भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

५७० आनन्दरामायणे [ सर्गः ३


तृतीयः सर्गः

( रामपूजाका विस्तार )

विष्णुदास उवाच

कथं श्रीराघवस्यात्र रामोपासकमानवैः। कार्या वै मानसी पूजा बहिःपूजा तथा शुभा ॥ १ ॥
कथं वोपासना ग्राह्या गुरो श्रीराघवस्य च । का श्रेष्ठोपासना चात्र कः श्रेष्ठोऽत्र गुरुस्तथा ॥ २ ॥
के के मन्त्रा राघवस्य भक्तानां सिद्धिकायकाः । तिथिभेदेन तस्य किं किं तत्तोषवर्द्धनम् । ३ ॥
कः श्रेष्ठोऽत्र वरो देवो यस्य ग्राह्या ह्युपासना । तन्मे विस्तरेणैव गुरो त्वं वक्तुमर्हसि । ४ ॥

श्रीरामदास उवाच

सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु। सर्वं तद्विस्तरेणाथ त्वदग्रे कथ्यते मया ॥ ५ ॥
आदौ गुरु परीक्ष्यात्र तच्चिह्नैश्च द्विजोत्तम । उपदेशस्ततस्तस्माद्ग्राह्योऽतीर्थे विधानतः ॥ ६ ॥
गुरोश्चैवात्र चिह्नानि तत्रादौ प्रवदाम्यहम् । क्रोधी कुष्ठी महारोगी मलिनो निर्घृणो जडः ॥ ७ ॥
अपण्डितो निन्दकश्च लोलुपो विषयातुरः । दांभिको गर्वसंयुक्तः पापात्मा दुष्टवंशजः । ८ ।
घाती परद्रोहकर्ता परद्रव्यापहारकः । अजितात्मा वेदवाह्यः परदाररतः सदा ॥ ९ ॥
परदोषारोपकश्च कृपणश्चाजितेन्द्रियः । वेददैवद्विजातीनां यतितीर्थगवामपि ॥१०॥
तुलसीवह्रिसूर्याणां द्वेष्टा योग्यो गुरुर्न हि । वेत्ता सकलधर्माणां शास्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥११॥
सत्यवाङ् मितभुग्ज्ञानी कुलाभिज्द्विजोत्तमः । सत्कर्मनिष्ठो धर्माणांमुपदेष्टा सुबुद्धिदः ॥१२॥
योगाभ्यासकलाभिज्ञो योगवान्समदर्शनः । कृतकर्मा तीर्थसेवी धर्माधर्मविवेचकः ॥१३॥
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थाश्रमी यतिः । स्वाश्रमाचारसनिष्ठो बुद्धिमान्विजितेन्द्रियः ॥१४॥


विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! इस संसारम रामकी उपासना करनेवालोंको रामकी मानसी पूजा किस प्रकार करनी चाहिए ? ॥ १ ॥ और फिर गुरुके पासस उपासना किस प्रकार ग्रहण करनी चाहिए ? समस्त उपासनाओंमें सर्वश्रेष्ट उपासना कौन-सी है और श्रेष्ठ गुरु कैसा होता है भा भो बतला दीजिए॥ २ ॥ साथ ही यह भी बतलाइए कि रामके कौन कौनसे ऐसे मन्त्र हैं जिनसे भक्तोका आनन्द प्राप्त होता है। कौन-कौनसी तिथियां ऐसी हैं, जिनसे भक्तोंका मन्न सन्तुष्ट होता है । ३ । इस संसारमें कौन श्रेष्ठ देवता है, जिसकी उपासना की जाय । हे गुरो यह सब आप मुझे विस्तारपूर्वक बतलाइए ॥ ४ ॥ श्रीरामदासने कहा—हे शिष्य ! तुमन बहुत अच्छी बात पूछी है। मै तुम्हारे प्रश्नके अनुसार सारी बातें विस्तारपूर्वक कहता हूँ। सावधान होकर सुनो ॥ ५ ॥ लोगोको चाहिये कि पहले गुरुकी परीक्षा करके उनके चिह्न समझ । इसके अनन्तर किसी पवित्र तीर्थम उनसे विधिवत् उपदेश ग्रहण करे ॥ ६ ॥ प्रकृतूवश पहले मै तुम्हें गुरुके लक्षण बतलाता हूँ। जो क्रोधी, कुष्ठी, महारोगका रोगी (जिसको भूत-वेताल आदि लगत हों), मैला कुचैला, निर्दयी, जड़ ॥ ७ ॥ अपण्डित, अच्छा बुरा न जाननेवाला), निन्दक. लोलुप, विषयी, पाखण्डी, अभिमानी, पापी दूषित कुलमें उत्पन्न ॥ ८ । विश्वासघाती दूसरेसे द्रोह करनेवाला, दूसरेका धन अपहरण करनेवाला, अजितात्मा (जिसने अपनी आत्माको नहीं जीता है) वेदसे बहिष्कृत (नास्तिक, दूसरेकी स्त्रीसे प्रेम करनेवाला ॥ ९ ॥ दूसरेपर दोषारोप करनेवाला, कृपण (कंजूस) तथा वेद, देवता, ब्राह्मण, सन्त, तीर्थ, गौ, तुलसी, अग्नि और सूर्य इनसे द्वेष रखनेवाला हा ऐसोको भूलकर भी गुरु नहीं बनाना चाहिए। जो सब धर्मोका ज्ञाता, शास्त्रोपर विश्वास करनेवाला ॥ १० ॥ ११ ॥ सत्य बोलनेवाला, मिताहारी, ज्ञानी, कुलाबिद ब्राह्मणके वंशम उत्पन्न अच्छे कामोम लगा हुआ, धर्मका उपदेश अच्छी बुद्धि देनेवाला ॥ १२॥ योगाभ्यासकी कलाओंका ज्ञाता, योगी, सबको समान दृष्टिसे देखनेवाला, केवल उपदेश न देकर स्वयं कर्म करनेवाला, तीर्थसेवी, धर्म अधर्मकी विवेचना करनेमे निपुण ॥ १३॥ ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थाश्रमी, योगी,

सर्गः ३ ] मनोहरकाण्डम् ५७१


धर्मी कृपालुर्मृदुवाक् सुमुखः सौम्यदर्शनः । अनिशं समुद्योगी शान्तात्मा परतोषकः ॥१४॥
औदार्यवान् ज्ञाननिष्ठः शुचिरुत्पन्नसंग्रहः । इत्यादिगुणयुक्तो यः स गुरुः परमोत्तमः ॥१५॥
तस्य सेवां चिरं कृत्वा सेवया तं प्रसाद्य च । तस्मादुपासना ग्राह्या सुतीर्थे विधिपूर्विका ॥१६॥
उपासनास्त्रयः सन्ति सात्त्विकी राजसी तथा । तामसी च तृतीया सा गर्हिताऽत्र निगद्यते ॥१७॥
भूतवेतालकूष्माण्डपिशाचानामुपासना । सा ज्ञेया तामसी घोरा देवानां सात्त्विकी स्मृता ॥१८॥
यक्षाणां राक्षसानां च या ज्ञेया सा तु राजसी । शैवा शौरेश्च गाणेशाः शाक्ताश्च वैष्णवास्तथा ॥१९॥
अवतारस्तदस्मत्याः पञ्चानां सन्ति भूतले । तेषामुपासना ग्राह्या गुरोरास्याद् द्विजन्मभिः ॥२०॥
पञ्चानामवतारेषु विष्णोरेव वदाम्यहम् । चतुश्चत्वारिंशन्मितानवतारान्महत्त्वमान् ॥२१॥
पुरुषोत्तमो विधिश्चैव रुद्रो नारायणस्तथा । हंसोऽथ दत्तात्रेयश्च कुमारो ऋषभस्तथा ॥२२॥
हयग्रीवस्तथा मत्स्यः कूर्मो वाराह एव च । नारसिंहो वामनश्च जामदग्न्यस्तथैव च ॥२३॥
रामः कृष्णस्तथा बौद्धः कल्किर्यज्ञो हरिश्च सः । वालखिन्योऽथोड्डारङ्कश्च पृथुर्धन्वन्तरिस्तथा ॥२४॥
मोहिनी नारदो व्यासः कपिलः केशवस्तथा । माधवाख्य गोविन्दो मधुसूदन एव च ॥२५॥
त्रिविक्रमः श्रीधरश्च पद्मनाभस्तथा स्मृतः । दामोदरस्तथा सङ्कर्षणः प्रद्युम्न एव च ॥२६॥
अनिरुद्धोऽच्युतश्च शङ्खनाथ जनार्दनः । उपेन्द्र हृषीकेशश्चैते ज्ञेया महत्तमाः ॥२७॥
मत्स्याद्या अवताराश्च दशैतेष्वपि चोत्तमाः । दशावतारमध्येऽपि रामकृष्णौ महत्तमौ ॥२८॥
ताभ्यामपि वरः पूर्णः सत्यसन्धो रघूत्तमः । एकपत्नीव्रतो वीरस्त्वेकबाणो नृपोत्तमः ॥२९॥
सहस्रौघपतिः श्रीमांश्छत्रचामरमण्डितः । एवं ज्ञात्वोपासनाऽत्र ग्राह्या श्रीरामचन्द्र च ॥३०॥
गुरूपदिष्टविधिना सुमुहूर्ते शुभस्थले । अथवा तन्नरेन्द्राणां ग्राह्या तज्जन्ममस्तियो ॥३१॥


जिस आश्रममें हो उसके नियमोंका पालन करनेवाला बुद्धिमान्, इन्द्रियोंका वशमें रखनेवाला, ॥१४॥ क्षमाशील, कृपालु मधुरभाषी, अच्छे मुखवाला, सौम्यदर्शी, कम सानेवाला, सदा उद्योगमें लगा हुआ, शान्तात्मा, दूसरोंका प्रसन्न करनेवा लाहो, ॥१५॥ उदार ज्ञाननिष्ठ पवित्र और दान आदि ग्रहण करनेमें पराङ्मुख, इन गुणोंसे विभूषित पुरुष ही उत्तम गुरु होता है ।१६।। ऐसे गुरुका बहुत दिनोंतक सेवा करके उसे प्रसन्न करे । तब किसी अच्छे तीर्थमें उससे विधिपूर्वक उपासनाका उपदेश ग्रहण करे ।।१७।। उपासना भी तीन प्रकारकी होती है। सात्त्विकी, राजसी और तामसी । इनमेंसे तामसी उपासना निन्दित मानी गयी है ।। १८ ।। भूत, वेताल, कूष्माण्ड और पिशाच आदिकी घोर उपासना तामसी कही गयी है। देवताओंकी उपासना सात्त्विकी कही जाती है ॥१९॥ यक्षों और राक्षसोंकी उपासना राजसी उपासना कहलाती है शिव, सूर्य, गणेश, शक्ति तथा विष्णु इन पाँचों देवोंके अगणित अवतार हैं। लोगोंको चाहिये कि गुरुके मुखसे इन्हीं पाँच देवतामसे किसी एककी उपासना ग्रहण करें ।। २० ।। २१ ।। ऊपर कहे गये देवताओंमें से यहाँ विष्णु भगवान्के बडे बडे चौतालीस अवतार बतला रहा हूँ ।। २२ ।। पुरुषोत्तम, गरुड नारायण, हंस, दत्तात्रेय, कुमार, ऋषभ हयग्रीव, मत्स्य, कूर्म वराह नृसिंह वामन परशुराम, । २३ । २४ ।। राम कृष्ण, बौद्ध, कल्कि, यज्ञ, हरि, बालखिल्य, उद्धारक पृथु, धन्वन्तरि मोहिनी, नारद व्यास, कपिल, केशव, माधव, गोविन्द, मधुसूदन, ।२५।। २६ । त्रिविक्रम श्रीधर, पद्मनाभ, दामोदर, संकर्षण प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, अच्युत, शङ्खुन जनार्दन, उपेन्द्र और हृषीकेश ये श्रेष्ठ अवतार माने गये हैं। इन अवतारोंमें भी मत्स्य-कूर्मादि दस अवतार श्रेष्ठ माने जाते हैं और इन दशोंमें भी राम और कृष्ण श्रेष्ठ माने गये हैं । २७ ।। २८ ।। २९ । इन दोनोंमें भी सत्यप्रतिज्ञ रामचन्द्र सबसे श्रेष्ठ हैं। क्योंकि ये एकपत्नीव्रती वीर एक बाणधारी और सब राजाओंमें श्रेष्ठ हैं ॥ ३० ॥ ये साठौ हौघेके अधिपति, श्रीमान्, छत्र और चमरसे सुशोभित हैं। ऐसा समझकर भक्तोंको चाहिए कि गुरुके द्वारा उपदिष्ट विधिके अनुसार अच्छे मुहूर्त तथा पवित्र स्थानमें श्रीरामचन्द्रजीकी उपासनाका मन्त्र लें। अथवा ऊपर गिनाये देवताओंमेंसे जिनपर जिसकी रुचि हो, उसको

५७२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३


चैत्रे मासि दिने पक्षे नवम्यां रामजन्मनि । उपासनान्तरं हि रामं भक्त्या प्रपूजयेत् ॥ ३३ ॥
एवं यस्यानतारस्य गृहीतोपासना नरैः । वैस्तस्य जन्मदिवसे कार्या पूजा महोत्सवैः ॥ ३४ ॥
अथो दशावताराणां शिष्य जन्मदिनानि ते । प्रोच्यन्तेऽत्र शृणुष्व त्वं येषु सम्पूजयेन्नरः ॥ ३५ ।
चैत्रे तु शुक्लपञ्चम्यां भगवान्मीनरूपधृक् । ज्येष्ठे तु शुक्लद्वादश्यां कूर्मरूपधरो हरिः ॥ ३६ ।
चैत्रे कृष्णनवम्यां तु हरिवाराहरूपधृक् । वैशाखेऽभूच्चतुर्दश्यां शुक्लपक्षे नृकेसरी . ३७ ।
मासि भाद्रपदे शुक्ले द्वादश्यां वामनोऽभवत् । वैशाखे जामदग्न्यस्तु तृतीयायां सिते त्वभूत् । ३८ ।
चैत्रे शुक्लनवम्यां तु मध्याह्ने राघवस्त्वभूत् । कृष्णाष्टम्यां श्रावणे हि कृष्णोऽभून्मधुरापुरि ॥ ३९ ।
पौषे शुक्ला सप्तमी या बुद्धजन्मतिथिस्तु सा । माघे शुक्लतृतीया तु कल्किनः सा तिथिः स्मृता ॥ ४० ॥
अह्नो मध्ये वामनो राघवो मौ मत्स्यः क्रोडश्चापराह्णे विभागे ।
कूर्मः सिंहो बुद्धकल्कौ च सायं कृष्णो रात्रौ कालसाम्ये च पूर्वे ॥ ४१ ॥
एवं तज्जन्मकालञ्च ज्ञात्वा तेषामुपासकैः । उत्सवः परमः कार्यस्तत्तद्देवप्रपूजने ॥ ४२ ॥
नित्यपूजा प्रकर्तव्या भक्त्या तैस्तूपुपासकैः । विशेषतज्जन्मदिवसे कार्य तन्पूजनं मुदा ॥ ४३ ।
गुरोर्गृहीतो यो मन्त्रस्तं नित्यं हृदये जपेत् । राममन्त्रास्त्वनेकाश्च शतान्येकत्रिंशन्मतो मनुः ॥ ४४ ।
पञ्चाशद्वर्णकश्चापि द्विचत्वारिंशदक्षरः द्वात्रिंशदक्षाश्च सप्तविंशाक्षरस्तथा ॥ ४५ ॥
पञ्चविंशद्वर्णकश्च चतुर्विंशाक्षरस्तथा एकविंशद्वर्णकश्च विशद्वर्णात्मकस्तथा । ४६ ।
अष्टादशवर्णकश्च षोडशाक्षर एव च । पञ्चदशवर्णकश्च चतुर्दशाक्षरस्तथा ॥ ४७ ॥
त्रयोदशाक्षरश्चापि द्वादशाक्षर एव च एकादशाक्षरश्चापि तथा मन्त्रो दशाक्षरः ॥ ४८ '
नवाक्षरोऽष्टवर्णश्चापि सप्ताक्षरमनुस्तथा । षडक्षरो राममन्त्रस्तथा पञ्चाक्षरो मनुः ॥ ४९ ।

