अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
सप्तमोऽङ्कः । १६५
मातलिः—सदृशमेवैतत् । ( स्तोकमन्तरमतीत्य ) आयुष्मन्, इतः पश्य नाकपृष्ठ-प्रतिष्ठितस्य सौभाग्यमात्मयशसः ।
विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतांशुकेषु ।
विचिन्त्य गीतक्षममर्थजातं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति ॥ ५ ॥
कर्मसु = कष्टसाध्येष्वपि गुरुषु कार्येषु नियोज्याः = सेवकाः भृत्या सिद्ध्यन्तिः = सिद्धिमन्तो भवन्ति कार्यनिष्पादका जायन्ते इति यत् भृत्याना या कृतार्थता ताम ईश्वराणां = शक्तिमतां स्वामिनां संभावनानुगुणं — संभावना = नियोज्यविषयको बहुमानः तस्य गुणम् उत्कर्षम्, महिमानं वा अवेहि जानीहि । प्रभुमहत्त्वेनैव तत्कार्यसिद्धिः सेवकगुणो न कोऽपि वर्तत इति भावः । अरुणः = विनतासुतः सूर्यसारथिः तमसां = ध्वान्तानाम् अन्धकाराणां विभेत्ता = नाशकः किं वा अभविष्यत् = कथमभविष्यत् चेत् = यदि तं = अरुणं सहस्रकिरणः = सहस्रांशुः सूर्यः धुरि = अग्रे यानमुखे न अकरिष्यत् = नास्थापयिष्यत् ।
अयं भावः— हे देवराजसारथे ! नाहं प्रशंसाहंम् किन्तु महेन्द्रस्यैवायं महिमा यत्तेन मद्ध्वारा तत् कार्यं सम्पादितम् । पश्य महत्सु कार्येषु नियुक्ताः सेवकाः यदि कार्याणि सम्यक् सम्पादयन्ति तत् स्वामिनामेव महिमा न तु भृत्यानाम्, चलितुमक्षमोऽपि वनितातनयोजनूररुणो यदि भगवता सूर्येण स्वरथाग्रभागे न स्थापितोऽभविष्यत् तर्हि स कथं तमसां विभेत्ताऽभविष्यत् । तस्माद्दुर्जयदानवगणो महेन्द्रमहिम्नैव विनष्टो न स्वकीयात् प्रभावादित्याशयः । अत्र-दृष्टान्तानुप्रासाऽप्रस्तुतप्रशंसाऽलङ्काराः वसन्ततिलका वृत्तञ्च ॥ ४ ॥
मातलिः—एतत् = विनयवचनम् सदृशमेव = भवदनुरूपमेव योग्यमेव शूरा अविकत्थना भवन्तीतिभावः । ( स्तोकमन्तरमतीत्य = स्वल्पमवकाशमतिक्रम्य ) आयुष्मन् = चिरञ्जीविन् । नाकपृष्ठप्रतिष्ठितस्य–नाकेपृष्ठे = स्वर्गंतले प्रतिष्ठां प्राप्तस्य स्थिरीकृतस्य आत्मयशसः = निजकीर्तेः सौभाग्यं = अहोभाग्यं, लालनीयत्वम् लोकप्रियत्वं इतः = अत्र प्रदेशे पश्य = अवलोकय सौभाग्यमेवोपपादयति-विच्छित्तिरिति ।
अन्वयः— अमी दिवौकसः गीतक्षमम् अर्थजातम् विचिन्त्य सुरसुन्दरीणां कल्पलतांशुकेषु विच्छित्तिविशेषैः वर्णैः त्वच्चरितं लिखन्ति ॥ ५ ॥
राज्ञो दुष्यन्तस्य सुयशसः सौभाग्यं कथयन् मातलिर्वदति—विच्छित्तिरिति । अमी= दूरे दृश्यमानाः दिवौकसः = स्वर्गवासिनो देवाः गीतक्षमम् = गातुं योग्यं सुरसुन्दरीभिर्गा-
किरणवाले भगवान् सूर्य विराजमान रहते हैं, जिससे अन्धकार भागता है । इस प्रकार मुझमें दानवों को मारने की योग्यता नहीं है, प्रतापी इन्द्र का प्रताप मेरा पृष्ठपोषक है, जिससे भयभीत हो दानव-गण भग गये, मुझे यश मिल गया । इस प्रकार दुष्यन्त ने अपनी नम्रता की पराकाष्ठा कर दी है ।
मातलि— यह कथन आपके लिए उचित ही है ( थोड़ी दूर जाकर ) चिरजीविन् ! इधर स्वर्गंतल पर प्रतिष्ठित अपने सुयश के सौभाग्य को देखिए—
ये स्वर्गवासी देवता लोग गाने के योग्य अर्थसमूह को सोचकर देवाङ्गनाओं के अंगराग के बचे हुए रंग से कल्पवृक्ष से निर्मित रेशमी वस्त्रों पर आपके चरित्र को लिख रहे हैं ॥ ५ ॥
विशेष— यहाँ अङ्गराग से अवशिष्ट रंग लिखने का साधन है, कल्पवृक्ष द्वारा दिया गया रेशम् वस्त्र लिखने का आधार है और देवता लिखने वाले हैं । साधन, आधार तथा लेखक ये तीनों विशिष्ट हैं । समस्त जीवन गाथा लिखना संभव नहीं । अतः विशेष गेय अंश ही लिखे जा रहे हैं । अब देवता लोग कल्पवृक्ष द्वारा दिये गये वस्त्र पर देवाङ्गनाओं के अङ्गराग से आपका सुयश लिखन।
३६६ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—मातले असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युर्दिवमधिरोहता मया न लक्षितः स्वर्गमार्गः तत् कतमस्मिन् मरुतां पथि वर्तामहे ।
नाहंम् अर्थजातं = पदार्थसमूहं, पदावलीम् विचिन्त्यं = विचार्यं काव्यं विरच्य सुर-सुन्दरीणां=देवाङ्गनानां अप्सरसाम् कल्पलतांशुकेषु कल्पलतानामंशुकानि कल्पलतांशुकानि तेषु कल्पलतांशुकेषु = कल्पवृक्षसमुत्थितेषु निजवनिता वसनेषु विच्छित्तेः शेषा विच्छित्ति-शेषाः तैः विच्छित्तिशेषैः = अङ्गरागावशिष्टैः वर्णैः = कुङ्कुमकस्तूरीहरिचन्दनादिनिर्मितैः वर्णकैः सितपीतादिभिर्वर्णैः वा त्वच्चरितं = दानवविजयानुरूपं तवावदानं जीवनगाथां लिखन्ति = अङ्कयति । लिपिबद्धं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
अयं भावः—भूपते ! अवलोकय भवद्यशः सौभाग्यं स्वर्गमधिरोहति समुद्धृतासुर-कण्टका निश्चिन्ता अमी देवा निजकरकमलैः स्वप्रियतमानामङ्गेषु हरिचन्दनादिलेपैः तिलकालङ्कारान् परिकल्प्य तदवशिष्टैर्वर्णकैः तासां वसनेषु ताभिर्गेयं-त्वदीयं चरितं सम्यग् विचार्यं लिखित्वा भवदुपकृतं त्रिदशलोकोत्तरं भवदीयं चरितमेव स्वसुन्दरीभिः साकं सहर्षं गायन्ति । अत्रोदात्तपरिणामानुप्रासालङ्कारा उपजातिच्छन्दश्च ।
राजा—महापुरुषत्वात् राजर्षे दुष्यन्तस्यात्मप्रशंसाश्रवणं लज्जाकरमिति मातलि विषयान्तरे संचारयन्नाह—मातले ! असुराणां = दानवानां संप्रहारे = युद्धे समुत्सुकेन = उत्कण्ठितेन दिवं = स्वर्गम् अधिरोहता = आरोहता मया = दुष्यन्तेन पूर्वेद्युः पूर्वस्मिन् दिने न लक्षितं = न दृष्टः सम्यग् न निरूपितः स्वर्गमार्गः = स्वर्गारोहणपदवी तत् तस्मात् कथय मम परिचयार्थं प्रबोधय मरुतां वायूनां कतमस्मिन् पथि = सप्तसु वायुमार्गेषु कस्मिन् वायुमार्गे वयं संप्रति वर्तामहे = गच्छामः। कस्मिन् वायुमार्गे तिष्ठाम इति न ज्ञायते इति भावः । सप्तवायुमार्गा महाभारते प्रसिद्धाः । तथाहि—
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस्तथा । संवहो विवहश्चैव ततश्चोर्ध्वंपरवहः ॥ द्विजा परिवहश्चैव वायोर्वे सप्त नेमयः ॥
सिद्धान्तशिरोमणौ भास्कराचार्यस्तु—
भूवायुरवह इति प्रवहस्तदूर्ध्वं स्यादुद्वहस्तदनु संवहसंज्ञकश्च । अन्यस्ततोऽपि सुवहः प्रतिपूर्वकोऽस्मात् वाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥
अपना आवश्यक कर्तव्य समझते हैं । इसमें साधारण पत्र और स्याही की आवश्यकता नहीं चरित्र और चरित्र में अन्तर है आचरण को चरित्र एवं जीवन की घटनाओं को भी चरित कहते हैं ।
सुगन्धित द्रव्यों से मुख-मस्तक आदि के सजाने को विच्छित्ति कहते हैं । कल्पवृक्ष स्वर्गनिवासियों के धारण करने के योग्य सूक्ष्म रेशमवस्त्र प्रदान करते हैं ।
राजा—मातले ! दुर्जय असुरों के साथ युद्ध करने की उत्कण्ठा में मैंने जाते समय स्वर्गमार्ग को विशेष रूप से नहीं देखा, तो बताओ सात वायुमण्डलों में से इस समय हमलोग वायु के किस मार्ग में चल रहे हैं ?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
सप्तमोऽङ्कः ३६७
