भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

१९४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

[ आताम्रहरितपाण्डुर जीवितसर्वस्व वसन्तमासस्य । दृष्टोऽसि चूतकोरक ऋतुमङ्गल त्वां प्रसादयामि ॥ ]

**द्वितीया—**परहुदिए किं एआइणी मंतेसि ? । [ परभृतिके किमेकाकिनी मन्त्रयसे ? । ]

**प्रथमा—**महुअरिए चूदकलिअं देखिअ उम्मत्तिआ परिहुदिआ होदि । [ मधुकरिके ! चूतकलिकां दृष्ट्वोन्मत्ता परभृतिका भवति । ]

नवोद्गतताम्रकोरकमवलोक्य प्रथमा चेटी = तयोरेका दृष्टमना चेटी तमवलोकयन्ती वदति—आताम्रेति । ईषत्ताम्रः आताम्रः आताम्रश्च हरितश्च पाण्डुरश्चेति आताम्रहरितपाण्डुरः तत्सम्बुद्धौ हे आताम्रहरितपाण्डुर ! ताम्र श्यामल-शुभ्रेति-वर्णत्रयमिश्रित ! वसन्तमासस्य = मधुमासस्य चैत्रस्य जीवितसर्वस्व = जीवनसारतमः ! ऋतुमङ्गल ! = ऋतोः वसन्तस्य मङ्गल ! प्रशंसा ! वसन्तश्रेयस्कर । चूतकोरक ! = आम्रमुकुल ! दृष्टोऽसि त्वमद्य दैवात् अवलोकितोऽस्ति त्वां भवन्तं प्रसादयामि = स्वागतं व्याहरामि त्वं तथा प्रसन्नो भव यथाऽस्मिन् वसन्तेऽहं सुखं वसेयमित्यर्थः ।

अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कार आर्याच्छन्दश्च ॥ २ ॥

**द्वितीया—**हे परभृतिके ! एकाकिनी = स्वयमेव, केवला किमेतन् मन्त्रयसे = किमदमालपसि ? उन्मत्तेव एकाकिनी किमिति जल्पसीत्यर्थः ।

**प्रथमा—**अथ सा परभृतिकानाम्नी प्रथमाचेटी मधुकरिका नामधेयां द्वितीयां चेटीं श्लेषवक्रोक्त्या प्रतिवदति—**मधुकरिके ! चूतकलिकां=**आम्रकोरकं, रसालमञ्जरीं **दृष्ट्वा=**विलोक्य **उन्मत्ता=**वातुला **परभृतिकां=**कोकिला भवति । अहम् परभृतिका नाम चेटी च यथा कोकिला चूताङ्कुरं दृष्ट्वा हृष्यति तथाहमपि परभृतिका नाम चेटी नामसाम्यात्

सच्चे जीवन स्वरूप वसन्त ऋतु के मङ्गलमय आगमन की सूचना देने वाले हे आम्रकोरक = आम्रमञ्जरी ? आपका दर्शन कर आपका अभिनन्दन करती हूँ ॥ २ ॥

**विशेष—**आकाशं याति अनेनेति आकाशयानं तेन आकाशयानेन इसका अर्थ वायुयान भी हो सकता है, या आकाशमार्ग से भी हो सकता है । इन्द्रलोक की अप्सराओं में आकाशमार्ग से आने जाने की अद्भुत शक्ति होती है । अप्सरातीर्थ में दिव्य अप्सराओं की बारी-बारी से यह देखने की ड्यूटी होती थी कि स्नान के समय कहीं कोई दुर्घटना न हो जाय ।

तिरस्करिणी विद्या के द्वारा दैवी शक्ति प्राप्त व्यक्ति मन्त्र पढ़कर अदृश्य हो जाता है । दूसरे लोग उसे नहीं देख सकते हैं, किन्तु वह दूसरों को भली-भाँति देख सकता है । देवयोनि में तिरस्करिणी विद्या का प्रभाव रहता है । अतः सानुमती अप्सरा ने तिरस्करिणी विद्या के प्रभाव से छिपकर दोनों उद्यानपालिकाओं के अगल-बगल रहकर राजा दुष्यन्त का कृत्य देखने का प्रयास किया था ।

**दूसरी दासी—**अरी परभृतिके ! तू अकेली, अकेली क्या बड़बड़ा रही है ?

**पहली दासी—**मधुकरिके ! चूतकलिका = आम्रमञ्जरी को देखकर परभृतिका उन्मत्त-सी हो रही है ( परभृतिका कोयल को कहते हैं तथा पहली चेटी का भी यही नाम हैं ) अर्थात् मैं आम की कली को देखकर कोयल की तरह मस्त होकर स्वयं ही चहचहा रही हूँ ।

**विशेष—**दूसरी दासी का नाम मधुकरिका है जिसका अर्थ नन्हीं भ्रमरी है, परभृतिका का अर्थ कोयल होने से पहली चेटी अपने नाम का कौशल पूर्ण प्रयोग कर रही है ।

षष्ठोऽङ्कः । २९५

द्वितीया—( सहर्षं सत्वरयोपगम्य ) कहं उवट्ठिदो मधुमासो । [ कथमुपस्थितो मधुमासः । ]

प्रथमा—महुअरिए । तव दाणिं कालो एसो मदविब्भमगीदाणं । [ मधुकरिके ! तवेदानीं काल एष मदविभ्रमगीतानाम् । ]

द्वितीया—सहि अवलंबस्स मं जाव अग्गपादट्ठिआ भविअ चूदकलिअं गेण्हिअ कामदेवच्चणं करेमि । [ सखि, अवलम्बस्व मां यावदग्रपादस्थिता भूत्वा चूतकलिकाम गृहीत्वा कामदेवार्चनं करोमि । ]

कोकिलेव आम्रमञ्जरीं दृष्ट्वा हृष्यति । अहं किल परभृतिका = कोकिला, त्वञ्च मधुकरिका = भृङ्गी ।

द्वितीया— चूतकलिकोद्गमं निशम्य मधुमासावतारसंभावनया प्रहृष्टा द्वितीया चेटी त्वरया प्रथमायाः चेट्याः समीपमुपगम्य सहर्षं ब्रवीति—कथं = किं मधुमासः = वसन्तः उपस्थितः = प्राप्तः, वसन्तकालः समुपस्थितः किमिति प्रश्नः ।

प्रथमा— मधुकरिके = भ्रमरि ! तव कृते, इदानीं = अधुना मदः = उन्मादः, विभ्रमः = विलासश्च गीतानि = गानानि चेति तानि तेषां मदविभ्रमगीतानां = उन्मद-सविलासविभ्रम-तारतम्यगीतानाम्, एषः = अयं कालः = उचितः समयः आगतः । वसन्तसमये कुसुमितासु वनराजीसु भ्रमरकामिन्यास्तव गायनं स्वाभाविकं भवति इदानीं स समयस्ते प्राप्तः । अर्थात्-भ्रमरी किल वसन्ते सहकारकोरकेषु मञ्जरीषु च भ्राम्यन्ती सविभ्रमं कलं गायति त्वमपि च गीतविनोदप्रिया भ्रमरीव गीतं प्रारप्स्वेति तात्पर्यम् ।

द्वितीया— सखि ! हे आलि ! मां = मधुकरिकाम्, अवलम्बस्व = करेण आलम्बनं मह्यं देहि यावत् = यावत्कालं पादयोः = चरणयोः अग्रमित्यग्रपादं तत्र स्थितेति अग्रपाद-स्थिता पादाङ्गुलिसमाश्रयणेन स्थिता सती चूतमञ्जरीं-चूतस्य = आम्रस्य, मञ्जरीं = कलिकां गृहीत्वा = आदाय कामदेवार्चनं = मदनपूजनम् करोमि = विदधामि । प्रांशु-लभ्यां चूतकलिकाम् गृहीत्वा यावत् कामार्चनं करोमि तावत् मामवलम्बस्व । प्रांशुलभ्य-त्वाद्दालायास्तल्लाभायाग्रपादावस्थितिरुचितेवेति भावः । अभिनवचूतमञ्जरीभिः समर्चनं मदनोत्सवे भवतीति लोकसमयः ।


दूसरी—( सहर्ष, जल्दी से पास में जाकर ) क्या कहा—मधुमास = वसन्त ऋतु का महीना चैत्रमास आ गया ?

विशेष— वस्तुतः चैत्र और वैशाख को वसन्तमास अथवा वसन्त ऋतु कहते हैं, परन्तु यहां वसन्तमास का अर्थ है चैत्रमास, क्योंकि वही वसन्तऋतु का प्रथम मास है—मधुश्च माधवश्चैव वासन्तिकावृतू (य० वे० १३।२५ ) ।

पहली— हे मधुकरिके ! = भ्रमरिके तेरे मदभरे गीतों का भी तो यही समय है । भ्रमरी भी वसन्त में मस्त होकर आमकी मञ्जरियों पर एवं फूलों पर गूंजती फिरती रहती है और तेरा भी नाम मधुकरिका = भ्रमरी है ही । अतः तू भी आनन्द विभोर हो मस्ती से गाना गा ।

दूसरी— हे सखी, मुझे जरा-सा सहारा दो तो मैं अपने पैरों के अग्रभाग पर पञ्जे के सहारे खड़ी होकर आम्र की कली को तोड़कर उससे भगवान् कामदेव की पूजा करूँ ।

२९६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

प्रथमा—जइ मम वि खु अद्धं अच्चणफलस्स । [ यदि ममापि खल्वर्धमर्चन-फलस्य । ]

द्वितीया—अकहिदे वि एदं संपज्जइ । जदो एक्कं एव्व णो जीविवं दुधा ठिदं सरीरं ( सखीमवलम्ब्य स्थिता चूतांकुरं गृह्णाति ) । अए अप्पडिबुद्धो वि चूदप्पसवो ऐत्थ बंधणभंगसुरभी होदि । [ अकथितेऽप्येतत्संपद्यते । यत एकमेव नो जीवितं द्विधा स्थितं शरीरम् । अये अप्रतिबुद्धोऽपि चूतप्रसवोऽत्र बन्धनभङ्गसुरभिर्भवति । ]

( इति कपोतहस्तकं कृत्वा ) नमो भगवते मकरध्वजाय—


प्रथमा—यदि = चेत् खलु = निश्चितं ममापि अर्चनफलस्य = कामदेवपूजाफलस्य अर्द्धं = द्वितीयो भागः स्यात्तदावलम्बनं दास्यामि नान्यथा ।

अर्थ भावः—मधुकरिके ! त्वं यदि चूतप्रसवं कामाचनायावचिनोषि तर्हि तदर्चन-फलस्याद्धं फलं त्वं मह्यं देहि, तदा तव साहाय्यं विधास्यामीति भावः ।