जन्मतिथिपर उसकी उपासना ग्रहण करे । ३२ ॥ ३३ । रामकी उपासना ग्रहण करनेवालोको चाहिए कि चैत्रमासके शुक्लपक्षमें नवमी (रामजन्म) के दिन उपासना ग्रहण करे । उसके बाद भक्तिपूर्वक रामका पूजन करे ॥ ३३॥ इस तरह जिस अवतारकी उपासना ग्रहण करती हो, उसके जन्मदिनपर महान् उत्सवके साथ पूजा करना चाहिए ॥ ३४ ॥ हे शिष्य ! अब मैं तुम्हे दशो अवतारोंके जन्मदिवस बतलाता हूँ। जिसमें नरको अपने उपास्य देवताका पूजन करना चाहिए । ३५॥ चैत्र शुक्ल पञ्चमीको भगवान् मत्स्यावतार लिया था । ज्येष्ठ शुक्लपक्षकी द्वादशीको भगवान् कूर्मरूप धारण किया था । चैत्र कृष्ण नवमीको भगवान्ने बाराहरूप धारण किया था । वैशाख शुक्ल चतुर्दशीको नृसिंहरूप धारण किया था । ३६ ॥ ३७॥ भाद्रपद शुक्ल द्वादशीको वामनरूप धारण किया था । वैशाख शुक्ल तृतीयाको वे परशुराम बने थे । ३८ ॥ चैत्र शुक्ल नवमीको मध्याह्नकालमें भगवान्ने रामका अवतार लिया था । भाद्रपद कृष्णपक्षकी अष्टम को भगवान्ने मधुरामें कृष्णरूपस अवतार लिया था । ३९ । पौष शुक्ल सप्तमीको बुद्धकी जन्मतिथि होती है । माघ शुक्ल तृतीयाको कल्कि भगवान्की जन्मतिथि होती है । ४० । दोपहरके समय वामन, राम और कल्कीका जन्म हुआ था । मत्स्य वाराह इन दोनोंका जन्म दिनके तीसरे पहर हुआ था । कूर्म, नृसिंह, बुद्ध और कल्कीका अवतार सन्ध्याके समय हुआ था और श्रीकृष्णचन्द्रजीका जन्म आधी रातको हुआ था । ४१॥ इस प्रकार अपने अपने उपास्य देवोका जन्मकाल जानकर उस समय महान् उत्सव मनाते हुए उनकी पूजा करनी चाहिए ॥ ४२ ॥ उपासकोको उचित है कि नित्य अपने आराध्य देवकी पूजा करें । विशेषकर उनके जन्मदिवसकी उत्सव और पूजन अवश्य करना चाहिये ॥ ४३ ॥ गुरुसे जो मन्त्र मिले, हृदयमें सर्वदा उसका जप करता रहे । राममन्त्र भी अनेक प्रकारके हैं । उनमेंसे एक सौ अक्षरोंका, एक पचास अक्षरोंका, एक बयालिस अक्षरोंका, एक बत्तीस अक्षरोंका, एक सत्ताइस अक्षरोंका, एक चौबीस अक्षरोंका, एक इक्कीस अक्षरोंका, एक बीस अक्षरोंका, ॥ ४४-४६॥ एक अठारह अक्षरोंका, एक सोलह अक्षरोंका, एक पन्द्रह अक्षरोंका, एक चौदह अक्षरोंका, एक तेरह अक्षरोंका, एक बारह अक्षरोंका, एक ग्यारह अक्षरोंका, एक दश

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ५७३

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ५७३


चतुर्वर्णात्मकश्चापि तथा वर्णत्रयात्मकः । द्व्यक्षरो राममन्त्रश्च मनुष्वेकाक्षरोऽपि च ॥ ५० ॥
एवं नानाविधा मन्त्राः सन्त्येतेष्व महत्तमाः । गुरोस्त्वेकं गृहीत्वाऽत्र जपेन्मत्रीतमस्तधीः ॥ ५१ ॥
उपासनाविधानं च रामोपासकमानवैः । यथा मन्त्रस्य रूपं हि विज्ञेयं मन्त्रशास्त्रतः ॥ ५२ ॥
अधुना मानसी पूजाविधानं च मयोच्यते । दण्डके सुतीक्ष्णाय कथितं कुम्भजन्मना ॥ ५३ ॥
सुतीक्ष्णस्त्वेकदाऽगत्य दृष्ट्वा रहसि संस्थितम् । प्रणम्य भक्त्या मन्त्रार्थं प्रापाय विनयान्वितः ॥ ५४ ॥

सुतीक्ष्ण उवाच
हृदये मानसी पूजा कीदृशी च वद प्रभो । उपचारैः कतिविधैः पूज्यते रघुनन्दनः ॥ ५५ ॥

अगस्त्य उवाच
रामं पद्मविशालाक्षं कालाम्बुदसमप्रभम् । पद्मासनस्थं सुखमासीनं चिन्तयेच्चित्तपुष्करे ॥ ५६ ॥
रागादिकंलुषं चित्तं वैराग्येण सुनिश्चितम् । कृत्वा भवभयान्मुक्त्यै रामं भावयितुं क्षमे ॥ ५७ ॥
प्रातः शुद्धवपुर्भूत्वा त्यक्त्वा दम्भादिकानधः । विविक्तदेशमाविश्य ध्यानं पूजां समारभेत् ॥ ५८ ॥
नाभिकुण्डसमुद्भूतं कदलीकुसुमोपमम् । अधोवक्त्रं स्निग्धवर्णं ध्यायेद्धृदयपङ्कजम् ॥ ५९ ॥
तन्मध्ये रामनाम्नैव फुल्लं कृत्वाऽस्य मध्यमे । भानुसोमाग्निसण्डलाननुभावयेत् ॥ ६० ॥
तस्योपरि न्यसेद्देवं पीठं रत्नमपोज्ज्वलम् । तन्मध्ये राघवं ध्यायेत्सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ६१ ॥
इन्दीवरनिभं शांतं विशालाक्षं सुवक्त्रकम् । उद्यद्दिवाकराभ-कुण्डलाभ्यां विराजितम् ॥ ६२ ॥
सुनासं सुकिरीटं च सुकपोलं शुचिस्मितम् । विज्ञानमुद्रां द्विभुजं कम्बुग्रीवं सुकुन्तलम् ॥ ६३ ॥
नानारत्नमयैर्हारैर्मणिभिश्चोपशोभितम् । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं धनुर्बाणधरं हरिम् ॥ ६४ ॥


अक्षरोंका, एक नौ अक्षरोंका एक आठ अक्षरोंका, एक सात अक्षरोंका, एक छ अक्षरोंका, एक पाँच अक्षरोंका, एक चार वर्णोंका, एक तीन अक्षरोंका, एक दो अक्षरोंका और एक एक अक्षरका राममंत्र है ॥ ४७-५० ॥ एक तरह अनेक प्रकारके राममन्त्र हैं। उपासकको चाहिये कि उनमेंसे किसी जो एक मंत्रको गुरुसे ग्रहण करे और श्रीरामचन्द्रजीके पास बैठकर उसका जप करे ॥ ५१ ॥ रामकी उपासना करनेवालोंको चाहिए कि उपासनाकी विधि और मन्त्रका स्वरूप मन्त्रशास्त्रसे समझ लें ॥ ५२ ॥ अब मैं यहाँ रामकी मानसी पूजाका विधान बतला रहा हूँ। जिसे कि दण्डक वनमें अगस्त्यजीने सुतीक्ष्ण ऋषिको बतलाया था ॥ ५३ ॥ एक दिन अगस्त्यजी एकान्तमें बैठे थे। उस समय मुनीन्द्रने आकर परम भक्तसे अगस्त्यको प्रणाम किया और विनयपूर्वक बहुत स्तुति ॥ ५४ ॥ सुतीक्ष्णने कहा—हे प्रभो ! उपासकोंका मानसी पूजा कैसे करनी चाहिये। इस पूजामें किन किन उपचारोंसे रामका पूजन किया जाता है, सो आप बतलाइये ॥ ५५ ॥ अगस्त्यने कहा कि उपासकको चाहिये कि पहले वह अपने हृदयरूपी कमलपर बैठे हुए रामका इस प्रकार ध्यान करे—जिनके कमलकी तरह विशाल नेत्र हैं। काल मेघके समान नील वर्ण है। मुस्कराता हुआ मुख है और वे आनन्दपूर्वक बैठे हैं। ॥ ५६ ॥ उपासकका यह भी कर्तव्य है कि रागद्वेष आदिसे कलुषित चित्तको वैराग्यसे निर्गल कर ले। तब भवपाशसे मुक्त होनेके लिए रामका ध्यान करे ॥ ५७ ॥ सबेरे शरीरको पवित्र करके दम्भादि सर्वथा छोडकर किसी एकान्त स्थानमें ध्यान और पूजन करे ॥ ५८ ॥ नाभि-कुण्डसे निकले हुए कदलीपुष्पके समान आठ दलोंवाले और खिले हृदयरूपी कमलका ध्यान करे ॥ ५९ ॥ उस कमलको रामनामसे विकसित करके बीचमें सूर्य, शश एवं अग्निमण्डलके दा अधिक प्रकाशमान तेजका ध्यान करे ॥ ६० ॥ उसपर रत्नमय उज्ज्वल पीठको रखनेकी भावना करके उसके बीचोंबीच करोड़ों सूर्यके समान प्रकाशमान रामका ध्यान करे। ६१ ॥ कमलका भाई जिनका विशाल आँख है। चमकती हुई दीप्तिसे प्रकाशित कुण्डल जिनके कानोंमें पड़े हैं ॥ ६२ ॥ जिनकी सुन्दर नासिका है, जो सुन्दर किरीट धारण किये हैं, जिनका सुन्दर कपोल है, मीठी मुसकान है, वे विज्ञानमुद्रा धारण किये हैं, उनकी दो भुजाएँ हैं, शंखके समान ग्रीवा है, उनके काले और चमकते हुए केशपाश हैं, जो अनेक रत्नोंसे जुडी दिव्य माला पहने हैं, जिनका छबी भी

५७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ३


वीरासनस्थं संतानतरुमूलनिवासिनम् । महासुगन्धलिप्ताङ्गं वनमालाविराजितम् ॥ ६५ ॥
वामपार्श्वे स्थितां सीतां चामीकरसमप्रभाम् । लीलावसन्धरां देवीं चारुहासां शुचिस्मिताम् ॥ ६६ ॥
पश्यन्तीं स्निग्धया दृष्ट्या दिव्यां कल्पविराचिताम् । छत्रचामरहस्तेन लक्ष्मणेन सुसेवितम् ॥ ६७ ॥
हनुमत्प्रमुखैर्नित्यं वानरैः परिवारितम् । स्तूयमानमृषिगणैः सेवितं भरतादिभिः ॥ ६८ ॥
सनन्दनादिभिश्चाग्रेयोगिवृन्दैः स्तुतं सदा । सर्वशास्त्रार्थकुशलं योगदं योगसिद्धिदम् ॥ ६९ ॥
एवं ध्यात्वा रामचन्द्रं मणिवृक्षसुशोभितम् । शुद्धेन मनसा रामं पूजयेत्सततं हृदि । ७० ॥

इति ध्यानम् ।

आवाहयामि विश्वेशं जानकीवल्लभं विभुम् । कौशल्यातनयं विष्णुं श्रीरामं प्रकृतेः परम् ॥ ७१ ॥
राजाधिराज राजेन्द्र रामचन्द्र महीपते । रत्नसिंहासनं तुभ्यं दास्यामि स्वीकुरु प्रभो ॥ ७२ ॥
श्रीरामागच्छ भगवन् रघुवीर रघूत्तम । जानक्या सह राजेन्द्र सुस्थिरो भव सर्वदा ७३ ॥
रामचन्द्र महेष्वास रावणांतक राघव । यावत्पूजां समाप्येऽहं तावत्त्वं सन्निधौ भव ॥ ७४ ॥
रघुनन्दन राजर्षे राम राजीवलोचन । रघुवंशज मे देव श्रीरामाभिमुखो भव ७५ ॥
प्रसीद जानकीनाथ सुप्रसिद्ध सुरेश्वर । प्रत्यक्षी भव मे राजन् सर्वज्ञ मधुसूदन ॥ ७६ ॥
शरणं मे जगन्नाथ शरणं भक्तवत्सल । वरदो भव मे राजन् शरणं मे रघूत्तम । ७७ ॥
त्रैलोक्यपावनानन्त नमस्ते रघुनायक । पाद्यं गृहाण राजर्षे नमो राजीवलोचन । ७८ ।
परिपूर्ण परानन्द नमो रामाय वेधसे । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं कृष्ण विष्णो जनार्दन । ७९ ।
ॐ नमो वासुदेवाय तत्त्वज्ञानस्वरूपिणे । मधुपर्कं गृहाणाम राजांगजाय ते नमः । ८० ॥


विनाश नहीं होता, जो विद्युद्युक्त समान रङ्ग। हुए वस्त्रोंके जोड़े पहने हैं, वीरासनसे बैठे हैं, कल्पवृक्षके नीचे निवास करत हैं, उत्तम सुगन्धि जिनके शरीरभरमें लगा हुई है और वन वनमाला धारण किये हुए हैं ॥ ६५ ॥
जिनके बांये बगलमे सीताजी बैठी हैं, उनका भी सुवर्ण का सा तेज है, व हाथमें लीलारकमल लिये हैं, मुखपर मन्द मुस्कराहट है, सुन्दर चेहरा है ओर प्रेमभरी दृष्टिसे रामका निहारती हुई कल्पवृक्षके नीचे बैठी हैं हाथम छत्र और चमर लेकर लक्ष्मणजी उनकी सेवा कर रहे हैं ॥ ६६ । ६७ ॥ हनुमान आदि वानरोंसे व नित्य घिरे रहते हैं। कितने ही ऋषि स्तुति करते हैं और भरत आदि भ्राता उनकी सेवा कर रहे हैं। सनन्दन आदि कितने ही योगी उनकी स्तुति कर रहे हैं। व राम समस्त शास्त्रक अर्थ जाननेम कुशल हैं। योगप्रकारको भी वे जानते हैं और योगाभ्यासकी सिद्धि दाता हैं ॥ ६८ । ६९ ॥ कौस्तुभमय चिन्तामणि इन दोनो मणियोंसे सुशोभित रामचन्द्रका ध्यान करके शुद्ध मनसे तांत्रिकविद्या विधिके अनुसार सदा हृदयम उनका पूजन करें ॥ ७० ॥ संसारके ईश, जानकीके वल्लभ, कौशल्याके पुत्र, प्रकृतिके परे और विष्णुरूपधारी श्रीरामका में आवाहन करता हूँ ॥ ७१ ॥ हे राजाओंके राजा रामचन्द्र हे महापत ! में आपको रत्नमय सिंहासन देता हू, उसे स्वीकार करो ॥ ७२ ॥ हे श्रीराम ! हे भगवन् ! हे रघुवीर ! हे रघूत्तम ! हे राजेन्द्र ! आप जानकीजीक साथ आइये और इस हृदयासनपर बैठिए ॥ ७३ ॥ हे रामचन्द्र हे महत् धनुष धारण करनेवाले ! हे रावणांतक ! हे राघव ! जब तक में पूजन समाप्त न कर लूं, तब तक आप मेरे पास रहिए ॥ ७४ ॥ हे रघुनन्दन ! हे राजर्षे ! हे राजीवलोचन राम हे रघुवंशज ! हे देव ! हे श्री राम ! आप मेरे सम्मुख प्रकट हो ॥ ७५ ॥ हे जानकीनाथ ! हे सुप्रसिद्ध सुरेश्वर ! आप मुझपर प्रसन्न हो । हे राजन् ! हे सर्वज्ञ ! हे मधुसूदन ! आप मेरेपर प्रसन्न हों ॥ ७६ ॥ हे जगन्नाथ ! मैं आपकी शरणमें हूँ । हे भक्तवत्सल , आप मेरे वरदाता हो । हे रघूत्तम ! मैं आपकी शरणम हूँ ॥ ७७ ॥ हे अनन्त ! हे त्रैलोक्यपावन ! हे रघुनायक ! आपको प्रणाम है। हे राजर्षे ! इस पद्यको ग्रहण करिए। हे राजीवलोचन राम ! आपको प्रणाम है ॥ ७८ ॥ परिपूर्ण परमानन्द बहुरूपधारी रामको प्रणाम है । हे कृष्ण ! हे विष्णो ! हे जनार्दन ! मेरे दिये हुए अर्ध्यको आप ग्रहण करें ॥ ७९ ॥ तत्वज्ञानके साक्षात् स्वरूप वासुदेवको प्रणाम है। हे राजराज ! आपको प्रणाम है। आप मेरे