**मातलिः—**त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतिंषि वर्तयति ^१च प्रविभक्तरश्मिः । तस्य द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कं वायोरिमं परिवहस्य वदन्ति मार्गम् ॥ ६ ॥
**अन्वयः—**यः गगनप्रतिष्ठा त्रिस्रोतसं बहति, ज्योतींषि प्रविभक्तरश्मि वर्तयति च तस्य परिवहस्य वायोः द्वितीय हरिविक्रमनिस्तमस्कम् इमं मार्ग वदन्ति ॥ ६ ॥
इन्द्रसारथे ! कतमस्मिन् स्वर्गमार्गे आवां वर्तावहे इति नृपतेः दुष्यन्तस्य प्रश्नमुत्तरयन् मातलिः कथयति—त्रिस्रोतसमिति । यः = यो मार्गः गगनप्रतिष्ठां गगने = आकाशमार्गे प्रतिष्ठा = स्थितिर्यस्याः सा तां गगनप्रतिष्ठाम् = गगनस्य प्रतिष्ठा = समृद्धिर्यथा सा तादृशीं त्रिस्रोतसम् त्रीणि स्रोतांसि यस्याः सा तां त्रिस्रोतसम् = त्रिमार्गगाम् स्वर्गङ्गां मन्दाकिनीम् वहति = धारयति नयति वा गगनगामिनीम्, ज्योतींषि ध्रुवादि नक्षत्राणि, सप्तर्षिमण्डलानि च प्रविभक्ता = यथामागं व्यवस्थपिताः चतुर्षु दिक्षु विस्तृता रश्मयः रज्ज्वाकाराः किरणा यस्मिन् कर्मणि तत् प्रविभक्तरश्मि = असंकीर्णकिरणं यथा स्यात्तथा वर्तयति = प्रवर्तयति मण्डलशः संचारयति, इमं मार्गं = पन्थानं वदन्ति = कथयन्ति ।
तथा च विष्णुपुराणे—
सूर्यंचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर्बन्धै ध्रुवैर्वद्धानि तानि वै ॥ ग्रहर्क्षताराधिपानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः ॥
तस्य = परिवहस्य परिवहनायकस्य वायोः भूगतविक्रमापेक्षया अन्यः हरे = वामनरूपिणो विष्णोः विक्रमः = पादनिक्षेपः तेन निस्तमस्कं = निर्मलं निष्पापं शोकरहितं चेति द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कम् ।
उक्तं च वामनपुराणे—
क्रमत्रये तोयमवेक्ष्य दत्तं महासुरेन्द्रेण विभुर्यशस्वी । चक्रे ततो लंघयितुं त्रिलोकं त्रिविक्रमं रूपमनन्तशक्तिः ॥ कृत्वानुरूपं दितिजांश्च हत्वा प्रणम्य चर्षीन् प्रथमक्रमेण । महीं महीध्रैः सहितां महार्णवाञ्जदार रत्नाकरपत्तनेर्युताम् ॥ भुवं सनाकां त्रिदशाधिवासं सोमाकंऋक्षैरभिनन्दितं नमः । दिवो द्वितीयेन जहार वेगात् क्रमेण देवप्रियमिप्सुरीश्वरः ॥
**मातलि—**जो आकाश में स्थित गंगा को धारण करता है तथा अपनी किरणों को फैलाकर ग्रहनक्षत्रों को ठीक-ठीक चलाता है, उस परिवह नामक वायु का विष्णु=वामन के द्वितीय चरण के विन्यास से पावन यह मार्ग कहा जाता है ॥ ६ ॥
**विशेष—**विद्वानों ने आकाश को सात भागों में विभक्त किया है । प्रत्येक भाग में एक-एक वायु मण्डल का प्राधान्य है । इन सात वायुओं के नाम ब्रह्माण्ड पुराण में इस प्रकार
पाठा०—१. चक्रविभक्तरश्मिः ।
३६८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—मातले ! अतः खलु सबाह्यकरणो ममान्तरात्मा प्रसीदति ( रथाङ्गमवलोक्य ) मेघपदवीमवतीर्णौ स्वः । मातलिः—कथमवगम्यते । राजा—
^१अयमरविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि- र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः । गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अत्र हि आवहप्रवाहादिषु वायुषु षष्ठस्य परिवहस्य वायोरेवाधिकारः । स्वयं ज्योतिर्विभागकर्तृत्वात् अत्र तमसोऽवकाश एव नास्ति, मन्दाकिनी धारणत्वाच्च रजोऽपि निरस्तमेवाम् । इत्थं वामनद्वितीय पादपातेन पूतो रजस्तमोरहितः सत्त्वैकाश्रयः परिवहाख्यस्य वायोरयं मार्गः, यत्रावां वर्ताविहे । देवकार्यसम्पादनानन्तरमिदानीं निश्चिन्तो भूत्वा भवान् स्यन्दनेनावतरन् निपुणं निरीक्षताम् ।
अत्र महापुरुष चरित्रवर्णनादुदात्तालङ्कारो वसन्ततिलका वृत्तञ्च ॥ ६ ॥
राजा—मातले = महेन्द्रसारथे ! अतः = उक्तगुणविशिष्टपरिवहवायुमण्डलसञ्चारात् बहिर्भावानि बाह्यानि, बाह्यानि च तानि करणानीति बाह्यकरणानि तै। सह वर्तमानः स बाह्यकरणः = बाह्येन्द्रियवर्गसहितः अन्तरात्मा = आन्तरःकरणं मनः प्रसीदति = मोदते ताम् ( रथाङ्गं = रथचक्रम् अवलोक्य = दृष्ट्वा ) मेघपदवीं = जलधरमार्गम् अवतीर्णौ स्वः = उपरिमार्गादधोमार्गमागतौ ।
मातलिः—कथमवगम्यते ? केनप्रकारेण ज्ञायते मेघमण्डलावतरणमनुमीयते भवता ?
अन्वयः—अयं ते शीकरक्लिन्ननेमिः रथः अरविवरेभ्यः निष्पतद्भिः चातकैः अचिरभासां तेजसां अनुलिप्तैः हरिभिः वारिगर्भोदराणां घनानाम् उपरि पिशुनयति ।
आवां मेघमार्गमवतीर्णौ स्व इत्युक्तिं समर्थयन् राजा दुष्यन्तो मातलिं कथयन्ति—
अङ्कित है ( १ ) आवह ( २ ) प्रवह ( ३ ) उद्वह ( ४ ) संवह ( ५ ) सुवह ( ६ ) परिवह और ( ७ ) परावह । भास्कराचार्य ने भी इनकी चर्चा अपने सिद्धान्तशिरोमणि में की है । ब्रह्माण्ड पुराण के अनुसार छठा परिवह वायु का यह मण्डल है । असुरराज बलिके यज्ञमण्डल में उपस्थित हो बलि से तीन पैर जमीन दान लेकर भगवान् वामन ने दूसरे पग से आकाश को नापा तो उनका पग आकाशवर्ती परिवह वायु के क्षेत्र में जा पड़ा था । इस प्रकार वामन रूपधारी भगवान् विष्णु के द्वितीय चरण विन्यास से यह परम पवित्र है ।
गंगाजी की तीन धाराएँ गायी गई हैं ( १ ) आकाश में स्थित गंगा को आकाश गंगा या मन्दाकिनी कहते हैं, पृथ्वीतल पर प्रवाहित होनेवाली गंगा को भागीरथी कहते हैं तथा पातालस्थ गंगा को भोगवती कहते हैं । परिवह वायु के क्षेत्र में ही आकाशगंगा तथा सप्तर्षिमण्डल है ।
राजा—मातले ! यही कारण है कि नेत्र आदि बाह्य तथा मन बुद्धि आदि आन्तर इन्द्रियों के साथ मेरी अन्तरात्मा प्रसन्न हो रही है । ( रथ के पहिए को देखकर ) अब हमलोग बादलों के मार्ग पर उतर आये हैं ।
मातलि—कैसे मालूम हो रहा है ?
राजा—आपका यह रथ ही जिसके पहियों के बीच लगे अरों=दण्डों के मध्यभाग से चातक
पाठ०—१. अयमगविवरेभ्य ।
सप्तमोऽङ्कः । ३६९
मातलिः—क्षणादायुष्मान् स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते ।
राजा—( अधोऽवलोक्य ) वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संलक्ष्यते मनुष्यलोकः । तथा हि—
अयमिति । अयं = एषः पुरोदृश्यमानः शीकरक्लिन्ननेमिभिः शीकरैः = जलकणैः क्लिन्नाः अराः नेमयः = प्रान्तभागाः चक्रधारा यस्य स शीकरक्लिन्ननेमिः = चक्रप्रान्तभागः रथः = स्यन्दनः अरविवरेभ्यः—अराणां = चक्राङ्गविशेषाणां विवरेभ्यः = अन्तरालेभ्यः ‘अरं शीघ्रे च चक्राङ्गे’ इति विश्वः । निष्पतद्भिः = निर्गच्छद्भिः, उड्डीय बहिर्गच्छद्भिः चातकैः = तन्नामकैः मेघप्रियैः पक्षिभिः अचिरभासां-अचिरा = क्षणिका भाः = दीप्तिर्यासां तासां विद्युताम् तेजसा = प्रकाशेन दीप्त्या अनुलिप्तैः = रञ्जितैः हरिद्भिः = त्वदीयैरश्वै। वारिगर्भोदराणां—वारिगर्भं = जलपूर्णम् उदरं = अभ्यन्तरं मध्यभागं येषां ते तेषां घनानां = मेघानाम् उपरि = ऊर्ध्वं पृष्ठे गतं = गमनं पिशुनयति = सूत्रयति । तस्मात् मन्ये सुरमार्गमतिक्रम्य साम्प्रतमावां मेघमण्डलस्योपरिष्टाद् वर्तावहे ।
अत्र समुच्चय-काव्यलिङ्ग-अनुमानालङ्काराः मालिनी वृत्तञ्च ॥ ७ ॥
मातलिः—आसन्नभूलोकं निर्दिशन्नाह-आयुष्मान् = भवान् क्षणात् = क्षणमतिक्रम्य स्वाधिकारभूमौ-स्वस्य = आत्मनः अधिकारः = नियोगः यस्यां सा स्वाधिकारा स्वाधिका-रा चासौ भूमिश्चेति स्वाधिकारभूमिः तस्यां स्वाधिकारभूमौ = भूपृष्ठे वर्तिष्यते = स्थास्यति निजशासनं भूभागं प्राप्स्यसि ।
राजा—( अधोऽवलोक्य = नीचेर्दृष्ट्वा ) वेगावतरणात्=तीव्रगत्याऽधोगमनात्, आश्चर्य-दर्शनः—आश्चर्यं = विचित्रं दर्शनं यस्य स आश्चर्यदर्शनः = अद्भुतदर्शनः, मनुष्यलोकः मानवं जगत् पृथ्वीलोकः संलक्ष्यते = भाति । तथाहि = उदाह्रियते--
निकल निकल कर उड़ रहे हैं, जिसके घोड़े भी चमकती हुई बिजलियों की चमक से चमक रहे हैं तथा जिसके पहियों की परिधि = पुट्ठी भी जल से गीली हो रही है, जल से भरे हुए मेघों के ऊपर अपने चलने की सूचना दे रहा है।
