गाने लगे और मुनिलोग उच्चस्वरसे वेदघोष करने लगे ॥ २४ इस प्रकार जनकनन्दिनी सीताके साथ विविध कौतुक देखते हुए राम चले ॥ २५ ॥ उस समय राम एवं सीताके दर्शनके लिए परस्पर स्पर्धा हुई जनता में कोलाहल मच गया । उसको शान्त करनेके लिए पुलिस डंडे से जनताको ताड़ना देने लगा ॥ २६ ॥ २७ ॥ जब अधिक कोलाहल होने लगा तब रामने देखा और बुद्धिमन् बक्ता लक्ष्मणसे बोले- ॥ २८ ॥ तुम ऐसी व्यवस्था करो कि जिससे जनता हमारा दर्शन कर सके और कलह समाप्त हो जाय । इन सबको पुष्पक विमानपर चढ़ा लो । लक्ष्मणने कहा 'बहुत अच्छा' ॥ २९ ॥ इस प्रकार रामकी आज्ञासे सबको पुष्पकपर चढ़ा लिया गया । तब
२३८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८
जानकीसहितं यान्तं ददृशुः पथि ये शनैः। केचिदूचुरथ धन्याः परिपूर्णमनोरथाः ॥३१॥ अद्य रामं ससीतं च पश्यामोऽद्य महोत्सवे । केचिदूचुश्च नो धन्यो पितरौ न सुजन्मदौ ॥३२॥ ययोः पुण्यचयेनैव नः सीतारामदर्शनम् । एवं गच्छत्सु श्राम्यन्त्यः स्त्रियः सर्वाः परस्परम् ॥३३॥ समंञ्च पुष्पकं स्थातुं प्रार्थयन्ति स्म जानकीम् । तदा सा जानकी प्राह लक्ष्मणं पुरतः स्थितम् ॥३४॥ स्त्रियः सर्वास्त्वरा शीघ्रं नागेशालासु पुष्पके। आरोह्यायामे शक्त्यैतान् प्रार्थयन्त्यत्र मां मुहुः ॥३५॥ लक्ष्मणोऽपि तथेत्युक्त्वा ताः सर्वाश्च पुष्पक्रे, स्वरूपाऽऽरोढयामास साक्षालासु यथासुखम् ॥३६॥ ततस्ताः पुष्पकं रूढान्दृष्ट्वाजानपदैस्ततः । ददृशुः सीतया रामं ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः ॥३७॥ मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यामण्डगोमुखाः । वादिताणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥३८॥ नर्तक्यो ननृतुहृष्टा गायका गृधशो जगुः । वीणावेणुसलोन्मादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥३९॥ चित्रध्वजपताकाद्यैर्गजेन्द्रस्यन्दनैर्हयैः स्वलंकृतैर्भटैर्भूपा निर्ययु रुक्ममालिनः ॥४०॥ यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोसलाः । कम्पयन्तो भुव सैन्यैर्यजमानपुरःसराः ॥४१॥ सदस्यनिर्विजब्रह्मा ब्रह्मघोषं भूयसा। देवापिनिगणगन्धर्वास्तुष्टुवुः पुष्पवृष्टिभिः ॥४२॥ स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरैः, विलिप्यन्त्योऽभिषिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसैः ॥४३॥ तैल गोरसगन्धोदहरिद्रामान्द्रकुंकुमैः । चुभिलिताः प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः ॥४४॥ एवं नानामयुत्वाहैः श्रीरामश्च समीनया। पश्यन्नानाकौतुकानि स्यन्दनेन यनेः शनैः ॥४५॥ अगमत्सरयूतीरे रामतीर्थं शुभावहम् । अवरुह्य रथाद्रामः मंजनार्थे सयूजले ॥४६॥ स चकार जलेष्टिं तैऋत्विग्भिः परिवेष्टितः । पत्नीसमावाजबभृथैरकरित्या ते समृद्धिजः ॥४७॥ सर्वे रामहृदे विप्रा यजमानपुरःरग । आचान्तं स्नापयाञ्चक्रुः सरय्यां सह सीतया ॥४८॥
पुष्पकस्थ जनता रास्तेमें जाते हुए भग रामका दर्शन करने लगी ॥ ३० ॥ वे कहने लगे-हम धन्य हैं और परिपूर्ण मनोरथ हैं, जो अपने नेत्रोंसे सीतारामका रूप देख रहे हैं। कोई बोले कि हमारे जन्मदाता माता पिता धन्य हैं। जिनके पुण्यसे हमको सीतारामके दर्शन हो रहे हैं ॥ ३१ । इस तरह कौतुक देखते हुए श्रीराम आगे जा रहे थे तब अन्यान्य स्त्रियां परस्पर विचार करके पुष्पकमें बैठनेके लिए जानकीसे प्रार्थना करने लगीं । ३२।३३ इनको प्रार्थना सुनकर सीतानें सामने खड़े लक्ष्मणसे कहा - । ३४। ये स्त्रियां बारम्बार मुझसे प्रार्थना कर रही हैं, अतः मेरी आज्ञासे इनको भी पुष्पकविमानकी स्वेटोंपर विश्राम बैठा दो ॥ ३५ ॥ लक्ष्मणजीने उत्तरमें 'बहुत अच्छा' कहकर उन स्त्रियोंको शीघ्र पुष्पककी नागेशालामें बिठा दिया ॥ ३६ ॥ उसपर आरूढ़ होकर प्रजाकेलोगोंने सीताको देखा और पुष्पोंकी वर्षा करने लगी ॥ ३७ ॥ उस अवभृथस्नानो-त्सवके उपलक्ष्यमें लोग मृदङ्ग, शंख, पणव ( ढोल ), दुन्धुर्भानक नगाड़े एवं गोमुख ( मेरी ) प्रभृति विचित्र विचित्र वाद्योंको बजाने लगे । ३८ ॥ नर्तकियां प्रसन्न होकर नाचने लगीं । गायकसमूह गान्धर्व गाने लगे और वीणावेणु प्रभृति वाद्योंका शब्द आकाशको गुञ्जित करने लगा ॥ ३९ । चित्र-विचित्र ध्वजा-पता-काओंसे सुशोभित हाथी घोडे तथा रथोंके द्वारा सजे हुए योद्धाओंके साथ सब राजे चल रहे थे । ४०॥ यदु, सृञ्जय, काम्बोज, कुरु, केकय एवं कोसलवंशी राजाओंका वृन्द श्रीरामको आगे करके पृथ्वीमण्डलको कँपाता हुआ चल रहा था ॥ ४१ ॥ सदस्य, ऋत्विक् एवं ब्राह्मणवृन्द वेदघोष करने लगा ओर देवता, ऋषि, पितर एवं गन्धर्व पुष्पवृष्टि करने लगे ॥ ४२ । गन्ध, माला, आभूषण एवं वस्त्रोंसे अलंकृत नारियां विविध रंगोंको छिड़कती हुई पुरुषोंके साथ विहार करने लगीं ॥ ४३ ॥ वेश्याएं भी तेल, गोरस, गन्धोदक हरिद्रा तथा गीला कुमकुम परस्परमें उंडेलती हुई उनके साथ खेलने लगी । ४४ ॥ इस तरह अनेक प्रकारके आनन्दमय कौतुक देखते हुए श्रीराम और सीता रथके द्वारा धीरे २ सरयूके तीरस्थ शुभावह र मतीर्थपर पहुँचे और वहां उतर पड़े ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ऋत्विजोंसे परिवेष्टित श्रीराम सरयूके जलमें जलेष्टि करने लगे । ऋत्विक लोगोंने इनको पत्नीके साथ समाज एवं अवभृथ स्नान करवाया ॥ ४७ । ब्राह्मण लोग रामतीर्थके सरयूसलिलमें सीताके
सर्ग ८ ] बालकाण्डम् २३९
वसिष्ठेन पुरोधाभिनांनातीर्थजलैस्तदा । समाभिषेकं ते चक्रुरुद्यतं मंत्रैर्मुनीश्वराः ॥४९॥
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुचुः पुष्पवृष्टींश्च देवाश्चैव विमानतः ॥५०॥
संस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रममुखा जनाः । मग्ना भक्तिनद्यां भक्त्वा मुक्ताः स्वपातकात् ॥५१॥
अथ रामोऽहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । शुशुभे नितरां दिव्यकंकणाभ्यां सुमंडितः ॥५२॥
केयूराभ्यां कुण्डलाभ्यां मुक्ताहारैश्च चारुभिः । कटिसूत्रेणहैमेन रत्नानां नूपुरादिभिः ॥५३॥
हृदि चिन्तामणियुतः कण्ठे कौस्तुभमण्डितः । दिव्यगन्धोपलिप्ताङ्गो प्रत्यक्षा दीप्तितारका ॥५४॥
कोटिसूर्यप्रतीकाशः सितच्छत्रेण धारितेन । सर्वलक्षणसंयुक्त ऋषिभिः परिवारितः ॥५५॥
अर्थार्थिभ्योऽददात्काले यथाशास्त्रं च दक्षिणाः। स्वलङ्कृतेभ्यो वप्रुत्थ्य गोधनुर्गजवाजिनः ॥५६॥
कामधेनुमलङ्कृत्य गुरवे दातु मुद्यतः । वसिष्ठस्तु चिन्तयामास वसिष्ठाङ्गश्चयेरिति ॥५७॥
अस्ति मे नन्दिनी नाम्नी कामधेनुसुता शुभा । तस्याः प्रसोतिरेवेयं मया पूर्वं समर्पिता ॥५८॥
अस्यैवास्तु कामधेनुर्गवां योग्यो रघूत्तमः । वर्जयित्वा स्वलङ्कारान्सीतां याचेऽथ भामिनीम् ॥५९॥
याचाम्यहं शुभां सीतां सालङ्कारां सुदक्षिणाम् । यं दातुं गच्छेयाद्दर्शयिष्येऽहमहं जनान् ॥६०॥
इति निश्चित्य स गुरुमृद्रा प्राह रघूत्तमम् । संप्रति किं वृथादानेन तृप्तिर्न मे भवेत् ॥६१॥
यदि दास्यसि देया मे सासाऽलङ्कारा शुभा सीता। तन्निश्चलम्मन्ये नान्यैर्गवाशतनैरपि ॥६२॥
तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठस्य जनास्तदा । हाहाकारं महञ्चक्रुर्विषण्णा भयविह्वलाः ॥६३॥
केचिदूचुर्गमिष्ठोऽयं किं भ्रांतो जठरोऽथ किम्। केचिदूचुर्विनोदोऽयं कुतोऽस्मिन्मुनिभाषितः ॥६४॥
केचिदूचू राघवस्य धैर्यं पश्यन्त्ययं मुनिः । केचिदूचु सघोऽथ किं करिष्यति पश्यताम् ॥६५॥
एतस्मिन्नन्तरे रामः श्रुत्वा तत्त्वं गुरोर्वचः । सत्यं संजया सीतामाहूय गुरूसन्निधौ ॥६६॥
साथ श्रीरामको आचमन कराकर स्नान कराया ॥४८॥ तदनन्तर मार्गमें पहले अवधूतके लाये हुए विचित्र तीर्थोंके जलसे उन्हें स्नान कराया ॥४९॥ उस समय मधुरोक नगाड़ाहरू राग-साथ देवताओंके नगाड़े भी बजने लगे और देवता ऋषि, पितर मेघतुल्य पुष्प बरसाने लगे ॥५०॥ तथा वर्णाश्रमी लोग रामतार्थमें स्नान करने लगे। समस्त वर्णों भी वहाँ स्नान करके अपने पातकोंसे छूट गये ॥५१॥ इसके बाद राम नवीन रेशमी वस्त्र पहिन तथा हाथोंमें सुन्दर कंकण बाँधकर अत्यन्त सुशोभित होने लगे ॥५२॥ दोनों बाजुओंम केयूर, कानोंमें कुण्डल, गलेमें मुक्ताहार तथा कमरमें करधनी और पैरोंमें रत्नजड़ित नूपुरोंको पहनते हुए सीताजी भी अत्यन्त सुशोभित हो रही थीं ॥५३॥ भगवान् राम हृदयपर चिन्तामणि और कण्ठमें कौस्तुभ मणि दक्षिण हुए थे । इस विलासपूर्ण सौंदर्यकी कान्ति चमत्कृत हुए कोटि सूर्योंकी कान्तिके समान तेजस्वी श्रीरामचन्द्र ऋषियोंगणोंसे परिवेष्टित होकर श्वेतच्छत्र लगाये हुए श्रेष्ठ आसनपर सीताके साथ बैठ गये ॥५४॥ ५५॥ तदनन्तर अर्थियोंकी याचनाके अनुसार और ब्राह्मणोंको अलंकृत करके व शास्त्रानुसार गो, भूमि, घोड़े एवं हाथी दान देने लगे ॥५६॥ जब वे कामधेनुको भी अलंकृत करके गुरु वसिष्ठको देनेके लिए उद्यत हुए, तब वसिष्ठ विचार करने लगे- ॥५७॥ मेरे पास इनकी कन्या नन्दिनी है ही, तब इससे मेरा क्या अर्थ सिद्ध होगा। मुझे इसका कोई प्रयोजन नहीं है। यह कामधेनु राम ही के पास रहे तो अच्छा हो। क्योंकि इसके योग्य राम ही हैं। इसको छोड़कर मैं सुवर्ण आदि अलङ्कारोंसहित सालंकृता एवं सुरूपा सीताको मांगता हूँ। ऐसा करके मैं आज रघुकुलमें अपनी शक्ति को प्रदर्शित करूँगा ॥५८-६०॥ ऐसा निश्चय करके वसिष्ठजी बोले -क्या आप कामधेनु दान करेंगे? इससे मेरी तृप्ति नहीं होगी ॥६१॥ यदि देना ही हो तो अलङ्कारोंसे सुशोभित सीताको दीजिये, उसके देनेसे मुझे तृप्ति होगी। अन्य सैकड़ों स्त्रियोंसे भी मेरी तृप्ति न होगी ॥६२॥ इस प्रकार ऋषि वसिष्ठके वचन सुनकर विषण्ण एवं भयविह्वल जनता महान् हाहाकार करने लगी ॥६३॥ जनता कहने लगी-"मालूम पड़ता है कि बूढ़ा बोमट पागल हो गया है" "नहीं भाई' किसीने कहा "ऋषिने रामसे मजाक किया है" ॥६४॥ कोई कहने लगा-'ऋषि रामजीके धैर्यको आजमा रहे हैं"। कोई कहन
१४० आनन्दरामायणे [ सर्गः ८
सीतायाः स्वकरेणैव धृत्वा वामकरं मुदा । सभार्यो राघवः प्राह वसिष्ठं तोषयन्मुदा ॥६७॥ सीतादानमन्त्रो वक्तव्यः सीतादानं करोमि ते । तथेति प्रतिगृह्णेऽस्तु वसिष्ठश्च यथाविधि ॥६८॥ अङ्गीकृत्य सीतादानं राघवेण समर्पितम् । चकितं च तदाऽभूदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥६९॥ दत्तमार्गे न कस्यासीत्तदानींनिश्चितिश्चन । तदा सीतां मुनिः प्राह मत्सन्निधौ तिष्ठ बालिके ॥७०॥ मम दत्ताऽसि रामेण त्वां मन्येऽहं सुतोपमाम् । तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा सीता सा खिन्नमानसा ॥७१॥ शङ्क्यन्त्यनेकशः साध्वी मुनेः पृष्ठे ह्यपाविशत् । बाष्पाश्रुपूर्णनेत्रा सा रोमाञ्चितविग्रहा ॥७२॥ ततो रामः पुनः प्राह वसिष्ठं विनयान्वितः । रुद्राणीं सुरभिं चापि सीतायै हर्षितः पुरा ॥७३॥ मया तोषेण कैलासे मन्मथेशोपयाचिनी । मयाऽपि दातुमानीता तच्छ्रुत्वा गुरुह्यब्रवीत् ॥७४॥ राम राम महाबाहो त्वयि दाढर्यं च दर्शितम् । याचिता तव पत्नीयं मया तेऽस्तु पुनः शुभा ॥७५॥ अस्याः कुरु तुलामद्य सुवर्णेन रघूत्तम । अष्टाङ्गं प्रतुलितं सीतया रुद्रप्रमुत्तमम् ॥७६॥ मां दत्त्वैव त्वया ग्राह्या पुनः सद्यदि मद्विरा । अन्यत्किञ्चिच्छृणुष्व त्वं वचनं यन्मयोच्यते ॥७७॥ धेनुं चिन्तामणिं सीतां कौस्तुभं पुष्पकं पुरीम् । स्वयं राज्य मयोध्यां त्वं येन कस्य प्रदास्यसि ॥७८॥ अग्रे कदा तदाऽऽज्ञा मे त्वया लुप्ता भविष्यति । ममलाभहृदोषेण बहुक्लेशा भविष्यसि ॥७९॥ मदुक्तैः समधी राजन् विना यत्कर्त्तुमर्हसि । तत्तद्दत्त्वा विप्रेभ्यो त्वं सुखं प्रविचारतः ॥८०॥ तद्गुरोर्वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूत्तमः । सीतां तुलायामारोप्य सुवर्णेनाप्यतोलयत् ॥८१॥ तुलितां प्रतिजग्राह गुरोः साध्वी स्मिताननाम् । दिव्यालंकारहीनां तां कंचुकीवस्त्रसंवृताम् ॥८२॥ तदा निनेदुर्वादित्राणि ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः । सुरस्त्रियो विमानस्थाः सीतारामौ मुदान्विता ॥८३॥
लगा—"देख, अब रामजी क्या करते हैं" ॥६५॥ इस तरह गुरुका वचन सुना तो रामजीने हंसकर संकेतसे सब राजा और गुरु वसिष्ठको बुला लिया ॥६६॥ इसके अनन्तर सभार्य्य हो आनन्दपूर्वक अपने हाथसे सीताका हाथ पकड़कर गुरुजीका प्रसन्न करते हुए बोले ॥६७॥ 'गुरुदेव ! आप सीतादानका मन्त्र बोलिये, मैं सुन कर दान करता हूँ' वसिष्ठजीने 'तथाऽस्तु' कहकर रामके द्वारा दिये हुए सीतादानको यथाविधि स्वीकार कर लिया । उस समय सम्पूर्ण स्थावर-जङ्गम जगत् आश्चर्य्य चकित रह गया ॥६८॥६९॥ उस समय सारा संसार चित्रलिखित सा हो गया, किसी को अपनी देहकी भी सुधि नहीं रही। तब मुनि वसिष्ठ सीतासे बोले—बेटी ! मेरे पीछे आकर बैठो ॥७०॥ रामजीने दानमें मुझे दान किया है। मैं तुमको पुत्री की तरह मानता हूँ । इस तरह मुनिका वचन सुनकर दुःखिता साध्वी सीता मुनिके पीछे जाकर बैठ गयीं। उस समय उनके रोंगटे खड़े हो गये और वे फूट-फूटकर रोने लगीं ॥७१॥७२॥ तदनन्तर चित्तमें रामजी सोचने लगे कि मैंने प्रसन्न होकर कैलास पर्वतपर रुद्राणीकी सम्मति पा दी थी। अतः इस मनस्तापदायिनी रुद्राणीको भी लेलेंगे, क्योंकि आपको देनेके लिए ही मैंने इसको मंगाया था। यह सुनकर गुरु वसिष्ठ बोले— ॥७३॥७४॥ हे राम ! हे महाबाहो ! मैंने आपकी जानबूझके लिए ही सीताको मांगा था। अतएव अब मेरे द्वारा दी हुई यह आपकी भार्या हो जाय ॥७५॥ हे रघूत्तम ! सुवर्णके बराबर इसको तौलिये, आठ बार तोलनेपर जितना सुवर्ण हो, उस सब टक्कर मेरे प्रणामसे आप पुनः सीताको ले लें। और भी जो मैं कहता हूँ सुनिये ॥७६॥७७॥ धेनु, कामधेनु, चिन्तामणि, सीता, कौस्तुभ रत्न, पुष्पक विमान, अयोध्यापुरी और अपना राज्य यदि आप किसी को दोगे तो आगे अतीवगोत्रय-दोषसे अत्यन्त दुखी होवेंगे । क्योंकि आगेरुक आपके कथा में न जाने क्या बात कही है ॥७८॥७९॥ अतः हे राजन ! मुनिदिष्ट वस्तुको छोड़कर जो इच्छा हो, बिना विचार ब्राह्मणों को देकर आप सुखी हो ॥८०॥ इस तरह गुरुके वचन सुनकर रघूत्तम रामने कहा—'बहुत अच्छा गुरुदेव' और सीता का आठ बार सुवर्ण से तौलकर उनसे वापस ले लिया, तथा सब केवल कंचुकी वस्त्र पहने तथा दिव्यालंकारों से रहित भी सीता प्रसन्न हो गयीं। इसके अनन्तर बाजे बजने लगे और विमानपर बैठी हुई देवांगनाए प्रसन्न होकर सीतारामके ऊपर पुष्पवृष्टि करने