सर्गः ३ } मनोहरकाण्डम् ५७५

सर्गः ३ } मनोहरकाण्डम् ५७५

नमः सत्याय शुद्धाय बुध्द्याय ज्ञानरूपिणे । गृहाणाचमनं देव सर्वलोकैकनायक ॥८१॥ ब्रह्मांडोदरमध्यस्थैस्तीर्थेश्च रघुनन्दन । स्नापयिष्याम्यहं भक्त्या त्वं गृहाण जनार्दन ॥८२॥ संतप्तकांचनप्रख्यं पीतांबरमिमं हरे । संगृहाण जगन्नाथ रामचन्द्र नमोऽस्तु ते ॥८३॥ श्रीरामाच्युत यज्ञेश श्रीघनानन्द राघव । ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं गृहाण रघुनायक ॥८४॥ किरीटहारकेयूररत्नकुंडलमेखलाः । ग्रैवेयकौस्तुभं हारं रत्नकंकणनूपुरान् ॥८५॥ एवमादीनि सर्वाणि भूषणानि रघूत्तम । अहं दास्यामि ते भक्त्या संगृहाण जनार्दन ॥८६॥ कुंकुमागकुकस्तूरीकर्पूरेणमिश्रचन्दनम् । तुभ्यं दास्यामि विश्वेश श्रीराम स्वीकुरु प्रभो ॥८७॥ तुलसीकुन्दमन्दारजातिपुन्नागचम्पकैः । कदंबकरवीरैश्च कुसुमैः शतपत्रकैः ॥८८॥ नीलांबुजैर्बिल्वदलैः पुष्पमाल्यैश्च राघव । पूजयिष्याम्यहं भक्त्या संगृहाण नमोऽस्तु ते ॥८९॥ वनस्पतिरसैर्दिव्यैर्गन्धाढ्यैः सुमनोहरैः । रामचन्द्र महीपाल धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥९०। ज्योतिषां पतये तुभ्यं नमो रामाय वेधसे । गृहाण दीपकं राजंस्त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥९१॥ इदं दिव्यान्नममृतं रसैः षड्भिरन्वितम् । श्रीराम राजराजेन्द्र नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥९२॥ नागवल्लीदलैर्युक्तं पूगीफलसमन्वितम् । तांबूलं गृह्यतां राम कर्पूरादिममन्वितम् ॥९३॥ मङ्गलार्थं महीपाल नीराजनमिदं हरे । संगृहाण जगन्नाथ रामचन्द्र नमोऽस्तु ते ॥९४॥

अथ नमस्काराष्टकमन्त्राः

ॐ नमो भगवते श्रीरामाय परमात्मने । सर्वभूतान्तरस्थाय सीतीताय नमो नमः ॥९५॥ ॐ नमो भगवते श्रीराम रामचन्द्राय वेधसे । सर्ववेदांतवेद्याय सीताय नमो नमः ॥९६॥ ॐ नमो भगवते श्रीविष्णवे परमात्मने । परात्पराय रामाय सीताय नमो नमः ॥९७॥


किये हुए इस पूजनको ग्रहण करिए ॥८०॥ सत्य, शुद्ध, बुद्ध्य और ज्ञानस्वरूप सत्यवान्‌को प्रणाम है । हे देव ! हे सर्वलोकैकनायक ! मेरे दिये हुए इस आचमनको आप ग्रहण करें ॥८१॥ ब्रह्माण्डमें जितने तीर्थ हैं, उनके जलसे मैं आपको स्नान कराऊँगा सो आप स्वीकार करें ॥८२॥ हे हरे ! अच्छी तरह तपाये हुए सुवर्णके समान इस पीताम्बरको आप ग्रहण कीजिए । हे जगन्नाथ ! हे रामचन्द्र ! आपको प्रणाम है ॥८३॥ हे श्रीराम ! हे अच्युत ! हे यज्ञेश ! हे श्रीघनानन्द ! हे राघव ! हे रघुनायक ! उत्तरीय वस्त्रके साथ दिये हुए मेरे इस यज्ञोपवीतको आप ग्रहण करें ॥८४॥ किरीट, हार, केयूर, रत्नजड़ित कुण्डल, मेखला, माला, कौस्तुभका हार, रत्नजटित कंकण, नूपुर, इस प्रकार सब तरहके आभूषण मैं आपको भक्तिपूर्वक दूंगा, सो आप ग्रहण करिए ॥८५ । ८६॥ कुमकुम, अगरु, कस्तूरी तथा कपूरसे मिश्रित चन्दन हे विश्वेश ! हे श्रीराम ! हे प्रभो ! मैं आपको दूंगा। सो आप स्वीकार करें ॥८७॥ तुलसी, कुन्द, मन्दार, जूही, पुन्नाग, चम्पक, कदम्ब, करवीर तथा शतपत्रके फूल, नीलकमल, बिल्वपत्र और पुष्पमाल्यादिसे मैं आपका पूजन करूँगा । उसे आप ग्रहण करें। मैं आपको प्रणाम करता हूँ ॥८८ । ८९॥ वनस्पतिके दिव्य रसों और सुगन्धसे मिश्रित दिव्य धूप आपको आघ्रापन कराऊँगा हे रामचन्द्र, हे महीपाल ! आप इसे ग्रहण करें ॥९०॥ संसारके सारे ज्योतिर्मय पदार्थोंके पति हे राम ! हे वेध ! आपको नमस्कार है । हे राजन् ! तीनोंलोकका अंधकार नष्ट करनेवाले इस दीपकको आप ग्रहण करिए । छः रसोंसे युक्त तथा अमृतके समान सुस्वादु यह दिव्यान्न तैयार है । हे श्रीराम ! हे राजराजेन्द्र ! आप इस नैवेद्यको ग्रहण करिए ॥९१ । ९२॥ पानके पत्तोंसे जोड़े हुए, सुपारी तथा कर्पूरादि मसालोंसे युक्त इस ताम्बूलको आप ग्रहण करें ॥९३॥ हे महीपाल ! हे हरे ! मङ्गलके निमित्त दिये हुए मेरे इस नीराजनको आप ग्रहण करें। हे जगन्नाथ ! हे रामचन्द्र आपको प्रणाम है ॥९४॥ अब आठ नमस्कार बतलाते हैं । भगवान्, श्रीराम, परमात्मा, सब प्राणियोंके भीतर रहनेवाले, सीताके माप रामचन्द्रज- को प्रणाम है ॥९५॥ भगवान् श्रीरामचन्द्र, ब्रह्मा और सब वेदांत जाननेवाले सीताके पति रामको प्रणाम है ॥९६॥ भगवान् विष्णु, परमात्मा, परात्पर एवं सीताके साथ विराजमान रामको प्रणाम है ॥९७॥

५७६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३

ॐ नमो भगवते श्रीरघुनाथाय शार्ङ्गिणे । चिन्मयानन्दरूपाय ससीताय नमो नमः ॥९८॥ ॐ नमो भगवते श्रीराम श्रीकृष्णाय चक्रिणे । विशुद्धज्ञानदेहाय ससीताय नमो नमः ॥९९॥ ॐ नमो भगवते श्रीवासुदेवाय धीविष्णवे । पूर्णानन्दरूपाय ससीताय नमो नमः ॥१००॥ ॐ नमो भगवते श्रीराम रामभद्राय वेधसे । सर्वलोकशरण्णाय ससीताय नमो नमः ॥१०१॥ ॐ नमो भगवते श्रीरामयामिततेजसे । ब्रह्मानन्दैकरूपाय ससीताय नमो नमः ॥१०२॥ इति नमस्काराष्टकमन्त्रा ।

नृत्यगीतादिवाद्यादिपुराणपठनादिभिः । राजोपचारैर्निखिलैः सन्तुष्टो भव राघव ॥१०३॥ विशुद्धज्ञानदेहाय रघुनाथाय वेधसे । अन्तःकरणशुद्धिं देहि मे रघुनन्दन ॥१०४॥ नमो नारायणानंत श्रीराम करुणानिधे । मामुद्धर जगन्नाथ घोरान्संसारसागरात् ॥१०५॥ रामचन्द्र महेश्वास शरणागतवत्सर । त्राहि मां सर्वलोकेश तापत्रयमहाबलात् ॥१०६॥ श्रीकृष्ण श्रीकर श्रीश श्रीराम श्रीनिधे हरे श्रीनाथ श्रीमहारिष्णो श्रीनृसिंह कृपानिधे ॥१०७॥ गर्भजन्मजराव्याधिघोरसंसारसागरात् मामुद्धर जगन्नाथ कृष्ण विष्णो जनार्दन ॥१०८॥ श्रीराम गोविन्द मुकुंद कृष्ण श्रीनाथ विष्णो भगवन्नमस्ते । प्रौढारिषड्वर्गमहाभयेभ्यो मां त्राहि नारायण विश्वमूर्ते । १०९ ॥ श्रीरामाग्रज यज्ञेश श्रीधरानन्द राघव । श्रीगोविन्द हरे विष्णो नमस्ते जानकीपते ॥११०.। ब्रह्मानन्दैकविज्ञनं त्वन्नामस्मरणं नृणाम् । स्वत्पादाम्बुजसद्भक्तिं देहि मे रघुपल्लभ । १११ । नमोऽस्तु नारायण विश्वमूर्ते नमोऽस्तु ते शाश्वत विश्वयोने । त्वमेव विश्वं सचराचरं च त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः ॥११२॥ नमोऽस्तु ते कारणकारणाय नमोऽस्तु कैवल्यफलप्रदाय नमो नमस्तेऽस्तु जगन्मयाय वेदान्तवेद्याय नमो नमस्ते ।११३

भगवान् श्रीरघुनाथ, शार्ङ्गी चिन्मयानन्दरूप और सीतासहित रामको प्रणाम है । ९८ ॥ भगवान् श्रीरामकृष्ण चक्री, विशुद्ध ज्ञानदेहधारी, सीता के साथ रामको प्रणाम है, ९९ ॥ भगवान् श्रीवासुदेव-स्वरूप विष्णु पूर्णानन्दरूप सीताके साथ रामको प्रणाम है ॥१००॥ भगवान् श्रीरामभद्र, वेधा (ब्रह्मा) और सब लोगोंके शरणदाता सीताके साथ रामको प्रणाम है ॥१०१॥ जो अनन्त तेजधारी भगवान् रामचन्द्रजी हैं। उन ब्रह्मानन्दके एकमात्र रूपधारी सीताके साथ रामको प्रणाम है ॥१०२॥ हे राघव ! मेरे नृत्य, गीत, वाद्य तथा पुराण पठन आदि समस्त राजोचित उपचारांसे आप प्रसन्न हो । १०३ ॥ विशुद्ध ज्ञानरूप देह धारण करनेवाले श्रीरघुनाथजीको प्रणाम है। हे रघुनन्दन ! आप हमें अन्तःकरणकी शुद्धि प्रदान करिए । १०४॥ हे नारायण ! हे अनन्त ! हे श्रीराम ! हे करुणानिधे ! आपको प्रणाम है। हे जगन्नाथ ! हमारा घोर संसारसागरसे उद्धार करें ॥१०५॥ हे रामचन्द्र ! हे महेश्वास ! हे शरणागतवत्सल ! हे सर्वलोकेश ! इस तापत्रयरूपी महानलसे बचाइए ॥१०६॥ हे कृष्ण ! हे श्रीश ! हे श्रीराम ! हे श्रीनिधे ! हे श्रीनाथ ! हे महाविष्णो ! हे श्रीनृसिंह ! हे कृपानिधे ! गर्भ, जन्म, जरा तथा व्याधिरूप घोर संसारसागरसे मुझे उद्धारिए ! हे जगन्नाथ ! हे कृष्ण ! हे विष्णो ! हे जनार्दन ! १०७-१०८॥ हे श्रीराम ! हे गोविन्द ! हे मुकुन्द ! हे कृष्ण ! हे श्रीनाथ ! हे विष्णो ! हे भगवन् ! आपको नमस्कार है । हे नारायण ! हे विश्वमूर्ति ! प्रौढ़ अरिषड्वर्गके महाभयसे मेरी रक्षा करिए । १०९ हे श्रीराम ! हे अग्रभुन ! हे यज्ञेश ! हे श्रीधरानन्द राघव ! हे गोविन्द ! हे हरे ! हे विष्णो ! हे जानकीपत, आपको नमस्कार है । ११० ॥ हे रघुपल्लभ ! आपका नामस्मरण ब्रह्मानन्दक विज्ञानको उत्पन्न करता है। आप हम अपने चरणकमलकी सद्भाक्ति प्रदान करिए ॥ १११ ॥ हे कारणोंके भी कारण ! आपको नमस्कार है। हे कैवल्य फल प्रदान करनेवाले प्रभो ! आपको प्रणाम है । हे जगन्मय ! हे वेदान्तवेद्य ! आपको नमस्कार है, नमस्कार है ॥ ११२ ॥ हे भरतके अग्रज !

सर्गः ३ ] मनोहरकाण्डम् ५७७

सर्गः ३ ] मनोहरकाण्डम् ५७७

नमो नमस्ते मखपालनाय नमोऽस्तु यज्ञप्रतिपालनाय । अनन्त यज्ञेश हरे मुकुंद गोविंद विष्णो भगवन्मुरारे ॥११४॥ श्रीवल्लभानन्त जगन्निवास श्रीराम राजेंद्र नमो नमस्ते । श्रीजानकीकांत विशालनेत्र राजाधिराज त्वयि मेऽस्तु भक्तिः ॥११५। तप्तजाम्बूनदेनैव निर्मितं रत्नभूषितम् । स्वर्णपुष्पं रघूश्रेष्ठ दास्यामि स्वीकुरु प्रभो ॥११६॥ हृत्पद्मकर्णिकामध्ये सीतया सह राघव । निवसाम्ब रघूश्रेष्ठ सर्वैरावरणैः सह ॥११७॥ मनोवाक्कायजनितं कर्म यद्वा शुभाशुभम् । तन्ममं प्रीतये भूयान्नमो रामाय शार्ङ्गिणे ॥११८॥ अपराधसहस्राणि क्रियंतेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व रघुपूंगव ॥११९॥ नमस्ते जानकीनाथ रामचंद्र महीपते । पूर्णानंदैकरूप त्वं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥१२०॥ एवं यः कुरुते पूजां बहिर्वा हृदयेऽपि च । सकृत्पूजनमात्रेण राम एव भवेन्नरः ॥१२१। किं पुनः सततं ब्रह्मण्येवं पूज्य स्थितो हि सः । सर्वान्कामानवाप्नोति चेह लोके परत्र च । १२२। एवं सुतीक्ष्ण ते प्रोक्तं यथा पृष्टं त्वया मम । हृदये मानसीपूजाविधानं राघवस्य च ॥१२३।

श्रीरामदास उवाच

एवं शिष्य सुतीक्ष्णाय मुनयेऽगस्तिना पुरा । यत्प्रोक्तं तन्मया सर्वं तव प्रोक्तं सविस्तरात् ॥१२४॥ शिष्याधुना बहिःपूजाविधानं च मयोच्यते । नरः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचादिकाः क्रियाः ॥१२५॥ स्नात्वा संध्यादिकं कृत्वा देवपूजां समारभेत् । तीर्थे देवालये वाऽपि गोष्ठे पुण्यस्थलेषु च ॥१२६। नद्यास्तटे देवगेहे तुलसीसन्निधौ तथा । लिप्त्वा भूमिं गोमयेन ततो यन्त्राणि लेखयेत् ॥१२७॥ सितरक्तहरित्पीतनीलकृष्णादिमद्भवैः । नानावर्णैश्चित्रितानि तत्र पूजां समारभेत् ॥१२८॥