अर्थात् आपके रथ के पहियों की परिधि भीगी हुई है, रथ के पहियों के बीच लगे काष्ठदण्ड के मध्य से निकल-निकलकर चातक उड़ रहे हैं, रथ के घोड़े भी बिजली की चमक से प्रकाशित हो रहे हैं। इन सब बातों से स्पष्ट प्रतीत हो रहा है कि अब आपका यह रथ मेघमण्डल के ऊपर से जा रहा है॥ ७ ॥
विशेष—श्लोक के पूर्वार्द्ध में इन्द्ररथ के मेघपथ पर चलने के दो कारण दिये गये हैं ( १ ) रथचक्र का भीगना और ( २ ) चातकों का रथमध्य से उड़ना। लोकभाषा में चातक को पपीहा भी कहते हैं। पपीहों की प्रसिद्धि है कि वे भूमिस्थ जल को नहीं पीते, वे आकाश जल को ही पीते हैं। इसीलिए वे मेघों के आस-पास उड़ते रहते हैं और वे मेघ से बरसते हुए पानी को आकाश में ही पी लेते हैं इसलिये कहा गया है—सर्वंसहापतितमम्बु न चातकस्य ।
मातलि— क्षणभर के बाद अपने अधिकार क्षेत्र पृथ्वीमण्डल पर पहुँच जायेंगे।
राजा—( नीचे की ओर देखकर ) वेग से नीचे उतरने के कारण यह मनुष्यलोक (भूमण्डल) आश्चर्यजनक (अद्भुत) सा प्रतीत हो रहा है। जैसे कि—
24 २४ शाकु०
३७० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मज्जतां मेदिनी पर्णस्वान्तरलीनतां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः । संतानैस्तनुभावनष्टसलिला व्यक्तिं भजन्त्यापगाः केनाप्युत्क्षिपतेव पश्य भुवनं मत्पार्श्वमानीयते ॥ ८ ॥
अन्वयः—पश्य मेदिनी उन्मज्जतां शैलानां शिखरात् अवरोहतीव, पादपाः स्कन्धोदयात् पर्णस्वान्तर्लीनतां विजहति, तनुभावनष्टसलिला अपगाः सन्तानैः व्यक्तिं भजन्ति, भुवनमुत्क्षिपता केनापि मत्पार्श्वमानीयते ।
अधोऽवलोकयन् भूलोकस्याश्चर्यदर्शनत्वं समर्थयन् राजा देवराजसारथि मातलिं ब्रवीति—शैलानामिति । पश्य = साश्चर्यमवलोकय मेदिनी = पृथिवी उन्मज्जतां = सहसोत्प्लुत्य प्रकटी भवताम् क्रमशः स्पष्टं दृश्यमानानां शैलानां = महागिरीणां शिखरात् = अग्रभागात् शृङ्गात् अवरोहतीव = अवतरतीव, अधो गच्छतीव, नहि शैला उन्मज्जन्ति, नापि पृथ्वी अवरोहति, किन्तु वेगात् शैलानामुन्मज्जनं, मेदिन्याश्चावरोहणं द्वयमेतत् आश्चर्यं दृश्यते पूर्वं तु दूरतया पर्वतशिखरलग्नेव भूरलक्षिता, इदानीं तु सान्निध्यात् पर्वतमेदिन्योः शनैः शनैः दूरीभावो ज्ञायते इति भावः । पादपाः = वृक्षाः स्कन्धोदयात् — स्कन्धानां = प्रकाण्डानाम् उदयात् = प्राकट्यात्, आविर्भावात् पर्णस्वान्तर्लीनतां-पर्णानाम् = पत्राणां सु = अतिशयेन यदन्तरं = मध्यं तत्र लीनतां = तदाकारताम् पृथगनुपलब्धिम् विजहति = त्यजति प्रकटी भवन्तीत्यर्थः, पूर्वं पत्रपुञ्जमात्ररूपेण दृष्टास्तरवः साम्प्रतं काण्डादिमन्तो दृश्यन्ते इति तात्पर्यम् एतच्चाश्चर्यं वेगात् जातम् । तनुभावनष्टसलिलाः—तनुभावेन = क्षीणतया नष्टानि = अलक्षितानि सलिलानि = जलानि यासां ताः तनुभावनष्टसलिलाः = तनुभावेन नष्टसलिलेन च प्रतीयमाना इत्यर्थः । अपगाः = नद्यः सन्तानैः = विस्तारैः ‘सन्तानो विस्तृत्तौ देववृक्षे चापत्तिगोत्रयोः’ इति धरणिः । व्यक्ति = प्रकटतां भजन्ति =
यह पृथ्वीमण्डल हिमालय आदि पर्वतों के शिखरों से नीचे उतरता हुआ सा प्रतीत हो रहा है । वृक्ष भी जो पहले पत्तों से छिपे हुए से मालूम पड़ते थे, वे अब धीरे-धीरे दिखाई देने से पत्तों से निकलते हुए से प्रतीत हो रहे हैं । ये नदियाँ भी जो पहले, जहाँ-जहाँ उनके प्रवाह में जल कुछ कम था, वहाँ बीच-बीच में खण्डित सी मालूम होती थीं, वे ही अब धीरे-धीरे कम जलवाले प्रवाह भाग के स्पष्ट हो जाने से अखण्डित एवं जुड़ी-सी मालूम हो रही हैं । देखिए यह भूलोक भी मानो किसी के द्वारा नीचे से ऊपर की ओर जोर से उछाला जाकर गेंद की तरह हमारे पास दौड़ा चला आ रहा है ॥ ८ ॥
विशेष—इसका तात्पर्य यह है कि आकाश से नीचे उतरते समय पहले पर्वतों के शिखर ही दिखाई देते हैं पीछे धीरे-धीरे पृथ्वी दिखाई देती है । अतः ऐसा प्रतीत होता है कि मानो पृथ्वी पर्वत के शिखरों से ही धीरे धीरे नीचे उतर रही है । इसी प्रकार पहले वृक्षों की पत्तियाँ दिखाई पड़ती हैं, पुनः पेड़, शाखा-प्रशाखा आदि दिखाई देते हैं । नदियाँ भी पहले खण्डित-सी मालूम पड़ती हैं, क्योंकि जहाँ नदियों का पाट चौड़ा है, वहाँ जल ज्यादा है । अत वही भाग पहले दिखाई पड़ता है और कम जलवाला भाग पहले नहीं दीख पड़ता है । इसलिए नदियां पहले टूटी सी मालूम पड़ती हैं और पीछे पास आने से जुड़ी हुई सी मालूम होने लगती हैं । ज्यों-ज्यों रथ नीचे उतरता है त्यों त्यों भूमण्डल भी मानो ऊपर की ओर गेंद के समान उछलता हुआ पास आ रहा प्रतीत होता है ।
सप्तमोऽङ्कः ३७१
मातलिः—साधु दृष्टम् (सबहुमानमवलोक्य) अहो ^१उदाररमणीया पृथिवी ।
राजा—मातले ! कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढः कनकरसनिष्यन्दः सान्ध्य इव ^२मेघपरिघः सानुमानालोक्यते ।
मातलिः—आयुष्मन् ! एष खलु हेमकूटो नाम किंपुरुषपर्वतस्तपःसंसिद्धिक्षेत्रम् ।
पश्य—
यान्ति । यत्र यत्र दूरात् सूक्ष्मताया जलं न दृष्टं, सहसा सजला नद्यस्तत्र दृश्यन्ते । इदमप्याश्चर्यं वेगादेव भुवनं = मनुष्यलोकः उत्क्षिपता = ऊर्ध्वं प्रेरयता केनापि = अतिसुरासुरत्वेन सत्वेन मत्पार्श्वं = मम समीपम् आनीयते इव उपस्थाप्यत इव, वस्तुतस्तु अहमेवाधः पतामि, वेगात्पुनर्भुवनमुत्पततीव भाति । यद् दूरादेकपृष्ठमेकवर्णं च भाति स्म तदेव भुवनं सहसा गिरितरुसरसादिरूपेण विभक्तपृष्ठभागमुत्पततीवेत्यहो आश्चर्यम् । तस्मादाश्चर्यदर्शनोऽयं मनुष्यलोक इति सत्यमिति भावः ।
अत्रोत्प्रेक्षाकाव्यलिङ्गस्वभावोक्तिसंसृष्टालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ८ ॥
मातलिः—राजोक्तिमनुमोदमानो मातलिर्वदति—साधु दृष्टम्=सम्यगवलोकितं भवता शोभनमुत्प्रेक्षितम् सबहुमानं = सादरमवलोक्य = दृष्ट्वा । अहो = आश्चर्यम्, उदाररमणीया उदारा = विशाला च रमणीया = सुन्दरी चेति उदाररमणीया = अतिदर्शनीया पृथिवी = मेदिनी ।
राजा—मातले ! = इन्द्रसारथे ! पूर्वापरसमुद्रावगाढः—पूर्वापरसमुद्रयोः=पूर्वपश्चिमसागरयोः अवगाढः = प्रविष्टः, सम्बद्धः पूर्वपश्चिमसमुद्रद्वयविनिविष्ट प्रान्तभागः कनकरसनिष्यन्दः कनकरसस्य = सुवर्णद्रवस्य निष्यन्दः = स्रव इति कनकरसनिष्यन्दः = द्रवसुवर्णोद्गारी, कनकमयधातुरसनिस्यन्दी सान्ध्यः सन्ध्यायां भवः सान्ध्यः = सन्ध्याकालोद्भवः मेघपरिघः = परिघाकारो मेघः कतमः = कः सानुमान् = पर्वतः ? आलोक्यते दृश्यते ?
मातलिः—आयुष्मन् = चिरजीविन् ! एषः = पुरो दृश्यमानः समीपवर्ती खलु हेमकूटो नाम = हेमकूट इति प्रसिद्धः किंपुरुषपर्वतः = किम्पुरुषवर्षस्य मर्यादापर्वतः तपःसंसिद्धिक्षेत्रम् तपसः = तपस्यायाः संसिद्धेः = सफलतायाः क्षेत्रं = स्थानमिति तपः संसिद्धिक्षेत्रम् हेमकूटः = कैलासः । तथाहि महाभारतस्य भीष्मपर्वणि—
हेमकूटस्तु महान् कैलासो नाम पर्वतः ।
यत्र वैश्रवणो राजा गुह्यकैः सह मोदते ॥—६।४।१
किम्पुरुषवर्षस्य मर्यादापर्वतत्वमुक्तं श्रीमद्भागवतस्य पञ्चमे स्कन्धे—
मातलि—आयुष्मन् ! आपने बहुत ठीक देखा, ऐसी ही बात है (अत्यन्त आदर के साथ देखकर) वह यह पृथिवी कितनी चित्ताकर्षक और विशाल है ।
राजा—पूर्व और पश्चिम सागर में घुसा हुआ सुवर्ण के रस को बहाने वाला सायंकालीन बादलों की तरह पीला या लाल यह कौन सा पर्वत है ?