सर्गः ९ ]
सर्गः ९ ] यज्ञकाण्डम् २४१
पूर्वाधिकानलंकारान्वस्वदेहे जानकी दधौ । जनाः सर्वे सुसंतुष्टास्तदाऽऽसन्मुदिताननाः ॥८४॥ अथ सीता पतिं नत्वा तत्पार्श्वे सस्थिताऽभवत् । स्मिताननाऽऽनन्दमग्ना लज्जिता रामलोचना ॥८५॥ ततो रामोऽप्यनेकानि कृत्वा दानानि बिस्तरात् । ऋत्विक्सदस्यमुख्यादीनानर्च्यभिगणैर्वरैः ॥८६॥ स्वीयान्भ्रातृन्नृपान्मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः । अभीक्ष्ण पूजयामास वस्त्रालंकारभूषणैः ॥८७॥ सर्वे जनाः सुललितोन्मणिकुण्डलस्रग्भूष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घहाराः । नार्यश्च कुण्डलयुगालकदत्तपुष्पवस्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः ॥८८॥ इति श्रीमत्सतचिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्डे अवभृथोत्सववर्णनं नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
नवमः सर्गः
(अश्वमेध महायज्ञकी समाप्ति)
श्रीरामदास उवाच
श्रीरामेऽवभृथस्नाते शंभुर्ब्रह्मादिभिः सुरैः । रामं वेदस्तवैः स्तुत्वा प्रत्युवाच पुरः स्थितः ॥ १ ॥ अद्य धन्या वयं सर्वे यत्त्वां स्नानं सुमंगलम् । पश्यामो याज्ञ्यवभृथे सीतया बन्धुभिः सह ॥ २ ॥ अस्माकं हर्षकालोऽयं देवदेव दयानिधे । तस्मादयं सदा पुण्यः श्रेष्ठकालो भविष्यति ॥ ३ ॥ त्वं चाप्यंगीकुरुष्वाद्य देह्यस्मभ्यं सुबहून्वरान् । अन्यच्चात्र प्रत्यहं येन ते दर्शनं भवेत् ॥ ४ ॥ तथा कुरु रघुश्रेष्ठ तीर्थायास्मै वरान्प्रद । अन्यानि चत्वया पूर्वं यानि भूम्यां कृतानि हि ॥ ५ ॥ यात्राकाले सुतीर्थानि लिंगान्यपि निजाख्यया । तेषामपि वरानद्य वद त्वं मम वाक्यतः ॥ ६ ॥ पुरीषु श्रेष्ठाऽयोध्या स्याद्याच्याद्य राघव । नदीषु सरयूः श्रेष्ठा वरैः कार्याऽथ मन्दिरा ॥ ७ ॥ तच्छ्रुवचनं श्रुत्वा प्रहस्य रघुनन्दनः । हर्षकालेऽब्रवीद्वाक्यं यत्त्रैलोक्योपकारकम् ॥ ८ ॥
लगीं ॥ ८२-८३॥ जब जानकीजीने पहलेसे भी अधिक आभूषणोंको अपने शरीरम पहिना तो उससे जनता अत्यन्त सन्तुष्ट हुई ॥ ८४ ॥ इसके बाद पतिको प्रणाम करके हँसती हुई माताजी आनन्दमग्न होकर लज्जापूर्वक रामके पास बैठ गयीं । तदनन्तर रामजीने खूब दान दिये एवं ऋत्विक, सदस्य, राजे, मित्र, सुहृद् तथा अपने भाई-बन्धुओंका वस्त्रामूषणोंसे भली भाँति सत्कार किया ॥ ८५ । ८६ । उस समय रामजीके यज्ञमें सब पुरुष मनोहर मणियोंसे जटित कुण्डलों एवं मालाओंको पहिन तथा बहुमूल्य पगड़ी कञ्चुकी और दुबटोंम सुशोभित हो रहे थे। इसी तरह कुण्डल, रत्नजटित आभूषण तथा झांवाकी मेखला (तगड़ी) से सुशोभित स्त्रियं भी विराज रही थीं ॥ ८७ । ८८ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे यागकाण्डे नव रामतेजपाण्डेयकृत-'ज्योत्स्ना' भाषाटीकायामवभृथोत्सववर्णनं नाम अष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
श्रीरामदासजी कहने लगे—श्रीरामने जब अवभृथ स्नान कर लिया, तब ब्रह्मादि देवोंके साथ महादेव रामजीकी स्तुति करके कहने लगे—॥ १ । आज हम लोग धन्य हैं, जो सीता एवं बन्धुओंके सहित आपको यह अश्वमेधका अवभृथ स्नान किये हुए देख रहे हैं, जो अतन्त मंगलकारक है । २ हे देवदेव ! हे कृपानिधे ! यह समय हम लोगोंके लिए बड़ा हर्षप्रद है। अतः यह सदा अत्यन्त श्रेष्ठ और पुण्यवर्द्धक होगा । ३ ॥ आप भी इसको अङ्गीकार करें और इसके लिए अच्छे एवं बहुतसे ऐसे वर दें कि जिससे हमलोगोंका प्रतिदष आपका दर्शन मिलता रहे ॥ ४ । हे रघुश्रेष्ठ ! आप इस तीर्थके लिए भी बहुतरे वरोंको द । यात्रा करते समय पहले भी आपने जिन तीर्थों एवं लिंगोंको स्थापित किया है, उनको भी मेरे कहनेसे आप वरदान दें ॥ ५ । ६ ॥ हे राघव, आज मेरे कहनेसे आप ऐसा कह दीजिये कि सब नागरिकोंके लिए श्रेष्ठ यह अयोध्या नगरी है एवं
२५२ । आनन्दरामायणे [ सर्गः १
श्रीराम उवाच
यत्प्रार्थितं त्वया शंभो तदेव हृदि मे स्थितम् । शृणुष्व वचनं मेऽद्य यत्पुनःप्रोच्यते शुभम् ॥ ९ ॥
सर्वेषामेव मासानां श्रेष्ठश्चायं मधुर्भवेत् । वैशाखात् कार्त्तिकः श्रेष्ठः कार्त्तिकान्माघ एव च ॥ १० ॥
माघमासाद्वरश्चायं चैत्रमासो भविष्यति ।
चैत्रमासेऽभवज्जन्म मम यस्मात्तथा पुनः ॥ ११ ॥
वाजिमेधावभृथेषु स्नानेनापि विशेषतः । सर्वेषामधिकश्चास्तु मधुस्ते वाक्यगौरवात् ॥ १२ ॥
चैत्रमासे कृतं दानं हुतं स्नानं विचिन्तितम् । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमदोभ्यासां विशेषतः ॥ १३ ॥
सर्वासु प्रथमा चेयं पुरीषु नगरी मम । अयोध्या मुक्तिदात्री तु भविष्यति शिरा मम ॥ १४ ॥
अन्यत्र यत्कृतं पुण्यं षष्टिप्रवत्सरैः शुभम् । तदत्र दिवसेकेन भविष्यति नृणां सदा ॥ १५ ॥
पुरीणां मधुरा श्रेष्ठा गङ्गाध्मानो शुभप्रदा ।
त्वयाऽस्यै याचितो यस्माद्वरश्चेहसदागतः ॥ १६ ॥
तव वाक्याद्गौरवेण तव काश्याः शताधिका । भविष्यति पुरी चेयमयोध्या मम वल्लभा ॥ १७ ॥
नदीषु सरयूश्चेयं श्रेष्ठाऽस्तु वचनान्मम । सरयूसदृशी नान्या नदी भूता भविष्यति ॥ १८ ॥
अस्मादग्रे मया चेदं रामतीर्थं विनिर्मितम् । निजतेजःप्रभावेन तीर्थेषु मुकुटोपमम् ॥ १९ ॥
भविष्यति न सन्देहः सर्वपातकनाशनम् ।
तथा यानि पृथिव्यां हि मया तीर्थानि वै पुरा ॥ २० ॥
लिंगान्यपि स्वीयनाम्ना कृतानि तानि शंकर । स्नाने दर्शनावर्चामुक्तिदान्यत्र संतु वै ॥ २१ ॥
रामतीर्थे चैत्रमासे प्रत्यब्दं भुवि मानवै । स्नातव्यं विधिवता सम्यद्यतियमैर्यम व स्यतः ॥ २२ ॥
यत्फलं ह्यश्वमेधेन यद्गोमेधेन वै फलम् । यत्फलं सोमयागेन तच्चैत्रेऽत्रावगाहनात् ॥ २३ ॥
सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यं स्नानदानतः ।
तन्पुण्यं स्यान्मधौ स्नानादयोध्यायां सुरेश्वर ॥ २४ ॥
नदियोंमे उत्तम सरयू नदी है । शिवजीका यह कथन सुनकर प्रसन्न हुए राम सदन विदुक्तोपकारिणी वाणी बोले ॥ ७ ॥ ८ ॥ श्रीरामने कहा-हे शम्भो ! आप जो चाहते हैं, वही मेरे भी मनमें है। अब मेरी बात सुनिये। मैं हर्षपूर्वक यह कल्याणमय वाक्य कहता हूँ । ९ । सम्पूर्ण मासोंमें श्रेष्ठ यह चैत्र मास होगा। वैशाखसे कार्तिक, कार्तिकसे माघ एवं माघ महीनासे भी चैत्र श्रेष्ठ होगा। इसी मासमें मेरा जन्म हुआ है। इसलिए भी यह चैत्र मास श्रेष्ठ है । १० । ११ । अश्वमेधका अवभृथ स्नान होने तथा आपके वाक्यगौरवसे भी यह महीना सबसे श्रेष्ठ होगा ॥ १२ ॥ चैत्र मासमें यहाँ स्नान-दान आदिमं कोटिगुण फल होगा। अभ्यासमें किया हुआ सुकर्म तो और भी अधिक पुण्यप्रद होगा ॥ १३ ॥ सब मेरी पुरी ममें यह शिरोरूप उत्तम है तथा मेरी वाणीसे यह मुक्तिदात्री भी अवश्य होगी । १४ । और जगह किया हुआ पुण्य ६० वर्षमें फलदायक होता है, किन्तु यहाँ किया हुआ पुण्य एक ही दिनमें फलद होता है ॥ १५ ॥ सब पुरियोंमें शुभप्रद पुरी मधुराको श्रेष्ठता क्योंकि आपने मुझसे वर मांगा है ॥ १६ ॥ अतएव आपके वाक्यगौरवसे यह मेरा प्रिया अयोध्यापुरी गुणोंमें आपकी काशीसे भी सौगुना श्रेष्ठ होगा ॥ १७ ॥ मेरे वचनसे सरयू श्रेष्ठ नदीयोंमें श्रेष्ठ होगी। सरयू जैसी नदी न है और न होगी ॥ १८ ॥ इसमें भी मेरा बनाया हुआ यह रामतीर्थ अपने प्रभावसे सम्पूर्ण तीर्थोंमें मुकुट सदृश होगा ॥ १९ ॥ हे शङ्करजी ! मैंने अपने नामसे भूमिपर जितने भी तीर्थ एवं शिवलिंग स्थापित किये हैं वे सब स्नान-दर्शन एवं पूजनसे मुक्ति देनेवाले तथा सर्वपापनाशक होंगे। इसमें कोई सन्देह नहीं है। २० । २१ ॥ मनुष्योंको प्रतिवर्ष चैत्र मासमें विधिवतर्क, यम नियमादिके साथ रामतीर्थ में स्नान करना चाहिये । २२॥ अश्वमेध, गोमेध एवं सोमयाग करनेसे जो फल प्राप्त होता है, वही फल रामतीर्थपर स्नान करनेसे मिल जाता है ॥ २३ ॥ सूर्यग्रहणके समय कुरुक्षेत्रमें स्नान-दान करनेसे जो फल होता है, वही फल चैत्रम अयोध्यास्नान करनेसे