द्वितीया—अकथितेऽपि = अनाख्यातेऽपि, त्वदनुक्तावपि एतत् = इदं कामपूजायाः फलार्द्धम् संपद्यते = प्रतिपद्यते । यतः = यस्मात् कारणात् एकमेव स्नेहेन एकीभूतं नौः = आवयोः जीवितं = जीवनम्, प्राणाः, शरीरं = देहः तु द्विधा = द्विप्रकारकं स्थितं = अस्ति, आवयोः स्नेहातिशयादेवाभेदो जायते इति भावः । ( सखीं = आलिम् अवलम्ब्य = आलम्बनं गृहीत्वा स्थिता = उत्थिता सती चूताङ्कुरं = आम्रमञ्जरीं गृह्णाति = उत्पाटयति ) कपोतहस्तकं कृत्वा अये !=भोः ! अप्रतिबुद्धः = अविकसितोऽपि चूत-प्रसवः = आम्रमञ्जरी अत्र = इह उपवने बन्धनभङ्गसुरभिः बन्धनात् = वृन्तात् भङ्गेन उत्पाटनेन सुरभिः = सुगन्धिः भवति = जायते प्रसवबन्धनभङ्गस्थानम् सौरभमुद्गमन्निव शोभते अविकसितस्यापि चूतप्रसवस्य ईदृक् सौरमं विकासे पुनः कीदृक् स्यादिति भावः ।,

इति कपोतहस्तकं—कपोतः = कपोताकारः हस्तः करः कपोतहस्त स एव कपोत-


पहली—अगर कामदेव की पूजा के फल में से आधा फल मेरा भी हिस्सा रहे, तभी मैं तेरी सहायता कर सकूँगी ।

दूसरी—हे सखी ! यह बात तो तेरे कहे बिना भी हो ही जायेगी, क्योंकि हम दोनों का जीवन तो एक ही है, किन्तु शरीर दो रूपों में स्थित है, विधाता ने भूल से ही इसके दो भाग बना दिये हैं ( सखी का सहारा लेकर आम्रमंजरी को तोड़कर ) यहां यह आम की कलि का अभी खिली नहीं है, तो भी इसके तोड़ने से इसके वृन्त भाग से सुगन्धि निकल रही है ।

विशेष—परभृतिका और मधुकरिका ये दोनों दो सखियों के नाम हैं कवि ने किसी खास अभिप्राय से इन दोनों नामों का प्रयोग किया है । इन दोनों के दो-दो अर्थ हैं । पहले तो ये दोनों दो सखियों के नाम हैं दूसरा परभृतिका अर्थ है कोयल तथा मधुरिका अर्थ है भ्रमरी । वसन्त = चैत्रमास में कोयल तथा भ्रमरियाँ मतवाली होकर फुदकती फिरती हैं। यहाँ दोनों नामों का प्रयोग श्लिष्ट अर्थ में किया गया है अर्थात् द्वयर्थक हैं । द्विधा स्थितं शरीरं का तात्पर्य यह है कि परभृतिका और मधुकरिका दोनों घनिष्ठ सखियाँ हैं। एक के बिना दूसरी न तो प्रसन्न रह सकती है, न जीवित ही रह सकती है । वस्तुतः उनके पारस्परिक व्यवहार को देखकर यह कहा जा सकता है कि केवल उनके शरीर मात्र दो हैं, प्राण तो एक ही है ।

( कपोतहस्तक अञ्जलि बनाकर कामदेव को आम्रमञ्जरी चढ़ाती हुई ) भगवान् कामदेव को हमारा नमस्कार है ।

षष्ठोऽङ्कः । २९७

तुमं सि मए चूदंकुर दिण्णो कामस्स गहीदधणुअस्स ।
पहिअजणजुवइलक्खो पंचब्भहिओ सरो होहि ॥ ३ ॥
[ त्वमसि मया चूताङ्कुर दत्तः कामाय गृहीतधनुषे ।
पथिकजनयुवतिलक्ष्यः पञ्चाभ्यधिकः शरो भव ॥ ]
( इति चूताङ्कुरं क्षिपति )

हस्तकः तं कपोतहस्तकम् कपोतहस्तकशब्दः पारिभाषिकशब्दः करतलयोः सर्वाङ्गश्लेषे वर्तते कपोतहस्तकं यथासङ्गीतरत्नाकरे—

कपोतोऽसौ करो यत्र श्लिष्टमूलाग्रपार्श्वकः ।
प्रणामे गुरुसंभाषे……………… ॥

नाट्यशास्त्रे च भरतमुनिः—

उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात् ।
हस्तः कपोतको नाम……………… ॥

एष विनयाभ्युपगमे, प्रणामकरणे, गुरोश्च सम्भाषे प्रयुज्यते । कपोतहस्तकं कृत्वा = प्रणामाञ्जलिं बद्ध्वा नमो भगवते मकरध्वजाय इत्युक्त्वा च—त्वमसीति ।

अन्वयः—हे चूताङ्कुर गृहीतधनुषे कामाय त्वं मया दत्तः असि । पथिकजनयुवति-लक्ष्यः पञ्चाभ्यधिकः शरो भव ।

अभिनवे वसन्तावतारसमये परभृतिका नाम चेटी मदनमुद्दिश्य आम्रमञ्जरीं समर्पयन्ती कामदेवार्चनमन्त्रगाथां पठति —त्वमसि मयेति । हे चूताङ्कुर ! = हे सहकारप्रसव ! आम्रमञ्जरि ! गृहीतं = आत्तं धनुः = शरासनं येनासौ तस्मै गृहीतधनुषे = धनुर्धराय मानिनीमानभञ्जनसन्नाहशालिने कामाय = मदनाय त्वं मया = चेट्या दत्तः = समर्पितः असि । पथिकजनानां = विरहिणां या युवतयः = तरुण्यो भार्याः ता एव लक्ष्यं = शरव्यम् यस्य सः पथिकजनयुवतिलक्ष्यः=पान्थस्त्रीहृदयकर्तनः पञ्चभ्यः अरविन्दादिभ्यः पञ्चभ्यः


कपोतहस्तक = कबूतर की तरह बनाया गया हाथ । हाथ जोड़ने की यह कला है । दोनों हाथों की पांचों अंगुलियों के छोर एक दूसरे से मिले हों, हथेली का मध्य भाग दूर रखकर मूल मिला दिया जाता है, यह है हाथों का कपोताकार बनाना । संगीतरत्नाकर के अनुसार करकपोत तत्र होता है जब आगे और पीछे के करभाग जुड़े हों, यह प्रणाम और गुरु-संभाषण के समय करना चाहिए ।

हे आम्रमञ्जरी ! मैंने तुम्हें धनुर्धारी कामदेव को अर्पित कर दिया है । पथिक परदेश गये हुए व्यक्तियों की युवती स्त्रियों के हृदयों को तथा कुपित मानिनी नायिकाओं के हृदयों को बेधने वाले काम के पांचों बाणों में सब से श्रेष्ठ बाण बन जाओ ॥ ३ ॥

( इसके बाद आम्र की बौर फेंक देती है । )

विशेषगृहीतधनुषे इस विशेषण से प्रतीत होता है कि वसन्त ऋतु में कामदेव धनुष धारण किये रहता है । वनिता से वियोगी व्यक्ति को वसन्त ऋतु में अपनी प्रियतमा का स्मरण विशेषरूप से होत रहता है और काम के बाण उसे पीडित करते रहते हैं उनका लक्ष्य उस समय केवल बिरहणी स्त्रियाँ रहती हैं । आम का अंकुर देखकर कामिनियों का मान भंग हो जाता है । कवियों ने कामदेव को पञ्चसायक कहा है, क्योंकि उसके पांच ही बाण हैं वे सभी बाण पुष्प के हैं ।

२९८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( प्रविश्यापटीक्षेपेण कुपितः )

कञ्चुकी—मा तावत् अनात्मज्ञे, देवेन प्रतिषिद्धे वसन्तोत्सवे त्वमाम्रकलिकाभङ्गं किमारभसे ? ।

शरेभ्यः अभ्यधिकः = अतिरिक्तो विशिष्टः इति पञ्चाभ्यधिक। = षष्ठः शरः = वाणो भव = एधि ।

अयं भावः— अरविन्दमशोकं च शिरीषं चूतमुत्पलम् ।
पञ्चैतानि प्रकीर्त्यन्ते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥

इत्यनुसारमिमेडऽरविन्दादयः पञ्च कामस्य शराः सन्त्येव । हे सहकारप्रसव ! त्वं तु सदा सज्जधनुषे मनोभवाय मदनाय मया समर्पितः पथिकजनान् तद्भार्याश्च विदध्वा चूताङ्कुरो हि सर्वेषामुद्दीपकानामग्रणीति प्रसिद्ध्या पञ्चभ्यः शरेभ्यः सारवत्तया श्रेष्ठः षष्ठः शरो भवेति ।

कामस्य सर्वेषां शराणां मानिनीमानभङ्गकर्मणि कुण्ठिततया अमोघं वाणं त्वां प्रतीक्षमाणः स्मरस्तिष्ठति । तस्मात् कुरु मानिनीमानभङ्गाय स्मरस्य साहाय्यम् । आम्रमञ्जरीमालोक्य मानिन्यो मानं रक्षितुं न प्रभवन्तीति वसन्तसमयस्य कामोद्दीपकमतिशयम् इति भावः । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कार आर्या छन्दश्च ।

( इति = एवमुक्त्वा ततः चूतस्य = आम्रस्य अङ्कुरं = मञ्जरीं क्षिपति = पूजार्थम् अस्यति )

( तेन कुपितः = क्रुद्धः कञ्चुकी अपटीक्षेपेण = तिरस्करिणीतिरस्कारेण यवनिकामपसार्य प्रविश्य = रङ्गे आगत्य च ब्रवीति ‘नासूरचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्गमोऽपि च ।' इत्युक्तेः कञ्चुकिनः सूचनाभावादेव अपटीक्षेपेण = यवनिकामपसार्य प्रवेशः । )

कञ्चुकी-- ( प्रविश्य क्रुद्धः ) अनात्मज्ञे ! आत्मानं = स्वं न जानाति = नावगच्छतीति अनात्मज्ञा तत्सम्बुद्धौ हे स्वभावानभिज्ञे ! अविमृश्यकारिणि ! मा तावत् सांप्रतमेवं मा कुरुत = चूताङ्कुरं न गृहाण देवेन = महाराजेन वसन्तोत्सवे = मधुमास पर्वणि त्वम् आम्रकलिकाभङ्गम् आम्रस्य सहकारस्य कलिकायाः = मञ्जर्या भङ्गं = त्रोटनं किं = किमर्थम् आरभसे = कर्तुं प्रवर्तसे ।


इसलिए काम को पुष्पसायक भी कहते हैं । इन पुष्पों का नाम इस प्रकार ( १ ) अरविन्द = लाल कमल ( २ ) अशोक ( ३ ) आम्रमंजरी ( ४ ) नवमल्लिका = नेवारी ( ५ ) नीला कमल—

अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका । नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥

( पर्दा न हटाकर सहसा प्रवेश कर क्रोध से )

कञ्चुकी—अरी नासमझ ? यह क्या कर रही हो, महाराज द्वारा वसन्तोत्सव को रोक दिये जाने पर भी तुम आम की कली को क्यों तोड़ रही हो ।

विशेष—नाट्यशास्त्र का नियम है कि सूचना के बिना किसी पात्र का प्रवेश नहीं होता । जब सूचना के बाद पर्दा उठता है तब स्टेज पर पूर्वसूचित पात्र प्रवेश करता है । किन्तु कभी-कभी कोई पात्र पूर्वसूचना के बिना ही अपने ही हाथ से बगल में पर्दा हटाकर स्टेज पर आ जाता है । इसी को नाटकों में अपटोक्षेप कहते हैं ।