हे यज्ञका प्रतिपालन करनेवाले ! आपको नमस्कार है, नमस्कार है। हे अनन्त ! हे यज्ञेश ! हे हरे ! हे मुकुन्द ! हे विष्णो ! हे मुरारे ! हे भावल्लभ ! हे अनन्त ! हे जगन्निवास ! श्रीराम ! हे राजेन्द्र ! आपको नमस्कार है। हे श्रीजानकीकान्त ! हे विशालनेत्र ! हे राज धिराज ! आपमें मेरी भक्ति हो ॥ ११४-११५ ॥ तपाये हुए सुवर्णसे निर्मित और रत्नोंसे विभूषित यह सुवर्णपुष्प मैं आपको अर्पण करता हूँ। हे प्रभो ! इसे आप स्वीकार करें ॥ ११६ ॥ हृदयरूपी कमलके बीचमें आप सीता तथा समस्त आवरणोंके साथ उसपर बैठिए ॥ ११७ ॥ मन, वचन अथवा शरीरसे मैंने जो शुभ या अशुभ कर्म किया हो, वह सब आपकी प्रसन्नताका कारण बने। हे धनुर्धारी राम ! मैं आपको प्रणाम करता हूँ ॥ ११८ ॥ हे रघुपूंगव ! रात-दिन मैं हजारों प्रकारके पातक करता हूँ। मुझे अपना दास समझकर आप क्षमा करें ॥ ११९ ॥ हे जानकीनाथ ! हे महीपते ! हे रामचन्द्र ! आपको नमस्कार है। हे पूर्णानन्दस्वरूप ! मैं आपको अर्घ्य देता हूँ, इसे आप ग्रहण करें ॥ १२० ॥ इस रीतिसे जो मनुष्य हृदयके भीतर या बाहर पूजन करता है वह केवल एक बारके पूजनसे साक्षात् राम हो जाता है ॥ १२१ ॥ फिर उसके लिए क्या कहना, जो रात-दिन उसीमें लीन रहता हो ? वह प्राणी इहलोक और परलोक, दोनोंकी अभीष्ट कामनाएं प्राप्त कर लेता है। हे सुतीक्ष्ण ! तुमने हमसे जैसे पूछा, उस प्रकार मैंने मानसी पूजाका सारा विधान कह सुनाया ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ श्रीरामदासने कहा - हे शिष्य ! इस तरह सुतीक्ष्ण मुनिके लिए अगस्त्य ऋषिने उस समय जो विधान बतलाया था, सो मैंने विस्तारपूर्वक तुम्हें बतला दिया ॥ १२४ ॥ हे शिष्य ! अब मैं बाह्यपूजाका विधान बतला रहा हूँ। उपासकको चाहिये कि प्रातःकाल उठे और शौचादि-से निवृत्त होकर स्नान संध्या आदि करे। फिर किसी तीर्थ, देवालय, गोष्ठ वा या पवित्र स्थानमें देवपूजा प्रारम्भ करे ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ ऊपर बताये स्थानोंके सिवाय किसी नदीका तट, देवमन्दिर तथा तुलसीके पास गोबरसे लीपकर सफेद, लाल, हरे, पीले, नीले, काले, इस तरह नाना प्रकारके रंगोंसे चित्र-विचित्र पद्म बनाकर पूजन प्रारम्भ करे ॥ १२७ ॥ १२८ ॥ एक आसन एक हजार आठ श्रीरामनामक बनता है। एक आसन आठ

५७८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३

अष्टोत्तरसहस्रश्रीरामलिंगात्मकासनम् चाष्टोत्तरशतं श्रीमद्रामलिंगात्मकासनम् ॥१२९॥
अष्टोत्तरसहस्रश्रीरामभद्रासनं हि वा । चाष्टोत्तरशतं श्रीमद्रामभद्रासनं शुभम् ॥१३०॥
बहून्यन्यानि शतशः संति लघ्वासनानि हि । तेषां मध्यादेकमेवासनं संस्थाप्य चित्रितम् ॥१३१॥
पीठोपरि कृतं वस्त्रं पत्रादिष्वपि वा कृतम् । आसनोपरि जानक्या राघवादीन्निवेशयेत् ॥१३२॥
आसने सर्वतोभद्रमध्ये पद्मोपरि न्यसेत् । सीतया राघवं रम्यं वरसिंहासने स्थितम् ॥१३३॥
रामस्य पृष्ठभागे च लक्ष्मणं स्थापयेत्ततः । रामस्य दक्षिणे पार्श्वे भरतं विन्यसेत्सुधीः ॥१३४॥
रामस्य वामपार्श्वे हि शत्रुघ्नं विन्यसेच्छुभम् । पुरतो रामचन्द्रस्य वायुपुत्रं तु विन्यसेत् ॥१३५॥
रामस्य वायुदिग्भागे सुग्रीवं स्थापयेत्ततः । ईशान्ये रामचन्द्रस्य विन्यस्य च विभीषणम् १३६॥
रामस्य वह्निदिग्भागे विन्यसेदंगदं ततः । नैऋत्यां रामचंद्रस्य जांबवंतं तु विन्यसेत् ॥१३७॥
पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राग्दिशेत्यार्चने न्विह । सर्वशास्त्रेष्वेवमेव निर्णयः कथ्यते बुधैः ॥१३८॥
लक्ष्मणस्य करे देयं छत्रं मुक्ताविराजितम् । भरतस्य करे देयं चामरं रुक्ममण्डितम् ॥१३९॥
शत्रुघ्नस्य करे देयं व्यजनं चित्रितं शुभम् । हनुमतः करे देयं रामस्य पादुकाद्वयम् ॥१४०॥
सुग्रीवस्य करे देयं जलपात्रं मनोहरम् । करे विभीषणस्यापि देयं मुकुटमुत्तमम् ॥१४१॥
देयं तांबूलपात्रं च वालिनन्दनमत्करे । जांबवतः करे देयो वस्त्रकोशो महत्तरः ।१४२।
नवायतनमेवं हि स्थापयेद्रामवस्य च । अथवा यन्त्ररत्नं स्थापयेदासनेोपरि ॥१४३॥
सीतया रामचन्द्रं च मध्ये पृष्ठे तु लक्ष्मणम् । भरतं सव्यपार्श्वे च शत्रुघ्नं वामपार्श्वके । १४४॥
पुरतो वायुपुत्रं च पूर्वोक्तोपचारकैः एवं संस्थापयेद्भक्त्या रामं भद्रासनोपरि ॥१४५॥
अथवा सीतया रामं मध्ये स्थाप्य ततः परम् । रामस्य पृष्ठे सौमित्रिं रामाग्रे वायुनन्दनम् ।१४६॥
स्थाप्यैवं पूजयेद्भक्त्या रामं धृतशरासनम् । अथवा सीतया रामं लक्ष्मणं परिपूजयेत् ॥१४७।


सौ रामके नामसे अङ्कित करके बनाया जाता है। एक हजार आठ नामासे अङ्कित करके एक श्रीरामभद्रासन बनता है। दूसरा एक सौ आठ नामोंसे अङ्कित करके श्रीरामभद्रासन बनता है ॥१२९॥ १३०॥ इसी तरह बहुतसे और भी छोटे-छोटे आसन बनते हैं। उनमें से रंगकर कोई एक आसन बनाये ॥१३१॥ इस आसनकी रचना वस्त्र बिछाकर पट्टपर करे। इसके ऊपर जानकी तथा राम आदिको बैठाये ॥१३२॥ सर्वतोभद्रके मध्यमें बने हुए कमलके ऊपर पहले एक सुन्दर सिंहासनपर राम तथा सीताको बिठाले ॥ १३३ ॥ रामके पीछे लक्ष्मणको स्थापित करे। रामके दाहिने बगल भरतको स्थापित करे और रामके पार्श्वमें शत्रुघ्नको बिठाले। रामचन्द्रजीके आगे हनुमान्जीकी स्थापना करे ॥ १३४ ॥ १३५ ॥ रामके वायव्य कोणमें सुग्रीवकी स्थापना करे। ईशानकोणमें विभीषणको स्थापित करके अग्निकोणमें अंगदको तथा नैऋत्यकोणमें जाम्बवान्‌की स्थापना करे ॥ १३६ ॥ १३७ ॥ पूज्य और पूजक इन दोनोंके लिए प्राची दिशा ही पूजन करनेमें श्रेष्ठ है। पण्डितोंका कहना है कि समस्त शास्त्रोंमें इसी प्रकारका निर्णय किया गया है ॥ १३८ ॥ लक्ष्मणके हाथमें मोतियोंसे सुसज्जित छत्र दे। भरतके हाथमें सुवर्णसे मण्डित चमर दे ॥ १३९। शत्रुघ्नके हाथमें चित्रित व्यजन (पंखा) दे और हनुमान्जीके हाथमें रामकी दोनों पादुकाएँ दे ॥ १४० ॥ सुग्रीवके हाथमें मनोहर जलपात्र और विभीषणके हाथमें उत्तम शीश दे ॥ १४१ । अङ्गदके हाथमें सुन्दर ताम्बूलपात्र दे, जाम्बवान्‌के हाथमें कपड़ोंकी पेटी दे। इस तरह श्रीरामचन्द्रजीके नवायतनकी स्थापना करे ॥१४२॥१४३॥ मध्यभागमें सीताके साथ रामचन्द्रजीको बिठाले, पीछे लक्ष्मणको, दाहिने बगल भरतको बायें बगल शत्रुघ्नको तथा सामने हनुमान्‌जीको पूर्वोक्त उपचारोंके साथ बिठाले । इस तरह सुन्दर आसनपर रामकी स्थापना करे। इसे ही रामपञ्चायतन कहते हैं ॥ १४४॥ १४५॥ अथवा सीताके साथ-साथ रामको मध्यमें बिठाळकर रामके पीछे लक्ष्मण और आगे हनुमान्‌जीकी स्थापना करके धनुर्धारी रामका पूजन करे। अथवा सीताके साथ राम और लक्ष्मणकी पूजा

सर्गः १ ] | मनोहरकाण्डम् | ५७५

सर्गः १ ]मनोहरकाण्डम्५७५

सीतागुहो विना पूजा रामस्यैकस्य नाचरेत् , कृता चेद्विघ्नकर्त्री सा भवदत्र न संशयः ॥ १४८ ॥
नवायतनपूजा सा श्रेष्ठा ज्ञेया शुभप्रदा । या पञ्चायतनी पूजा ज्ञेया सा मध्यमाऽत्र हि ॥ १४९ ॥
त्रिदेवत्या तु या पूजा कनिष्ठा सा निगद्यते । अतिकनिष्ठा पूजा सा द्विदैवत्या स्मृता हि सा ॥ १५० ॥
कोदण्डं वामहस्ते च तूणीरं वामपार्श्वके । निजनामाङ्कितं बाणं दधानं दक्षिणे करे ॥ १५१ ॥
एवं श्रीरामचन्द्रं स्थाप्य ततः पूजां समारभेत् । आत्मनो वामभागे च जलकुम्भं निधाय हि ॥ १५२ ॥
आत्मनो दक्षिणे भागे पूजापात्रं निवेदयेत् । आत्मनः पुरतः पात्रं स्थापयेद्विस्तृतं वरम् ॥ १५३ ॥
प्राङ्मुखः सुखमासीनो धृतपद्मासनः शुचिः मौनी धृताक्षतुलसीमालो निश्चलमानसः ॥ १५४ ॥
बद्धग्रंथिशिखः शुद्धवस्त्रो धृतपवित्रकः । मृद्गङ्गाद्यतीर्थमृत्तिलको मुद्रिकाङ्कितः ॥ १५५ ॥
नमस्त्वादौ गणराजं च निधिवार्गादि कीर्तयेत् ।
भूमिशुद्धिं भूतशुद्धिं न्यासौ कृत्वा यथाक्रमम् । प्रोक्षणीपात्रमेकं तु जलपूर्णं प्रकारयेत् ॥ १५६ ॥
दूर्वागन्धाक्षतपुष्पैरन्यत्पात्रं परिपूरयेत् । प्रोक्षयेत्तेन नीरेण पूजाद्रव्यं महामनाः ॥ १५७ ॥
पाद्यार्घ्याचमनार्थं तु त्रीणिपात्राणि विन्यसेत् । गणराजं पूजयित्वा सम्पूज्य रुरुजं ततः ॥ १५८ ॥
पाञ्चजन्यं पूजयित्वा प्रोक्षयेत्तज्जलैरपि पूजाद्रव्यं पूर्वोक्तं स्वात्मानं च गुरुं तथा ॥ १५९ ॥
धेनुशङ्खचक्रधनुराजमुद्राः प्रदर्शयेत् शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ॥ १६० ॥
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाऽष्टविधा स्मृता । अथ ध्यायेद्रामचन्द्रं ससीतं पुरतः स्थितम् ॥ १६१ ॥
द्विभुजं धृततूणीरं चापबाणधृतायुधम् । दिव्यलङ्कृतसंयुक्तं पीतकौशेयवाससम् ॥ १६२ ॥
सलक्ष्मणं सशत्रुघ्नं भरतेन समन्वितम् । हनुमत्सेवितपदं सिंहासनविराजितम् ॥ १६३ ॥
सितछत्रसमायुक्तं दिव्यचामरवीजितम् । विभीषणनमत्पुक्तं सुग्रीवपरिवेष्टितम् ॥ १६४ ॥

करे ॥ १४६ ॥ १४७ ॥ सीता और लक्ष्मण बिना अकेले रामकी पूजा कभी न करे यदि ऐसा पूजा का जाता है तो वह प्रायः विघ्न करनेवाली ही हुआ करती है। इसमें कोई संशय नहीं है ॥ १४८ ॥ नवायतनपूजा सर्वश्रेष्ठ और पञ्चायतन पूजा मध्यम होती है ॥ १४९ ॥ त्रिदेवकी पूजा कनिष्ठ कहा गया है। वह पूजा तो अत्यन्त कनिष्ठ होती है जिसमें केवल दो देवताओंकी पूजा की जाती है ॥ १५० ॥ जिनके बायें हाथमें धनुष और बायें बगल तरकश है, अपने नामसे अङ्कित बाण दाहिने हाथमें है ॥ १५१ ॥ इस तरहके रामचन्द्रकी स्थापना करके पूजा प्रारम्भ करे। पूजा करते समय वामभागमें एक कलश भी अवश्य रख लेना चाहिए ॥ १५२ ॥ अपने दाहिने बगल पूजापात्र रखना चाहिए और आगे भी विस्तृत पात्र रखना उचित है। १५३ ॥ उपासकको चाहिए कि ज्ञानपूर्वक पूर्वकी ओर मुख करके पद्मासनसे बैठे और निश्चल मन करके तुलसीकी माला लिये, शिखामें ग्रन्थि दिये, हाथोमे पवित्री तथा शरीरमें पवित्र वस्त्र धारण किये, द्वारकाकी शुद्ध मृत्तिकाका तिलक लगाकर ॥ १५४ ॥ १५५ ॥ पहले गणेशजीको प्रणाम करे; फिर क्रमशः निधि-वार आदिका उच्चारण करके भूमिशुद्धि, भूतशुद्धि तथा अङ्गन्यास करन्यास करके प्रोक्षणपात्रमे जल भरे। दूर्वा, गन्धाक्षत, पुष्प आदि उसमें डाले और प्रोक्षणीपात्रके जलसे पास रक्खी हुई पूजनसामग्रीका प्रोक्षण करे। पाद्य, अर्घ्य एवं आचमनके लिये सामने तीन पात्र रक्खे। फिर गणेशजी, शङ्ख तथा पाञ्चजन्य शंखका पूजन करके उसके जलसे अपना, पूजन-सामग्री तथा गुरुजीका प्रोक्षण करे ॥ १५६-१५९ ॥ इसके अनन्तर सुरभी, शंख, चक्र, गरुड़ एवं राममुद्राका प्रदर्शन करे। पत्थरकी, काष्ठकी, चूना-ईंटकी रङ्गके बनी, चित्रकारी की हुई, बालूकामयी, मानसी और मणिमयी ये आठ प्रकारकी प्रतिमाएँ होती हैं। ऊपर बतलायी क्रियायें कर लेनेके बाद उपासकको चाहिए कि सीताके साथ बैठे हुए इस प्रकारके रामका ध्यान करे जिनके दो भुजाएँ हैं, जो तूणीर तथा धनुष-बाण आदि विविध प्रकारके शस्त्र धारण किये हैं, उनके शरीरमें दिव्य अलङ्कार पड़े हैं और वे पीला कौशेय वस्त्र धारण किये हैं ॥ १६०-१६२ ॥ लक्ष्मण, भरत एवं शत्रुघ्न उनके साथ हैं, हनुमान्जी उनके चरणकी सेवा कर रहे हैं और रत्न जड़ान सिंहासनपर बैठे हैं ॥१६३॥ ऊपर सफेद छत्र लगा है, दिव्य चामर ढल रहे हैं, विभीषण और सुग्रीव