मातलि—आयुष्मन् ! यह किंपुरुष वर्ष का हेमकूट नामक पर्वत है, जो तपस्वियों की तपस्या का सर्वश्रेष्ठ स्थान है । देखिए—
पाठा०—१. उदग्ररमणीया पृथिवी । २. मेघः सानुमानवलोक्यते ।
३७२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः । सुरासुरगुरुः सोऽत्र सपत्नीकस्तपस्यति ॥ ९ ॥
दक्षिणेनेलावृत्तं निषधो हेमकूटो हिमालय इति त्रयो हरिवर्षकिम्पुरुषवर्षभारतवर्षाणां मर्यादा गिरयः । विष्णुपुराणे च—
हिमवान् हेमकूटश्च निषधस्तस्य दक्षिणे ।
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरेवर्षपर्वताः ॥
प्रथमं भारतं वर्षं ततः किं पुरुषं स्मृतम् ।
हरिवर्षं तथैवान्यत् मेरोर्दक्षिणतो द्विज ॥
अन्वयः—स्वायम्भुवात् मरीचेः यः प्रजापतिः प्रबभूव सुरासुरगुरुः स सपत्नीकः अत्र तपस्यति ।
हेमकूटपर्वतस्य माहात्म्यातिशयं वर्णयन् देवराजसारथिः मातलिर्नृपतिं दुष्यन्त-मभिधत्ते--स्वायम्भुवादिति । स्वयं भवतीति स्वयम्भू्रब्रह्मा तस्य स्वयम्भुवोऽपत्यं स्वायम्भुवः ब्रह्मणोमानसपुत्रः तस्मात् स्वायम्भुवात् मरीचेः मरीचिनाम्नो ब्रह्मणो मानसपुत्रात् यः प्रजापतिः = लोकस्रष्टा कश्यपः इति प्रबभूव जज्ञे सुरासुरगुरुः सुराणां = देवानाम् असुराणां = दानवानां च गुरुः=पिता सः = मारीचः सपत्नीकः, पत्न्या = अदित्या सह अत्र = अस्मिन् हेमकूटो तपस्यति = तपश्चरति, तपस्यां कुरुते ।
अर्थ भावः—हे राजन् ! पश्य पुरो दृश्यमानं एष खलु हेमकूटो नाम किंपुरुषवर्षवर्ती मर्यादापर्वतः तपसः सिद्धिभूमिश्च स्वयंभुवो यत्र ब्रह्मणो मानसपुत्रात् स्वायंभुवात् मरीचिः तस्मात् मारीचेः समुत्पन्नः सुरासुरजनकः सर्वलोकनमस्यो भगवान् महर्षिकश्यपः स्वभार्यया आदित्या सह तपश्चरन् सुखेन निवसति तस्मात् सकललोकातिक्रान्तो हेमकूटपर्वतस्य महिमा वर्तते । अत्र छेकवृत्यनुप्रासो अलङ्कारो अनुष्टुप्छन्दश्च ॥ ९ ॥
स्वयम्भू ब्रह्माजी के मानस पुत्र महर्षि मरीचि से जो प्रजापति उत्पन्न हुए हैं, वे ही सुर और असुरोंके पिता कश्यप जी इस हेमकूट पर्वत पर अपनी पत्नी अदिति के साथ तपस्या करते हैं ॥९॥
विशेष—पौराणिक भूगोल के अनुसार दृश्यमान संसार सात द्वीपों में विभक्त माना गया है । जैसे ( १ ) जम्बूद्वीप ( २ ) प्लक्षद्वीप ( ३ ) शाल्मलिद्वीप ( ४ ) कुशद्वीप, ( ५ ) क्रौञ्चद्वीप ( ६ ) शाकद्वीप तथा ( ७ ) पुष्करद्वीप । इनमें प्रथम जम्बूद्वीप के अन्तर्गत नव वर्ष हैं, जिनके नाम हैं ( १ ) कुरु वर्ष ( २ ) हिरण्मय वर्ष ( ३ ) रम्यक वर्ष ( ४ ) इलावृत्त वर्ष ( ५ ) हरिवर्ष ( ६ ) केतुमालवर्ष ( ७ ) भद्राश्व वर्ष ( ८ ) किंपुरुषवर्ष और ( ९ ) भारतवर्ष । इन वर्षों के विभाजक हैं वर्षपर्वत, जिनके नाम हैं—हिमवान, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत और शृङ्गी । इन्हीं वर्षपर्वतों के द्वारा तत्तव देशों के विभाजन होने के कारण उन देशों के नाम तत्तत् वर्ष हो गये हैं ।
इन नव वर्षों में चतुर्थ इलावृत्त वर्ष सबके बीच में है । इलावृत्त के दक्षिण क्रमशः तीन वर्ष हैं ( १ ) हरिवर्ष ( २ ) किंपुरुषवर्ष एवं ( ३ ) भारतवर्ष । इलावृत्त से उत्तर में हैं ( १ ) रम्यक वर्ष ( २ ) हिरण्मय वर्ष तथा ( ३ ) कुरुवर्ष । इलावृत्त के पूर्व केवल केतुमाल वर्ष है तथा पश्चिम में भद्राश्व वर्ष है । इस प्रकार सभी वर्षों से उत्तर में कुरु वर्ष है और दक्षिण में भारतवर्ष । भारत-वर्ष के उत्तर में स्थित किंपुरुष वर्ष है । इन दोनों वर्षों का विभाजक हिमवान् ( हिमालय ) पर्वत है । हिमालय के उत्तर किंपुरुष वर्ष है । किंपुरुष वर्ष तथा हरिवर्ष का विभाजक हेमकूट पर्वत है, जो सुवर्णमय शिखर होने के कारण यह पर्वत पीला दिखाई पड़ता है । यहीं महर्षि कश्यप की तपोभूमि है ।
सप्तमोऽङ्कः ३७३
**राजा—**तेन ह्यनतिक्रमणीयानि श्रेयांसि। प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं गन्तु-
मिच्छामि।
**मातलिः—**प्रथमः कल्पः। (नाट्येनावतीर्णौ)
**राजा—**तेन हि निमित्तेन यतोऽत्र प्रजापतिस्तपश्चरन्नास्ते ततः अनतिक्रमणीयानि = अनुल्लङ्घनीयानि, अतिक्रम्य गन्तुमनर्हाणि श्रेयांसि शुभानि श्रीमन्तं भगवन्तं कश्यपम्। प्रदक्षिणीकृत्य = प्रदक्षिणक्रियया प्रपूज्य गन्तुमिच्छामि गृहं यातुं कामये। उक्तञ्च—
मृदङ्गं दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्।
प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रख्यातं च तपस्विनम्॥
**मातलिः—**राजोक्तं मातलिंरनुमोदते—आयुष्मन्! प्रथमः कल्प = मुख्यः पक्षः श्रेष्ठो विधिः अयमुत्तमो विधिः 'मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पः' इत्यमरः। नाटयेन = अभिनयेन अवतीर्णौ = अवतरणमभिनीय स्थितौ।
विष्णु पुराण में मेरु दक्षिण भारतवर्ष से आरम्भ कर उत्तरोत्तर किंपुरुष वर्ष तथा हरिवर्ष कहा गया है—
प्रथमं भारतं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्।
हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः॥
इसी प्रकार विष्णुपुराण में जहाँ भारतवर्ष के बाद किंपुरुष वर्ष की चर्चा की गई है, वहीं हिमालय के बाद हेमकूट तथा निषध पर्वत को भी चर्चा है—
हिमवान् हेमकूटश्च निषधस्तस्य दक्षिणे।
स्वयम्भू शब्द का अर्थ है—अपने आप उत्पन्न। यह ब्रह्माजी का पर्यायवाची है। सृष्टिरचना के आदि में ब्रह्माजी ने जिन्हें अपने मन की इच्छा से उत्पन्न किया, उन्हें मानसपुत्र कहते हैं। वे मानसपुत्र भी प्रजा (सन्तान) के आदि कारण होने से प्रजापति कहे जाते हैं। ब्रह्माजी के मानस- पुत्रों में महर्षि मरीचि एक हैं, उनके पुत्र का नाम कश्यप हैं। ये सभी अग्रिम प्रजाओं की उत्पत्ति या कारण होने से प्रजापति कहलाते हैं—
अपरं प्रजानां पतयस्तान् शृणुध्वमतन्द्रिताः॥
कर्दमः कश्यपः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा।
इत्येवमादयोऽन्येऽपि बहवश्च प्रजेश्वराः॥
**राजा—**तो कल्याणकारक वस्तुओं का उल्लंघन नहीं करना चाहिए। अतः पूज्य महर्षि कश्यप की प्रदक्षिणा करके ही यहाँ से आगे बढ़ना चाहता हूँ।
**विशेष—**महर्षि कश्यप इन्द्र सूर्य, विष्णु आदि देवताओं के पिता होने के कारण देवतः माने जाते हैं। मनुस्मृति में भगवान् मनु ने आदेश दिया है कि मृदङ्ग, देवता, ब्राह्मण, घी, मधु, चौराहे तथा वृक्षों की परिक्रमा करके ही आगे बढ़ना चाहिए—
मृदङ्गं दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्।
प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्॥
इस प्रकार कल्याणकारक मङ्गलप्रद व्यक्ति या वस्तुओं के मिलने पर, प्रणाम, प्रदक्षिणा आदि करके ही आगे बढ़ने का विधान है। इसका उल्लंघन करने वाले व्यक्ति को सुख का भागी होना सम्भव नहीं है। इसीलिए धर्मात्मा राजा दुष्यन्त महर्षि कश्यप को प्रणाम करके ही आगे बढ़ना चाहते हैं।
**मातलि—**आपका यह उत्तम विचार है (अभिनयपूर्वक दोनों उतरते हैं।)
३७४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—( सविस्मयम् )
उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः । अभूतलस्पर्शतया निरुद्धस्तवावतीर्णोऽपि रथो न लक्ष्यते ॥ १० ॥
अन्वयः—अभूतलस्पर्शतया रथाङ्गनेमयः उपोढशब्दा न, रजश्च प्रवर्तमानं न दृश्यते, निरुद्धः तव रथः अवतीर्णोऽपि न लक्ष्यते ।
अवतरणे विस्मयमनुभवन् राजा दुष्यन्त मातलि वदति—उपोढशब्दा इति । भुवः तलं भूतं भूतलस्य = पृथिव्याः स्पर्शः = संसर्गः इति भूतलस्पर्शः अविद्यमानः भूतल-स्पर्शः = भूमिसम्पर्कः यस्य स अभूतलस्पर्शः तस्य भावः तत्ता तया अभूतलस्पर्शतया = भूमिसम्पर्कविरहात् रथाङ्गानां = चक्राणां नेमयः = प्रधयः इति रथाङ्गनेमयः उपोढ-शब्दाः = प्रारब्धाः शब्दाः स्वना यैस्ते उपोढशब्दाः न भवन्ति येनाहं शब्दविरामात् क्रान्तः पन्था इति वक्तुं शक्नुयाम् । रजश्च रथोद्भूतो धुलिश्च प्रवर्तमानं चक्रैरश्वखुरै-श्चोत्क्षिप्तं सत् प्रसर्पन् न दृश्यते = नावलोक्यते येन रजसां प्रवृत्तिं दृष्ट्वा गगननिवृत्तिं जानीयाम् निरुन्धतः = रथवेगं स्तम्भयतः भूतलस्पर्शं विना स्तम्भितत्वात् तव = मातलेः रथः = स्यन्दनः, अवतीर्णोऽपि = स्वर्गमार्गात् हेमकूटशिखरमुपगतोऽपि न लक्ष्यते, अवतीर्ण इति न ज्ञायते ।
अर्थ भावः—राज्ञा दुष्यन्तोऽब्रवीत् मातले ! लोकोत्तरमाश्चर्यजनकं ते रथसञ्चाल-नस्य चातुर्यं भूतलस्पर्शाभावात् रथसंचालनचातुर्याच्च सर्वमेव विलक्षणं प्रतीयते अहो आश्चर्यम् । अत्र विशेषोक्ति-काव्यलिङ्गावलङ्कारौ वंशस्थं वृत्तञ्च ॥ १० ॥
राजा—( आश्चर्यपूर्वक ) हे मातले !