षष्ठोऽङ्कः

उभे—( भीते ) पसीददु अज्जो। अग्गहीदत्थाअ वअं [ प्रसीदत्वार्यः। अगृहीतार्थे आवाम्। ]

कञ्चुकी—न किल श्रुतं युवाभ्यां यद्वासन्तिकैस्तरुभिरपि देवस्य शासनं प्रमाणीकृतं तदाश्रयिभिः पतत्रिभिश्च। तथा हि—

चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः संनद्धं यदपि स्थितं कुरबकं तत्कोरकावस्थया। कण्ठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणीर्धकृष्टं शरम् ॥ ४ ॥

उभे—( भीते = भयतरले भूत्वा ) न गृहीतो न ज्ञातः अर्थः राजशासनं याभ्यां ते अगृहीतार्थे = अज्ञातराजशासने आवां = द्वौ चेट्यो स्वः। अवाभ्यामज्ञानादेवाम्रमञ्जरी त्रोटनं कृतम्, अर्थात् देवेन कृतो वसन्तोत्सवप्रतिषेधोऽस्वाभ्यां न ज्ञातः, तदज्ञानात् कृतमपराधं भवान् मर्षयतु—इति भावः।

कञ्चुकी—राजकृतवसन्तोत्सवप्रतिषेधाज्ञानस्य संभाव्यत्वमाकलयन् कञ्चुकी प्राह—युवाभ्यां देवस्य शासनं न श्रुतमित्येतदसंभाव्यमेव। वासन्तिकैः–वसन्तकाले पुष्यद्भिः तरुभिः=अचेतनैः वृक्षैः तदाश्रयिभिः=वृक्षाश्रयिभिः पतत्रिभिः=पक्षिभिः कोकिलादिभिरपि देवस्य = महाराजस्य शासनं = आज्ञामृत्सवप्रतिषेधरूपां प्रमाणीकृतम् = स्वीकृतं, पालितम्। तथाहि = तरुभिः यथा राज्ञः शासनं स्वीकृतं तथा उदाह्रियते—चूतानामपि।

अन्वयः—चूतानां कलिका चिरनिर्गताऽपि स्वं रजः न बध्नाति, कुरबकं यदपि सन्नद्धं तत् कोरकावस्थया स्थितम्, पुंस्कोकिलानां रुतं शिशिरे गतेऽपि कण्ठेषु स्खलितम्, स्मरोऽपि चकितः सन् तूणाद्धंकृष्टं शर संहरति ( इति ) शङ्के ॥ ४ ॥

राज्ञो दुष्पन्तस्योद्याने चेटीभ्यां मन्मथमुद्दिश्य चूताङ्कुरक्षेपं वीक्ष्य क्रुद्धः कञ्चुकी ब्रूते—चूतानामपि। चूतानां = आम्रवृक्षाणाम् कलिका = मञ्जरी चिरनिर्गताऽपि = बहोः कालात् निष्क्रान्ता, प्रकटिता शिशिरान्तोद्भिन्ना अपि स्वं = आत्मीयम् रजः = परागं न बध्नाति = न धत्ते न विकसति, यथा काचन बाला प्रौढावस्थां गतापि रजोदर्शनं न धत्ते तद्वदाम्रमञ्जरीयं बहोः कालादपि स्वं रजः न प्रकटयतीत्यर्थः। कुरबकं = कुरबककुसुमं यदपि = यद्यपि सन्नद्धं = वृन्ताद्बहिर्गतम्, तत् = तदपि कोरकवल्लयः स्थितम् = कलिकावस्थयैव स्थितम्। पुंस्कोकिलानां = पिकानाम् यूनां


दोनों दासियाँ—( भयभीत होकर ) श्रीमान् क्षमा करें। हमदोनों को उक्त बातों का पता न था।

कञ्चुकी—क्या, यह बात तुम दोनों ने नहीं सुनी है कि महाराज की इस उत्सव निषेध की आज्ञा को वसन्त ऋतु में फलने-फूलने वाले वृक्षों ने तथा इन वृक्षों पर बैठनेवाले पक्षियों तक ने भी मान लिया है। देखो तो—

बहुत पहले से ही निकली हुई आम की कलियां अपने पराग को धारण नहीं कर रही हैं। कुरबक पुष्प भी अपने वृन्त से निकलकर अभी तक कली की अवस्था में ही है। पर फूल नहीं रहा है। शिशिर ऋतु के बीत जाने पर भी कोयलों की आवाज अभी गले में ही रुकी है। प्रतीत होता है कि कामदेव भी भयभीत होकर तरकस से आधे निकाले हुए बाण को रोक ले रहा है।

३०० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभे—णत्थि एत्थ संदेहो। महाप्पहाओ राएसी। [ नास्ति अत्र संदेहो महा-प्रभावो राजर्षिः। ]

प्रथमा—अज्ज कदि दिअहाईं अम्हाणं मित्तावसुणा रट्ठिएण भट्टिणीपाअमूलं पेसिदाणं। इत्थं अ णो पमदवणस्स पालणकम्मं समप्पिदं। ता आअंतुअदाए असुदपुव्वो अम्हेहि सो वुत्तंतो। [ आर्य ! कति दिवसान्यावयौर्मित्रावसुना राष्ट्रियेण भट्टिनीपादमूलं प्रेषितयोः। इत्थं च नौ प्रमदवनस्य पालनकर्म समर्पितं। तदागन्तुकतया-ऽश्रुतपूर्वं आवाभ्यामेष वृत्तान्तः। ]


रुतं = शब्दितम् शिशिरे = शिशिरतौ गतेऽपि = हिमावसाने जातेऽपि, वसन्ताविर्भावे सत्यपि, कण्ठेषु स्खलितं = गलेषु अवरुद्धम् । रुद्धप्रसरं स तिष्ठति अत एव स्मरोपि = कामोऽपि सर्वविजयी मन्मथोऽपि चकितः = राजाज्ञया भीतः सन् तूणार्द्धं = तूणीरादद्धं-निष्कासितं निष्षङ्गादद्धंमाकृष्टम् शरं = बाणं संहरति = निवर्तयति पुनस्तूणीरे एव प्रवेशयतीत्यर्थः । इति = एवं शङ्के = मन्ये ।

अर्थात् शिशिरकालापगते समुपस्थिते च वसन्तसमये चिरकालोद्गता अपि आम्रमञ्जर्यं आवश्यकपि परागयोगं न दधते, कुरबकः कलिकावस्थयैव तिष्ठति, अनुरक्ता अपि कोकिलयुवानः कण्ठाद्वहिः स्वकाकलीं न प्रकटय॑न्ति, एवमेव जगद्विजयी मदनोऽपि तूणीरादद्धर्न्निष्कासितं स्वकीयं शरं पुनः तूणीरे एव स्थापयति ।

इत्थमचेतनैः सचेतनैरपि यदि महाराजस्यानुशासनं स्वीकृतं तर्हि कथं युवाभ्यामुपेक्ष्यते । एवम् अनेन श्लोकेन राजशासनस्य सार्वत्रिकी व्याप्तिरुक्ता । अत्रोत्प्रेक्षा, काव्यलिङ्ग, विशेषोक्तिश्चालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ।। ४ ।।

अथ उभे कञ्चुकीवचो निशम्य वदतः--अत्राचेतनैरपि राजाज्ञायाः परिपालने खलु = निश्चयेन सन्देहः संशयो न, महान् प्रभावो यस्यासौ महाप्रभावः = दिव्यशक्तिः राजर्षिः = महाराजो दुष्यन्तः अस्ति = विद्यते । क्वचन उभे स्थाने सानुमतीति पाठभेदः तदनुसारं सानुमत्या इयमुक्तिरस्ति । नात्र विस्मयस्यावकाशः, अस्य राजर्षे महाप्रभाव-त्वात्सर्वमुपपद्यते इत्यर्थः ।

प्रथमा—उभयोश्चेट्योरन्यतरा उत्सवप्रतिषेधस्याश्रवणे संगतिं योजयति—आर्य। कति = कतिपयानि दिवसानि = दिनानि कियन्त्येवाहानि आवयोः दास्योः मित्रावसुना राष्ट्रियेन = नृपश्यालकेन भट्टिनीपादमूले = राज्ञीचरणतले, महाराजजीवसुमती समीपे प्रेषितयोः = प्रहितयोः ( आवयोः ) इत्थं = एवं च नौ = आवाभ्याम् प्रमदवनस्य =


तात्पर्य यह है कि जब, महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर वृक्षों ने, पक्षियों ने तथा कामदेव ने भी वसन्तोत्सव मनाना रोक दिया है तब मनुष्यों की क्या बात है ? फिर तुम इस प्रकार वसन्तोत्सव मना रही हो यह तो बड़ा ही अनुचित है ॥ ४ ॥

दोनों दासियाँ—इसमें कुछ भी सन्देह नहीं कि ये राजर्षि दुष्यन्त बड़े ही प्रतापी एवं प्रभावशाली राजा है।

पहली दासी—महोदय, कई दिन हुए हम दोनों को महाराज के साले मित्रावसु ने महारानी के चरणों के पास भेजा था। इस प्रकार यहाँ हमें इस प्रमदवन की सुरक्षा का कार्य सौंपा गया है। इसलिए अजनबी होने के कारण हमलोगों को यह समाचार पहले नहीं सुनाई दिया था।


CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽङ्कः । ३०१

कञ्चुकी—भवतु। न पुनरेवं प्रवर्तितव्यम्।
उभे—अज्ज कोदूहलं णो। जदि इमिणा जणेण सोदव्वं कहेदु अअं किंणिमित्तं भट्ठिणा। वसंतुस्सवो पडिसिद्धो। [ आर्य कौतूहलं नौ। यद्यनेन जनेन श्रोतव्यं कथयत्वयं किंनिमित्तं भर्त्रा वसन्तोत्सवः प्रतिषिद्धः। ]
सानुमती—उस्सवप्पिआ खु मणुस्सा। गुरुणा कारणेण होदव्वं। [ उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः। गुरुणा कारणेन भवितव्यम्। ]
कञ्चुकी—बहुलीभूतमेतत्किं न कथ्यते। किमत्रभवत्योः कर्णपथं नायातं शकुन्तलाप्रत्यादेशकौलीनम्।


अन्तःपुरोद्यानस्य पालनकर्म = तरूणां रक्षणकार्यम्, समर्पितं = दत्तम् । तत् = तस्मात् आगन्तुकतया = सद्य एव इह संप्राप्ततया अचिरागमनेन न श्रुतपूर्वमिति अश्रुतपूर्वः = इतः पूर्वमश्रुतः, आवाभ्यां = दासीभ्याम् एषः = महोत्सवनिषेधानुबन्धो वृत्तान्तः=कथाप्रसङ्गः।

कञ्चुकी—तदुक्तमभ्युपगच्छन् वदति-भवतु=यद् जातं तद् जातं, न पुनः= न भूयः एवं = इत्थम् आज्ञाविपरीतं प्रवर्तितव्यं = करणीयम् । चूतकलिकाभङ्गादिभिरुत्सवारम्भो न कर्तव्य इति भावः।