सर्गः ९ ] २४३
सर्गः ९ ] २४३
अयोध्यायां रामतीर्थे सरय्वाप्लवनेन ये । दैवाद्यस्मिन् जनो मग्नास्ते नरा मोक्षभागिनः ॥ २५॥
यथा माघे प्रयागे हि स्नातव्यं सुखमिच्छता। काशिकायां तथा ज्ञेयं पंचगंगाजले स्मृतः ॥ २६॥
द्वारकायां यथा प्रोक्ता वैशाखे गोमती-नदी।
अयोध्यायां रामतीर्थे तथा चैत्रे समाह्वयम् ॥ २७॥
करणीयं नरैर्भक्त्या वचनान्मम सर्वदा। मासेषु च मासेषु प्रथमः सकलैर्जनैः ॥ २८॥
एतावत्कालपर्यन्तं मार्गशीर्षः प्रगीयते । अद्यारभ्य मधुश्चायं प्रथमः नृपतिष्वपि ॥ २९॥
यथा देवेषु प्रथमस्त्वं महेश्वरतथा मधुः।
मासेषु प्रथमश्चास्तु तथाऽयोध्या पुरीष्वपि ॥ ३०॥
चैत्रे मासे तु संप्राप्ते सर्वे देवाः सवासवाः। बहिर्न्नैव समाश्रित्य तिष्ठध्वं हि ममाज्ञया ॥ ३१॥
प्रत्यब्दं चैत्रमासेऽत्र मधेर्त्तानां समागताः। आगन्तव्यं तथा सर्वैर्लोकांस्त्वत्स्वामिभिः ॥ ३२॥
वार्द्धातुरैः स्त्रीभिर्येषां यन्मन्निधौ मम। रामतीर्थे प्रसव्यं सर्वत्र भुवि शङ्कर ॥ ३३॥
चैत्रमासेऽवगाहाथं वचनान्मम सर्वदा।
इति रामवचः श्रुत्वा गिरिजा प्राह जानकीम् ॥ ३४॥
सीते वरस्त्वया देया इदानीं वचनान्मम। नारीणां च हितार्थं हि सर्वलोकोपकारकाः ॥ ३५॥
पार्वत्या वचनं श्रुत्वा जानकी प्राह सादरम् । पृथिव्यां मम तीर्थानि यानि सन्ति सहस्रशः ॥ ३६॥
अत्रापि च महत्श्रेष्ठं यत्र स्नानं मयाऽधुना ।
तेषु चैत्रतृतीया या यावद्वैशाखसप्तमी ॥ ३७॥
सिता तृतीयाऽक्षय्याख्या तान्तस्त्रीभ्यस्तु मद्धरम्। स्नानार्थं शीतलंगौरीमंडपं स्थानमुत्तमम् ॥ ३८॥
सौभाग्यदं ममप्रेष्ठं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्। सर्वत्र रामतीर्थस्य वामे तीर्थं ममास्ति हि ॥ ३९॥
इति दत्त्वा वरन्सीताऽऽसीत्तूष्णीं रामसन्निधौ।
ततो गर्म गुरुः प्राह गन्तव्यं यत्नमूटमम् ॥ ४०॥
प्राप्त होता है ॥ २४ ॥ जो अयोध्याके सरयुजलके रामतीर्थमें स्नान करते हैं, वे मोक्ष प्राप्त करते हैं ॥ २५ ॥ जो फल माघमासमें प्रयागस्नानका है काशिका काशीका पंचगंगाके स्नान करनेका है और द्वारकामें चैत्रमासपर गोमतीस्नानका जो फल है, वही फल अयोध्याके रामतीर्थपर चैत्र मासमें स्नान करनेका है ॥ २६ । २७ ॥ आजसे जगत मेरे कहनेसे यह सब लोग चैत्रको पहला महीना समझें ॥ २८ ॥ आज तक मार्गशीर्ष ( अगहन ) सबसे प्रथम मास माना जाता था, पर आजसे चैत्र प्रथम मास समझा जायगा ॥ २९ ॥ जैसे देवताओंमें पहले आप ( शिव ) हैं, इसी तरह मासोंमें प्रथम चैत्र और पुरियोंमें प्रथम अयोध्या समझी जायगी ॥ ३० ॥ जैसे इस समय आप लोग यहाँ आये हैं उसी तरह प्रतिवर्ष चैत्र मासमें आवें और मेरी आज्ञासे सरयू तटपर आश्रम बनाकर निवास करें ॥ ३१ । ३२, बूढ़े आतुर ( रोगी ) एवं स्त्रियें भी जिसके पास जो कुछ हो, उसी वस्तुको श्रद्धाभक्तिसे भेट देने तथा चैत्रमासम स्नानार्थ यहाँ आया करें । ३३ ॥ ३४ ॥ इस प्रकार रामके वचन सुनकर पार्वती जी सीता से बोलीं- हे सीते ! आप भी इस समय मेरे कहनेसे सर्वलोकोप-कारक एव विशेष करके स्त्रियोंका हितकर वर प्रदान करें ॥ ३५ ॥ इस प्रकार पार्वतीके वचन सुनकर सीताजी बोलीं- पृथिवीपर जितने भी मेरे तीर्थ हैं और यहाँपर जो महाश्रेष्ठ तीर्थ है, जिसमें मैंने स्नान किया है, उन सब तीर्थों में चैत्रकी तृतीयासे लेकर वैशाखकी शुक्ल तृतीया पर्यन्त स्त्रियोंको स्नान करना चाहिये । यह अक्षय्ययोग स्नान कहाता है। यह स्नान सर्व मास होता है। यह स्नान सौभाग्य देनेवाला एवं पुत्रपौत्र वर्द्धक है। सब जगह रामतीर्थके वामभागमे मेरा तीर्थ है ॥ ३६-३९ ॥ इस प्रकार वर देकर सीताजी चुप हो गयीं, इसके बाद गुरु वशिष्ठ रामजीसे बोले
| २७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ |
|---|
तद्गुरोर्वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूद्वहः। आरुरोह रथं शीघ्रं सीतयार्त्विज्जनैः सह ॥४०॥
ततो नेदुर्मुन्दुभयो भेरीणां निःस्वनास्ततः। मृदंगपणवादीनां महाघोषाः समंततः ॥४१॥
वेदघोषाश्च सर्वत्र जयशब्दा द्विजेरिताः।
बभूवुर्मेघशब्दाश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥४२॥
नानोत्सवः पूर्ववच्च कौतुकादि समन्ततः। पश्यन्ययौ रामचन्द्रः शनैरध्वरमण्डपम् ॥४३॥
अवरुह्य रथाच्छीघ्रं नीत्वारित्नि प्रक्षिप्तवान्। यत्तत्कुण्डे रामचन्द्रः सीतयार्त्विज्जनैः सह ॥४४॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा वस्त्रैराभरणैः फलैः।
कृत्वाऽग्न पूजनं चापि यज्ञपात्राणि राघवः ॥४५॥
ततो विसर्जयामास यज्ञान्ते दक्षिणां बहु दातुं तानृत्विजः सर्वान् सौमित्रिंचोचेऽब्रवीत् ॥४६॥
कोशागारं लक्ष्मणाद्यः सर्वे मे ऋत्विजस्त्वया। नीत्वा द्वारान्निराकृत्य तूष्णीं स्थेयं ततः परम् ॥४८॥
यथेच्छयाऽमितं येन गृहीतमुत्तमं वसु।
तस्याश्रमे प्रापणीयं वाहनैश्च त्वया ॥४९।
ततो मुनिजनान् सर्वान् देयं विपुलहृष्टवतः। तद्रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणोऽपि तथाऽकरोत् ॥५०॥
ततो विसर्जयामास भोजयित्वा रघूत्तमः। ऋत्विजस्तान् समुक्तानान् वाजिमेधाख्यकर्मणि ।५१॥
ततो रामोऽमरान्सर्वान् शिवादयान्त्विज्विदैर्निजैः। पूजयामास विधिवद्वस्त्राल्कारवाहनैः । ५२ ।
ददौ कोशान्यत्तुङ्गान् केषां च शिविकां ददौ।
केषां रथांश्चाजांन्केषां ददौ वस्त्रस्तथाऽपरान् ॥५३॥
एवं पृथ्वीपतींश्चापि मात्रशेषान् ससेवकान्। वस्त्रैरम्लङ्घणैर्यत्नैः पूजयामास भोजनैः ॥५४॥
ततो रामः स्वशंगारे दिव्यवस्त्राणि सन्दधौ। तदा तं पूजयामसुर्बलिभिर्विवुधा नृपाः ॥५५॥