आपके रथ पहियों के नीचे का हिस्सा तो बिलकुल ही शब्द नहीं करता, भूमि से धूल भी उड़ती नहीं दिखाई पड़ती है, और उबड़-खाबड़ जमीन पर हचक न लगने से आपका रथ भूतल पर उतरा हुआ भी नहीं प्रतीत होता है ॥ १० ॥
**विशेष—**तात्पर्य यह है कि जितने भी रथ हैं वे सभी जब भूमि पर चलते हैं तब उसमें खड़-खड़ाहट होती है, धूलि उड़ती है ऊँची नीची जगहों में धक्के भी लगते हैं, किन्तु आपका यह दिव्य रथ इन बातों से रहित है । अतः पृथ्वी पर उतरने पर भी यह पृथ्वी में उतरा हुआ-सा प्रतीत नहीं होता । देवताओं के पैर और रथों के पहिए भूमि से स्पर्श नहीं करते, किन्तु वे सदा भूमि से ऊँचे उठे रहते हैं । इस प्रकार देवराज का रथ हमेशा भूमि से एक दो फुट ऊपर ही रहता है । अतः भूतल से उसके स्पर्श का प्रश्न ही नहीं उठता । भूतल का स्पर्श न होना, रथ की नेमि की खड़-खड़ाहट न होना और धूलि का न उड़ना ये तीनों इन्द्र के रथ की विशेषताएँ हैं ।
महाभारत के वनपर्व नलोपाख्यान के प्रसंग में दमयन्ती स्वयम्बर के अवसर पर बताया गया है कि देवताओं का स्पर्श पृथ्वी से नहीं होता । दमयन्ती ने देखा कि नल का रूप धारण कर बैठे हुए पाँचों देवता स्वेद-रहित हैं, उनके अङ्ग में पसीने की बूँदें नहीं हैं, उनकी आँखों की पलकें नहीं गिरतीं न तो उनकी माला मुरझाती है, न उन पर धूलिकण पड़ते हैं । वे सिंहासनों पर बैठे हैं, किन्तु उनके पैरों से पृथ्वी का स्पर्श नहीं है—
सापश्यत विबुधान् सर्वानस्वेदानस्तब्धलोचनान । हृषितस्रग्रजोहीनान स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ ५७।२७
सप्तमोऽङ्कः ३७५
मातलिः—एतावानेव शतक्रतोरायुष्मतश्च विशेषः।
राजा--मातले ? कतमस्मिन्प्रदेशे मारीचाश्रमः।
मातलिः—(हस्तेन् दर्शयन्)—
वल्मीकाग्रनिमग्नमूर्तिरुरसा संदष्टसर्पत्वचा
कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनोत्यर्थसंपीडितः।
अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं
यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः ॥ ११ ॥
मातलिः—स्तुतिगर्भमनुवदति—एतावानेव = रथस्य भूतलस्पर्शाभाव एव शतक्रतोः= शतमखस्य आयुष्मतः=चिरजीविनो भवतः विशेषः=अन्तरम्—भुवि संचरणे शतक्रतो रथः अस्पृष्टो गच्छति, तव तु स्पृष्टो व्रजति। अन्यथा स इव भवान् अनाकवर्त्मतिभावः।
राजा—मारीचदर्शनस्यौत्सुक्यात् पुनः पृच्छति-मातले ! कतमस्मिन् प्रदेशे = कस्मिन् स्थाने मारीचाश्रमः मारीचस्य = काश्यपस्याश्रमः = तपोवनम्।
मातलिः—(हस्ते = उत्तानितेन पताकेन दर्शयन् वदति— ) वाल्मीकाग्रेति।
अन्वयः—यत्र असौ वल्मीकाग्रनिमग्नमूर्तिः सन्दष्टसर्पत्वचा उरसा जीर्णलताप्रतान-वलयेन कण्ठे अत्यर्थं संपीडितः अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं जटामण्डलं बिभ्रत् स्थाणु-रिव अचलो मुनिः अभ्यर्कबिम्बं स्थितः।
कतमस्मिन् प्रदेशे मारीचाश्रम इति राज्ञा पृष्टो मातलिः हस्तेन तं दर्शयन् ब्रवीति—बल्मीकाग्रेति। यत्र = यस्मिन् प्रदेशे असौ = दूरे दृश्यमानः वल्मीकाग्रनिमग्नमूर्तिः वल्मीकस्य = पिपीलिकाकृतमृत्पुञ्जस्तूपविशेषस्य अग्रे यथा स्यात्तथा निमग्ना = निहिता मूर्तिः शरीरं यस्य सः यद्वा वल्मीकाग्रे निमग्ना मूर्तिर्यस्यासौ बल्मीकाग्रनिमग्नमूर्तिः वामलूरामृत्कूटसन्निविष्टः शरीराग्रः—'वामलूरश्च नाकुश्च बल्मीकं पुन्नपुंसकम्' इत्यमरः। सन्दष्टाः = संलग्ना सर्पस्य = अहेः त्वचः = निर्मोका यस्मिन् स सन्दष्टसर्पत्वचः = संसक्त-सर्पकञ्चुकेन उरसा = उरःस्थलेनोपलक्षितः जीर्णलताप्रतानवलयेन जीर्णानां शुष्कानां लताप्रतानानां=वलयाकाराणां बल्लोतन्तूनां वलयेन=वेष्टनेन पुराणलतामण्डलेन वलयित-लतातन्तुभिः कण्ठे = ग्रीवायाम् अत्यर्थंसम्पीडितः—अत्यर्थम् = अत्यन्तं संपीडितः =
मातलि—इतना ही इन्द्र के और आपके रथ में अन्तर (विशेषता) है।
राजा—मातले ! भगवान् मारीच = कश्यप जी का आश्रम किस जगह है?
मातलि—(हाथ से दिखाता हुआ) आयुष्मान् ! इधर देखिए—
चींटी और दीमकों से निकली हुई मिट्टी के बीच में जिनका आधा शरीर दब गया है, सर्पों की केंचुलियाँ जिनके शरीर पर दूसरे जनेऊ की तरह मालूम हो रही हैं। लटकी हुई लताओं के तन्तुओं से जिनका गला कस गया है। ऐसे ये महर्षि जिनमें पक्षियों ने घोसले बना लिए हैं ऐसे जटामण्डल को धारण किये हुए स्थाणु की तरह निश्चल हो सूर्य की ओर मुख करके खड़े हो तपस्या कर रहे हैं। यही मारीच ऋषि का आश्रम है॥ ११॥
विशेष—तपस्या करते हुए महर्षि कश्यप के बहुत दिन बीत गये थे, इसीलिए दीमकों द्वारा लाई गई मिट्टी से उनके शरीर का अधिकांश भाग ढँक गया था, इसी कारण पक्षियों ने भी उनके शरीर
पाठ०—१. नात्यन्तसंपीडितः।
३७६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
**राजा—**नमस्ते कष्टतपसे।
मातलिः—(संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा)—महाराज! एतावदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षं प्रजापतेराश्रमं प्रविष्टौ स्वः।
**राजा—**स्वर्गादधिकतरं निर्वृत्तिस्थानम्। अमृतह्रदमिवावगाढोऽस्मि !
मातलिः—(रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्मान्।
निबन्धनेन क्लेशितः, अंसव्यापि अंसौ = स्कन्धौ व्याप्नोति तच्छीलिभिः अंसव्यापि = स्कन्धप्रसृतम् शकुन्तनोडनिचयं–शकुन्तानां = पक्षिणां नीडैः = कुलायैः निचितं व्याप्तमिति शकुन्तनोडनिचितं = पक्षिकुलव्याप्तम् जटामण्डलं = जटानां मण्डलं = समूहं जटाजूटं विभ्रत् = धारयन् अत एव स्थाणुरिव = काण्डशेषो वृक्ष इव अचलः = निष्पन्दः स्थिर। मुनिः = मरीचिपुत्रः कश्यपः अर्कबिम्बं = सूर्यमण्डलं अभिलक्ष्यीकृत्य यत्र स्थितोऽसौ मारीचाश्रमः।
अर्थात् राजन्? यत्र वल्मीकनिमग्नशरीरः स्कन्धोपरि लम्बमानं जटाजूटं विभ्राणः कश्यपमुनिः स्थाणुरिव सूर्यबिम्बं लक्ष्यीकृत्य तिष्ठति स एव मारीचाश्रमो भवतावगन्तव्यः। अत्र श्लेषोपमापरिकरालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितवृत्तञ्च ॥ ११ ॥
**राजा—**तादृशं कश्यपं विलोक्य तं नमस्कुर्वन् राजा ब्रवीति—नमोऽस्मै कष्टतपसे कष्टं = कष्टकरं कृच्छ्रं तपो यस्य स तस्मै कष्टतपसे = उग्रतपसे ते = तुभ्य नमः = नमस्कारः।
मातलिः—(संयमितप्रग्रहं संयमिताः = नियमिताः प्रग्रहाः = रश्मिरज्जवः यस्य स तम् संयमितप्रग्रहं–नियमितरश्मिरज्जुम् रथं = स्यन्दनम् कृत्वा = विधाय) महाराज। एतो = इमो आवाम् अदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षम् अदित्या = कश्यपपत्न्या परिवर्धितः पालितः मन्दारवृक्षः = कल्पवृक्षो यत्र स तमदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षम् प्रजापते = कश्यपस्य आश्रमं = तपोवनं प्रविष्टौ स्वः।
**राजा—**अथ स्वभावतः सात्त्विको राजा सत्वोद्दीपकपुण्याश्रमसंसर्गेण प्रवृद्धसत्वगुणः प्रहृष्यन्नाह—स्वर्गादधिकतरं = स्वर्गापेक्षयाप्यधिकसौभाग्यास्पदं निर्वृत्तिस्थानं = निर्वृत्तेः = प्रसन्नतायाः स्थानम् = आस्पदम् अमृतह्रदमिव = सुधाकुण्डमिव अवगाढः = प्रविष्टः इवास्मि। नेदृशं स्वर्गेऽपि लभ्यं सुखं मयेति भावः।
मातलिः—(रथं = स्यन्दनं स्थापयित्वा = सुसंयतं कृत्वा) आयुष्मान् = भवान् अवतरतु।
को सूखा समझकर उनके जटाजूट में घोंसले लगा लिये थे। वल्मीक उसे कहते हैं, जिसमें दीमक मिट्टी लगाकर ढेर कर देते हैं। स्थाणु उस वृक्ष को कहते हैं, जिसमें पत्ते, पुष्प और फल लगते हों। प्रायः दीमक सूखे वृक्ष के ठूँठ पर मिट्टी चढ़ाकर ढेर कर देते हैं। इस प्रकार दीमकों ने ऋषि को निश्चल ठूँठ समझ लिया था।
**राजा—**इस प्रकार कठिन तपस्या करने वाले मुनि को मेरा प्रणाम है।
मातलि—(रथ की बागडोर खींचकर) अदिति द्वारा बढ़ाये गये मन्दार वृक्षवाले प्रजापति कश्यप के आश्रम में हमलोग आ गये हैं।
**राजा—**यह स्वर्ग से भी अधिक सुन्दर सुखप्रद स्थान है। यहाँ पर मैं मानो अमृत के तालाब में डूबा हुआ हूँ।
मातलि—(रथ को रोककर) चिरंजीवी! आप उतरें।
सप्तमोऽङ्कः
३७७
राजा—( अवतीर्य ) मातले ! भवान् कथमिदानीम् ।
मातलिः—संयन्त्रितो मया रथः । वयमप्यवतरामः । ( तथा कृत्वा ) इत आयुष्मान् ( परिक्रम्य ) दृश्यन्तामत्रभवतामृषीणां तपोवनभूमयः ।
राजा—ननु विस्मयादवलोकयामि ।
प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने
तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे धर्म्याभिषेकक्रिया ।
राजा—( रथादवतीर्य मातलिं ब्रूते ) मातले ! भवान् कथमिदानीं = सम्प्रति किं करिष्यति भवान् ?
मातलिः—संयन्त्रितः = सम्यगवस्थापितः, समवस्थापितो मया रथः = स्यन्दनः वयम् = अहमपि अवतरामः = अवतरामि ( तथा कृत्वा = पूर्वोक्तप्रकारं विधाय, अवतीर्य ) इत आयुष्मान् = अनेन मार्गेण आगच्छतु भवान् ( परिक्रम्य = मण्डलाकृति चलित्वा ) दृश्यन्ताम् = अवलोक्यन्ताम्, अत्रभवताम् = पूज्यानाम् ऋषीणां = मुनीनाम् तपोवनभूमयः तपोवनसम्बन्धिनो भूभागाः अस्मदागमनपर्यन्तं त्वं समयबन्धनपूर्वकपालनमात्रेण तिष्ठेति भावः ।
मातल्युक्तमनुमोदमानो राजा आह—विस्मयात् = विस्मयमवलम्ब्य अवलोकयामि = पश्यामि ।
अन्वयः—सत्कल्पवृक्षे वने उचिता प्राणानां वृत्तिः अनिलेन ( भवति ) काञ्चनपद्मरेणुकपिशे तोये धर्म्याभिषेकक्रिया ( भवति ) रत्नशिलातलेषु ध्यानं ( भवति ) विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमः ( भवति ) अन्यमुनयः तपोभिः यत् काङ्क्षन्ति तस्मिन् अमी तपस्यन्ति ॥ १२ ॥
महर्षेः कश्यपस्याश्रमावलोकने सर्वतो विस्मयमनुभवन् राजा दुष्यन्तो मातलिं ब्रूते—प्राणानामिति । सत्कल्पवृक्षे-सत् = विद्यमानाः कल्पवृक्षाः = वाञ्छापूरका सुरद्रुमा यस्मिन् स तस्मिन् सत्कल्पवृक्षे वने = कल्पतरुकानने उचिता तपश्चरणयोग्या अवश्यकर्त्तव्या च वृत्तिः = जीवनधारणम् अनिलेन = वायुना भवति । काञ्चनपद्मरेणुकपिशे काञ्चनपद्मानां = सुवर्णकमलानां रेणुभिः परागैः कपिशे = पिङ्गलवर्णे स्वर्गकमलकिञ्जल्कपिङ्गलवर्णे तोये = जले धर्म्याभिषेकक्रिया धर्माय = पुण्याय अभिषेकस्य = स्नानस्य क्रिया = विधिः निर्वर्त्यते रत्नशिलातलेषु रत्नानां = मणीनां शिलातलेषु प्रस्तर-
राजा—( उतर कर ) मातले ! अब आप क्या करेंगे ?