उभे—आर्य ! नौ = आवयोः कौतूहलमस्ति, यदि = चेत् अनेन जनेन = नीचेन चेटीजनेन मया श्रोतव्यं = श्रवणार्हम् । न गोपनीयं स्यात्तर्हि । कथयतु = वदतु-अयं = एषः उत्सवः किंनिमित्तम् = किं हेतुकम्, केन कारणेन भर्त्रा = स्वामिना = दुष्ष्यन्तेन वसन्तोत्सवः = मधुमासपवं प्रतिषिद्धः = निषिद्धः ।

सानुमती—मनुष्याः = मानवाः खलु = निश्चयेन उत्सवप्रियाः-प्रिया उत्सवा येषां ते उत्सवप्रियाः प्रियोत्सवाः आमोदप्रियाः भवन्ति तथाप्युत्सवः प्रतिषिद्धः तन्मन्ये गुरुणा महता कारणेन = हेतुना भवितव्यम् = भूयात् ।

कञ्चुकी—न बहुलमबहुलमबहुलं बहुलं भूतमिति बहुलीभूतम् = सर्वजनविदितं, नेदानीं गोपनीयमस्ति, एतत् = वृत्तम् किन्न कथ्यते = कथं न कथ्येत, कथने दोषं न पश्यामीति भावः। किमत्रभवत्योः = भवत्योः कर्णपथं = श्रुतिगोचरं न आयातं = नागतम् भवतीभ्यां न श्रुतम् किमित्यर्थः शकुन्तला प्रत्यादेशकौलीनम् = शकुन्तलायाः = कण्वदुहितुः प्रत्यादेशात् = निराकरणात् अस्वीकारात् कौलीनं निन्दा, शकुन्तलाप्रत्याख्यानादुत्थितो राज्ञो लोकापवादः। स्यात् कौलीनं लोकवादे इत्यमरः।


कञ्चुकी—ठीक है। पुनः ऐसा मत करना।
दोनों दासियाँ—महोदय, हमें एक उत्सुकता है, यदि मेरे सुनने लायक हो, गोपनीय न हो तो बताएँ कि किसलिए महाराज ने वसन्तोत्सव की मनाही कर दी है ?
सानुमती—मनुष्य लोग तो उत्सवप्रिय हुआ करते हैं। इस राजा ने वसन्तोत्सव रोक रखा है। अतः इसमें कोई बड़ा कारण अवश्य होना चाहिए।
कञ्चुकी—( मन ही मन ) यह शकुन्तला वाली बात तो बहुत लोगों को मालूम हो जाने से अब प्रसिद्ध हो चुकी है। अतः अब इससे इस बात को कहने में कोई हानि नहीं मालूम होती। ( प्रकट में ) तुम दोनों ने महाराज के द्वारा शकुन्तला के परित्याग का निन्दनीय प्रसंग तो सुना ही होगा ?

३०२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभे—सुदं रट्टिअमुहादो जाव अंगुलीअदंसणं। [ श्रुतं राष्ट्रियमुखाद्यावदङ्गुलीयकदर्शनम् । ]

कञ्चुकी—( आत्मगतम् ) तेन ह्यल्पं कथयितव्यम् । ( प्रकाशम् ) यदैव खलु स्वाङ्गुलीयकदर्शनादनुस्मृतं देवेन सत्यमूढपूर्वा मे तत्रभवती रहसि शकुन्तला मोहात्प्रत्यादिष्टेति तदाप्रभृत्य्येव पश्चात्तापमुपगतो देवः । तथा हि—

रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते
शय्याप्रान्तविवर्तनैर्गमयत्युन्निद्र एव क्षपाः ।
दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा
गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च व्रीडाविलक्षश्चिरम् ॥ ५॥


उभेअङ्गुलीयकदर्शनं यावत् = मुद्रिकाप्राप्तिपर्यन्तम्, सर्वं राष्ट्रियमुखात् = राजश्यालकमुखात् श्रुतम् = आकणितम् ।

कञ्चुकी—( आत्मगतं वदति ) तेन = अतः हि = निश्चयेन अल्पम् = अल्पमात्रं कथयितव्यम् = कथनीयं वक्तव्यं स्यात् पुनः प्रकाशं ब्रूतेयदैव = यस्मिन् क्षणे एव खलु = निश्चयेन स्वाङ्गुलीयकदर्शनात् = निजमुद्रिकावलोकनात् देवेन = महाराजेन अनुस्मृतम् = सत्यम् । वस्तुतः रहसि = एकान्ते ऊढपूर्वा-पूर्वमूढा इत्यूढपूर्वा = पूर्वं विवाहिता तत्रभवती = माननीया या मोहात् = अज्ञानात् मतिभ्रमात् । न मे त्वं पत्नीति मया प्रत्यादिष्टा = प्रत्याख्याता, अनङ्गीकृता इति तदाप्रभृत्य्येव = तत् आरम्यैव देवः = महाराजः पश्चात्ताप = अनुशयं परितापम् उपगतः = प्राप्तः ।

अन्वयः—रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिः प्रत्यहं न सेव्यते, उद्विघ्न एव शय्याप्रान्तविवर्तनैः क्षपा विगमयति, यदा दाक्षिण्येन अन्तःपुरेभ्यः उचितां वाचं ददाति तदा गोत्रेषु स्खलितः ( सन् ) चिरं व्रीडाविलक्षो भवति ॥ ५ ॥

अङ्गुलीयकदर्शनात् शकुन्तला गान्धर्वविवाहं स्मृत्वा अनुतप्यमानस्य नृपतेः दुष्यन्तस्य तात्कालिकीमवस्थां वर्णयति कञ्चुकी—रम्यमिति । स राजा रम्यं = स्रक् चन्दनचन्द्रचन्द्रिकागीतवाद्यादिकं लोके यद्यदाह्लादकरं भोग्यं वस्तु तत्तत् द्वेष्टि =


दोनों दासियाँ—हाँ, राजश्यालक मित्रावसु के मुख से ही अंगूठी के मिलने तक की बात तो हमलोग सुन चुकी हैं।

कञ्चुकी—( मन ही मन ) तब तो थोड़ा ही कहना होगा । ( प्रकट में ) जब से उस अंगूठी को देखकर महाराज को यह बात याद आई कि मैंने आश्रम में गुप्तरूप से संभावनीया शकुन्तला के साथ सचमुच ही गान्धर्व विवाह किया था और अज्ञानवश उसका परित्याग कर दिया तब से ही शकुन्तला के परित्याग के लिये महाराज बहुत ही पश्चात्ताप कर रहे हैं।

वे मनोहर वस्तुओं को देखना भी पसन्द नहीं करते । पहले की तरह अब प्रजाजनों को प्रतिदिन दर्शन नहीं देते । जागते हुए भी पलंग के किनारों पर करवटें बदल कर रातों को बिताते हैं । जब शिष्टता के कारण अन्तःपुर की स्त्रियों को उचित उत्तर देते हैं तब नामोच्चारण में गलती कर देने पर बहुत देर तक लज्जावश व्याकुल हो जाते हैं ॥ ५ ॥

विशेष—प्राचीन समय में कुछ समय तक राजा लोग सभा में बैठते थे, साहित्यिक परिचर्चाएँ, विद्वानों का शास्त्रार्थ आदि चलते रहते थे, प्रजावर्ग राजा का दर्शन करता था। अपनी

षष्ठोऽङ्कः ३०३

सानुमती—पिअं मे। [ प्रियं मे। ]

उद्वेजकत्वात् चक्षुषापि न पश्यति यथा पुरा = पूर्ववत् प्रकृत्यादिभिः = अमात्य-पुरोहितादिभिः प्रत्यहं = प्रतिदिनम् न सेव्यते = नान्वास्यते, चित्तस्य पारवश्यात् प्रकृति-भिर्मन्त्रणादिकं राजकार्यं राजा न यथावदनुतिष्ठतीति भावः।

किञ्च अनिद्रः = उत्क्रान्ता निद्रा यस्य स अनिद्रः = गतनिद्रः, जाग्रदेव शय्याप्रान्त-विवर्तनैः शय्यायाः तल्पस्य प्रान्तेषु विवर्तनैः = परिलुठनैः = शयनीयपर्यन्तभागपरि-वर्तनादिभिः क्षपाः = रात्रीः विगमयति = अतिवाहयति, न तु अन्तःपुरविदग्धकामिनी सुरतसेवनं कुरुते इत्यर्थः। एवं विवर्तनपरो मट्टिभिः यदा = यस्मिन् काले दाक्षिण्येन = उदारतया अत्यन्तानुरोधेन न तु रागाभिनिवेशेन अन्तःपुरेभ्यः = अन्तःपुरस्थललनाभ्यः उचितां = तत्कालोपयोश्याम्, अभ्यस्तां, प्रार्थनानुरूपां वा वाचं ददाति = प्रश्नानुरूपं प्रत्युत्तरं ददाति शकुन्तलासक्तमना अपि दाक्षिण्येन स्वाकारं निह्नुवानोऽन्तःपुर-कान्ताभ्यो वाचं उच्चारयतीत्यर्थः परं यदा गोत्रेषु = नामसु—'गोत्रं च नाम्नि च' इत्यमरः स्खलितः = विपर्यस्तः अन्यनामग्रहणावसरे अन्यनामग्रहणं कुर्वन् सन् यदा वसुमती नामोच्चारणावसरे शकुन्तलानामोच्चारयति तदा चिरं = चिरकालाय व्रीडाविलक्षः = व्रीडया = लज्जया विलक्षः = विस्मयान्वितो भवति—'विलक्षो विस्मयान्वितः' इत्यमरः। गूढस्य स्वाशयस्य शकुन्तलागतस्य प्रकाशनादपत्रपान्वितो भवतीत्याशयः। .चित्तव्याक्षेप-निमित्तको मुखभावभेदो वैलक्ष्यम्। तथा चोक्तम्—

आत्मनः स्खलिते सम्यग्ज्ञातेऽन्यैर्यस्य जायते।
अपत्रपाति महति स विलक्ष इति स्मृतः॥

अयं भावः—अङ्गुलीयकदर्शनात् शकुन्तला परिणयं स्मृतवतः प्राङ्मतिभ्रमात् कृतं तन्निराकरणं विचिन्त्य वाढमनुतप्यमानस्य परित्यक्तसर्वसुखोपभोगस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य दुरवस्थां वर्णयितुं न शक्यते। इति भावः। अत्र पर्यायोक्ति-काव्यलिङ्ग-समुच्चया-लङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च वृत्तम्॥ ५॥

सानुमती—राज्ञो दुष्यन्तस्य तादृशीमवस्थामवधार्य सानुमती सहर्षं स्वगतं विमृशति—प्रियं मे = अत्यन्तं अभीष्टं मम सम्पन्नम्। एतावता दृढं शकुन्तलायामनु-रागवानित्याशयः।