कि अब यज्ञमण्डपको चलना चाहिये ॥४०॥ इस तरह गुरुजीके वचन सुने तो राम 'तथास्तु' कहकर शीघ्र सीता एवं ऋत्विक् लोगोंके साथ रथपर चढ़े ॥४१॥ उस समय नगाड़े बजने लगे, भेरीके शब्द होने लगे और मृदंग-पणव प्रभृति वाद्योंके घोषसे सब दिशायें व्याप्त हो गयीं ॥४२॥ ब्राह्मण वेदघोष तथा जयजय-कारके शब्द करते हुए वैदिक मन्त्रोंका उच्चारण करने लगे और अप्सरायें नाचने लगीं। ॥४३॥ पहलेकी तरह विविध उत्सवों एवं कौतुकोंको देखते हुए राम शनैः शनै यज्ञमण्डपपर गये ॥४४॥ वहाँ उन्होंने शीघ्र रथसे उतरकर साथकी अग्निको यज्ञकुण्डमें छोड़ दिया। बादमें सीता एवं ऋत्विजोंके साथ पूर्णाहूति करने लगे। उन्होंने वस्त्र-आभूषण एवं फलोंसे अग्निका पूजन करके यज्ञपात्रोंका विसर्जन कर दिया और यज्ञान्तेम ऋत्विजोंको विपुल दक्षिणा देनेकी आज्ञा देते हुए रामने लक्ष्मणसे कहा- ॥४५॥ ४६ ॥ ४७॥ हे लक्ष्मण ! इन सब ऋत्विजोंको कोषागारमें ले जाकर वहाँके पहरेदारोंको हटा दो और तुम चुपचाप अलग खड़े हो जाओ ॥४८॥ जिसको जितनी इच्छा हो, उसको बिना रोक टोक उतना द्रव्य ले लेने दो। लिया हुआ द्रव्य वाहनोंके द्वारा इनके आश्रमपर पहुँचावा दो ॥४९॥ फिर खुशहाथ मुनियोंको दान दो। इस तरहका वचन सुनकर लक्ष्मणने भी रामजीके कथनानुसार ही दान दिया ॥५०॥ तदनन्तर अश्वमेध यज्ञमें जिनका वरण हुआ था, उन ऋत्विजोंको भोजन कराके रामजीने विसर्जित किया ॥५१॥ इसी तरह समस्त देवताओंको भी विधिवत् वस्त्र-अलंकारोंसे पूजित करके विसर्जित कर दिया ॥५२॥ उनमें से किसीको रामचन्द्र-जीने खजानेके हाथ धोड़े दिये, किसीको अच्छी-अच्छी पालकी दी, किसको हाथी, किसीको घोड़े और अच्छे-अच्छे कपड़ों तथा गहनोंका उपहार देकर सम्मानित किया ॥५३॥५४॥ इसके अनन्तर रामचन्द्रजीने स्वयं कपड़े पहने। उस समय समस्त देवताओं तथा राजाओंने नाना प्रकारकी भेंट देकर रामचन्द्रजीका
सर्गः ९] यागकाण्डम् २४५
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः ।
द्यौः क्षितिः सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥५६॥
सीतया च महाराजः सुवासाः साध्वलंकृतः । भ्रातृभिः सेव्यमानः स विरजेऽग्निरिवापरः ॥५७॥
तस्मै जहार धनदो हैमं वीरवरासनम् । वरुणः सलिलस्रावि सातपत्रं शशिप्रभम् । ५८।
वायुश्च बालव्यजने धर्मः कीर्तिमयीं सजम् ।
इन्द्रः किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमन यमः । ५९॥
ब्रह्मा अक्षयमयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । दशचन्द्रमसिं रुद्रः शतचन्द्रमथास्विका । ६०॥
सोमोऽमृतमयान्कुम्भांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् । अग्निरराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिक्षून् ॥६१॥
भूः पादुके योगमयी द्यौः पुष्पावलिपन्नहम् ।
नाट्यं सगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचराः । ६२॥
ऋषयश्चाशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खमाम्बुजम् । सिन्धवः पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मनः ॥६३॥
ततो ददुर्नृपाः सर्वे स्पन्दनांस्तुरगान् गजान् । शिविकागोवृषान् खड्गान् दासीर्दासांस्तथोष्ट्रकान् ॥६४॥
सीतायै नृपपत्न्यश्च देवपत्न्यः सहस्रशः ।
वस्त्रालङ्कारयानानि माङ्गल्यान्यथ कंचुकीः ॥६५॥
क्रीडोपकरणादीनि ददुस्ताः पक्षिंपजग्रन् । ततस्तैः पूजित सर्वैः सीतया रघुनायकः ॥६६॥
आरुरोह रथ दिव्यं वन्दिना वन्दिभिः स्तुतः । स्वस्वांभिनृपपत्नीविमानेन मुनीश्वराः ॥६७॥
त्रिदिवस्यः ययुः सर्वेऽयोध्यायां नृपतेर्गृहम् ।
ततो रामो रथेनैव पूर्वोक्तेनरुपेः शनैः ॥६८॥
विवेश नगरीं रामः स्तुतः सूतैश्च मागधैः । छत्रं दधार सौमित्रिर्मुक्ताजालविराजितम् ॥६९॥
भरतस्तालव्यजनं शत्रुघ्नश्चामरद्वयम् । ताम्बूलपात्रं सुग्रीवस्तोयपात्रं तु वायुजः ॥७०॥
नलः हीभनपात्रं च वालिजो मुकुरं वरम् ।
वामःकोशं राक्षसेन्द्रो धूपपात्रं हि जाम्बवान् ॥७१॥
पूजन किया। संसारकी नदियां, पर्वत, समुद्र, हाथी, घोडे, मृग, पक्षी, आकाश और पृथ्वीपर रहनेवाले सब प्राणियोंने अपनी-अपनी सामर्थ्यानुसार भगवान्को भेंट दी। उस समय रामचन्द्रजी सीताजीके साथ सिंहासनपर बैठे हुए थे। चारों भाई उनकी सेवामे तल्लीन थे। रामचन्द्र उस समय दूसरे अग्निके सदृश देदीप्यमान दीख रहे थे। ५५-५७। उस समय भगवान्को कुबेरने एक सोनेका सिंहासन दिया। वरुणदेवने जलकी वर्षा करनेवाले और चन्द्रमाकी नाईं उज्ज्वल छत्र दिया। वायुने चमर दिया। धर्मराजने माला दी। इन्द्रने एक बहुमूल्य किरीट दी। यमराजने दण्ड दिया। ब्रह्माने कवच दिया। सरस्वतीने हार दिया। उसी तरह रुद्रने दस बारदानी एक तलवार, पार्वतीजीने शतचन्द्र तलवार, चन्द्रमाने अमृतभरे घड़े, त्वष्टा (विश्वकर्मा) ने एक सुन्दर रथ, अग्निने अग्निकी तरह चमकता हुआ आजगव नामक एक धनुष, सूर्यने तेजोमय बाण, पृथ्वीने योगमयी पादुकाएँ, आकाशने फूलोंके ढेर, गन्धर्वोंने नाच-गाने-बाजे आदि, ऋषियोंने सत्य आशीर्वाद, समुद्रने शंख, नदियों तथा बड़े-बड़े नदों और पर्वतोंने भगवान्को रथके रास्ते दिये। ५८-६३॥ इसके अनन्तर राजाओंने रथ, हाथी, घोड़े, पालकी, गाय, बैल, खड्ग, दास और ऊँट आदिके उपहार दिये। फिर राजाओंकी रानियों और देवताओंकी देवियोंने नाना प्रकारके वस्त्र-आभूषण, रामकी आदि माङ्गलिक वस्तुयें, खेलके सामान, बोलनेवाले सुन्दर पक्षियोंके पिंजरे आदि सीताको दिये। इस तरह सीताके साथ रामचन्द्र सबसे पूजित होकर एक दिव्य रथपर सवार हुए और वन्दीजनोंने भगवान्की स्तुति आरम्भ की। बहुतेरे मुनिजन अपनी स्त्रियों और राजाओंकी स्त्रियोंके साथ विमानपर चढ़कर
| २४६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ |
|---|
नानाफलानां पात्राणि पूजापात्राण्यनेकशः, सुगन्धद्रव्यपात्राणि दधुस्ते मन्त्रिपुङ्गवाः । ७२ ।
एवं सुगन्धवस्तूनि प्रक्षिपन् वरयोषित्स्वम् । वृष्टेषु सीतया रामो विरेजे स्यन्दने स्थितः । ७३ ॥
सुगन्धरागपूर्णैश्च जलयन्त्रैः करे धृतैः ।
वाराङ्गनानां वस्त्राणि वपुषादीनां च राघवः । ७४ ।
चित्रितान्यकरोद्वाणैः किंशुकानिव माधवे । शनैः सुहृधं रायाङ्गराद्रवेखेषु राघवः ।। ७५ ।।
क्षिप्त्वा परिमलादीनि चित्रितान्यकरोत्पुनः नर्तन्त्सु वारयोषित्सु वाद्येषु निनदत्सु च । ७६ ।।
स्तुवत्सु वन्दिबृन्देषु पुष्पवृष्टिर्विराजितः ।
ययौ राजगृहद्वारं रामो राजपथा शनैः । ७७ ।
मार्गे कुंकुमप्रदीपैश्च दध्योदनविनिर्मितैः । बलिदीपैः पूर्णकुम्भे राजमार्गे पुरस्त्रियः । ७८ ।।
चक्रुर्नीराजनं रामं स्वस्त्यर्थं सीतया वृतम् । अवरुह्य रथाद्रामो सीतयाऽग्निं निजे गृहे । ७९ ।
स्थाप्य स्त्रीरत्नभां गत्वाऽऽरुरोह स्वौयमासनम् ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रणेमु रघुनंदनम् । ८०॥
राज्ञा मुकुटरत्नौघप्रभाभिः पदपंकजे । विरेजतू राघवस्य तदा सिंहासनोपरि । ८१ ।।
मुकुटस्थावतंसानां परागैः पूजिते नृपैः । प्र.पर्तुर्नितरां शोभां रक्तोत्पलनिभे परे ॥८२॥
सीमन्तस्थचन्द्रसूर्य रत्नमाणिक्यदीप्तिभिः ।
सुरपार्थिवपत्नीनां सीतायाः पादपङ्कजे ॥८३॥
विरेजतुः परागैश्च केशपद्मप्रसूनजैः । सुप्रपतिसुपर्णानां पूजिते कनकोज्ज्वले ।।८४।।
ततः सभायां श्रीरामं स्तुन्वा देवैर्महेश्वरः । आर. मन्तरराजेन क्षारामेष्वपि पूजितः ॥८५॥