मातलि—मैंने रथ में लाग ( ओट ) लगाकर इसे निश्चल बना दिया है, अब हम भी उतरते हैं ( स्वयम् भी उतरकर ) आयुष्मान् इधर चलें ( चारों ओर घूमकर ) पूज्य ऋषियों के स्थानों को देखिए ।
राजा—वस्तुतः मैं आश्चर्य से देख रहा हूँ—
जहाँ समस्त मनोरथों को पूर्ण करने वाले कल्प वृक्ष विराजमान हैं, वहाँ भी ये ऋषि गण केवल वायु का पानकर प्राणों को धारण कर रहे हैं । स्वर्ण कमलों के पराग से पीले रङ्ग के पानी में पुण्य-
पाठा०—१. पुण्याभिषेकक्रिया ।
३७८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
ध्यानं ^१रत्नशिलातलेषु विबुधस्त्रीसंनिधौ संयमो ^२यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी ॥ १२ ॥
पट्टेषु ध्यानं = समाधिः विधीयते विबुधस्त्रीसन्निधौ = विबुधानां स्त्रियः = अप्सरसः तासां सन्निधौ = समीपे संयमः = इन्द्रियनिग्रहः अभ्यस्यते, अन्ये = अपरे च ते मुनयः = ऋषय इति अन्यमुनयः = अपरे भूयिष्ठाः तपस्विनः तपोभिः = कृच्छ्रैः तपश्चरणैः यत् यद् वस्तु स्वर्गादिकं वा कल्पवृक्षस्वर्णपद्मादिकं काङ्क्षन्ति = इच्छन्ति तस्मिन् = तादृशे अपि अमी = इमे दृश्यमाना मुनयः = तापसा तपस्यन्ति = तपश्चरन्ति ।
अयं भावः—महर्षेः कश्यपस्य सकलभोगप्रगटकल्पपादपशोभिते आश्रमे सर्वतो विस्मयमनुभवन् राजर्षिर्दुष्यन्तो महेन्द्रसारथिं मातलिं कथयति—मातले अस्मिन्नाश्रमे सर्वत्रैव दृश्यं मे विस्मयजनकं प्रतीयते । अस्मिन् कल्पवृक्षकानने इच्छामात्रेणैव सर्वविधं स्वादु भोजनं लब्धुं शक्यते, परमात्र स्थिता एते तपस्विनो वायुमात्रमेव भक्षयित्वा तपश्चरन्ति । काञ्चनकमलकिञ्जल्कसदृशानि स्वच्छानि जलानि समीक्ष्य समेषां समुदेति स्नातुं विहर्तुं चामिलाषा, किन्त्वेते नियमनिवर्तनस्नानमात्रं कुर्वते । धर्म्याचरणार्थमेव स्नानं कुर्वन्ति ते, न तु तत्र देवाङ्गनाभिः सह जलक्रीडादिकामोपभोगार्थं स्नान्ति । रत्नमयशिलातले उपविश्य विहर्तुं भवति समेषां वाञ्छा, परमेते तत्रोपविश्य ध्यानधारणादीन्येव योगाङ्गानि समनुतिष्ठन्ति । एते रत्नशिलाफलकेष्वपि ध्यानमाचरन्ति । किञ्चैतस्ततोऽतिसुन्दर्यो देवाङ्गना विहरन्ति परमेते तासां सुरसुन्दरीणां सन्निधावपि निगृहीतेन्द्रियाः सन्तस्तपश्चरन्ति न तु तत्र सुरसुन्दरीभिः साकं सुरतक्रीडां संभोगादिकं कुर्वन्तीत्यहो तेषामिन्द्रियवशित्वम् । किंबहुना भूतलयर्तिनः तापसाः तपश्चरणफलत्वेन सुराङ्गनासंभोगार्थं यत् स्थानं स्वर्गादिभुवं प्राप्तुं प्रयतन्ते तत्रस्थिता एते तपस्यन्तीति विस्मयातिरेकजनकोऽयं कश्यपाश्रमः । अत्र व्यतिरेकविशेषोक्तिकाव्यलिङ्गालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तञ्च ॥ १२ ॥
सन्ध्यार्थ ही वे स्नान कर रहे हैं (रतिक्रीड़ा और जलक्रीडा आदि नहीं करते) रत्नों की शिलाओं से विरचित भवनों में तथा कन्दराओं में बैठकर ये ध्यान करते हैं। और देवाङ्गनाओं के बीच रह कर भी ये इन्द्रिय निग्रह, ब्रह्मचर्य का ही पालन करते हैं। अन्य मुनिगण तपस्या करके जिन स्वर्ग के भोगों को प्राप्त करना चाहते हैं, वहाँ भी ये लोग तपस्या ही करते हैं ॥ ११ ॥
विशेष—अर्थात् अधिक तपस्वी इसी अभिलाषा से तप करते हैं कि मुझे कल्पवृक्ष का सान्निध्य मिलता तो हर इच्छाओं की पूर्ति करता, अपने पास सुवर्ण की ढेर लगा लेता, स्वर्ण कमल से पीत जल में विहार करता, रत्नोंकी शिलाओं पर बैठकर सुख लेता, मुझे अप्सरा मिल जाती तो भोग सुख प्राप्त होता, किन्तु धन्य हैं ये मुनिजन, जो इन्हें ठुकराकर तप के सदा संलग्न हैं। प्राणों को रक्षा आवश्यक समझकर ऋषिलोग वायु पान करते हैं, अन्यथा उसकी भी कामना नहीं है, कल्पवृक्ष पास है, पर उससे भोजन नहीं माँगते और, कमलपराग सुवर्ण सा है, पर उसका उपभोग नहीं करते हेमकूट देवभूमि है, यहाँ अप्सराएँ आती जाती रहती हैं, पर ये सब इन्द्रियसंयम कर तपस्या ही करते रहते हैं। अन्य ऋषि सकाम तप करते हैं, पर ये निष्काम होकर तपस्या करते ही जाते हैं यह इनकी विशेषता है।
पाठ०—१. रत्नशिलागृहेषु । २. यद्वाञ्छन्ति ।
सप्तमोऽङ्कः ३७९
मातलिः—उत्सर्पिणी खलु महतां प्रार्थना । (परिक्रम्य आकाशे) अये वृद्ध-शाकल्य किमनुतिष्ठति भगवान् मारीचः ? किं ब्रवीषि ? दाक्षायण्या पतिव्रताधर्ममधिकृत्य पृष्टस्तस्यै महर्षिपत्नीसहितायै कथयतीति ।
राजा—(कर्णं दत्वा)—अये प्रतिपाल्यावसरः खलु प्रस्तावः ।
मातलिः—(राजानमवलोक्य)—अस्मिन्नशोकवृक्षमूले तावदास्तामायुष्मान् यावत्त्वामिन्द्रगुरवे निवेदयितुमन्तरान्वेषी भवामि ।
राजा—यथा भवान् मन्यते । ( इति स्थितः )
मातलिः—दुष्यन्तस्योक्त्यनन्तरं विस्मयस्य नावकाश इत्याशयेन मातलिर्ब्रूते—महतां = महाजनानां प्रार्थना = इच्छा अभिलाषा उत्सर्पिणो-इत् उर्ध्वं सर्पति तच्छीला उत्सर्पिणी उर्ध्वंगामिनी भवति खलु निश्चयेन । एते इतोऽपि महत्फलं कैवल्यादिकमभिलषन्तस्तपस्यन्तीतिभावः । (परिक्रम्य = मण्डलाकृतिं गत्वा आकाके = व्योम्नि ) अये = भो वृद्ध शाकल्य = तापसविशेष । इदानीं भगवान् मारीचः = पूज्यः मरीचिपुत्रः कश्यपः किमनुतिष्ठति = किं करोति ? किं ब्रवोषि=वदसि दक्षस्यापत्यं स्त्री दाक्षायणी तया दाक्षायण्या = दक्षपुत्र्या अदित्या पतिव्रताधर्मं = सतीनां कतंव्यं पुण्यमधिकृत्य विषयीकृत्य पृष्टः महर्षिपत्नीसहितायै = ऋषिभार्यायुक्तायै तस्यै = अदित्यै कथयति = वदति दक्षकन्यया सतीत्वमाहात्म्यविषयके प्रश्ने कृते महर्षीणां भार्याभिः सहितायै तस्यै उत्तरं ददाति ब्रवीति किम् ?
राजा--(कर्णं दत्वा = श्रवणमभिनय ) अये ! = भोः प्रतिपाल्यावसरः प्रतिपाल्यः= प्रतीक्ष्यः अवसरः = उचितः कालः यस्य स प्रतिपाल्यावसरः = प्रतीक्षणीयावसरः प्रस्तावः = प्रसङ्गः प्रस्तुतोऽर्थः । कथासमाप्तौ सत्यवसरे तस्य दर्शनं स्यादितिभावः ।
मातलिः—( राजानवलोक्य वदति )—अस्मिन् = एतस्मिन् अशोकवृक्षमूले = अशोकपादपतले तावत् = तावत्पर्यन्तम् आयुष्मान् = भवान् आस्ताम्=उपविशताम् यावत्= यावत्कालम् इन्द्रगुरवे = सुरपतिपित्रे कश्यपाय निवेदयितुम् = सूचयितुम् अन्तरान्वेषी अन्तरं = अवसरम्, अवकाशं वा अन्विष्यति=मृगयते इति अवसरान्वेषी भवामि=स्याम् ।
राजा—यथा भवान् मन्यते = यत् त्वं समर्थयसि, यथेच्छति भवान् तथैव स्यात् । ( इति = एवमुक्त्वा स्थितः । )
मातलि—महापुरुषों की इच्छाएँ सदा ऊँची ही ऊँची रहा करती हैं । अर्थात् इन उपलब्ध वस्तुओं से भी अधिक श्रेष्ठ ब्रह्मानन्द को प्राप्त करने के लिए ये मुनिगण यहाँ भी कठिन तपस्या कर रहे हैं । ( कुछ चलकर आकाश में स्वयं दूसरे के नाम से प्रश्नोत्तर करता हुआ ) हे वृद्ध शाकल्य ! पूज्य कश्यप जी क्या कर रहे हैं ? क्या कह रहे हो कि दाक्षायणी=दक्षकन्या अदिति ने पतिव्रताधर्म के विषय में उनसे कुछ पूछा था और वे महर्षि-पत्नियों के सहित उनसे उसके विषय में कह रहे हैं ?