फरियाद सुनाता था, पर राजा का मानसिक धरातल उलझा हुआ था उसे कुछ अच्छा नहीं लगता था। अतः सभा में बैठना, प्रजा को दर्शन देना अच्छा नहीं लगता था। उस समय शकुन्तला राजा के सिर पर नाच रही थी। दिलदिमाग सब कुल शकुन्तलामय हो गया था। रानियों के साथ बातचीत के प्रसंग में उनके नामों को ले लेकर उत्तर देते समय शकुन्तला का नाम ले लेनेपर रानियां अवाक् होकर उसके मुख को देखने लगती थी तब अपनी गलतियों का भान हो जानेपर वह लज्जित हो जाता था और अन्त में कुछ देर के लिए झेंप जाता था। इस प्रकार उस समय उसकी अवस्था प्रमादभरी-सी हो जाती थी।

सानुमती—मेरी प्रिय बातें हुई। अर्थात् शकुन्तला के प्रति उत्कट अनुराग के सूचक ये बातें मुझे बहुत ही प्रिय लग रही हैं।

३०४अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**कञ्चुकी—**अस्मात्प्रभवतो वैमनस्यादुत्सवः प्रत्याख्यातः।
**उभे—**जुज्जइ। [ युज्यते। ]
( नेपथ्ये ) एदु एदु भवं। [ एतु एतु भवान् ]
कञ्चुकी—( कर्णं दत्त्वा ) अये इत एवाभिवर्तते देवः। स्वकर्मानुष्ठीयताम्।
**उभे—**तह। ( इति निष्क्रान्ते ) [ तथा। ]
( ततः प्रविशति पश्चात्तापसदृशवेषो राजा, विदूषकः प्रतीहारी च )
कंचुकी—( राजानमवलोक्य ) अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषा-
णाम्। एवमुत्सुकोऽपि प्रिय-दर्शनो देवः। तथा हि—


**कञ्चुकी—**स्ववचनक्रमे दासीद्वयमाह—अस्मात् = शकुन्तलाविरहकारणात्—प्रभवतः = प्रबलात् प्रवर्द्धमानात् वैमनस्यात् = मनस्तापात्, विषादात् उत्सवः = वसन्तोत्सवः प्रत्याख्यातः = राज्ञा निराकृतः, निषिद्धः।
उभे—युज्यते = ईदृशे मनस्तापे देवस्य वसन्तोत्सव प्रत्याख्यानं समुचितमित्यर्थः।
( नेपथ्ये = जवनिकामभ्यन्तरे ) एतु एतु भवान् = आगच्छतु आगच्छतु महाराजः।
**कञ्चुकी—**नेपथ्ये राजागमनं सम्भावयन् कर्णं दत्त्वा = श्रुत्वा सज्जीकृत्याह—अये = अहो, देवः = महाराजः इत एव = अस्यां दिशि, अमुमेव वनोद्देशम् अभिवर्तते = आगच्छति स्वकर्म = आत्मकार्यम् उद्यानरक्षाकर्म अनुष्ठीयताम् = क्रियताम् स्वस्वोचित-कार्यं सम्पाद्यताम्।
उभे—तथा = आम्, इति उक्त्वा ततो निष्क्रान्ते = निर्गच्छतः।
( ततः = तत्पश्चात् पश्चात्तापस्य = परितापस्य सदृशः = अनुकूलः वेषः = रूपं यस्य स पश्चात्तापसदृशवेशः = पश्चात्तापानुरूपवेषधारी राजा = नृपतिर्दुष्यन्तः, विदूषकः = माधव्यः, प्रतिहारी = द्वारपालिका च प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते )
कञ्चुकी—राजानमुपस्थितमवलोक्य कञ्चुकी स्वगतं विमृशति—अहो, सर्वासु = सकलासु अवस्थासु सुखदुःखादिशालिषु अवस्थान्तरेष्वपि विशेषतो दुःखावस्थायम्


**कञ्चुकी—**इस प्रकार शकुन्तला के विरह से बढ़ते हुए उद्वेग और दुःख से ही महाराज ने वसन्तोत्सव मनाने की मनाही कर दी है।
**दोनों दासियाँ—**ठीक बात है। ऐसे दुःख तथा उद्वेग के समय में भला वसन्तोत्सव कैसे संभव हो सकता है।
( नेपथ्य में ) महाराज ! इधर से पधारिए, इधर से।
कञ्चुकी—( कान देकर ) महाराज इधर ही आ रहे हैं। तुमलोग अपना-अपना काम करो अर्थात् यहाँ से जल्दी हटो।
**दोनों दासियाँ—**ठीक है ( दोनों रंगमंच से निकल जाती हैं )
( तदनन्तर पश्चात्ताप के योग्य वेष धारण किये हुए राजा, विदूषक तथा प्रतिहारी प्रवेश करते हैं )
कञ्चुकी—( राजा को देखकर ) वाह, सुन्दर आकृति वालों की सभी अवस्थाओं में मनोहरता विद्यमान रहती है। इस तरह उत्कण्ठित होते हुए भी महाराज देखने में सुन्दर प्रतीत हो रहे हैं। जैसा कि—

षष्ठोऽङ्कः ३०५

प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नालक्ष्यते ॥ ६ ॥

आकृतिविशेषाणाम् = आकृतिविशेषशालिनाम् विशिष्ठाकृतीनाम् महात्मनाम्, सुन्दराणाम् रामणीयकं सुन्दरत्वम् भवति। एवं = इत्थम्, उत्सुकः = विरहोत्कण्ठितोऽपि उद्वेगाकुलः खिन्नोऽपि प्रियदर्शनं: प्रियं = आकर्षकम् दर्शनं = रूपं यस्यासौ प्रियदर्शनः = नयनलोभनीयाकृतिः, मनोहराकृतिः दर्शनीयो देवः = महाराजः। तथाहि-उदाह्रियते-प्रत्यादिष्टेति।

**अन्वयः--**प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः वामप्रकोष्ठार्पितम् एकमेव काञ्चनं वलयं बिभ्रत् श्वासोपरक्ताधरः चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः (देवः) क्षीणोऽपि संस्कारोल्लिखितः महामणिरिव आत्मनः तेजो गुणात् न आलक्ष्यते ॥ ६ ॥

पूर्वोक्तमेवार्थमुपपादयति—प्रत्यादिष्टेरिति। प्रत्यादिष्टः = कृशतया निराकृतः **विशेषमण्डनानां-**हार-केयूर-कुण्डलादीनामलङ्काराणां विधिः = धारणविधिर्येन स प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः = निरस्तविशेषप्रसाधनविधिः, त्यक्तालङ्कारविशेषो वा। राजरूपलक्षणं यथा—

अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भात्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥

**वामप्रकोष्ठार्पितम्-**वामश्चासौ प्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठे = सव्यकपूर्रमणिबन्धमध्ये अर्पितं = दत्तम् कार्श्यात् श्लथं एकमेव केवलं काञ्चनं = कनकमयं वलयं = हस्तकटकम् बिभ्रत् = धारयन् **श्वासोपरक्ताधरः—**श्वासेन उपरक्तः अधरो यस्य स श्वासोपरक्ताधरः = उष्णदीर्घश्वासपाटलिताधरोष्ठः चिन्तया = शकुन्तलागतया यज्जागरर्णं रात्रौ अनिद्रा तेन प्रतान्ते = म्लाने नयने = नेत्रे यस्य स चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः शकुन्तलाविषयकचिन्ताकृतजागरणरक्तलोचनः, देवः = महाराजो दुष्यन्तः क्षीणोऽपि = रात्रिजागरणादिना कृशोऽपि संस्कारोल्लिखितः, संस्कारार्थमुल्लिखितः = उद्घृष्टः = शाणकर्षणकृशः महामणिरिव = मणिराज इव आत्मनः स्वस्य तेजो गुणात् = तेजोबाहुल्यात् नालक्ष्यते = क्षीणो न परिज्ञायते। यथा शाणोल्लिखितो महामणिः पूर्वापेक्षया कृशोऽपि दीप्तिबाहुल्यात् कृश इति न प्रतीयते तथैव महाराजः क्षीणोऽपि स्वतेजो विशेषात् क्षोणो न प्रतीयते।

**अयं भावः—**प्रभावविद्योतितदिगन्तरालस्य महामणेरिव कृशाङ्गयष्टेः महाराजस्य वपुः कार्श्यं तेजोमण्डलाच्छादितं सहसा न केनापि लक्ष्यते। मण्डनविशेषरहितो निशा-


विशिष्ट अलंकारों से अपने को सजाने के विधि का परित्याग किए हुए बाईं कलाई में पहने जाने वाले एक ही सुवर्णनिर्मित कंकण को धारण किए हुए उच्छ्वासों से अधिक लाल पड़ गये ओठ चिन्ता के कारण रातभर जागते रहने से अत्यन्त लाल नेत्रोंवाले महाराज शाण पर खरादे गये बहुमूल्य रत्न की तरह कृश होने पर भी अपने तेज की महत्ता से दुर्बल नहीं दिखलाई पड़ रहे हैं ॥ ६ ॥


**पाठा०—**१. ॰र्वामप्रकोष्ठे श्लथं ।
२. ॰प्रताम्रनयनस्तेजोगुणैरात्मनः ।
२० शाकु०

३०६अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सानुमती—( राजानं दृष्ट्वा ) ठाणे खु पच्चादेसविमाणिदा वि इमस्स किदे सउंदला किलम्मदि त्ति । [ स्थाने खलु प्रत्यादेशविमानिताप्यस्य कृते शकुन्तला क्लाम्यतीति । ]

राजा—( ध्यानमन्दं परिक्रम्य )

प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तम् ।
अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम् ॥ ७ ॥


जागरणकृशोऽपि देवः पूर्वापेक्षयाऽस्माकं प्रियदर्शन एवं प्रतिभातीति तात्पर्यम् । अत्रो-पमा स्वभावोक्ति-परिकरालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं च ॥ ६ ॥

**सानुमती—**प्रच्छन्नविग्रहा दुष्यन्तं पश्यन्ती सानुमती तदाकृते लोकोत्तरत्व-मवेक्ष्य तं श्लाघते—प्रत्यादेशविमानितापि = प्रत्याख्यानेनापमानितापि शकुन्तला अस्य = राजर्षेः दुष्यन्तस्य कृते, -दुष्यन्तार्थं क्लाम्यति = विषादमनुभवति तप्यंत इति स्थाने खलु = अतिसुन्दरत्वात्, अस्यापि तद्विरहे विधुरत्वाच्च युक्ततरमेवेतदिति भावः। 'युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः ।

राजा—( ध्यानमन्दं = ध्यानेन मन्दं ध्यानमन्दम्, शकुन्तला चिन्तया मन्दं मन्दम्, शनैः शनैः परिक्रम्य = किञ्चिच्चलित्वा ) प्रतिबुद्धप्रियावृत्तान्तो राजा दुष्यन्तः तन्निरा-करणपश्चात्तापेन तप्यमानः निजहृदयमधिक्षिपति—प्रथममिति ।

अन्वयः—प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तमिदं हतहृदयं—सम्प्रति अनुशयदुःखाय विबुद्धम् ॥ ७ ॥

अङ्गुलीयकदर्शनेन व्यपगतशापप्रभावः प्रबुद्धशकुन्तलावृत्तान्तो राजा तदानीं स्वं हृदयमधिक्षिपति—प्रथममिति । सारङ्गस्य ईक्षणे इवेक्षणे यस्याः सा तया सारङ्गेक्ष्या