आकाशमार्गसे अयोध्याकी ओर चल इधर रामचन्द्र भी पृथक् उत्सवोंके साथ रथपर सवार होकर राज-महलकी ओर बढ़े । जब रामचन्द्र आकाशमार्गमें प्रविष्ट हुए इस समय भगवान्की एक अनोखी शोभा थी । रामजी सीताजीके साथ रथपर बैठे थे । लक्ष्मण अपन हाथोमे छत्र भरत पंखा, शत्रुघ्न चमर, सुग्रीव पानदान, हनुमानजी जलकी झारी, नल ऊगलदान अङ्गद अना विभीषण कपडोकी पेटी और जाम्बवान् धूपदानी लिए हुए थे । इसी प्रकार अनेक पूर्वोक्त पात्र पूजाकी सामग्री और अनेक सुगन्धमय द्रव्यके पात्र इहाँके अच्छे-अच्छे मन्त्री ले-लेकर चले । इनमें वे मन्त्री वेश्याओके ऊपर गुलाबकेवड़ा आदिके इत्रकी वर्षा करते जा रहे थे । उस समय विविध प्रकारके सुगन्धित तथा रङ्गीन फौवारे छूट रहे थे, जिससे सबके कपडे एक विचित्र रूपके दिखाई दे रहे थे । उन्हीं भीग हुए और रङ्गीन कपडोंपर रह-रहकर रामचन्द्रजी स्वयं गुलालकी वर्षा करके उन्हें और भी विचित्र बना देते थे । इस तरह वेश्याओंके नृत्य, बाजे-वालोंके बाजों, वन्दीजनोंकी स्तुतियों और देवताओंकी पुष्पवृष्टिके साथ राज राजमार्गसे चलते हुए रामचन्द्रजीके महलकी ओर जा रहे थे । ६४-७७ ॥ रास्तेमें स्थान स्थानपर जलसे भरे कलश और दही भात आदिकी बलि दिखलायी जाती थी। सीतासमेत कल्याणकी कामना में अर्थ यावमिनी स्त्रियां भगवान्की आरती उतार रही थीं । महलके फाटकपर पहुँचकर रामचन्द्रजी रथसे उतर पड़े और सीताजीके साथ अपने यज्ञ-भवनमें गये । यज्ञीय अग्निको देवगृहमे स्थापित करके वे राजसभाम जा पहुँचे । सभाके सुन्दर सिंहासन-पर भगवान् आसीन हुए । तब देश देशान्त से आये हुए राजाओने उन्हें प्रणाम किया । जिस समय ये राजे अपना मस्तक झुकाकर अपने मुकुटका रामचन्द्रज के चरणोंमे स्पर्श करा रहे थे, उस समय भगवान्की एक विचित्र झाँकी दिखायी देती थी । जब उन राजाओ, रानियो और देवियोने सीतारामको प्रणाम तथा
सर्गः ९ ] यागकाण्डम् २४७
प्राप्याज्ञां रामचन्द्रस्य सावरोधैः सुगन्धिभिः ।
प्रस्थानं स्वस्थलं न्तु चकार नृपमण्डितः ॥८६॥
नृपस्त्रियोऽपि सीतायाः प्राप्याज्ञां पूजितास्तथा । यानान्यप्यारुरुहुः सर्वास्त्वयोध्याया विनिर्ययुः ॥८७॥
अथ ते पार्थिवाश्चाद्य प्राप्याज्ञां राघवस्य च । सावरोधाः ससैन्याश्च स्वकीयराज्यानि वै ययुः ॥८८॥
ययौ शिवोऽपि कैलासं सत्यलोकं विधिर्ययौ ।
इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे स्वर्गलोकं ययुर्मुदा ॥८९॥
अथर्त्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । सर्वे मुनीश्वराश्चाथ स्वधामानि ययुस्तदा ॥९०॥
ततो रामः पूर्ववच्च शशास जगतीतलं । रेमे जनकनन्दिन्या चिरकालं यथासुखम् ॥९१॥
वर्षान्तरेण कालेन वाजिमेधाः पृथक् पृथक् ।
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा विशद्रूपैः कृता दश ॥९२॥
इत्थं श्रीरामचन्द्रेण दशमे तुरगाध्वरे । प्रतिपाद्य गुरोर्वाक्यं सर्वस्वमपि भूसुरान् ॥९३॥
दत्तं किल महाराज्ञा तथा च दिक्षतुष्टयम् ऋत्विग्भ्यो दक्षिणार्थे हि दत्तं चेति मया श्रुतम् ॥९४॥
ऋत्विग्भिस्तत्पुनर्दत्तं राघवस्य सादरात् ।
कृपालुभिः पालनार्थमिति शिष्यानुश्रूयते ॥९५॥
एवं शिष्य त्वया पृष्टं राघवस्य मंगलम् चरितं तन्मया किंचित्प्रोक्तं यज्ञसंमतम् ॥९६॥
इदं यः प्रातरुत्थाय यागकाण्डं मनोरमम् । पठिष्यति नरः पुण्यं सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥९७॥
पुत्रार्थी प्राप्नुयात्पुत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् ।
यागकाण्डमिदं श्रुत्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥९८॥
होमकाले श्राद्धकाले चातुर्मास्यादिकेष्वपि । जपध्यानाच्चनारम्भे पूर्वं नित्यं पठेदिदम् ॥९९॥
पूजन कर लिया और जब वन्दनाओंके साथ मातृआज्ञाने रामस्तवराजसे रामचन्द्रकी स्तुति और पूजा कर ली। तब रामचन्द्रजीसे आज्ञा लेकर सब लोग अपने-अपने घरोंको प्रस्थान करने लगे । ७८-८६ ॥ राजाओंकी रानियां भी सीताजी की आज्ञा पाकर अपने-अपने रथोंपर सवार हुईं और अयोध्यासे अपने घरोंको जाने लगीं । इसी प्रकार सब राजे रामकी आज्ञा पाकर अपनी-अपनी राजधानीको लौटे । तब शिवजी अपने कैलासको, ब्रह्मा सत्यलोकको और इन्द्रादि देवता स्वर्गलोकको चले गये ॥ ८७-८९ ॥ इसके बाद शीलवान् ऋत्विक और सदस्य आदि भी अपने-अपने आश्रमोंको विदा हुए । रामचन्द्रजीने फिर पूर्वरीतिसे अपना राजकाज संभाल लिया और चिरकाल तक सीताजीके साथ विहार करते रहे । प्रति दूसरे वर्ष इसी तरह अश्वमेध यज्ञ करते हुए रामचन्द्रजीने बीस पदमें दस अश्वमेध यज्ञ किये । दसवें अश्वमेधमें गुरु वसिष्ठके आज्ञानुसार भगवान्ने अपनी सारी सम्पत्ति ब्राह्मणोंको दान दे दी । मैंने तो यहाँतक सुना है कि रामने चारों दिशाएं दक्षिणारूपमें ऋत्विजोंको दे डालीं थीं ॥ ९०-९४ । किन्तु उन दयालु ऋत्विजोंने फिर उसे बड़े आदरके साथ भगवान्को लौटा दिया और कहा-'हे प्रभो ! इसकी रक्षा आप ही कर सकते हैं-हम नहीं । इस कारण यह सब आप अपने ही पास रखिए' । इस प्रकार हे शिष्य ! जैसे तुमने रामचन्द्रजीके मङ्गल-कार्यका प्रश्न किया वैसे ही मैंने भी तुम्हें बतलाया और रामचन्द्रके यज्ञसम्बन्धी चरित्रोंको सुना दिया । जो कोई सबेरे उठकर इस सुन्दर यागकाण्डको सुनेगा, उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण हो जायेंगी । वह यदि पुत्रार्थी होगा तो उसे पुत्र मिलेगा और धनार्थी होगा तो धन प्राप्त होगा । इस यागकाण्डको सुननेसे अश्वमेध
२४८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ९
रम्यं पवित्रं रघुनायकस्य श्रीमच्चरित्रं तुरगाश्वमेधोद्भवम् ।
पठन्ति शृण्वंति जनाः सुपुण्यदं लभंति नैवं खलु वांछितं हृदि ॥१००॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्डे
रामोत्सवाभ्या नगरप्रवेशो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
यागकाण्डेऽद्भुताः सर्गा नवैव परिकीर्त्तिताः । सपादषट्शतश्लोका रामदासेन वर्णिताः ॥ १ ॥
यज्ञका फल प्राप्त होता है किसी प्रकारका हवन आदि करते समय, श्राद्धकालमें, चातुर्मासमे, व्रतमें, जप, ध्यान और पूजनके पहले सदा इस यागकाण्डका पाठ करना चाहिए इन रम्य तथा पवित्र अश्वमेध-यज्ञसम्बन्धी रामचरित्रको जो लोग पढ़ते और सुनते हैं, वे अपनी अभिलषित कामनाओंको पूर्ण कर लेते हैं ॥९५-१००
इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित 'ज्योत्स्ना'-भाषाटीकासमन्विते यागकांडे यज्ञसमाप्तिर्नाम नवम' सर्ग ॥ ९ ॥
इस यागकाण्डमें कुल नौ सर्ग और ६२५ श्लोकोंका रामदासने वर्णन किया है । १ ॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यागकाण्ड समाप्तम् ।
श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु
श्रीसीतानाथाये नमः
श्रीवाल्मीकिमहामुनिकृतशतकोटिरामचरितान्तर्गतं—
आनन्दरामायणम्
'ज्योत्स्ना'ऽऽख्यया भाषाटीकयाऽऽटीकितम्
विलासकाण्डम्
प्रथमः सर्गः
( शिवकृत रामस्तवराज )
विष्णुदास उवाच
गुरो ते श्रोतुमिच्छामि तद्वदस्व सविस्तरम् स्तुतो रामः शिवेनात्र येन रामस्तवेन हि । १ ॥
तं रामस्तवराजं मे विस्तरेण प्रकाशय ।
श्रीशिव उवाच
इति शिष्यवचः श्रुत्वा रामदासोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥
श्रीरामदास उवाच
| सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । प्रोच्यते रामचन्द्रस्य | स्तवराजो यथाऽधुना ॥ ३ ॥ |