५८० आनन्दरामायणे [ सर्गः ३


जाम्बवता समायुकमङ्गदेन परिष्टुतम् । अयोध्यावासिनं राममेवं हृदि विचिन्तयेत् ॥१६५॥ सीताराम समागच्छ मदग्रे त्वं स्थिरो भव । गृहाण पूजां महतां कृतमावाहनं तव ॥१६६॥ हिरण्मयं रत्नयुक्तं नानारत्नविचित्रितम् । सिंहासनं सुवस्त्रं च कामनाथे ददामि ते ॥१६७। चन्दनागुरुसंयुक्तैर्जलैस्तीर्थसमुद्भवैः । पाद्यं गृहाण श्रीराम मया दत्तं प्रमोद मे ॥१६८। पुष्करादिषु तीर्थेषु गङ्गादिषु सरित्सु च । यत्तोयं तन्मयाऽऽनीतं दत्तमर्घ्यं गृहाण भोः ॥१६९। सुगन्धवामितं तोयं बहुतीर्थसमुद्भवम् । आचमनार्थमानीतं गृहाण त्वं सुरेश्वर ॥१७०। हरिद्राकुङ्कुमैर्युक्तं सुगन्धद्रव्यमिश्रितम् । सुगन्धस्नेहसम्मिश्रमुद्वत्तनमथास्तु ते ॥१७१। कामधेनूद्भवं क्षीरं नन्दिन्या दधि सुन्दरम् । कपिलाया घृतं श्रेष्ठं मधु विन्ध्याद्रिसम्भवम् ॥१७२। सितोपलसमानाभं सितायुक्तं मनोहरम् । पञ्चामृतं मयाऽऽनीतं स्नानार्थं त्वं गृहाण भोः ॥१७३॥ गङ्गा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती । नर्मदा सिन्धुकावेरी सरयू गण्डकी तथा ॥१७४॥ ताम्रपर्णी भीमरथी कृष्णा वेणी महानदी । गोमती सागराः सप्त पयोष्णी मत्रनाशिनी ॥१७५। पूर्णा तापी तुङ्गभद्रा क्षिप्रा वेगवती तथा । पिनाकी प्रवरा सिन्धुरेशा सार्द्धत्रयो नदाः ।१७६॥ घृतमाला कृतमाला मही निक्षेपिका तथा । पयोष्णी प्रेमगङ्गा च चित्रगङ्गा करानदी ॥१७७। नीरा चर्मण्वती वृद्धा वज्रा च पुनः पुनः । सिन्धुशीरा च वैकुण्ठाऽलकनन्दा च वारणा ॥१७८। इत्यादिसर्वतीर्थेषु यत्तोयं वर्तते शुभम् । तन्मयाऽऽनीतमद्यात्र स्नानं कुरु रघूत्तम ॥१७९॥ पुनराचमनं रम्यं सर्वतीर्थसमुद्भवम् । गृहाण रघुनाथ त्वं दीयते यन्मया तव ॥१८०॥ सुवर्णतन्तुमिश्रितं पीतकौशेयसम्भवम् । वस्त्रयुग्मं प्रदास्यामि गृहाण रघुनायक ॥१८१॥ शुद्धं हेममयं रम्यं नवतन्तुसमुद्भवम् । ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं यज्ञसूत्रं प्रगृह्यताम् ॥१८२॥


आगे खड़े वन्दना कर रहे हैं ॥ १६४ ॥ जाम्बवान्‌के साथ साथ अङ्गदभी खड़े स्तुति कर रहे हैं। इस प्रकार अयोध्यावासी रामका मनमें ध्यान करे । १६५ ॥ और कहे-हे सीताराम ! आप मेरे सामने आकर बैठिए । मैं आपका पूजन करूंगा। मैं आपका आवाहन करता हूँ। आप आइए और मेरी पूजा स्वीकार करिए ॥ १६६ ॥ सुवर्णका बना हुआ तथा रत्नखचित होनेसे चित्र-विचित्र मालूम पड़नेवाला और सुन्दर वस्त्रस सहित सिंहासन मैं आपकी बैठनेके लिए देता हूँ ॥ १६७ ॥ चन्दन और पुष्पसे मिले हुए तीर्थोंके जलका पाद्य बनाकर आपको देता हूँ । इसे आप स्वीकार करें और मेरे ऊपर प्रसन्न हों ॥ १६८ ॥ पुष्कर आदि तीर्थों तथा गङ्गा आदि नदियों-से लाये जलका अर्घ्य बनाकर मैं आपको देता हूँ, इसे स्वीकार करिए ॥ १६९ ॥ सुगन्धसे वासित एवं कितने ही तीर्थोंसे लाया हुआ जल मैं आपको आचमनके लिए देता हूँ । हे सुरेश्वर ! इसे आप ग्रहण कीजिए । १७० ॥ हल्दी कुमकुम और बहुतसे सुगन्धद्रव्योंसे मिश्रित तथा सुगन्धमय तेल आदिस मिला हुआ जल मैं आपको स्नान करानेके लिये देता हूँ ॥ १७१ । कामधेनुका दूध नन्दिनी गौका दही, कपिला गौका घृत विन्ध्य-पर्वतसे उत्पन्न उत्तम मधु, ॥ १७२ । सफेद पत्थरके समान चमकती हुई चीनीसे मिल्य पंचामृत मैं आपको स्नान करानेके लिए देता हूँ। इसे आप ग्रहण करिए ॥ १७३ ॥ गङ्गा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु, कावेरी, सरयू, गण्डकी, ताम्रपर्णी, भीमरथी, कृष्णा, वेणी, महानदी, गोमती, सातों सागर, मवनाशिनी, पयोष्णी, पूर्णा, तापी, तुङ्गभद्रा, क्षिप्रा, वेगवती, पिनाकी, प्रवरा, सिन्धुरेशा, स'ढे तीन नद, घृतमाला, कृतमाला, मही, निक्षेपिका पयोष्णी प्रेमगङ्गा, चित्रगङ्गा, करानदी, नीरा, चर्मण्वती, वृद्धा, वज्जरा, सिन्धुशीरा, वैकुण्ठा अलकनन्दा, वारणा इत्यादि ॥ १७४-१७८ ॥ नदियोंमें जो पवित्र जल विद्यमान है वह मैं आज यहाँ ले आया हूँ । हे रघूत्तम आप इससे स्नान कीजिए ॥ १७९ ॥ सब तीर्थोंका पवित्र जल मैं आपको पुनराचमनके लिये दे रहा हूँ । इसे आप ग्रहण कीजिए ॥ १८० ॥ सुवर्णके सूतोसे बना तथा चित्र-विचित्र दीखनेवाला पीत कौशेय वस्त्र मैं आपको दे रहा हूँ, इसे स्वीकार करिये । १८१ ॥ शुद्ध, सुवर्णमय,

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ५८२

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ५८२

मुकुटं कुण्डले रम्ये मुद्रिकाः कङ्कणे तथा। नूपुरे रत्नजालानाः केयूरे रत्नमण्डिते ॥१८४॥ इत्यादीन्नामभूषांश्च दिव्यस्वर्णमयान्यविभो। त्वदर्थं च मयानीतानलङ्कारान् गृहाण भोः ॥१८४॥ छत्रं सव्यजनं रम्यं चामरद्वयसंयुतम्। त्वदर्थं च मयाऽऽनीतं गृहाण विपुलोदन ॥१८५॥ सुगन्धं चन्दनं दिव्यं कस्तूरीमिश्रितं तथा। रक्तचन्दनसंयुक्तं गृहाण त्वं मयाऽर्पितम् ॥१८६॥ अक्षतांश्च वरान् दिव्यान्मुक्ताफलविनिर्मितान्। कर्पूराद्रान्द्रुमेशान्चान् गृहाण परमेश्वर ॥१८७॥ माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयाऽहृतानि पूजार्थं गृहाण रघुपायक ॥१८८॥ वनस्पतिरसोद्भूतं गन्धयुक्तं सुशोभनम्। आघ्रेयं सर्वदेवानां धूपं गृहाण राघव ॥१८९॥ आज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया। दीपं गृहाण भो राम त्रैलोक्यतिमिरपह ॥१९०॥ अन्नमन्नरसं सम्यक् पायसंघृतमिश्रितम्। शर्करामधुसंयुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥१९१॥ आम्रादीनि सुपक्वानि फलानि विविधानि च। समर्पितानि ते राम गृहाण रघुनन्दन ॥१९२॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम्। कर्पूरैलायुतं ताम्बूलं स्वीकुरु प्रभो ॥१९३॥ हिरण्यं ब्रह्मसम्भूतं वह्नितेजःसमुद्भवम्। दीयते दक्षिणार्थे ते गृहाण रघुनन्दन ॥१९४॥ एवं मया षोडशोपचाराः सविस्तरं ते कथिताः विशाम्पते। आवाहनाद्यश्च हि दक्षिणांतः शेषा अप्यंशं सकलां हि दृश्ये ॥१९५॥ पञ्चवर्तिमसंयुक्तं कपिलाऽऽज्यविमिश्रितम्। वह्निना योजितं रम्यं गृहाण त्वं निराजनम् ॥१९६॥ जाती चंपककन्दारौ केतकी तुलसी तथा। दमनो मुनिकुन्दैश्च ददामि स्वामिनं तव ॥१९७॥ एभिर्नवविधैः पुष्पैर्मन्त्रपुष्पाणि राघव। मयाऽर्पितानि गृहाण प्रसीद परमेश्वर ॥१९८॥ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च। तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिण पदे पदे ॥१९९॥


२८४ नवोर सूत्रसे बना तथा सुवर्णसंयुक्त यज्ञसूत्र मैं आपको देता हूँ, इसे आप स्वीकार करिये ॥ १८२ । मुकुट, रत्न कुण्डल, मुद्रिका, कंकण, नूपुर स्वर्णनिर्मित जंजीरका माला, रत्नमण्डित केयूर इत्यादि परम रम्य, दिव्य, स्वर्ण और बाणमय दन अलंकार मैं आपके लिए लाया हूँ। इन आप ग्रहण करिए ॥ १८४ ॥ १८४.५ ॥ व्यजन और चमर संयुक्त छत्र मैं आपके लिए लाया हूँ। हे रघुनन्दन, इसे आप स्वीकार करिए ॥ १८५ ॥ सुन्दर गन्धयुक्त, दिव्य कस्तूरी अमिश्रित तथा लाल चन्दन (घिसा चन्दन) मैं आपके लिए लाया हूँ सो आप ग्रहण कीजिए ॥ १८६ । पाजाके टुकड़ासे बनाया हुआ कर्पूरा और दुमट्ममिश्रित अक्षत मैं आपको समर्पण करता हूँ, इसे आप ग्रहण करें ॥ १८७ ॥ मालती आदि सुगन्धित कुशस बनी माला मैं आपको पूजाके निमित्त लाया हूँ, हे रघुपायक ! इन आप ग्रहण कीजिए ॥ १८८ ॥ वनस्पतिकारस उत्पन्न, गन्ध-युक्त, उत्तम सूंघनेवाला और सब देवताओंके सूँघने योग्य धूप आपके लिए लाया हूँ इसे ग्रहण कीजिए ॥ १८९ ॥ घीसे भीगी तीन बत्तियोंवाले दीपकको लाया हूँ। हे तीनों लोकोंका अन्धकार दूर करनेवाले राम ! इसे आप ग्रहण करिए ॥ १९० ॥ साने योग्य अन्न, दूध घी, चामर तथा मधुमिश्रित नैवेद्य मैं आपको अर्पण करता हूँ, इसे ग्रहण करिए ॥ १९१ ॥ आम्र आदिक खूब पके अच्छे अच्छे फल मैं आपको अर्पण करता हूँ, इसे ग्रहण करें ॥ १९२ ॥ सुपारी युक्त पानके पत्तोंस झाड़ा हुआ और अनेक मसालों युक्त ताम्बूल आप ग्रहण करें । १९३ ॥ हे रघुनन्दन ! ब्रह्मस उत्पन्न तथा अग्निके तेजसे आयमान सुवर्ण मैं दक्षिणाके लिए आपको देता हूँ, उसे आप स्वीकार करें ॥ १९४ ॥ हे वत्स ! इस तरह मैंने विस्तारपूर्वक आवाह्नसे दक्षिणा तकके षोडश उपचायोंको कह सुनाया। शेष पूजनादि आगे बतलाता हूँ ॥ १९५ ॥ पाँच वत्तियोंसे युक्त, कपिला गौके घृतसे मिश्रित एवं अग्निसे संयोजित रम्य नीराजन मैं आपको अर्पण करता हूँ सो स्वीकार करिए ॥ १९६ ॥ जूही, चम्पा, कन्दार, केतकी, तुलसी दमनक, अगस्त और दो प्रकारके मुनिकुन्द इन नौ फूलोंका मन्त्रपुष्प मैं आपको देता हूँ। हे परमेश्वर ! इसे स्वीकार करिए और मेरेपर प्रसन्न होइए । १९७ ॥ १९८ ॥ जन्मान्तरमें भी मैने जिस किन्हीं पापोंको किया हो, वे नष्ट हो जायें।

५८२ आनन्दरामायणे [सर्गः ३


उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां साष्टांगश्च नमोऽस्तु ते ॥२००॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर ॥२०१। मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं रघूत्तम । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥२०२॥ एवं श्रीरामचन्द्रस्य भक्त्या कार्यं प्रपूजनम् । निरन्तरं तथा कार्यं नवम्यां च विशेषतः ॥२०३॥

विष्णुदास उवाच गुरो नवविधैः पुष्पैस्त्वया पुष्पांजलिः कथम् । निवेदितोऽत्र रामस्य पूजने तद्वदस्व माम् ॥२०४। त्वत्तो नानाविधाः पूजाः सुरणां च मया श्रुताः । एवं तन्मे श्रुतो नैव नवपुष्पांजलिः कदा ॥२०५॥

श्रीरामचन्द्र उवाच सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु । आसीत्पुरा द्विजवरः कावेर्या उत्तरे तटे ॥२०६। रामनाथपुरे कश्चित्सुन्दरश्चाऽतिभक्तिमान् । तस्याऽभवन् पुत्राश्च रामचिंतनतत्पराः ॥२०७॥ चन्द्रोऽथचन्द्रश्चन्द्राभश्चन्द्रायश्चंद्रशेखरः । चन्द्रांशुर्जितचन्द्रश्च चन्द्रचूड़ोऽष्टमः स्मृतः ॥२०८॥ रामचन्द्रांशतः नव गृहाप्ताश्च नव स्मृताः । एकदा ते त्रयोऽोध्यायां रामं भक्तकृपाकरम् ॥२०९॥ द्रष्टुं मधुचैत्रमासे तस्थुस्ते सरयूतटे तावत्तत्र समायाता नानादेशान्तरस्थिताः । २१०॥ जनानां कोटयश्च नानावाहनसंस्थिताः । सरय्यां शमतीर्थे हि चैत्रस्नानमादरात् ॥२११। तेषां समागतानां हि समर्द्दस्तत्र वै बभूत् । समर्दाद्रामचन्द्रस्य तेषां नाभूच्च दर्शनम् ॥२१२॥ तदा ते मंत्रयामासुर्नव विप्राः परस्परम् । कथं श्रीरामवभ्रयात्र समर्दे दर्शनं भवेत् ॥२१३.। खेजातं त्वतियत्नेन तर्हि यत्किं न दर्शनम् यावत्सम्येन मनसा राघवो न निरीक्षितः । २१४। तावत्तद्दर्शनं नैव तृप्तिं नो जनयिष्यति । तदा चन्द्रोऽब्रवीज्ज्येष्ठस्त्वत्रैव शमदर्शनम् ॥२१५।