सानुमती—( राजा को देखकर ) तिरस्कार के द्वारा अपमानित की गई भी शकुन्तला जो इस राजा के लिए दुःखित रहती है, वह उचित ही है ।

**विशेष—**विशेष मण्डनों का तात्पर्य उन प्रसाधनों से है, जिन्हें मंगल के लिए धारण करना आवश्यक नहीं है । राजा के लिए बाँयी कलाई में कंगन पहनना अनिवार्य है । अतः उसे पहन कर अन्य आभूषणों का परित्याग कर दिया है । विशेष मण्डन के बिना भी जिसको शोभा नहीं घटती वह गुण रूप कहलाता है—

अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भान्ति तद्रूपमिह कथ्यते ॥

विरही होने पर साँसें गर्म हो जाता हैं जिससे निचले होठ की ललाई कम हो जाती है, फिर भी उसमे शोभा कम नही होती । जागने से आँखे थक जाती हैं जिससे किनारे में वह लाल हो जाती हैं उससे भी शोभा बढ़ जाती है ।

हीरा आदि रत्न सान पर घिस जाने पर छोटे हो जाते हैं, पर उनकी सुन्दरता तथा मूल्यवत्ता बढ़ जाती है, क्षीणता छिप जाती है । अतः राजा के क्षीण होनेपर भी उनकी सुन्दरता बढ़ गई है । शरीर से निकले हुए तेज के कारण शारीरिक दुर्बलता प्रतीत नहीं होती ।

यहाँ चिन्ता, जागरण, क्षीण तथा प्रत्यादिष्ट आदि शब्दों से काम की दशाएँ सूचित होती हैं । माधुर्यगुण के कारण आकर्षण रहता है—'तन्माधुर्यं यत्र गात्रदृष्ट्यादेः स्पृहणीयता ।'

राजा—( ध्यान में मग्न शनैः शनैः चारों ओर घूमकर ) पहले मृगलोचनी प्रिया के द्वारा जगाया जाता हुआ भी सुप्त यह अभागा हृदय अब पश्चात्ताप के दुःख के लिए जागा है ॥ ७ ॥

**विशेष—**पहले बहुत कहने पर भी महर्षि दुर्वासा के शाप के वशीभूत राजा दुष्यन्त ने

षष्ठोऽङ्कः । ३०७

सानुमती— णं ईदिसाणि तवस्सिणीए भाअहेआणि । [ नन्वीदृशानि तपस्विन्या भागधेयानि । ]

विदूषकः—( अपवार्य ) लंघिदो एसो भूओ वि 'सउंदलावाहिणा । ण आणे कहं चिकिच्छिदव्वो भविस्सदि त्ति । [ लङ्घित एष भूयोऽपि शकुन्तलाव्याधिना । न जाने कथं चिकित्सितव्यो भविष्यतीति । ]

कञ्चुकी—( उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः प्रमदवन-भूमयः । यथाकाममध्यास्तां विनोदस्थानानि महाराजः ।


मृगलोचनया अत्यन्तहृद्यया प्रियया = शकुन्तलया प्रतिबोध्यमानमपि = बहुशो ज्ञाप्य-मानमपि प्रथमं सुप्तमिव = मोहमुपगतमिव, जडमिव, इदं = मदीयं हतहृदयं = दग्धहृदयम् अस्पृष्टसुखगन्धं दुष्टहृदयम् सम्प्रति = अधुना प्रियायामसुलभदर्शनायामपि प्रियावियोगे जाते तु अनुशयादुःखाय = पश्चात्तापमनुभवितुं मह्यं क्लेशदातुमेव विबुद्धं = जागरित इव ।

अयं भावः— हे हृदयहतक ! यदा मुनिकुमारकाभ्यां तापस्या च सह मे प्राण-प्रिया शकुन्तला स्वयमुपस्थिताऽऽसीत् तदा मोहान्धेन त्वया तां मिथ्यावादिनीं निश्चित्य प्रत्यादेशपारुष्यं निराकरणं कृतम् प्रदर्शितम् । तदानीं त्वया सुप्तं संप्रति केवलं मह्यं दुःखमेव दातुं जागर्षीति भावः । अत्र विभावना-विशेषोक्ति-अनुप्रासोपमा अलङ्कारा, आर्या वृत्तञ्च ।। ७ ।।

सानुमती— राजोक्तिमाकर्ण्य सानुमती स्वगतं विचारयति—ननु = निश्चयेन ईदृशानि = अलौकिकानि तपस्विन्याः = वराकायाः, अनुकम्पार्हायाः, शकुन्तलायाः भागधेयानि = भाग्यानि 'तपस्वी चानुकम्पार्हः' इत्यमरः । तस्याः भाग्यविपर्ययादेवांस्य राज्ञः स्मृतिभ्रंशः तदानीं जात इत्याशयः ।

विदूषकः— शकुन्तलाविषयेऽनुतप्यमानं राजानं दृष्ट्वा माधव्यो ब्रवीति—एषः = अयं दुष्यन्तः पुनः = भूयः अपि शाकुन्तलव्याधिना = शाकुन्तला एव व्याधिः उद्वेजकत्वात् स्मृतिभ्रंशकत्वाच्च रोगः तेन लङ्घितः = आक्रान्तः ग्रस्तः कथं = केन प्रकारेण चिकित्सि-तव्यः = उपचारणीय, प्रतिकार्यः, साध्यरोगः नीरोगः भविष्यति इति न जाने शकुन्तलाया अलभ्यत्वात् ।

कञ्चुकी—उपसृत्य = समीपमागत्य जयतु जयतु देवः = सर्वोत्कर्षेण वर्ततां महाराजः हे महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः = सम्यगवलोकिताः संशोधिताः प्रमदवनस्य भूमयः = अन्तः-


शकुन्तला की एक भी बात न मानी, उसे वापस कर दिया। किन्तु अंगूठी देखकर स्मरण होने पर मोह भंग हो जाने से अब दुष्यन्त का कलेजा शकुन्तला के निमित्त तड़प रहा है। याद आने से अपने किये हुए अपकर्म पर पछतावा होता है।

सानुमती— सचमुच बेचारी शकुन्तला का भाग्य ही ऐसा है।

विदूषक—( हाथ की आँड़ में मुँह करके ) यह पुनः शकुन्तला के ज्वर से आक्रान्त हो गये, न जाने अब इनकी दवा कैसे होगी।

कञ्चुकी—( पास में जाकर ) महाराज विजयी बनें, विजयी बनें, महाराज ! प्रमदवन की भूमियाँ सावधानी से देख ली गयी हैं। अब महाराज अपनी इच्छा के अनुसार आमोद-प्रमोद के स्थानों पर चल सकते हैं।

३०८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—वेत्रवति ! मद्वचनादमात्यमार्यपिशुनं ब्रूहि । $^१$चिरप्रबोधनान्न संभावित- मस्माभिरद्य धर्मासनमध्यासितुम् । यत्प्रत्यवेक्षितं पौरकार्यमार्येण तत्पत्रमारोप्य $^३$दीयतामिति । प्रतिहारी—जं देवो आणवेदि । [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्ता । ) राजा—$^४$वातायन त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु ।


पुरविहारारामभूमयः ते ते प्रदेशाः तदेव ‘प्रमदवनमन्तःपुरोचितम्’ इत्यमरः । देवः = महाराजः यथाकामं—यथेच्छम् विनोदस्थानानि = क्रीडास्थलीः अध्यास्ताम् = अधि- तिष्ठतु । ‘विज्ञेयं प्रमदवनं नृपस्तु यस्मिन् शुद्धान्तैः सह रमते पुरोपकण्ठम्’ इति हला- युधः । कारयेद वनशोधनमादौ ।

राजा—नृपः कथयति—वेत्रवति ! = द्वारपालिके ! मम वचनात् = मद्वाक्यात् अमात्यं = मन्त्रिणम् आर्यपिशुनं पिशुनाख्यं महामन्त्रिणं ब्रूहि = कथय चिरप्रबोधात् = चिरेण जागरणात् धर्मासनं = सिंहासनं विचारासनम्, अध्यासितुं = अधिष्ठातुं न सम्भावित- मस्माभिः = न सम्भाव्यतेऽलङ्कर्तुमस्माभिः यत् = यत्तु पौराणां नागरिकाणां कार्यं आर्येण भवता प्रत्यवेक्षितं = दृष्टम् तत् सर्वं कार्यं, पत्रमारोप्य = पत्रारूढं कृत्वा पत्रे लिखित्वा दीयताम् = प्रेष्यताम् ।

प्रतिहारी—यद्देवः = यथा महाराजः आज्ञापयति तथा क्रियते । इति = एवम् उक्त्वा ततः निष्क्रान्ता = रङ्गाद्विर्गता ।

राजा—नृपो वदति—वातायन ! त्वमपि स्वं = स्वकीयं नियोगं = कृत्यम्, कार्यम्, अशून्यं = पूर्णं कुरु = विधेहि ।


विशेष— प्राचीनकाल में भी आज के ही समान जब राजा किसी स्थान पर पधारने की अभिलाषा करते थे तो पहले सावधानी से उस स्थान की निगरानी कर ली जाती थी। इस पूर्व निरीक्षण के कारण किसी प्रकार शत्रुओं को अवसर न मिल पाता था।

प्रमदवन— यह उद्यान रनिवास के पास ही हुआ करता था। इसमें सर्वसाधारण को जाने की अनुमति न थी। केवल अन्तःपुर की सुन्दरियाँ इसमें विहार किया करती थीं। राजा भी जब कभी भी इसमें आकर आनन्द लेता रहता था। यह सर्वथा सुरक्षित स्थान था।

राजा— हे द्वारपालिके ! मेरी तरफ से अमात्य पिशुन से कहो—अर्थात् यह मेरा सन्देश कहना कि रात में देरतक जागते रहने के कारण आज धर्मासन पर बैठना मेरे लिए संभव नहीं है। आपने जो पुरवासियों का कार्य देख लिया हो, उसे पत्र पर चढ़ाकर मेरे पास भेज दें।

विशेष— राजा की अनुपस्थिति में मन्त्री राजकार्य देखते थे और उसकी रिपोर्ट सूचनार्थ राजा के पास भेज देते थे, पर देखने के पहले राजा की आज्ञा आवश्यक थी। रात में देर तक जागते रहने के कारण कोई भी दिमागी कार्य करना संभव नहीं होता। अतः राजा ने यह सन्देश भेजा था। मन्त्री प्रजाजनों के विवाद को सुनकर लिखता था और उस पर राजा की सहायता से निर्णय देता था। कभी-कभी राजा अकेले भी यह निर्णय-कार्य करता था।

प्रतिहारी—महाराज की जैसी आज्ञा ( ऐसा कहकर बाहर जाता है ) राजा—वातायन ! तुम भी जाकर अपना कार्य करो ।


पाठ०—१. 'दमात्यपिशुनं । २. अद्य चिरप्रबोधनान्न । ३. प्रस्थाप्यतामिति । ४. पार्वतायनू ।

षष्ठोऽङ्कः

३०९

कञ्चुकी— ^१यदाज्ञापयति देवः ! ( इति निष्क्रान्तः ) ।
**विदूषकः—**किदं भवदा णिम्मच्छिअं । संपदं सिसिरातवच्छेद रमणीए इमस्सिं पमदवणुद्देसे अत्ताणं रमइस्ससि । [ कृतं भवता निर्मक्षिकम् । सांप्रतं शिशिरातपच्छेद-रमणीयेऽस्मिन्प्रमदवनोद्देश आत्मानं रमयिष्यति । ]
**राजा—**वयस्य ! रन्ध्रोपनिपातिनोऽनर्था इति यदुच्यते ^२तदव्यभिचारि वचः । कुतः ?

मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः ।
मनसिजेन सखे प्रहरिष्यता धनुषि चूतशरश्च निवेशितः ॥ ८ ॥

**कञ्चुकी—**देवः = महाराजः यत् आज्ञापयति = आदिशति तथा क्रियते इति = एव-मुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्गमञ्चाद्बहिर्गतः ।
**विदूषकः—**प्रतिहारिकञ्चुकिनोर्निष्क्रमणे विदूषको वदति—भवता = त्वया निर्मक्षिकं = मक्षिकाणामभावो, निर्जनम् एकान्तः, इतरे जना भवता अपसारिताः सम्प्रति = इदानीम् अस्मिन् शिशिरातपच्छेदरमणीये—शिशिरः शीतः आतपः = ग्रीष्म इति शिशिरातपौ तयोः छेदाः = अन्तरालमिति शिशिरातपच्छेदः तस्मिन् रमणीये = पुष्प-पल्लवोद्गममनोहरे प्रमदवनोद्देशे = आनन्दोद्यानस्थले रमयिष्यसि = विनोदयिष्यसि, पुष्पाणि पल्लवानि च वीक्ष्य सुखितो भविष्यसीति भावः ।
**राजा—**नृपो वसन्तस्याविर्भवेन प्रबुद्धमदनतापो वदति—रन्ध्रोपनिपातिनः रन्ध्रे = छिद्रे उपनिपतन्ति तच्छीला रन्ध्रोपनिपातिनः = छिद्रोपसर्पिणः अनर्थाः = उप-द्रवा इति = इदं यत् उच्यते = कथ्यते वचः = वचनम् अव्यभिचारि = सत्यमेव, छिद्रेष्वनर्था बहुली भवन्ति । इति नीतिः । कुतः = यतः ।
अन्वयः— (सखे ! पश्य ) मुनिसुता प्रणयस्मृतिरोधिना तमसा मम इदं मनः मुक्तं च प्रहरिष्यता मनसिजेन धनुषि चूतशरः निवेशितश्च ॥ ८ ॥
'छिद्रेष्वनर्था बहुली भवन्ती'ति स्ववृत्तान्तेन सत्यतां समर्थयन् राजा प्राह—मुनिसुतेति । हे सखे माधव्‍य ! पश्य मुनिसुतायां = शकुन्तलायां यः प्रणयः = अभिलाषः तस्य या स्मृतिः स्मरणं तां रुणद्धि तच्छीलं तेन मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना = शकुन्तलास्नेह-


**कञ्चुकी—**महाराज की जैसी आज्ञा। ( यह कहकर बाहर निकल जाता है )
**विदूषक—**आपने इस समय पूर्ण एकान्त कर दिया । अब शीत-ठण्ड एवं गर्मी के अभाव के कारण इस मनोहर प्रमदवन में अपने को रमाइए ।
**राजा—**मित्र ! 'क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णम्, छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति' 'रन्ध्रोपनिपातितो-ऽनर्थाः' अर्थात् विपत्तियाँ विपत्तियों में आती हैं। यह जो कहावत है वह सर्वथा सत्य है । क्योंकि—
मुनि की पुत्री शकुन्तला के प्रति प्रणय की याद के अवरोधक = बाधक मोह ने = अज्ञान ने मेरे मन को अब छोड़ दिया है तथा प्रहार करने वाले कामदेव ने अपने धनुष पर आम्रमञ्जरी रूप बाण को भी चढ़ा लिया है ॥ ८ ॥
**विशेष—**राजा ने दरबार में अपने पास आने पर अपनी परिणीता पत्नी के रूप में न मान कर मुनि की कन्या-मात्र माना था। उस तरफ सङ्केत के लिए यहाँ मुनिसुता पद है। स्मरण आने और कामदेव के बाण चढ़ाने की घटनाएँ एक साथ हुई है यह बताने के लिए दोप प्रयुक्त है।


पाठा०—१. तथा । २. तदव्यभिचारि । पश्य-।

३१० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**विदूषकः—**चिट्ठ दाव। इमिण दंडकट्ठेण कंदप्पवाहिं णासइस्सं। [ तिष्ठ तावत्। अनेन दण्डकाष्ठेन कन्दर्पव्याधिं नाशयिष्यामि। ] ( इति दण्डकाष्ठमुद्यम्य चूताङ्कुरं पातयितुमिच्छति )।

राजा— ( सस्मितम् ) भवतु दृष्टं ब्रह्मवर्चसम्। सखे ! क्वोपविष्टः प्रियायाः किंचिदनुकारिणीषु लतासु दृष्टिं विलोभयामि।


स्मृतिविलोपिना तमसा = अज्ञानेन यदैव ममेदं मनः चित्तं मुक्तं त्यक्तम् च पुनः तदैव प्रहरिष्यता = प्रहर्तुमुद्यतेन मनसिजेन = कामेन धनुषि = स्वकार्मुके चूतशरः = आम्रमञ्जरी पञ्चाभ्यधिकः बाणः निवेशितः = नियोजितश्च, मम प्रियावियोगानुस्मरणं वसन्तकालश्च सममेव प्रादुरभूत्।

अयम्भावः — सखे माधव्य ! यावदहं शकुन्तला विवादवृत्तान्तं नास्मार्षं तावत् सुखित एवासम्। परमङ्गुलीयकदर्शनानन्तरं तत्प्रतिरोधेन मोहेन मुक्तं मामकीनं मनः तां स्मारं स्मारं समुत्कण्ठते। अपि च अकारणवैरिणा कन्दर्पेण स्वकीयपञ्चबाणाभ्यधिकः षष्ठ आम्रमञ्जरी रूपात्मको बाणः संयोजित अतः वसन्ताविर्भावात् प्रबुद्धमदनसन्तापोऽहं, पूर्वापेक्षया सविशेषं क्लेशमनुभवामि अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-समुच्चय-काव्यलिङ्गालङ्काराः, द्रुतविलम्बितं वृत्तं च ॥ ९ ॥

विदूषकः—अथ माधव्यो प्रौढिमालम्ब्याह—तिष्ठ तावत् = सन्तापं मा कृथाः दण्ड-काष्ठेन = अनेन लगुडेन कन्दर्पं एव = काम एव व्याधिः रोगः यस्मात् तं कन्दर्पव्याधि = कामपीडाम्, आम्रमञ्जरीमेव नाशयिष्यामि = पातयिष्यामि ( इति = एवमुक्त्वा, ततः दण्डकाष्ठं = लगुडम् उद्यम्य = उत्थाप्य चूताङ्कुरं = आम्रपल्लवम् पातयितुमिच्छति = कामयते।

राजा—( सस्मितं = ईषद्वहास्ययुक्तम् ) भवतु = अस्तु कन्दर्पव्याधिनाशनकथया दृष्टं = अवलोकितम्, ब्रह्मवर्चसं = ब्राह्मं तेजः सर्वानर्थपरिहारसामर्थ्यं तवास्त्येवेति भावः। सन्तापशान्त्युपायं पृच्छति—सखे = मित्र ! क्व = कुत्र उपविष्टः = स्थितः सन् प्रियायाः = दयितायाः शकुन्तलाया किञ्चित् = ईषत् अनुकारिणीषु = सादृश्यशालिनीषु लतासु = वल्लरीषु दृष्टिः = लोचनं चक्षुःविलोभयामि = नन्दयामि विरहिणां हि प्रियजनसदृश्यानु-भवादयो विनोदा भवन्ति।


वियोग तथा वसन्त दोनों त्रिपत्तियाँ हैं—वियोग विपत्ति के रहते वसन्तविपत्ति आ पहुँची। यहाँ शकुन्तला आलम्बन विभाव और वसन्त उद्दीपन विभाव हैं। अंगूठी देखते ही दुष्यन्त का मोह दूर हो गया। उसे शकुन्तला के साथ की गई एक-एक बातें याद आने लगीं। अतः उसका मन वियोगाग्नि में झुलसने लगा। इसी समय वसन्त ऋतु का आगमन हो आया। आम्रमञ्जरी लोगों के मन को उत्कण्ठित करने लगी। यही है काम का दुष्यन्त के ऊपर धनुष चढ़ाना।

**विदूषक—**जरा ठहरिए, इस दण्डे से काम के बाण = आम्रमञ्जरी को विनष्ट कर देता हूँ ( ऐसा कहकर डण्डे से आम्रमञ्जरी को गिरा देना चाहता है )

राजा—( मुस्कराकर ) जाने दो, बस करो, देख लिया आपका ब्रह्मतेज। मित्र ! कहाँ बैठकर प्रिया का कुछ अनुकरण करनेवाली लताओं पर आँख को लगाकर आनन्दित करूँ ?

षष्ठोऽङ्कः ३११

विदूषकः—णं आसण्णपरिआरिआ चदुरिआ भवदा संदिट्ठा। माहवीमंडवे इमं वेलं अदिवाहिस्सं। तहि मे चित्तफलगदं सहत्थलिहिदं तत्तहोदीए सउंदलाये पडिकिदिं आणेहि त्ति। [ नन्वासन्नपरिचारिका चतुरिका भवता संदिष्टा। माधवी-मण्डप इमां वेलामतिवाहयिष्ये। तत्र मे चित्रफलकगतां स्वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिमानयेति। ]

राजा—ईदृशं हृदयविनोदस्थानम्। तत्तमेव मार्गमादेशय।

विदूषकः—इदो इदो भवं। [ इत इतो भवान्। ] ( उभो परिक्रामतः। सानुमत्यनुगच्छति। )

विदूषकः—एसो मणिसिलापट्टअसणाहो माहवीमंडवो उवहाररमणिज्जदाए णिस्संसअं साअदेण विअ णो पडिच्छदि। ता पविसिअ णिसोददु भवं। [ एष


विदूषकः—ननु = विस्मृतं किम् ? आसन्नपरिचारिका— आसन्ना = अन्तपुरकार्येष्वभ्यन्तरा परिचारिका = चेटी चतुरिका = चतुरिकानाम्नी भवता = त्वया सन्दिष्टा = आज्ञप्ता माधवीलतामण्डपे = वासन्तीलतामण्डपे इमां वेलां = मध्याह्नसमयं अतिवाहयिष्यामि = गमयिष्ये, नेष्यामि। तत्र = तस्मिन् स्थाने मे = मह्यम्, चित्रफलकगतां = चित्रलेखनपटे वर्तमानां स्वहस्तलिखितां = निजकरकमलाङ्किताम् तत्रभवत्या = पूज्यायाः शकुन्तलाया प्रतिकृतिं = चित्रम् आनयेति चतुरिकां भवता आदिष्टा, अतः तत्रैव भवता गन्तव्यमितिभावः। मातृगुप्ताचार्यैरुक्तं परिचारिकलक्षणं यथा—