| यत्परं यद्गुणाधारं यज्ज्योतिर्मलं शिवम् । तदेव परमं तत्त्वं | कैवल्यपददायकम् ॥ ४ ॥ |
| श्रीरामेति परं जाप्यं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम् । ब्रह्महत्यादिपापघ्नमिति | वेदविदो विदुः ॥ ५ ॥ |
| श्रीराम राम रामेति ये वदन्त्यपि सर्वदा । तेषां भुक्तिश्च मुक्तिश्च | भविष्यति न संशयः ॥ ६ ॥ |
| स्तवराजः पुरा प्रोक्तः शिवेन परमात्मना । तमहं संप्रवक्ष्यामि | हरिध्यानपुरःसरम् ॥ ७ ॥ |
| तापत्रयाऽग्निशमनं सर्वाघौघनिकृन्तनम् । दारिद्र्यदुःखशमनं | सर्वसम्पत्प्रदायकम् ॥ ८ ॥ |
विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! मैं यह जानना चाहता हूँ कि शिवजीने किस रामस्तवराजसे रामचन्द्रजीकी स्तुति की थी ॥ १ ॥ कृपा करके आप मुझे वह रामस्तवराज बतला दीजिये । इस तरह अपने शिष्यकी बात सुनकर श्रीरामदासने कहा— ॥ २ ॥ हे वत्स ! तुमने मुझसे बहुत अच्छी बात पूछी है। मैं तुम्हें वह स्तवराज बतलाता हूँ, सावधान होकर सुनो ॥ ३ ॥ जो संसारमें सबसे श्रेष्ठ है, जो सब सद्गुणोंका आधार है, जो एक निर्मल एवं पवित्र ज्योति है, वह ही परम प्रधान तत्त्व है और मोक्षपददायक है ॥ ४ ॥ बड़े-बड़े विद्वानोंका कहना है कि 'श्रीराम' यह सर्वोत्तम तारक मन्त्र है और ब्रह्महत्या प्रभृति महान् पातकोंका नाशक है ॥ ५ ॥ जो सज्जन सर्वदा 'श्रीराम' नामका जप करते हैं, उन्हें जबतक विश्व-व्यापारमें रहते हैं, तबतक सांसारिक भोग मिलते हैं और शरीर त्याग करनेपर मुक्ति मिल जाती है ॥ ६ ॥ जो मैं तुमसे कहनेवाला हूँ, इस स्तवराजको शिवजीने स्वयं मुझसे कहा था। उसीको आज भगवान्का ध्यान करके मैं तुमसे कहूँगा ॥ ७ ॥ यह तीनों (दैहिक, दैविक और भौतिक) तापोंको नष्ट करनेवाला,
२६० आनन्दरामायणे [ सर्गः १
विज्ञानफलदं पुण्यं मोक्षैकफलदायकम् । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि रामं कृष्णमनामयम् ॥ ९ ॥ अयोध्यानगरे रम्ये रत्नमण्डपमध्यगे । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासने शुभे ॥ १० ॥ तन्मध्येऽष्टदलं पद्म नानारत्नोपशोभितम् । स्मरेन्मध्ये दाशरथिं सहस्रादित्यतेजसम् ॥ ११ ॥ पितृहासनमासीनमिन्द्रनीलसमप्रभम् कोमलाङ्गं विशालाक्षं विद्युद्वर्णांबरावृतम् ॥ १२ ॥ भानूकोटिप्रतीकाशं किरीटेन विराजितम् । रत्नग्रैवेयकेयूरवरकुण्डलमण्डितम् ॥ १३ ॥ रत्नकंकणमञ्जीरकटिसूत्रैरलं कृतम् श्रीवन्मर्कोस्तुभोरस्कं मुक्ताहारोपशोभितम् ॥ १४ ॥ चिन्तामणिप्रमायुक्तं रत्नमालारिराजितम् । दिव्यरत्नसमायुक्तं मुद्रिकाभिरलंकृतम् ॥ १५ ॥ कर्पूरागरुकस्तूरीदिव्यचन्दनानुलेपनम् । तुलसीकुन्दमन्दारपुष्पमाल्यैरलं कृतम् ॥ १६ ॥ गववं द्विसुनं वीरं राममीषत्स्मिताननम् । योगशास्त्रार्थमिश्रतं योगेशं योगदायकम् ॥ १७ ॥ सदा सौमित्रिभरतशत्रुघ्नैरुपसेवितम् । विद्याधरसुराधीशसिद्धगन्धर्वकिन्नरैः ॥ १८ ॥ वागीशैर्नारदाद्यैश्च स्तूयमानमहर्निशम् । विश्वामित्रवसिष्ठाद्यैऋषिभिः परिसेवितम् ॥ १९ ॥ सनकादिमुनिश्रेष्ठैर्योगिवृन्दैः समावृतम् । रामं रघुवरं वीरं धनुर्वेदविशारदम् । २० ॥ मङ्गलायतनं देवं रामं राजीवलोचनम् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञमानन्दमतिसुन्दरम् । २१ ॥ कौसल्यातनयं रामं धनुर्बाणधरं हरिम् । एवं संचिन्तयेद्विष्णुं यज्ज्योतिर्ज्योतिषां परम् ॥ २२ ॥ प्रहृष्टमानसो भूत्वा सभायां वृषभध्वजः । सर्वलोकहितार्थाय तुष्टाव रघुनन्दनम् ॥ २३ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चिन्तयञ्छ्रुवतं हरिम् ।
श्रीशिव उवाच
यदेकं तत्परं नित्यं यदनन्तं चिदात्मकम् ॥ २४ ॥
पापसमूहका नाशक, दारिद्र्य और दुःखका दमन करनेवाला तथा समस्त सम्पदाओंका दाता है ॥ ८ ॥ यह विज्ञान (ईश्वरसम्बन्धी ज्ञान) का फल देनेवाला, पवित्र और मोक्षका साधक है । मैं श्यामस्वरूपधारी राम-कृष्णका ध्यान करके इस स्तवराज रामको बतला रहा हूँ ॥ ९ ॥ श्रोताओं चाहिये कि वह अयोध्यानगरी-के रत्नोंसे सुसज्जित एक सुन्दर मण्डपमें कल्पवृक्षके नीचे, रत्नसिंहासनपर, जिसमें नाना प्रकारके मणियोंसे सुशोभित अष्टदल कमल है, उसपर बैठे हुए हजार सूर्यकी भाँति तेजोमय रामचन्द्रजीका ध्यान करे ॥ १०।११॥ रामचन्द्रजी अपने पिता (महाराज दशरथ) के आसनपर बैठे हैं, इन्द्रनील मणिकी भाँति जिनकी श्याम मूर्ति है, जिनके कोमल अङ्ग हैं, बड़ी बड़ी आँखें हैं, बिजलीकी तरह चमकता पीताम्बर पहिने हुए हैं, जिसमें करोड़ों सूर्योंके समान प्रकाश है, मस्तकपर किरीट धारण किये हैं, उरस्थलमें श्रीवत्स तथा कौस्तुभ मणि है और गलेमें चिन्तामणि तथा कितने ही रत्नोंका जड़ाव हार है । उनकी अँगुलियां बहुमूल्य रत्नोंसे जड़ी अँगूठियाँ पड़ी हैं ॥ १२-१५ ॥ कपूर, अगर और कस्तूरी मिला हुआ चन्दन इनके सारे शरीरमें लगा हुआ है । तुलसी तथा कुन्द-मन्दार आदिके पुष्पोंसे जिनका शृङ्गार किया हुआ है, जिनके केवल दो भुजायें हैं, होठोंपर मन्द मुसकान है, जो योगशास्त्रके जानने वाले ईश्वर हैं, लक्ष्मण भरत-शत्रुघ्न जिनकी सेवामें लगे हुए हैं, विद्याधर, देवता, सिद्ध, गन्धर्व और नारदादि ऋषिगण दिन-रात जिनकी स्तुति किया करते हैं, विश्वामित्र-वसिष्ठादि महर्षि जिनकी परिचर्यामें लगे हुए हैं, सनक सनन्दन, सनातन, सनत्कुमार आदि मुनि दर्शनार्थ खड़े हैं। जो रघुवंश-में सर्वश्रेष्ठ वीर तथा धनुर्वेदमें निपुण हैं । जो मंगलालय हैं, कमलके समान जिनके नेत्र हैं, जो सब शास्त्रोंके तत्त्वज्ञ, आनन्दमूर्ति, अतिशय सुन्दर कौशल्याके सुवन हैं और धनुष-बाण धारण किये हुए ऐसे भगवान् रामचन्द्रका ध्यान करे । जो सब ज्योतियोंमें श्रेष्ठ हैं। ऐसे अद्भुत स्वरूपका ध्यान करके हृष्ट संतुष्ट होकर शिवजीने संसारके कल्याणार्थ दोनों हाथ जोड़कर भगवान् राघवन्द्रकी स्तुति की ॥ १६-२३ ॥
सर्गः १ ] विलोमकाव्यम् २५१
यदेकं व्यापकं लोके यद्रूपं चिन्मयमहम् सर्वत्रलोकेऽप्यार्थं राममव्ययमद्भुतये ॥२५॥
विद्यामहेतुं विमलयताशं प्रज्ञानवन्दितमपूर्वरूपम् ।
श्रीरामचन्द्रं हरिमादिदेवं विश्वेश्वरं राममहं नमामि ॥२६॥
कविं पुराणं वृद्धञ्च सर्वेशं सनातनं योगिसमर्चिताशम् ।
अणोरणीयांसमनन्तवीर्यं प्रज्ञेश्वरं राममहं भजामि ॥२७॥
नरायणं जगन्नाथमभिरामं जगत्पतिम् । कविं पुराणं वर्णाशं रामं दशरथात्मजम् ॥२८॥
राजराजं रघुवरं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भर्गं वरेण्यं विश्वेशं रघुनाथं जगद्गुरुम् ॥२९॥
सत्यं सत्यप्रियं श्रेष्ठं जानकीवल्लभं प्रभुम् सौमित्रिपूर्वजं शान्तं कामदं कमलेक्षणम् ॥३०॥
आदित्यं रविमीशानं शृङ्गिं सूर्यमनामयम् । आनन्दरूपिणं सौम्यं राघवं करुणाकरम् ॥३१॥
जामदग्न्यं नरोन्भूतिं शार्ङ्गं परशुधारिणम् । वाक्पतिं वरदं वाक्यं श्रीपतिं पक्षिवाहनम् ॥३२॥
धीराङ्गांशशचिं शर्मं चिन्मयानन्दावग्रहम् । हलधारिप्रभोशार्नं बलरामं कृपानिधिम् ॥३३॥
श्रीवल्लभं कलानाथं जगन्मोहनमच्युतम् । मत्स्यकूर्म्मवराहादिरूपधारिणमव्ययम् ॥३४॥