एक-एक पग चलकर मैं आपकी प्रदक्षिणा करता हूँ ॥१९९॥ हृदयसे, मस्तकसे, दृष्टिसे, मनसे, वचनसे, हाथोंसे, पैरोंसे और घुटनोंसे मैं साष्टांग प्रणाम करता हूँ ॥२००॥ हे परमेश्वर ! न मैं आवाहन करना जानता हूँ, न विसर्जन करना आता है। पूजन करना भी मैं नहीं जानता। यदि कुछ भ्रम हुआ हो तो आप क्षमा करें ॥२०१॥ हे रघूत्तम ! मंत्रसे, क्रियासे और भक्तिसे हीन मैने जो कुछ पूजा की है हे देव ! वह सब परिपूर्ण हो जाय । २०२। इस तरह निरन्तर भक्तिपूर्वक पूजन करना चाहिए और नवमीको विशेष करके ऐसा करना उचित है ॥२०३॥ विष्णुदासने कहा-हे गुरो ! इस पूजनके प्रसङ्गमें आपने नौ प्रकारके फूलोंसे पुष्पाञ्जलि देनेकी विधि क्यों बतलाई है ? सो आप हमसे कहिये ॥२०४॥ अबतक आपने मुझे बहुतसे देवताओंका विविध पूजन बताया, किन्तु उनमें नवपुष्पाञ्जलि आपने कहीं नहीं बतलायी ॥२०५॥ श्रीरामदासने कहा- हे शिष्य ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है, सो सावधान मन होकर सुनो। बहुत दिनों-की बात है, कावेरी नदी के उत्तर तटपर रामनाथपुरम अति भक्तिमान् सुन्दर नामका एक ब्राह्मण रहता था। वह रामका ध्यान करता था। रामका ध्यान करनेवाले उस भक्तके नौ बेटे थे ॥२०६॥२०७॥ चन्द्र, अति-चन्द्र, चन्द्राभ, चन्द्राय, चन्द्रशेखर, चन्द्रांशु, जितचन्द्र, चन्द्रचूड़ और गूढ़ाम रामचन्द्र ये उन लड़कोंके नाम थे। एक बार चैत्रके महीनेमें वे नवों लड़के भगवान् रामचन्द्रका दर्शन करनेके लिये अयोध्या गये। वहीं पहुंचकर वे सरयूके तटपर पहुंचे। तब तक अनेक देशोंके रहनेवाले करोड़ों मनुष्य चैत्रमास स्नानके लिये अनेक प्रकारकी सवारियोंपर चढ़कर वहाँ आ पहुंचे ॥२०८-२११॥ उन आये हुए लोगोंकी भारी भीड़के कारण वे नवों ब्राह्मणकुमार रामचन्द्रजी का दर्शन नहीं पा सके ॥ २१२॥ उस समय उन्होंने परस्पर मंत्रणा की कि इस प्रकारका भीड़में रामचन्द्रजीका दर्शन कैसे हो ॥२१३॥ बहुत प्रयत्न करनेपर यदि थोड़ा-सादर्शन हो भी जाय तो जबतक अच्छी तरह उन्हें न देख सकूँ तो दर्शनसे लाभ ही क्या ? ॥२१४॥ उस क्षणिक दर्शनसे हमें सन्तोष नहीं होगा। उनमेंसे ज्येष्ठ भ्राता चन्द्र बोला कि हमलोग तीव्र तपस्या करके यहीं ही रामचन्द्रजीका

सर्गः १] मनोहरकाण्डम् ५८३


वयं क्षेणेण तपसा प्राप्स्यामस्तत्फलं हरः। तच्चन्द्रवचनं श्रुत्वा पुनः प्रोचुर्द्विजोत्तमाः ॥११६॥
एककाले तु सर्वेषां वक्ष्यामस्त्वन्तरेण हि। कस्यादौ रामचन्द्रश्च दास्यत्यत्र प्रहर्शनम् ॥११७॥
कस्य दास्यति पश्चाच्च विदितं तद्भविष्यति। कस्यास्मासु दृढा भक्तिर्विदिता सा भविष्यति ॥११८॥
एवं परस्परं चोक्त्वा ते सर्वे द्विजसूनवः। त्यक्तादाश बाष्पुमञ्चार्थकान्ते तत्परेण हि ॥११९॥
गत्वाऽतिदूरं संमर्दात्सेदुः सर्वे तपो महत्। तत्सर्वं राघवौ ज्ञात्वा सर्वसाक्षी जगत्प्रभुः ॥१२०॥
तेषां स्वदर्शनं दातुं नवमे दिवसे मुदा। संवादामास श्रीरामः सर्ग चिन्ते समास्थितः ॥१२१॥
एककाले तु सर्वेषां यदि दास्यामि दर्शनम्। तर्ह्येष तुष्टिः सर्वेषां भविष्यति न चेतरहि ॥१२२॥
अतोऽद्याहं करिष्यामि नव रूपाणि निश्चयात्। एवं संमन्त्र्य श्रीरामो लक्ष्मणं प्राह सादरम् ॥१२३॥
शिविकामानयस्वाद्य बहिर्गच्छाम्यहं मुदा। तथेति राघववाक्येन शिविकां लक्ष्मणाऽथवा ॥१२४॥
आनयामास दूतैः स राघवाय न्यवेदयत्। तदा सिंहासनाद्रामश्चोत्थार्य शिविकास्थितः ॥१२५॥
बन्धुमित्रैर्विवृत्तैश्च सुहृन्मित्रादिभिर्युतः। वाहैः शनैश्चयोध्याया ययौ रामो मुदान्वितः ॥१२६॥
ततस्तं जनसंमर्दं समतिक्रम्य राघवः। चकार नव रूपाणि ह्यात्मनः परमेश्वरः ॥१२७॥
शिविकाः सुहृदो भ्रातॄन्तान्मित्रान्भ्रातृन्वाहनान्। चकार नवधा राघवेन्द्रा म क्षणमात्रतः ॥१२८॥
निरीक्षितुं समायाता नास्यान तान् जनानापि। चकार नवधा रामस्तद हुतमिवाभवत् ॥१२९॥
ततस्तैस्तैर्जनैर्मित्रैर्हूतैर्बन्धुजनैः सह। नवानां भूसुराणां हि ययावग्रे रघूत्तमः ॥१३०॥
ततस्ते भूसुराः सर्वे तदेकसमये प्रभुम्। आत्मनः पुरतो रामं ददृशुस्तं पृथक् पृथक् ॥१३१॥
तुष्टुष्टमनसः सर्वे प्रणेमू रघुनन्दनम्। शिविकाभ्योऽवततारामस्तवुरुढ्वा पृथक् पृथक् ॥१३२॥
नवरूपधराः सर्वांन्विप्रानालिंग्य सादरम्। ऊचुर्मधुरया वाचा प्रसन्नमुखपङ्कजाः ॥१३३॥


दर्शन पा लेंगे। चन्द्रकी इस बातको सुनकर वे सब बोल उठे कि यदि हम सब भाई एक साथ तपस्या करने लग जायें तो रामचन्द्रजी किसको पहिले दर्शन देंगे ॥ ११५-११७॥ और किसको सबसे पीछे? इससे यह बात भी ज्ञात हो जायगी कि हममेंसे किसकी भक्ति दृढ है ॥११८॥ इस तरह परस्पर बातचीत करके वे सब ब्राह्मणबालक उस भीड़से दूर जा बैठे और भोजन त्यागकर केवल जप पंन्त हुए एकाग्र मनसे तपस्या करने लगे। सारे संसारके साक्षी तथा निमित्त जाननेके प्रभु रामचन्द्रसे यह बात छिपी नहीं रही ॥ ११९॥ १२०॥ नवें दिन उन्होंने अपनी सभामें उनको दर्शन देनेके विषयमं मन्त्रणा की ॥ १२१॥ इसके बाद क्षण भर अपने मनमें विचार किया कि यदि उनको एक ही समयमें दर्शन न दूंगा तो वे सन्तुष्ट नहीं होंगे ॥ १२२॥ इस कारण आज मैं नौ रूप धारण करूँगा। ऐसा निश्चय करके उन्होंने लक्ष्मणसे सादरपूर्वक कहा- ॥ १२३॥

हे लक्ष्मण ! पालकी मँगाओ। आज मैं बाहर घूमने जाऊँगा बहुत अच्छा कह तथा दूतों द्वारा लक्ष्मणने पालकी मँगवाकर रामचन्द्रजीको इसकी खबर दी तब सिंहासनसे उतरकर राम पालकी में बैठे और भाईयों, मन्त्रियों, सम्बन्धियों तथा मित्रोंके साथ धीरे धीरे अयोध्यासे बाहर निकले ॥ १२४-१२६ ॥ उस विशाल भीडको पार करके रामचन्द्रने नौ रूप धारण किया ॥ १२७॥ क्षण भरके भीतर रामने पालकी, सम्बन्धों, सब भाई, दूत तथा वाहन समेत सब मित्रोंको नौ रूपमें परिणत कर दिया ॥ १२८॥ केवल अपने तथा अपने साथियों ही की उन्होंने नौ संख्या नहीं बनायी, बल्कि जो लोग वहाँ दर्शन करने आये थे, उनको भी उन्होंने नौ संख्यामें विभक्त कर दिया। यह एक विचित्र बात हुई। १२९ ॥ इसके अनन्तर उन बन्धुओं, मित्रो दूतों, बन्धुजनों तथा ब्राह्मणोंसे आगे-आगे रामचन्द्रजी चलने लगे। १३० । फिर क्या था, उन नवों ब्राह्मणोंने एक ही समयमें प्रभुको अपने-अपने आगे खड़े देखा ॥ १३१ ॥ इससे प्रसन्न होकर उन्होंने रामको प्रणाम किया। इसके बाद वे नवों राम अपनी-अपनी पालकियोंसे उतरे और उन ब्राह्मणोंको गलेसे लगाया। फिर मीठी-मीठी वाणीमें उनसे बोले ॥ १३२ ॥ १३३ ॥ उन्होंने कहा-हे ब्राह्मणों ! आप लोगोंने बड़ा कष्ट किया है।

५८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३

भो विप्राः श्रमित्वा यूयं युष्माकं कृतनिश्चयम्। बुद्ध्वा वयं पृथक् रूपैर्जाताः स्मो नवधाऽद्य हि ॥२३४॥ एकाकालेऽत्र तपसां सर्वेषां दर्शनं निजम्। कस्य देयं तु पूर्वं हि पश्चात्कस्य प्रदीयताम् ॥२३५॥ इति सम्मन्त्र्य हृदयेन स्वयंकसमयेन हि। युष्माकं दर्शनं दत्तं वरप्यर्थं वरानितः ॥२३६॥ रामाणां वचनं श्रुत्वा ते प्रोचुर्भूसुरोत्तमाः। येनास्माकं भवेत्कीर्तिः स वरो दीयतां तु नः ॥२३७। तेषां वचनं श्रुत्वा रामाः प्रोचुर्द्विजान्पुनः। युष्माकं दर्शनार्थं हि नवरूपधरा वयम् ॥२३८॥ अद्य जाता यतस्तस्माद्युष्माकं नामभिः सदा। नव रामाः परा ख्यातिं गमिष्यन्त्यवनीतले ॥२३९॥ अस्माकं नव यत्किञ्चित्प्रियं हि भविष्यति। ते तेषां तु रामाणां वाक्यं श्रुत्वा द्विजोत्तमाः ॥२४०॥ सन्तुष्टस्ते नता नेमुः स्वं स्वं रामं मुहुर्मुहुः। तदा सर्वे जना रामान् लक्ष्मणान् भरतादिकान्॥२४१। आत्मानं नवधा जातान्दृष्ट्वा विस्मयमागताः। ततो रामाः शिविकासु स्थित्वा पृष्ट्वा द्विजोत्तमान्॥२४२॥ पश्यान्त्य ययुः सर्वे मार्गे त्वेकोऽभवन्पुनः। सर्वे जातास्त्वेकदापस्तथा ते विस्मयं ययुः । २४३ । ततो रामो बन्धुभिश्च पूर्ववन्नगरीं ययौ। गत्वा गेहे तु सीतायै सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥२४४। अतस्ते नव विप्राणां नामभिर्जगतीतले । ख्यातिं रामा यपुस्तत्र नव यच्च तप्रियम्।२४५॥ यथार्का द्वादश प्रोक्ता एकविंशद्गणाधिपः। रुद्रा एकादश प्रोक्ता यथाष्ट भैरवाः स्मृताः ॥२४६। नव दुर्गा यथा त्वत्र तथा रामा नव स्मृताः। प्रियं द्वादश सूर्याय एकादश शिवप्रियम् ॥२४७॥ एकविंशत्प्रियं यद्गगणेशाय महात्मने। प्रियमष्ट भैरवाय दुर्गायै तु नव प्रियम् ॥२४८॥ यथा यथाऽत्र रामाय नव शिष्य प्रियं सदा। तस्मान्नवविधेः पुष्पैर्गङ्गलिस्तत्प्रियो मतः ॥२४९॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे मनोहरकांडे रामपूजावृत्तविस्तारो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥


आपके कष्टको देखकर ही मैं अलग-अलग रूप धारण करके एक ही समयमें सबके समक्ष आया हूँ ॥ २३४ ॥ मैंने अपने मनमें सोचा कि ये सब भाई एक साथ एक ही समयमें तपस्या करने वाले हैं, ऐसी अवस्थामें मैं किसे पहले दर्शन दूँ और किसे पीछे ॥ २३५ ॥ यह विचारकर मैंने आज एक ही समय तुम लोगोंको दर्शन दिया है। अब अपने इच्छानुसार वर भी मांग लो । २३६। उनकी वाणी सुनकर ब्राह्मणोंने कहा—हे प्रभो ! जिससे संसारमें हमारी कीर्ति हो, हमें आप वही वरदान दीजिये ॥ २३७। इस तरह उनकी बात सुनकर रामने उन ब्राह्मणोंसे कहा कि आप लोगोंको दर्शन देनेके लिये मैंने नौ रूप धारण किया है। अतएव आप लोगोंके नामसे ही मैं नौ रामके नामसे विख्यात होऊँगा । २३८ ॥ २३९ ॥ जो कोई भी नौ चीजें मुझे देगा, वे हमें अतिशय प्रिय होंगी। इस तरह उनका बात सुनकर प्रसन्न मनसे उन ब्राह्मणोंने बार-बार रामको प्रणाम किया । उधर रामके साथवाले लक्ष्मण भरत आदि लोग अपनेको नौ रूपवाले देखकर बड़े चकराये । तदनन्तर वे सब राम पालकियोंमें बैठे और उन ब्राह्मणोंसे पूछकर अयोध्याके लिये लौट पड़े । २४०-२४२ । रास्तेमें रामने उन नवों रामोंका रूप समट लिया और फिर ज्योंके त्यों एक राम हो गये। यह घटना देखकर भी लोगोंको बड़ा विस्मय हुआ ॥ २४३ ॥ इस तरह राम अपने बान्धवोंके साथ नगरीको गये। घर पहुंचकर उन्होंने सीताको उस दिनका सारा समाचार कह सुनाया ॥२४४॥ हे शिष्या ! इसी कारण राम उन नौ नामोंसे विख्यात हुए और जो-जो चीजें नौ संख्याकी दी जाती हैं, वे उन्हें विशेष प्रिय हुआ करती हैं। २४५ ॥ जैसे बारह आदित्य माने गये हैं इक्कीस गणेशजी, ग्यारह रुद्र, आठ भैरव तथा नौ दुर्गायें मानी गयी हैं, उसी तरह राम भी नौ माने जाते हैं ॥ २४६ ॥ बारह सङ्ख्याकी चीजें सूर्यको, एक इससङ्ख्यक रुद्रको, इक्कीस गणेशजीको, आठ भैरवको और नौ वस्तुयें दुर्गाको प्रिय होती हैं ॥ २४७ ॥ २४८॥, इसी तरह जो चीजें नौ होंगी, रामको अत्यंत प्रिय हुआ करेंगी। इसलिये नौ प्रकारके फूलोंसे अञ्जलीदानका विधान मैंने बतलाया है ॥ २४९ ॥ इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे ज्योत्स्ना भाषाटीकासहिते मनोहरकांडे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥

सर्गः ४ ] मनोहरकाण्डम् ५८५

सर्गः ४ ] मनोहरकाण्डम् ५८५


चतुर्थः सर्गः

( लघुरामोतोभद्रका विस्तार )

श्रीविष्णुदास उवाच

स्वामिंस्त्वया रामनाम्नामष्टोत्तरसहस्रकम् । भद्रमुक्तं तथा चाष्टोत्तरशतमनुत्तमम् ॥ १ ॥
रामनाम्नां भद्रमुक्तं रामचन्द्रप्रपूजने । तत्कीदृशे ते तु भद्रे लेखनीये मनोरमे ॥ २ ॥
ते मां विस्तरतो ब्रूहि यथाऽहं वेद्मि तत्त्वतः । तयोर्ये ये विशेषाश्च भद्रयोस्तेऽपि मां वद ॥ ३ ॥

श्रीरामदास उवाच

शृणु शिष्य प्रवक्ष्यामि भद्राणां रचनाः शुभाः । यथा पृष्टा त्वया मह्यं रामनाम्नां मनोहराः ॥ ४ ॥
अष्टोत्तरशतं रामलिङ्गतोभद्रमुत्तमम् । आदौ मया विस्तरेण कथ्यते तन्निशामय ॥ ५ ॥
अत्रोपास्या राममुद्रा रुद्रश्चोपासकः स्मृतः । श्रीरामालिङ्गतोभद्रमत एतौच्यते बुधैः ॥ ६ ॥
तिर्यगूर्ध्वे वदा रेखा द्वे शते रेखयाधिके । तत्रादौ कृष्णपरिधिस्ततो रक्तः सितस्ततः ॥ ७ ॥
ततः पीतश्च परिधि कोणेन्दुस्त्रिपदः स्मृतः । चन्द्राग्रे शृङ्खला कृष्णा स्मृता द्वादशपादिका ॥ ८ ॥
हरिता च ततो वल्ली त्रयोविंशत्यदात्मिका । ततः पीता शृङ्खला च स्मृता द्वादशपादिका ॥ ९ ॥
विंशत्पादभवं भद्रं रक्तं वापी सिता ततः । त्रयोदशपदा ज्ञेया लिंगं षड्विंशपादजम् ॥ १० ॥
कृष्णाश्चतुष्पदो मूर्द्धा नाभिर्युग्मपदः स्मृतः । मूलस्कन्धौ षट्पदजौ पार्श्वं तुर्यपदात्मके ॥ ११ ॥
ततो रक्तश्च परिधिर्मर्यादाख्योऽर्कपादजः । ततो मुद्रा तुर्यतुर्यभूमियादमिता स्मृता ॥ १२ ॥
ततो मर्यादापरिधिर्लिंगमुद्राः पुनः पुनः । एवं हरा नव ज्ञेया मुद्राश्चाष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
परिधयः षोडशैव हान्ते लिंगोर्ध्वपार्श्वके । निर्णेयं भद्रं नवपदैः पीतं वा हरितं क्वचित् ॥ १४ ॥
रक्तभद्रोर्ध्वतः शेषपदानि यानि सन्ति हि । पयेच्छ विचित्ररङ्गैश्च शृङ्खलार्थं नियोजयेत् ॥ १५ ॥


विष्णुदासने कहा—हे स्वामिन् ! आपने हमें रामनामका अष्टोत्तर सहस्रका भद्र ( आसन ) और अष्टोत्तरशत नामका भद्र रामचन्द्रकी पूजाके प्रसङ्गमें बतलाया है। उन भद्रोंको किस प्रकार बनाना चाहिए, यह हमें विस्तारपूर्वक बतलाइए। जिससे कि मैं ठीक तरहसे समझ सकूँ। उनकी जो विशेषतायें हों सो भी हमें बतला दीजिए। १-३॥ श्रीरामदास बोले—हे शिष्य ! उन भद्रोंकी रचनाका प्रकार जिस तरह तुमने पूछा है, सो मैं पहले अष्टात्तरशत रामलिङ्गतोभद्रका रचनाप्रकार विस्तारपूर्वक बतला रहा हूँ, सुनो ॥ ४ । ५ ॥ इसमें राममुद्रा उपास्य है और रुद्र उपासक हैं। इसी कारण लोग इसे रामलिङ्गतोभद्र कहते हैं ॥ ६ ॥ वह भद्र बनानेवालेको चाहिए कि सीधी और बंदी दो सौ रेखाएँ खींचे। उसमें पहलेकी परिधि काली, फिर लाल, फिर सफेद रक्वे ॥ ७ ॥ इसके बादकी परिधि पीली और फिर कोणमें त्रिपद चन्द्रका आकार बनाये। चन्द्रमाके आगे काले रङ्गकी ऐसी शृङ्खला बनाये, जिसमें द्वादश पाद ( कोष्ठक ) विद्यमान हों। फिर हरे रङ्गकी तेईस पदकी वल्ली बनाये। फिर द्वादश पदकी पीली शृङ्खला रक्खे ॥ ८ ॥ ९ ॥ फिर बीस पादका भद्र बनाये। तदनन्तर सफेद रङ्गकी वापिका निर्माण करे। जिसके तेईस पाद बने हों। फिर छब्बीस पादका लिंग बनाये फिर चार पाद । कोष्ठक का काले रङ्गने मस्तक बनाये, फिर दो पादकी नाभि बनाये। उसके दो मूल स्कन्ध छः छः पादोंके बनाये और चार पादका पार्श्वभाग बनाये। फिर बारह पादकी मर्यादा बनाये, जो लाल रङ्गसे रही हो। फिर चार-चार पादोंकी मुद्रा बनाये। फिर मर्यादाकी परिधि एवं लिङ्गामुद्रा बनाये। इसी तरह नौ शिव एवं आठ मुद्रायें बनाये ॥ १०-१३ ॥ फिर लिंगके ऊपर और बगलमें सोलह परिधियोंकी रचना करे। फिर नौ पादका कहीं पीले और कहीं हरे रङ्गके भद्र बनावे ॥ १४ । रक्त भद्रके ऊपर जितने भी चरण हों, उनकी शृङ्खलाके लिए चित्र-

५८४आनन्दरामायणे[ सर्गः ४

मध्यलिङ्गोर्ध्वयोश्च सिते नेत्रे स्मृते शुभे। पीते लिङ्गस्कंधयोध शृंखले त्रित्रिपादजे ॥१६॥ अधोमुख हरौर्ध्वं च रक्तं भद्रं द्विपट्पदम्। तिर्यग्भद्रं तु हरिते स्मृतेऽष्टादशपादजे ॥१७॥ अतः पंक्तेरूर्ध्वभागे हरितः परिधिः स्मृतः। तत ऊर्ध्वं पीतवर्णः प्रोक्तश्च परिधिः शुभः । १८ । एव प्रोक्ता प्रथमेयं पंक्तिः सर्वत्र कारयेत्। द्वितीयाया विशेषं च वक्ष्यामि न पुरेतिवत् ॥१९॥ सप्त मुद्रा हश क्षांश परिधयश्चतुर्दश । भद्रं रक्तं षट्पदं च शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ॥२०। तृतीयायांततः पंक्तौ मुद्राः पञ्च शिवा रसाः । परिधयो दश ज्ञेया भद्रं त्रिंशत्पदान्मकम् ॥२१,। अतः पंक्तौ चतुर्थ्यां तु त्रीशा मुद्रापतुष्टयम् । परिधयोऽष्ट विज्ञेया भद्रं च नव वेदजम् ॥२२। हरिपीतयोर्मध्ये हि लोहितः परिधिः स्मृतः । पञ्चमायां ततः पंक्तौ मुद्रैका शङ्करद्वयम् ।२३॥ परिधयश्च चत्वारि भद्रं नवतिपादजम् । हरिद्रारक्तपीतवर्णा परिधयश्च पूर्ववत् ॥२४॥ षष्ठयां च ततः पंक्तौ मुद्रैका परिधिद्वयम्। नव वेदमदं भद्रं लिङ्गः परिधयोऽपि च ।२५॥ मध्येऽपि सर्वतोभद्रं वेदनेत्राग्निपादजम् । शिवदत्तुः शृंखलाश्च कृष्णाः पञ्चपदा मताः । २६।। एकादशपदा वल्ली भद्रं नवपदान्मकम् । चतुर्विंशत्पदा वापी पीतश्च परिधिः स्मृतः ॥२७॥ पदेषु षोडशेष्वेव मध्ये पद्मं यथारुचि । कर्णिका पीतवर्णा च शेषं शुद्धया नियोजयेत् ॥२८॥ एतदष्टोत्तरशतं रामलिंगात्मकं स्मृतम् । तत्र मुद्रास्वरूपं च वेदवेदैर्दुभिः स्मृतम् । २९॥ राज्यकाण्डे उत्तरार्धस्य सर्गेऽष्टादशमे पुरा। उक्तं मुद्रास्वरूपं च तथाप्यत्र तु कथ्यते ॥३०॥ पंक्तयोऽर्केमितास्तत्र सर्वा द्वादशपादजाः । तासु पूर्वदिगारभ्य क्रमेणैव प्रपूरयेत् ॥३१॥ प्रथमा सप्तमी चोभे पंक्ती कृष्णे प्रपूरयेत् । ऊर्ध्वाधः पञ्च पञ्चैव पंक्तयस्तत्क्रमं ब्रुवे ॥३२॥ पंचपंक्तिषु चोध्वं हि प्रथमायाः प्रपूरयेत्। प्रथमं चेन्द्रदिग्भागं च कृष्णवर्णं न चापरम् ॥३३॥

विचित्र वर्णोंका बनाये ॥ १५ ॥ मध्यलिङ्गके दोनों कन्धोंपर सफेद रङ्गके दो नेत्र रहें। लिङ्गके स्कन्धमें पीले रङ्गकी तीन-तीन पादोंवाली दो शृङ्खलाएँ रहें ॥ १६ ॥ शिवके ऊपर अधोमुखके ऊपर आठ पाद (कोष्ठक) से लाल रङ्गका भाग रहेगा। अष्टादश पादका तिरछा भद्र हरे रङ्गसे बनेगा। १७॥ पंक्तिके ऊर्ध्वभागमें हरे रङ्गकी परिधि रहेगी। उसके ऊपर पीले वर्णकी परिधि रहेगी ॥ १८ । उक्त रीतिसे प्रथम पंक्ति बनायी जायगी। अब दूसरी पंक्तिकी विशेषताएँ बतलाता हूँ, जो पहले नहीं बतलायी थीं ॥ १९॥ दूसरी पंक्तिमें सात मुद्रा, आठ शिव एवं चौदह परिधियाँ रहेंगी। यह भद्र छः पदोंवाला एवं लाल रङ्गका रहेगा और तीस पादका भद्र बनेगा । २० ॥ २१॥ चौथी पंक्तिमें तीन शिव, चार मुद्रा, आठ परिधियाँ और चार पादका भद्र बनेगा ॥ २२ ॥ हरे-पीतके मध्यमें लाल रङ्गकी परिधि रहेगी। पाँचवीं पंक्तिमें एक मुद्रा रहेगी और दो शिव रहेंगे ॥ २३ ॥ चार परिधि रहेगी और नव्वे पादका भद्र बनेगा। बाकी हरे-लाल-पीले वर्णकी परिधियाँ पूर्ववत् रहेंगी ॥ २४ ॥ छठवीं पंक्तिमें एक मुद्रा, दो परिधि, चार पादकी नौ और सोलह परिधियाँ रहेंगी ॥ २५ ॥ मध्यमे तीन सौ चोत्रीस पादका सर्वतोभद्र रहेगा, तीन पादकी चन्द्राकार शृङ्खला रहेगी और पाँच पादकी कृष्ण बल्लियाँ रहेंगी ॥ २६ । इसमे एकादश पादकी वल्ली रहेगी और नौ पादका भद्र रहेगा। चौबीस पादकी बापी रहेगी और वह पीले रङ्गकी रहेगी ॥ २७॥ सोलह पादोंके बीचमें अपनी पसन्दके माफिक कमल रहेगा। उसकी कर्णिकाएं पीले रङ्गकी होंगी। बाकी सब अवयव अपनी रुचिके अनुसार होंगे । २८॥ यह सैन अष्टोत्तरशत रामलिंगात्मक बतलाया है इसमें मुद्राका स्वरूप १४४ रहेगा ॥ २९ । यद्यपि राज्यकाण्डके उत्तरार्द्ध भागके अट्ठारहवें सर्गमें कह आये हैं फिर भी मुद्राका स्वरूप यहाँ बतला रहे हैं ॥ ३०॥ इसमे कुल बारह पंक्तियाँ होती हैं और हर पंक्तियोंमें बारह पाद (कोठे) होते हैं। पूर्व दिशासे आरम्भ करके उन्हें पूर्ण करना चाहिए ॥ ३१। पहली और सातवीं पंक्ति काले रङ्गसे रंगी रहनी चाहिए। ऊपर-नीचे पाँच-पाँच पंक्तियाँ रहेंगी। उनका क्रम बतलाते हैं ॥ ३२ ॥ ऊपरकी पाँच

सर्गः ४ ] मनोहरकाण्डम् ५८७

तदधश्च द्वितीयायाः प्रथमं च द्वितीयकम् चतुर्थं सप्तमं षष्ठं अष्टमं नाम तथा ॥३४॥
तथैकादशमं चापि कृष्णवर्णानि पूरयेत् तदधश्च तृतीयायाश्चतुर्थं पञ्चममे ॥३५॥
तथैकादशमं चापि कृष्णवर्णानि पूरयेत् । चतुर्थ्याश्च द्वावक्षणि प्रथमं च द्वितीयकम् ॥३६॥
चतुर्थं सप्तमं यत्र नवमं रुद्रसंमितम् तदधः पञ्चमायाश्च चतुर्थं च द्वितीयकम् ॥३७॥
चतुर्थं च तथा षष्ठ नवमैकादशे तथा । एतानि कज्जलैः शुक्लैर्द्रव्यैः पत्रपंक्तिषु ॥३८॥
पञ्चपंक्तिष्वधश्चाथ प्रथमायाश्च पूर्ववत् । तदधश्च द्वितीयायाः प्रथमं न द्वितीयकम् । ३९॥
चतुर्थं सप्तमं षष्ठं नवमं दशमं ततः । तथा चैकादशमं कृष्णवर्णानि पूरयेत् । ४०॥
तृतीयायाश्चतुर्थं च षष्ठमकं च सप्तमम् । चतुर्थ्याः प्रथमं षष्ठ द्वितीयं च चतुर्थकम् ॥४१॥
अष्टमं नवमं चाकं दशमं चापि पूरयेत् पञ्चम याः प्रथमं च द्वितीयं च चतुर्थकम् ॥४२॥
षष्ठमष्टममं चापि सप्तमं दशमं तथा । नवमं कृष्णवर्णानि रामेति द्वेऽक्षलाकयेत् ॥४३॥
राजा रामेति नाम्नानि बहुवर्णानि निर्दिशेत् अन्यथ राजनारायण युनङ्गा काण्डैर नरः ।४४।
अथवा राम रामेति तृतीयं नाम कारयेत् । विधानं तत्र वक्ष्यामि यथाः पञ्चसु पंक्तिषु ॥४५॥
पंक्तेश्चतुर्थ्याः प्रथमं पदं कृष्णेन कल्पयेत् । नाकारान्तं तु द्रष्टव्या रामनामवलोकयेत् ॥४६॥
अथवा राम रामेति विशेषोथोथवर्णवत् । प्रथमा पूर्ववज्ज्ञेया द्वितीयायास्ततः परम् । ४७ ।
प्रथमं च द्वितीयं च तृतीयं पञ्चमं तथा । अष्टमं नवमं षष्ठं तथैकादशमं तथा । ४८।
तृतीयायाश्च प्रथमं रुद्रं षष्ठं च सप्तमम् । चतुर्थ्याः प्रथमं चैव द्वितीयं च तृतायकम् ।४९।
पञ्चमं सप्तमं चापि तथैव नवमं तथा । तथैकादशमं चापि कृष्णवर्णानि पूरयेत् ५०॥
पञ्चमायाः प्रथमं च द्वितीयं च तृतायकम् । पञ्चमं सप्तमं षष्ठं अष्टमं नवमं तथा । ५१॥
तथैकादशमं चापि वर्णानि द्वेऽक्षरं मित । नामान्तरानि सर्वाणि चतुर्धाऽत्र योजयेत् । ५२।