संवाहने च गान्धे च तथा चैव प्रसाधने । तथाभरणसंयोगमाल्यसंग्रथनेषु च ॥ विज्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिकाः ।

राजा—ईदृशं = एतादृशं रमणीयं सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनोभयसम्पादकं हृदयविनोदस्थानम् = मनोविनोददायकं प्रदेशं मम भविष्यतीति भावः तत्तदा तमेव मार्गं = तमेव पन्थानम् ( यो माधवीलतामण्डपं याति ) आदेशय = वद।

विदूषकः—इत इतो भवान् = अनेन पथा, भवान् = त्वं आगच्छतु। ( उभो = द्वौ अपि परिक्रामतः = मण्डलाकृतिं गच्छतः। सानुमती = अप्सरा, अनुगच्छति = अनुसरति ) ।

विदूषकः—एषः = अयं मणेः = रत्नस्य शिलायाः = प्रस्तरस्य पट्टकेन = खण्डकेन सनाथः युक्त इति मणिशिलापट्टकसनाथः = मणिशिलाफलकशोभितः उपहारेण = पुष्पोपायनेन रमणीयतया = कमनीयतया इति पुष्पोपायनरमणीयता = पुष्पाद्युपहाररमणीयतया


विदूषक—अरे, भूल गये समीपवर्तिनी सेविका चतुरिका को आपने आदेश दिया है कि माधवी लता के मण्डप में इस बेला को बिताऊँगा। वहीं मेरे द्वारा अपने हाथ से चित्रपट पर अङ्कित आदरणीया शकुन्तला का चित्र लाओ।

राजा—मन बहलाने की ऐसी जगह है तो उसी का मार्ग बताओ।

विदूषक—महाराज ! आप इधर आवें, इधर से आवें। (दोनों घूमते हैं। सानुमती प्रच्छन्नरूप से उनके पीछे-पीछे जाती है)

विदूषक—यह मणिमय शिलापट्ट से अलंकृत माधवीलता का मण्डप फूलों के उपहार से

३१२अभिज्ञानशाकुन्तलम्

मणिशिलापट्टकसनाथो माधवीमण्डप उपहाररमणीयतया निःसंशयं स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति। तत्प्रविश्य निषीदतु भवान्। ] (उभौ प्रवेशं कृत्वोपविष्टौ।)

सानुमती—लतासंसिसदा देखिस्सं दाव सहीए पडिकिर्दि। तदो से भत्तुणो बहुमुहं अणुराअं णिवेदइस्सं। [ लतासंश्रिता द्रक्ष्यामि तावत्सख्याः प्रतिकृतिम्। ततोऽस्या भर्तुर्बहुमुखमनुरागं निवेदयिष्यामि। (इति तथा कृत्वा स्थिता।)

राजा—सखे, सर्वमिदानीं स्मरामि शकुन्तलायाः प्रथमवृत्तान्तम्। कथितवानस्मि भवते च। स भवान् ^२प्रत्यादेशवेलायां^३मत्समीपगतो नासीत्। पूर्वमपि न त्वया कदाचित्संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम। कच्चिदहमिव विस्मृतवानसि त्वम्?

निसर्गमारुतेन = सहजेन मन्दमन्दमारुतेन च निःसंशयं = ध्रुवं स्वागतेन इव = शुभागमनमसौ समुच्चरन्निव प्रतीच्छति = सत्कारमाचरन् त्वां = भवन्तं नौ = आवां वा प्रतीच्छति = प्रत्युद्गमनेन सम्भावयतीव। तत् = तस्मात् प्रविश्य = अन्तर्गत्वा भवान् = त्वं निषीदतु = उपविशतु। ( उभौ = द्वावपि प्रवेशं कृत्वा = अन्तः प्रविश्य उपविष्टौ = निषण्णौ)।

सानुमती—लतां = वल्लरीं संश्रिता = आश्रिताऽपि लताश्रिता, लतालीना भूत्वा तावत् सख्याः = आल्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिं = चित्रम् द्रक्ष्यामि = विलोकयिष्यामि ततः = तदनन्तरम् सख्याः = शकुन्तलायाः भर्तुः = पत्युः बहुमुखं = बहूनि मुखानि यस्य तत् बहुमुखं = अनेकप्रकारकम् अनुरागं = प्रेमाणं निवेदयिष्यामि = वदिष्यामि (इति = एवं विचार्य ततो वा तथा = पूर्वोक्तप्रकारेण कृत्वा = विधाय लतामाश्रित्य स्थिता = स्थिरीभूता)।

राजा—तत्रा मनोविनोदायोपविष्टो राजा शकुन्तलावृत्तान्तं स्मरन्नाह—सखे = मित्र माढव्य! इदानीं = साम्प्रतं शकुन्तलायाः = मुनिदुहितुः प्रथमवृत्तान्तं = आश्रमे परिचयादिकं प्रारम्भिकप्रेमवृत्तम्, स्मरामि = स्मृतिपथमानयामि। भवते = तुभ्यमपि मित्राय च कथितवानस्मि। स भवान् = कथनेन ज्ञातवृत्तान्तः त्वं प्रत्यादेशवेलायां = निराकृत्यवसरे मत्समीपं गतः मम समीपे न आसीत् मया हंसपदिका समीपे प्रेषित आसीत्। पूर्वमपि = प्रागपि त्वया = मित्रेण कदाचित् = कदापि तत्रभवत्याः = मान्यायाः शकुन्तलाया नाम नामधेयादिकं न संकीर्तितम् = नहि वर्णितम्। क्वचित् = किम् अहमिव = यथा अहं तथैव त्वमपि विस्मृतवानसि? यदि भवान् प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपेऽभविष्यत् तर्हि मामवश्यं प्रबोधयिष्यत्। ततः प्रत्यादेशोऽपि नाभविष्यत्। इति भावः।


मनोहर होने के कारण मानो स्वागत करता हुआ हमलोगों को बुला रहा है तो इसमें प्रवेश कर आप बैठें (दोनों प्रवेश करके बैठ गये)

सानुमती—सम्प्रति लता में तिरोहित होकर सखी शकुन्तला के चित्र को देखूँगी, पुनः उसके पति के अनेक प्रकार से प्रगट हुए अनुराग को उसे बतलाऊँगी। (ऐसा कहकर लता में तिरोहित होकर खड़ी होती है)

राजा—मित्र! अब शकुन्तला के विषय की समूची पहली घटनाएँ याद हो रहीं हैं और आप से तो उसी समय कहा भी था। उसके परित्याग के समय आप मेरे पास नहीं थे, किन्तु इसके पहले भी कभी आपने उन आदरणीया शकुन्तला का नाम नहीं लिया। शायद हमारी तरह आप भी भूल गये थे?


पाठा०—१. प्रथमदर्शनम्। २. प्रत्याख्यानकाले। ३. मत्समीपगत एव नासीत्।

षष्ठोऽङ्कः ३१३

**विदूषकः—**ण विसुमरामि । किं तु सव्वं कहिअ अवसाणे उण तुए परिहास-विअप्पओ एसो ण भूतत्थो त्ति आचक्खिदं । मए वि मट्टिपिण्डबुद्धिणा तह एव्व गहीदं । अहवा भविदव्वदा खु बलवदी । [ न विस्मरामि । किंतु सर्वं कथयित्वाऽवसाने पुनस्त्वया परिहासविजल्प एष न भूतार्थ इत्याख्यातम् । मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम् । अथवा भवितव्यता खलु बलवती । ]

**सानुमती—**एव्वं एदं । [ एवमेवैतत् । ]

राजा—( ध्यात्वा ) सखे ^१त्रायस्व माम् ।

**विदूषकः—**भोः किं एदं ? अणुववण्णं खु ईदिसं तुइ । कदा वि सप्पुरिसा सोअवत्तव्वा ण होंति । णं पवादे वि णिवकंपा गिरीओ। [ भोः किमेतत् ? अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि । कदापि सत्पुरुषाः शोकवक्तव्या न भवन्ति । ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । ]


**विदूषकः—**न विस्मरामि, किन्तु सर्वं = सकलं कथयित्वा अवसाने वाक्यशेषे, अन्ते पुनः त्वया परिहासविजल्पितं एषः न भूतार्थं इत्याख्यातम् = परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वचः—इत्यादिनोक्तम् । मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमिव बुद्धिर्यस्य स तेन मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमतिना मयापि जडबुद्धित्वात् = कपटानभिज्ञेन यथोक्तग्राहिणा ब्राह्मणेन तथैव = तद्रूपमेव, सत्यमेव, गृहीतं = स्वीकृतम्, ज्ञातम् । अथवा = यद्वा किमनया पर्यालोचनया भवितव्यता = भावानामवश्यं भाविता बलवती = प्रबला खलु भवति । अतोऽत्र भवितव्यतैव हेतुरित्यर्थः ।

**सानुमती—**एवं = सत्यमेव एतत् पूर्वोक्तं भवितव्यता निबन्धनमेवेति भावः ।

**राजा—**शकुन्तलां चिन्तयन् कामसन्तापमसहमानो माधव्यमाह—सखे = मित्र ! मां त्रायस्व = रक्ष-भवानेव दुःखपथस्य मे शरणमित्यर्थः ।

**विदूषकः—**राजानमाश्वासयन् माधव्यो ब्रूते—भोः = अहो । किम् = अनौचित्यमेतत् पूर्वोक्ता प्रलापावस्था अनुपपन्नं = अयुक्तम् खलु त्वयि = भवति धैर्यादिगुणशालिनि राजनि ईदृशं = एतत् प्रकारकम् । कदापि = कस्मिन्नपि काले सत्पुरुषाः = श्रेष्ठा जनाः शोकेन वक्तव्या शोकवक्तव्या = परोपदेशयोग्याः निन्द्याः न भवन्ति = न जायन्ते । ननु = निश्चयेन प्रवाते = अतिवाते झंझावातेऽपि अपि गिरयः = पर्वताः निष्कम्पाः = अचलाः एव तिष्ठन्ति । अतो विरहदशायामपि त्वं निश्चलो भवेतिभावः ।


**विदूषक—**मैं भूला नही हूँ, किन्तु सब कुछ कहकर अन्त में पुनः आपने कहा था कि ये सब बातें हंसी की हैं, सत्य नहीं हैं। अत्यन्त मोटी बुद्धिवाले मैंने भी वैसा ही समझ लिया था। अथवा यों कहिए कि होनी अवश्य होकर ही रहती है। अतः जो होना था, वह हो गया।

**सानुमती—**यह ऐसा ही है।

राजा—( ध्यानकर ) मित्र ! मुझे बचाओ।

**विदूषक—**अभी यह क्या ? तुम्हारे विषय में यह सब निश्चय ही अनुचित है। सत्पात्र कभी कभी भी शोकसन्तप्त नहीं होते। पर्वत भी आंधी में निश्चय ही अडिग रहते हैं ?


**पाठा०—**१. परित्रायस्व ।