वासुदेवं अगयोनिसमार्त्ताशमनं हरिम् । गोविन्दं श्रीपतिं विष्णुं गोपीजनमनोहरम् ॥३५॥
गोपालं गोपरीवारं गोपकन्यासमावृतम् । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं रामं कृष्णं जगन्मयम् ॥३६॥
गोपीविकायमाशीर्षं वेणुवादनतत्परम् । कामरूपं कलावंतं कामिनां कामदं प्रभुम् ॥३७॥
मन्मथं मधुशतार्यं माधवं भक्तवत्सलम् । श्रीधरं श्रीकरं श्रीशं श्रीनिवासं परात्परम् ॥३८॥
शिवजीने कहा—जो एक है, जिससे बढ़कर संसारमें और कुछ है ही नहीं। जो अनन्त, नित्य एवं अविनाशी है। जो अकेला रहता हुआ भी समस्त विश्वमें व्याप्त है, मैं भगवान्के उसी स्वरूपका ध्यान करता हूँ ॥२४। २५॥ जो विज्ञानके एकमात्र हेतु हैं, जिनकी निर्मल और विज्ञान शान्त हैं, जो पूर्ण ज्ञानकी अवस्थामें ज्ञानियोंको दिव्यरूप होकर दर्शन देते हैं ऐसे श्रीहरि, आदिदेव तथा विश्वेश्वर रामचन्द्रजी की वन्दना करता हूँ ॥२६॥ जो स्वयं कवि हैं, सबसे वृद्ध हैं, सबके स्वामी हैं, सनातन हैं तथा योगियोंके भी स्वामी हैं। जो सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म हैं, जिनमें अनन्त पराक्रम है, जो समस्त परापर जगत्के ईश हैं, उन रामचन्द्रका मैं भजन करता हूँ ॥२७॥ नागगणस्वरूप, समस्त जगत्के स्वामी, अतिशय सुन्दर विलास तथा दशरथजीके तनय श्रीरामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥२८॥ जो राजाओं के भी राज हैं, जो गुणगण सर्वश्रेष्ठ हैं, जो कौशल्याका आनन्द बढ़ानेवाले हैं, जो तेजोमय हैं, जो संसारके ईश्वरकर्ता हैं, जो संसारके गुरु हैं, जो सत्यस्वरूप हैं, जिनको सत्य ही प्रिय है, जो सीताजीके पति हैं, जो लक्ष्मणके बड़े भ्राता हैं, जिनका शान्त स्वभाव है, जो अपने भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं, कमल सदृश जिनके नेत्र हैं, जो अदितिके पुत्र हैं, जो सूर्यरूप हैं, जो शिवरूप और आरोग्यमयस्वरूप हैं, जो आनन्दके साक्षात् मूर्ति हैं, जो सौम्य प्रकृतिके हैं और जो करुणाके भण्डार हैं ॥२९-३१॥ जो जमदग्निके पुत्र (परशुराम) हैं, जो अभिलषित कामनाओंको पूर्ण करते हैं, जो लक्ष्मीपति हैं, जिनका पक्षी (गरुड़) वाहन है, जो पृथ्वी और शार्ङ्ग नामक धनुष धारण करते हैं, जिनका नित्य आनन्दमय शरीर है, जो हलको धारण करनेसे बलरामस्वरूप हैं, जो लक्ष्मीके प्रिय हैं, जो सब कलाओं- को जानते हैं, जो संसारके प्रलय करनेके समय हैं, जिनका कभी विनाश नहीं होता, जो मत्स्य-कूर्म-वराह आदि रूप धारण करते हैं और जो अविनाशी हैं ॥३०-३४॥ जो वसुदेवके पुत्र, समस्त प्रजाके जन्म-मरणसे रहित, इन्द्रियोंको प्रसन्न करनेवाले, रुक्मिणीके पति, विष्णुरूप, गोपियोंके मनको चुरानेवाले और गौओंके रक्षक हैं, ऐसे राम-कृष्ण तथा जगन्मय भाइयोंको मैं प्रणाम करता हूँ ॥३५ ॥ ३६॥ जो गौओं और गोपियोंसे घिरे रहते हैं, जो वंशी बजानेमें तत्पर रहते हैं, जो जैसा चाहते वैसा अपना स्वरूप बना लेते हैं, जो समस्त कलाओंसे पूर्ण हैं, जो कामनावाले मनुष्योंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं और कामदेवरूपसे सबकी...
२५२ आनन्दरामायणे [सर्गः १
भूतेशं भूपतिं भद्रं भूरिदं भूरिभूषणम्। सर्वदुःखहरं वीरं दुष्टदानवमर्दनम् ॥३९॥
श्रीनृसिंहं महाविष्णुं महान्तं दीप्ततेजसम्। चिदानन्दमयं नित्यं प्रणवं ज्योतिरूपकम् ॥४०॥
आदित्यमण्डलगं निखिलात्तिस्वरूपिणम्। भक्तिप्रियं पद्मनेत्रं भक्तानामभितप्रदम् ॥४१॥
कौसल्येयं कलामूर्त्तिं काकुत्स्थं कमलाप्रियम्। सिंहासने समासीनं नियमव्रतमकल्मषम् ॥४२॥
विश्वामित्रप्रियं दान्तं स्वदारनियतव्रतम्। यज्ञेशं यज्ञपुरुषं यज्ञपालनतत्परम् ॥४३॥
सत्यसन्धं जितक्रोधं शरणागतवत्सलम्। सर्वक्लेशापहरणं विभीषणवरप्रदम् ॥४४॥
दशग्रीवहरं रुद्रं केशवं केशिमर्दनम्। बालिप्रशमनं वीरं सुग्रीवेप्सितराज्यदम् ॥४५॥
नरवानरदेवैश्च सेवितं हनूमत्प्रियम्। शुद्धं सूक्ष्मं परं शांतं तारकब्रह्मरूपिणम् ॥४६॥
सर्वभूतान्तभूतस्थं सर्वाधारं सनातनम्। सर्वकारककर्त्तारं निदानं प्रकृतेः परम् ॥४७॥
निरामयं निराभासं निरवद्यं निरंजनम्। नित्यानन्दं निराकारमद्वैतं तममः परम् ॥४८॥
परात्परतरं नित्यं सत्यानन्दचिदात्मकम्। मनसा शिरसा नित्यं प्रणमामि रघूत्तमम् ॥४९॥
भूतोद्भवं वेदविदां वरिष्ठमादित्यचन्द्रानिलसुप्रभावम्।
सर्वात्मकं सर्वगतस्वरूपं नमामि रामं तमसः परस्तात् ॥५०॥
निरञ्जनं निष्प्रतिपं निरीहं निराश्रयं कारणमादिदेवम्।
नित्यं ध्रुवं निष्क्रियस्वरूपं निस्तरं राममहं भजामि ॥५१॥
भवद्विपौतं भवतापजं तं भक्तिप्रियं भानुकुलप्रदीपम्।
भूताधिनाथं भुवनाधिपत्यं भजामि रामं भवरोगवैद्यम् ॥५२॥
सर्वाधिपत्यं रणमध्यधीरं सत्यं चिदानन्दयुतस्वरूपम्।
सत्यं शिवं सजनहृन्निवासं ध्येयं परानन्दमहं भजामि ॥५३॥
मनको तृप्त किया करते हैं। जो मयूर कण्ठ भी हैं जो लवण के पात्र हैं जो एकवज्र, श्रीधर, श्रीकर, श्रीम, श्रीनिवास, परात्पर, भूतेश, भूपति, भद्र (कल्याणमय), भूरिद (सर्वसम्पत्तिका दाता), भूरिभूषण, (बहुत से भूषणोंको धारण करनेवाले), सर्व प्रकारके दुःखोंको हरनेवाले वीर और दुष्ट दानवोंका विनाश करनेवाले हैं, जो श्रीमन्नृसिंह महाविष्णु, महान् दीप्तिमान् चिदानन्दमय, नित्य, प्रणव, ज्योतिरूप, आदित्यमण्डलमें विराजमान्, निखिलात्तिस्वरूप, भक्तिप्रिय, कमललोचन, भक्तोंकी कामना पूर्ण करनेवाले, कौसल्याके सुवन, कलामूर्त्ति, काकुत्स्थ, कमलाप्रिय, सिंहासन सीन, नियमव्रती और पापरहित हैं। जो विश्वामित्रके प्रिय, दान्त (जितेन्द्रिय और एकपत्नीव्रती) हैं। जो यज्ञेश, यज्ञपुरुष, यज्ञकी रक्षामें तत्पर, सत्यस्थ, जितक्रोध, शरणागतवत्सल, सब क्लेशोंको हरनेवाले विभीषणको वरदान देनेवाले, रावणका विनाश करनेवाले, रुद्र, केशव, केशिमर्दी, बालिवलनाशक, वीर सुग्रीवको ईप्सित राज्य देनेवाले, नर-वानर और देवताओंसे सेवित, हनुमान्से सेवित, शुद्ध, सूक्ष्म, शान्त ब्रह्मरूप, सब प्राणियोंके हृदयमें रहनेवाले, सर्वाधार, सनातन सब कुछ कर्ता धर्त्ता, प्रकृतिके मूल कारण, निरामय, निराभास, निरवद्य, निरञ्जन, नित्यानन्द, निराकार, अद्वैत, तमोगुणसे परे, सर्वश्रेष्ठ, नित्य, सत्य, आनन्द और चिन्मयस्वरूप हैं, उन श्रीरामचन्द्रजीको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ । ३७-४९॥ जो संसारके जन्मदाता हैं, विद्वानोंमें श्रेष्ठ हैं, सूर्य्य-चन्द्रमा और अग्निमें जिनका प्रकाश है, जीवात्मा सर्वव्यापी और तमोगुणसे परे हैं। ऐसे रामचन्द्रको मैं प्रणाम करता हूँ ॥५०॥ निरञ्जन, निष्प्रतिम निरीह, निराश्रय सर्वव्यापी आदिदेव नित्य, ध्रुव, निष्कृय और स्वरूपसे परे रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५१॥ जो संसाररूप महासागरके लिए जहाजरूप सदृश हैं, जो भरतके बड़े भ्राता, भक्तिप्रिय, भानुकुल प्रदीप, भूताधिनाथ, भुवनरूपी जहाजके अधिपति और भवरूप रोगके वैद्य हैं, उन रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५२॥ जो सबके अधिपति, युद्धविद्याम कुशल, सत्यस्वरूप