राजा—( कान देकर ) अच्छा, तब तो हम लोगों को कुछ देर प्रतीक्षा करनी ही पड़ेगी । पतिव्रता धर्म का प्रसंग ही ऐसा है कि उसकी समाप्ति की प्रतीक्षा करनी ही चाहिए ।
मातलि—( राजा की ओर देखकर ) आयुष्मान् ! आप तब तक इस अशोक वृक्ष में नीचे ठहरें, जबतक मैं इन्द्र के पिता महर्षि कश्यप से आपके आने की सूचना देने का अवसर ढूँढ़ता हूँ ।
राजा—जैसी आपकी इच्छा ( खड़े हो जाते हैं )
३८० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
मातलिः—आयुष्मन् साधयाम्यहम् । ( इति निष्क्रान्तः ) राजा—( निमित्तं सूचयित्वा )—
मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे ^१वृथा । पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि ^२परिवर्तते ॥ १३ ॥
( नेपथ्ये ) मा खु चावलं करेहि । कहं गदो जेव अत्तणो पकिदिं । [ मा खलु चापलं कुरु । कथं गत एवात्मनः प्रकृतिम् । ]
मातलिः—हे आयुष्मन् ! अहं साधयामि = गच्छामि ( एति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः रङ्गमञ्चाद्बहिर्गतः )
राजा—( निमित्तं = शकुन सूचयित्वा = प्रकटीकृत्य ) तस्य प्रियाप्राप्तिसूचकत्वेन समुद्बुद्धप्रियार्थपरित्यागखेदो राजा सानुशयमाह—मनोरथायेति ।
अन्वयः--हे बाहो ! मुधा कि स्पन्दसे मनोरथाय न आशंसे, श्रेयः पूर्वम् अवधीरितम्, दुःखं हि परिवर्द्धते ।
कश्यपाश्रमे स्पन्दमानदक्षिणभुजो नृपतिः दुष्यन्तः तत्स्पन्दनस्य शकुन्तलोपलब्धि-सूचकत्वात् तदसंभाव्यत्वात् सानुशयमाह—मनोरथायेति । हे बाहो ! = अयि मम दक्षिणहस्त ! मुधा = व्यर्थं किं स्पन्दसे = किं स्फुरसि यतः मनोरथाय = शकुन्तला-प्राप्तिरूपाय स्वाभिलषिताय, न आशंसे = नहि आशां करोमि, शकुन्तलायाः प्राप्तये हृदि आशां न धारयामि, हि = यतः पूर्वावधीरितम्-पूर्वं = प्राक् अवधीरितं = पूर्वावधीरितम् श्रेयः = कल्याणम् सुखसाधनं प्रियादुःखं = कृच्छ्रेण परिवर्तते = निवर्तते, पुनरायाति यद्वा दुःखरूपेण परिवर्तते = परिणमति, यद्वा श्रेयो मया स्वयमेव तिरस्कृतं, सम्प्रति दुःखमात्रमेवावशिष्यते । अतः क्व सुखम् ? अहेतु केवलं दुःखमागस्मि । अर्थात् हे दक्षिणहस्त ? वृथा ते स्फुरणम् प्रियाप्राप्तिविषये सर्वथाऽहं निराशः । अत्रार्थान्तरन्यासातिशयोक्त्यलंकारौ छन्दश्चानुष्टुप् ॥ १३ ॥
बालप्रवेशमुपक्रमते ( नेपथ्ये ) उपमातृस्थानीये द्वे तापस्यौ केसरीकिशोरकं कर्षन्तं कमपि बालं निषेधयतः—मा खलु चापलं कुरु = चञ्चलतां अकृत्यं न विधेहि, आत्मनः
मातलि—आयुष्मन्, मैं जा रहा हूँ । ( निकल जाता है )
राजा—( शुभ शकुन की सूचना का अभिनय करके ) हे दक्षिण बाहु ! मैं यहाँ शकुन्तला रूप अभीष्टप्राप्ति की आशा नहीं करता हूँ । व्यर्थ क्यों फड़क रहे हो ? निश्चय ही पहले तिरस्कृत किया गया कल्याण दुःख के रूप से बदल जाता है ॥ १३ ॥
विशेष—पुरुष का दक्षिण तथा स्त्रियों का वाम भाग फड़कना शुभ होता है । पुरुष की दक्षिण भुजा का फड़कना और स्त्रियों के वामभाग का फड़कना अपने प्रियजन के समागम की सूचना देता है । वाल्मीकि रामायण में धनुर्भंग के प्रसङ्ग में लिखा हुआ है कि उस समय जानकी जी की और परशुर मजी की बाईं आँख फड़कने लगी थी, परिणाम स्वरूप सीताजी को शुभ राम की प्राप्ति हुई और परशुरामजी की अशुभ पराजय हुई है—
अस्पन्द लोचनं वामं जानकीजामदग्नयोः ।
( नेपथ्य में ) अरे बालक ! ऐसी चञ्चलता मत कर । जिस किसी के आगे भी तूँ अपनी चपल प्रकृति को दिखलाया ही करता है ।
पाठ—१. मुधा । २. परिवर्धते ।
सप्तमोऽङ्कः
३८१
राजा— (कर्णं दत्त्वा) अभूमिरियमविनयस्य। को नु खल्वेष निषिध्यते। (शब्दानुसारेणावलोक्य सविस्मयम्) अये को नु खल्वयमनुबध्यमानस्तपस्विनीभ्यामबालसत्त्वो बालः।
अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेसरम्।
¹प्रक्रीडितुं सिंहशिशुं बलात्कारेण कर्षति ॥ १४ ॥
स्वस्य क्षत्रियस्य बालस्य वा प्रकृतिं = स्वभावं गतः = प्राप्त एव, स्वभावचापलं कृतवानेवेति भावः।
राजा— कर्णं ददानः तच्छृण्वन् राजा स्वगतमाह—इयम् = एषा तपोवनभूमिः अविनयस्य = औद्धत्यस्य चपलतायाः अभूमिः = अस्थानम्, अत्र मारीचाश्रमे अविनयस्यावकाशो नास्तीतिभावः। दुष्यन्तः सकौतुकमाह—अये = भोः को नु = कः खलु अयम् = एषः तपस्विनीभ्यां = तापसीभ्याम् अनुबध्यमानः = अनुगम्यमानः, बालस्य = शिशोः सत्त्वं = बलमिव बलं यस्य स बालसत्त्वः न बालसत्त्वः अबालसत्त्वः अथवा अबालस्येव प्रौढस्येव सत्त्वं यस्यासौ अबालसत्त्वः युवेव महाबलः बालः=शिशुः बालकस्याबालसत्त्वमुपपादयति—
अन्वयः— प्रक्रीडितुम् आमर्दक्लिष्टकेसरम् अर्धपीतस्तनं सिंहशिशुं बलात्कारेण मातुः कर्षति।
तथाविधं बालकं विलोक्य नृपतिर्दुष्यन्तः सकौतुकमाश्चर्यसहितं च वचोऽवोचत्—अर्धपीतस्तनमिति। प्रक्रीडितुं = क्रीडां कर्तुं, मनोविनोदार्थम्, आमर्दक्लिष्टकेसरम्—आमर्देन = स्वकृताकर्षणवेगेन, मातृजिह्वया लेहनेन, उधसो हननेन वा क्लिष्टाः = विकीर्णा केशराः = गलबालाः सटाः यस्य सः तं आमर्दक्लिष्टकेसरम् अर्धपीतस्तनं = अर्धं = असमग्रं अपूर्णं यथा स्यात्तथा पीतः = पानंकृतः स्तनो येन सः तम अर्द्धपीतस्तनम्, किञ्चिदपीतस्तन्यम् सिंहशिशुं = केसरकिशोरम् बलात्कारेण प्रसह्य मातुः = जनन्याः सिंहाः सकाशात् सिंहिकोपमगणयित्वा कर्षति = अपनयति।
अयं भावः— तथाविधं शिशुभवलोक्य सकौतुकं राजर्षिर्दुष्यन्तः स्वमनसि विचारयति—कोऽयमबालसत्त्वो बालः, यः किल क्रीडया मनोविनोदमात्रमेव कर्तुं सिहीस्तनं पिबन्तं केसरकिशोरकं बलात्कारेण कर्षति। अत्रोदात्तः स्वभावोक्तिश्चालङ्कारौ अनुष्टुप् छन्दश्च॥ १४॥
राजा— (कान लगाकर) यह स्थान तो उद्दण्डता का नहीं है। तो यह कौन रोका जा रहा है? (जिधर से शब्द आया था, उधर देखकर आश्चर्यपूर्वक) दो तपस्विनियों के द्वारा अनुगमन किया जाता हुआ प्रौढोचित्त बल से सम्पन्न यह बालक कौन है? और किसका है?
जो कि सिंह बच्चे को उसकी माता सिंहनी के स्तनों को पूरा-पूरा पीने के पहले ही उसके केसर के बालों को पकड़कर खेलने के लिए जबरदस्ती हाथ से ही खींच रहा है॥ १४॥
विशेष— साधारण जीव के बच्चों को भी उसकी इच्छा के विरुद्ध खींचना कठिन है, फिर भी सिंह के बच्चे को उसकी मां की गोद से आधा ही स्तन पीने पर खींचना तो असंभव-सा प्रतीत होता है। भरत अभी अल्पवय का बालक था, किन्तु उसमें साहस कूट कूटकर भरा था। ऐसा साहसिक कर्म करता था कि साधारण बालकों में संभव न था। इसके लिए उसमें अबालसत्त्व बताया गया है।
पाठा०— १. विलम्बिनं सिंहशिशुं करेणाहत्य कर्षति।
३८२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टकर्मा तपस्विनीभ्यां सह बालः )
बालः—जिंभ सिंघ दंताइं दे गणइस्सं । [ जृम्भस्व सिंह दन्तांस्ते गणयिष्ये । ]
प्रथमा—अविणीद किं णो अपच्चणिव्विसेसाणि सत्ताणि विप्पअरेसि । हंत वड्ढइ दे संरंभो । ठाणे खु इसिजणेण सव्वदमणो त्ति किदणामहेओ सि । [ अविनीत किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि । हन्त वर्धते तव संरंभः । स्थाने खलु ऋषिजनेन सर्वदमन इति कृतनामधेयोऽसि । ]
राजा—( आत्मगतम् ) किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे मनः । नूनमनपत्यता मां वत्सलयति ।
( ततः = तत्पश्चात् यथानिर्दिष्टकर्मा — यथानिर्दिष्ट = निर्देशानुरूपं सिंहशावका-कर्षणरूपं कर्म = कार्यं यस्यासौ यथानिर्दिष्टकर्मा तापसीभ्यां = तपस्विनीभ्यां सह = साकं बालः = बालकः प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते )
बालः—हे सिंह ! = हे शार्दूल ! जृम्भस्व = मुखं व्यादेहि ते = तव दन्तान् = रदान् गणयिष्ये यदा त्वया मुखं व्यादास्यते तदा मया ते दन्ताः गणयिष्यन्ते इति भावः ।
प्रथमा—अविनीत = दुःशील ! रे उच्छृङ्खल । किं = किमर्थं नः = अस्माकम्, अपत्येभ्यः = सन्तानेभ्यः निर्विशेषाणि सदृशानि पुत्रवत्पालितानि सत्त्वानि सिंह-व्याघ्रादिजीवान् विप्रकरोषि क्रोशयसि उत्पीडयसि कुपितान् करोषि । हन्त = हा तव = ते संरम्भः = धाष्टर्यं निर्बन्धः वर्द्धते = एधते । स्थाने = युक्तमेव उचितमेवास्ति यत् ऋषिजनेन = मुनिगणेन सर्वदमन सर्वान् दमयति = अभिभवतीति सर्वेषां दमनकरणा दन्वर्थनामाधेय इति = इत्थं नामधेयं = नामकृतं विहितम् असि = वर्तसे ।
राजा—स्वस्वरूपस्य पुत्रस्य दर्शनेन वात्सल्याकुलहृदयो विमृशति--किन्तु खलु = निश्चयेन अस्मिन् = पुरतोदृश्यमाने बाले शिशौ औरसे उरसो हृदयाज्जायते इत्यौरसः तस्मिन् औरसे = स्वेन उत्पादिते, आत्मजे पुत्रे = तनये इव मे = मम मनः = मानसं स्निह्यति = अनुरज्यते ! नूनं = निश्चयेन अनपत्यता = सन्तानराहित्यमेव, मां वत्सलयति = स्नेहयति, स्नेहे प्रवर्तयति । अनपत्यो हि अन्यस्य बालं विलोक्य तस्मिन् स्वबालवत् स्निह्यति । अहमनपत्योऽस्मीतं हेतोरेव सुन्दराकारेऽस्मिन् बालके मम चेतः स्नेहेन समाकृष्टं भवतीति भावः ।
( तत्पश्चात् दो तपस्विनियों के साथ शेर के बच्चे का केशर पकड़ कर जबरदस्ती खींचते हुए बालक का प्रवेश )
बालक—अरे सिंह के बच्चे ! तू अपना मुँह खोल, मैं तेरे दांतों को गिनूँगा ।
पहली तापसी--अरे अविनीत ! हमारे द्वारा पुत्रों की तरह पाले हुए जीवों को इस प्रकार कष्ट क्यों देता है ? हा हन्त तेरी धृष्टता तो प्रतिदिन बढ़ती ही जा रही है, ऋषि लोगों ने तेरा नाम सर्वदमन ठीक ही रखा है । तू किसी से भी नहीं डरता ।
राजा—( मन ही मन ) न मालूम क्यों इस बालक के प्रति मेरे हृदय में अपने औरस पुत्र की तरह स्नेह हो रहा है ? ठीक है, मेरी सन्तानहीनता ही मुझे दूसरे के बच्चों में स्नेह पैदा कर रही है ।
विशेष—यहाँ विचित्र नाटकीय स्थिति का दिग्दर्शन है । अपने औरस पुत्र को भी दूसरे
सप्तमोऽङ्कः ३८३
द्वितीया—एषा खु केसरिणी तुमं लंघेदि जइ से पुत्तअं ण मुंचेसि । [ एषा खलु केसरिणी त्वां लङ्घयिष्यति यदि तस्या पुत्रकं न मुञ्चसि ।
बालः—( सस्मितम् ) अम्हह बालअ खु भीता म्हि । [ अहो बलीयः खलु भीतोऽस्मि ] ( इत्यधरं दर्शयति । )
राजा—
महतस्तेजसो बीजं बालोऽयं प्रतिभाति मे ।
स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः ॥ १५ ॥
द्वितीया—एषा = इयं पुरोदृश्यमाना । केशरिणी = सिंधी लङ्घयिष्यति = अभिभविष्यति प्रहरिष्यति यदि = चेत् तस्याः सिंह्याः पुत्रकं = शिशुं न मुञ्चसि = न मोक्ष्यसे ।
बालः—( सस्मितं प्राह-- ) अहो, बलीयः = अत्यर्थम्, खलु = निश्चयेन भीतः = भययुक्त, अस्मि । ( इति = ततः, अधरं = अधरोष्ठं दर्शयंति, सिंहतो न मनामपि बिभेमि, नैनं मुञ्चामि तत् दृष्टाऽपीतिभावः ) ।
**अन्वयः—**महतः तेजसः बीजम् अयम् बालः स्फुलिङ्गावस्थया एधापेक्षः स्थितः वह्निः इव मे प्रतिभाति ॥ १५ ॥
आत्मानं भीषयन्तीं तपस्विनीमधरप्रदर्शनेनावहेलनां केसरिकिशोरेण क्रीडन्तं बालकं वीक्ष्य तस्य स्वाभाविकों ओजस्विता निश्चिन्वन् राजा दुष्यन्तः कथयति—महत इति । महतः = प्रबलस्य तेजसः = प्रतापस्य बीजं = निदानम् यथा बीजमङ्कुरादिक्रमेण महातरुर्भर्वति तथा महातेजा भविष्यन् अयं = पुरोवर्ती सिंहशिशुमाकर्षयन् बालः स्फुलिङ्गावस्थया स्फुलिङ्गस्य = अग्निकणस्य अवस्था = रूपं तथा स्फुलिङ्गावस्थया = अग्निकणावस्थया एधापेक्षः एधान् = इन्धनानि अपेक्षते इत्येषापेक्षः = काष्ठापेक्षः स्थितः वह्निः = अनल इव = यथा मे = मम प्रतिभाति = प्रकाशते ।
का पुत्र समझते हुए राजा दुष्यन्त यह नहीं समझ पा रहे हैं कि क्यों इस बालक के प्रति मेरा हृदय आकृष्ट हो रहा है । वे इसमें अपनी अनपत्यता को ही कारण समझते हैं । वस्तुतः सन्तानहीन व्यक्ति का हृदय सन्तान के प्रति इतना लालायित रहता है कि किसी के शिशु को देखकर उनसे परम आनन्द मिलता है । इसीलिए शास्त्रों में येन केन प्रकारेण पुत्र की प्राप्ति करना आगे की पीढी को चलाने के निमित्त आवश्यक माना गया है । यदि अपना पुत्र नहीं तो दत्तक ही सही— “अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गं नैव च नैव च”।
मनुस्मृति में “पुत्रान् द्वादशनाह नृणां स्वायंभुवो मनुः” के अनुसार पुत्र १२ प्रकार के वर्णित है औरस, क्षेत्रज, दत्तक, कृत्रिम आदि । उनमें अपनी विवाहित धर्मपत्नी में अपने पति के द्वारा संसर्ग के परिणामस्वरूप जो पुत्र उत्पन्न होता है, उसे औरस पुत्र कहा जाता है । औरस पुत्र की महत्ता सबसे श्रेष्ठ है । “उरसा जातः औरसः” । औरस का लक्षण इस प्रकार है—
स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् ।
तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पिकम् ॥ ( मनुस्मृति ९।१६६ )
**दूसरी तापसी—**देख, यदि तू इस सिंहिनी के बच्चे को नहीं छोड़ेगा तो यह सिंहनी तेरे ऊपर आक्रमण कर बैठेगी ।
बालक—( मुस्कराता हुआ व्यङ्ग्यरूप से ) अरी मैयारी मैया ! तुम्हारे कहने से तो मैं बहुत ही डर गया हूँ । ( ओठ निकालकर मुँह चिढ़ाता है । )
**राजा—**यह बालक तो मुझे किसी बड़े भारी तेजस्वी पुरुष का वीर्य–अंश ही प्रतीत होता है और जैसे स्फुलिङ्ग की दशा में स्थित अग्नि केवल काष्ठों को ही अपेक्षा करती है और इन्धन
३८४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रथमा--वच्छ इदं बालमिदंअं मुंच । अवरं दे कीलणअं दाइस्सं । [ वत्स एनं बालमृगेन्द्रं मुञ्च । अपरं ते क्रीडनकं दास्यामि । ]
बालः--कंहि । देहि णं । [ कुत्र । देहि तत् । ] ( इति हस्तं प्रसारयति । )
राजा--( बालस्य हस्तमवलोक्य ) कथं चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेन धार्यते । तथा ह्यस्य--
प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो विभाति जालग्रथिताङ्गुलिः करः ।
अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम् ॥ १६ ॥
अयं भावः--अणुरप्यग्नेः स्फुलिङ्गः काष्ठसंयोगाद् यथा प्रवृद्धो महते तेजसे सम्पद्यते तथैवायं बालः अनल्पस्य महापुरुषतेजसो बीजमिव समयापेक्षो वर्द्धिष्णुर्विभाव्यते अत्रोपमानुप्रासौ अलङ्कारौ छन्दश्चानुष्टुप् ॥ १५ ॥
प्रथमा--वत्सः = पुत्रः ! एनं = इमं बालमृगेन्द्रं सिंहशिशुं मुञ्च तदाकर्षणं परित्यज अपरं अन्यत् ते = तुभ्यं, क्रीडनकम् = क्रीडासाधनं दास्यामि = वितरामि ।
बालः--कुत्रः = क्व, देहि = वितर तत् क्रीडनकम् ( इति = एवमुक्त्वा क्रीडन-कादानार्थं हस्तं = प्रसारयति )
राजा--शिशोः प्रसारिते करे राजचिह्नानि पश्यन् राजा साश्चर्यं कथयति--अनेन = अमुना बालकेन चक्रवर्तिलक्षणम् चक्रे = राजमण्डले वर्तते यः स चक्रवर्ती तस्य लक्षणं = चिह्नम् इति चक्रवर्तिलक्ष्म = सामुद्रिकोक्तं साम्राज्यचिह्नं ध्वजचापाङ्कुशशशाङ्कं च धार्यते तथाहि पश्य बालस्य ।
अन्वयः--प्रलोभ्यवस्तु प्रणयप्रसारितः जालग्रथिताङ्गुलिः अस्य करः इद्धरागया नवोषसा भिन्नम् अलक्ष्यपत्रान्तरम् एकपङ्कजमिव विभाति ।
क्रीडनकायाचनाय तपस्विन्याः समक्षे पाणिं प्रसारयतो बालकस्य हस्ते लौहित्यातिशयं विलोक्य चक्रवर्तिलक्षणं निर्धारयन् राजा वदति--प्रलोभ्येति । वस्तुतः प्रणयेन = अभिलाषेण प्रकर्षेण लोभ्यं प्रलोभ्यं, प्रलोभ्यं च तद्वस्तु प्रलोभ्यवस्तु तस्मिन् प्रणयेन प्रसारितः प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितः = लोभनीयक्रीडनकयाञ्चाप्रसारितः, जलवद्
मिलते ही वह स्फुलिङ्ग बढ़कर अतिप्रचण्डरूप हो जाता है, वैसे ही यह बालक समय पाकर बड़ा भारी तेजस्वी, प्रतापी तथा वीर हो जायेगा, ऐसा मुझे मालूम पड़ता है ॥ १५ ॥
विशेष--जैसे आग की चिनगारी इन्धन की अपेक्षा रखती है। इसके मिलते ही वह महान लपटों को फेंकती हुई असह्य हो जाती है। ठीक इसी प्रकार तेज का बीजभूत यह बालक भी भविष्य में यौवन सहारा पाकर अत्यन्त प्रतापी होगा।
पहली तापसी--बेटा, इस सिंहशावक को छोड़ दो तुम्हें दूसरा खिलौना दूँगी।
बालक--कहाँ है दो वह मुझे। ( ऐसा कहकर हाथ पसारता है )
राजा--( बालक के हाथ को देखकर ) क्या यह चक्रवर्ती राजा के लक्षण को धारण करता है ? जैसे कि इसका--
ललचाने वाली वस्तु के लिए प्रेम के कारण फैलाया गया, जाल की तरह गूँथी अँगुलियों से युक्त इसका हाथ समृद्ध लालिमा से सम्पन्न नवगत उषा के द्वारा विकसित किये गये जिसकी पंखुड़ियों का मध्यभाग दिखाई नहीं पड़ता अपूर्व कमल की भाँति प्रतीत होता है ॥ १६ ॥
विशेष--यहाँ हाथ की उपमा कमल से दी गई है। अंगुलियों के बीच के भागों में छिद्र नहीं