पंक्तियों भरे और पहला तथा ईशानय उनके ... ॥ ३३ । उसके नीचे दूसरी पंक्ति के पहिले, दूसरे, चौथे, छठवें, सातवें, आठवें तथा ग्यारहवें कोष्ठक काले रंग से भरे। उसके नीचे तीसरी का चौथा, छठा सातवां और ग्यारहवें को ... दूसरा, चौथा, सातवां, नवां और ग्यारहवां कोष्ठक को भरे ... दूसरा, चौथा, छठां, नवां और ग्यारहवां कोष्ठक को भरे ... पाँचों पंक्ति में 'राम राजा' यह दो अक्षर सुन्दर देखने के दर्शन चाहिए। ३४-३८ ॥ ... कोष्ठकों को पूर्ववत् रक्खे उनके नीचे दूसरी पंक्ति का पहला, दूसरा, चौथा, सातवां, छठवां, नवां, दशवां और ग्यारहवां कोष्ठक काले रंग से भरे ॥ ३९ ॥ ४० ॥ तीसरी पंक्ति का चौथा, छठा, बारहवां तथा सातवां कोष्ठक पूर्ववत् रक्खे । चौथी पंक्ति का प्रथम, दूसरा, चौथा, छठां, ग्यारहवां, आठवां, नवमं, दशमं और तीसरे कोष्ठक को काले रंग से भरे । जिससे 'राम' यह दो अक्षर साफ दिखाई दें ... इसमें 'राजाराम' यह चार अक्षर दिखलाई देने लगे । अपने बुद्धि से इसमें ... कर सकते हैं। अथवा राम राम राम इन तीनों नामों की कल्पना करे । ... । ४४ ॥ ४५ ॥ चौथी पंक्ति का पहला कोष्ठक काले रंग से पूरा ... और 'राम' यह साफ साफ मालूम पड़ने लगे ॥ ४६ ॥ अथवा ... पहली पंक्ति पूर्ववत् रहेगा । इसके बाद दूसरी पंक्ति के पहिले, दूसरे, तीसरे, पांचवें, आठवें, नवें, छठवें तथा ग्यारहवें कोष्ठक, तीसरी पंक्ति का पहला, बारहवां, छठा, सातवां, चौथी पंक्ति का पहला, दूसरा, तीसरा, पाँचवां, सातवां, आठवां, नवाँ तथा ग्यारहवां कोष्ठक कृष्णवर्ण से भर दे । ४७-५० ॥ पञ्चम पंक्ति का पहला, दूसरा, तीसरा, पाँचवां, छठां, सातवाँ, नवां तथा ग्यारहवां कोष्ठक भी काले रंग से भर दे । ऐसा करने से

६८८ आनन्दरामायणे [सर्गः ४

तद्युङ्मुद्रान्वितं रामलिङ्गाख्यं भद्रमुच्यते महा शिष्याधुना तन्मे शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥५३॥ तिर्यगूर्ध्वमेकपञ्चाशद्रेखास्तत्पदगेषु च । सप्त सप्तपदा ने द्वौ परिधी पीतवर्णके ॥५४॥ कार्यो तत्र कोणदेशेबिन्दुश्चित्पदशुक्लतः । शृङ्खलैकपदा कृष्णा त्रयोदशपदा लता ॥५५॥ हरिनेत्रो वसुपदः कृष्णवर्णा प्रकल्पयेत् । विपरं कोणिनं कार्यं भद्रं वल्ल्यग्निकल्पितम् ॥५६॥ षष्टिपादात्मिका मुद्रा सर्वतोऽष्टदिकेष्वथ । त्यक्त्वा पक्तिकोणकोष्ठं मिथुनेऽग्नितस्तथा ॥५७॥ मिथुनं'क्तां च सप्तायाः पक्तेः षट् स्वयः । मतिगा पूरयेत्त्र मति रामेति सप्तकम् ॥५८॥ तत्रादावग्निमुद्रा स्यात्समीवापस्थित्यनन्तरम् । कलिङ्गद्वयं मद तथा लिङ्गोपरि स्थितम् ॥५९॥ पदद्वयं पीतवर्णं वीथीवल्ल्या नियोजयेत् द्वितीये त्वेकमुद्रा द्वे परिधी द्वौ शिवौ मतं । ६०॥ भद्रं नवपदं लिङ्गस्कन्धेऽप्यर्थे रमाष्टकम् । भद्रं शान लिङ्गोपरि रक्तं नृपपदन्तकम् ॥६१॥ लिङ्गस्कन्धपदं द्वे द्वे द्वारते वीथिकाऽपि च । भद्राणि तीणिक्षेत्राणि पाद द्वे लोहितेऽत्र हि । ६२. मनोऽन्तः गर्वतोभद्रं कार्यं तत्र तु वापिका । चतुविंशत्पदं भद्रमकंकं तु लते मिते । ६३। त्रिषदोऽब्जः पञ्चपदा शृंखला परिधिस्ततः । मध्ये पद्मं रक्तवर्णं रचयेद्वा विचित्रितम् ॥६४ पीतशुक्लरक्तकृष्णाश्चतस्रो परिधयो मताः । एतत्पोटमुद्राभि र्ममलिङ्गख्यभद्रकम् ६५ सदानन्दमयं रामं चिज्ज्योतिषमनामयम् । सर्वावभासकं नित्यं स्वान्तस्थं समुपास्महे ॥६६। चन्द्रकलं रामलिङ्गतोभद्रं यद्विरुचेऽस्तु । निर्विकारं नास्ति यस्मिन्विवेकः सावधिष्यते ॥६७ कल्पितः स नरो राजा रामलिङ्गायुतः स्मृतः । रामगात्रम् इत्युक्तो योगिगम्यं परं महः ॥६८। लीयन्ते यत्र भूतानि निर्गच्छन्ति यतः पुनः । तेन चित्रं परं व्योमेत्युक्तं ब्रह्मविदुत्तमैः ॥६९

"राम" ये दो अक्षर सप्तर रखना लगे । इन चारों नमोका चारा अंग १६ ५२ । ५२ हे शिष्य अब सपुङ्काकित रामलिङ्गातोभद्र बतलाता हूँ सान सावधान होकर सुनो ५३ । खड़ी और पड़ा ५१ रेखा खींचा। उनके सात सात कनाम दल तथा दो परिधियाँ बनाये । ५४ ॥ बाणभयभ तीन काकोनि स्पद रक्त दो इन्दु बनावे । छः कलावा एक शृंखला और तेरह क कोष्टोंकी लता बनावे ५५ ॥ आठ पादका हर रंगका शिव बनावे। लायरङ्गकी षट्कोण वास हो तीन पादका भद्र बनावे ॥ ५६ ॥ साठ पादकी मुद्रा और चन्द्रमाबाकी गणना रखना ६० क कान और १२ पादका भद्र छोड़कर क्षार बतलायी गयी मुद्रा गणना चाहिये। इसके अनन्तर सबने वामपद तथारे बाणकाणा क? स्याहीस भर दे हो 'राम' ऐसा स्पष्ट दिखायी देने लगेगा । ५७ ॥ ५८ एक अष्ट दिक अग्निमुद्रा और इसको बाकी परिधियां सात रङ्गस रंगा। इन कोणोंके भद्र तथा लिङ्गके ऊपर शिव दोनों याद पञ्चवर्णम विनियहिये । इसम बाई वल्ला तथा वीथियां बनाने चाहिये । दूसरे म एक मुद्रा, दो परिधि दो शिव नौ पादका भद्र, लिंग और पंकिक मध्यम छः भद्र बनावे लिङ्ग इश्र्वारा षट् पाल रङ्गका हो और चार काष्ठशको लाल रङ्गस रग्ना चाहिये ॥ ५९-६१ ॥ लिकक स्कन्धपर्यन्त नाना हर एकएक भद्र रक्खे ओर वापर्दा दूरं ह? बह्रर्क. रक्खे । यहाँपर तीन भद्र रङ्ग, एक दीक्षा ओर दो दाण । ऊपर मध्यभागमें सर्वतोभद्र बनगा। जिसमे चौबीस स्थान रहेंगे, नौ कोष्टकोकी लता बनोगी और शिव भी बनेगे । ६२ । तीन पादक अब्ज (कमल) ओर पाँच पा की शृङ्खला और परिधि रहेगा । मध्यम रङ्गवल या कई रङ्गक कमल बनावे ॥ ६३ । ६४ ॥ इसके अन्तमे पील, सफेद, लाल और काले रङ्गकी परिधि रहेगी। इन पोषश मुद्राओंस रामलिङ्गतोभद्र बनता है। ६५ ॥ सदा आनन्दमय, चिन् ज्योतिष्य, व्याधिरहित और सबके अवभासक, ऐसे अपना बा रूपमा रामकी मै उपासना करता हूँ । ६६ । सोलह कलाओका यह रामलिङ्गातोभद्र जों मैने बतलाया है वह विचारविहीन नहीं है उसमे जा विचार है, अब उसकी विवेचना करते है । ६७। राजाराम इस चिह्नका निर्माण करने- वाला मनुष्य धन्य है। सब लीपोकी अनन्द दास कारण रामका "राम" यह नाम पड़ा है। योगीजनोको ही विति अवगत है उसका सर्वोत्कृष्ट रूप है । ६८ ॥ उन्हीमे संसारके सब प्राणी लोन होते है और फिर

सर्गः ४ ] मनोहरकाण्डम् ५८९

सर्गः ४ ] मनोहरकाण्डम् ५८९

लिङ्ग्यते चिन्त्यते येन भावेन भगवान् शिवः । लिङ्गरूपं स रामेति लिंगं चेति द्विनामकृत् ॥७०॥ बहूनि सन्ति नामानि रामेशस्य महात्मनः । रजांसि गणयेत्कोऽपि मूर्तेर्नावाखिलेशितुः ॥७१॥ तस्मिन्सर्वतोभद्रं हृदयं तन्प्रकीर्तितम् । तत्र पद्ममष्टदलं सकेसरमकणिकम् ॥७२॥ तन्मूर्त्यानं रामलिङ्गस्य ध्यानार्थं परिकल्पितम् । अन्यथा सर्वगण्यास्य कथं देशादिभेदता ॥७३॥ दिव्यैर्पातः परमात्मार्थं स्वमाययावशंगतः । धर्मार्थकाममोक्षार्थं सृष्ट्युपाधिं प्रविष्टवान् ॥७४॥ तस्य चैतन्यचन्द्रस्य षोडशैताः कलाः पराः । चित्प्रकाशा द्वयाभूता घटं दीपेन्द्रियादिवत् । ७५॥ प्रकाशयन्ति गृह्णन्ति सृजन्ति चम्प्रसारत' बुद्धिमन्मात्रमेतस्मिन् संभिकृष्टा श्चित्रम्मनः ॥७६॥ अतो ज्ञानप्रधाना मा नज्ज्ञानं चतुरो दरा प्रमत्तं मत्तप्रच्छादान् ज्ञानान् सुन्दरोदराः ॥७७॥ चतुर्दा वृत्तिभेदेन प्रोक्ता तत्त्वार्थदर्शिभि प्रयोजनं न तेनात्र प्रकृतं नाद्रविष्यते ॥७८॥ क्रियाप्रधानः प्राणश्च पञ्चधाऽसौ व्यवस्थितः । प्राणापानौ तथा व्यानः समानोदानकस्त्विति ॥७९॥ वागादिकर्मेन्द्रियेषु क्रिया प्राणाश्रया मता श्रोत्रं नयनं घ्राणं स्पर्शनेन्द्रियं तथा ॥८०॥ पञ्चैतानि चेन्द्रियाणि ज्ञानद्वाराणि वै विदुः । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि च ॥८१॥ एव षोडशसङ्ख्यानं कलानामुच्यते बुधैः । तासु सर्वासु चैतन्यं रामनाथेति विश्रुतम् ॥८२॥ प्रविष्टं टीप्पने प्रज्ञाचेन विश्वं विचेष्टते । अनादिगगनावृत्तः कर्मनूरुफलात्मकः ॥८३॥ देहाभिमानिनो जीवाः फलभागाव पक्षिणः । यथारूपं सुखं दुःखं खादन्ति स्वस्वार्गपतम् ॥८४॥ कश्चिज्जन्मसहस्रेषु ज्ञानवान् जयते यदा । तदान्तस्थं रामरूपं ज्ञात्वा मोक्षी भवत्यलम् ॥८५॥

उन्मूलनमा प्रविर्भूत होते हैं। इसी कारण ऋचाओं ने आकाश के आगान इस परम व्योम कहा है ॥ ६९ ॥ जिस भावसे भगवान् शिवकी पूजा की जाती है, वे ही रूप शिव और राम इन दो नामोसे पुकार जात हैं ॥ ७० ॥ उन महात्मा रामके बहुतसे नाम हैं। सत्र रचना के सं प्राणी पृथ्वीके रजकणोंको भले ही गिन ले । किन्तु भगवान्के नामोंकी गणना कोई भी नहीं कर सकता ॥ ७१ ॥ उसमें जो सर्वतोभद्र है, वही हृदय जानना चाहिए । उसमें आठ पत्तोंका केशर और पखुड़ियों युक्त जो कमल है, वह रामके लिङ्गका ध्यान करनेके लिए ही बनाया जाता है। नहीं तो सर्वव्यापी अभेद इस देशदिनदता किस प्रकार मानी जाती ॥ ७२ ॥ ७३ । चिज्ज्योतिमंय वे परमात्मा अपनी मायाके वशीभूत होकर धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इस चतुर्वर्गको साधन करनेके लिए ही समागम आये थे ॥ ७४ ॥ उस चैतन्य चन्द्रमा षोडश कलाएं सर्वश्रेष्ठ मानी गयी हैं वे संसारको स्व वन्धुआप चित्प्रकाश करते हैं ॥ ७५ ॥ । वे स्वभावसे ही सबका प्रकाशित करते, समय पड़नेपर फिर आह दबा ओर कमा कता सिर अण्डम नष्ट लिया करता है। पचित आत्मावालाक लिए बुद्धिमात्र कला हैं ओर वह तबक पास रहती है ॥ ७६ ॥ इससे यह वस्तु बुद्धि रहित रही ज्ञानप्रधान मानी जाती है। वह शब्दस्पर्शाय संसारके चेह हुए उपाय का अच्छी तरह जानता है ॥ ७७ ॥ यह वृत्तिभेदसे चार प्रकारका मानी गयी है। यहाँ उसके विषयमे विशेष विवेचनकी काई आवश्यकता नहीं बान पड़ती । अतएव इस विषयमे वास्तविक विवेचना करत हैं ॥ ७८ । अपनी वृत्तिके अनुसार प्राणक्रिया प्रधान मानी जाती है ओर इसके पाँच भेद है-प्राण, अपान, व्यान, समान तथा उदान ॥ ७९ ॥ वाक् आदि कर्मेन्द्रियों की सारी क्रियाएँ प्राणाश्रयी हुआ करती हैं। श्रवण, नयन, घ्राण (नाक), त्वचा और जीभ ॥ ८० ॥ ये ही पाँच ज्ञानेन्द्री मानी गयी है। वाक्, पाणि (हाथ) पाद पायु (गुदा), उपस्थ (लिङ्ग), ये पाँच कर्मेन्द्रियाँ है ॥ ८१ ॥ इसलिए कलाओकी सोलह सङ्ख्या कही गयी है। उन सबोंमें उन रमानाथकी चेतन्य शक्ति, विद्यमान रहती है ॥ ८२ ॥ इन्हींके प्रवेशस यह संसार स्वायमान होता है और उन्हींकी चेष्टासे सचेष्ट रहा करता है। वे अनादि संसाररूपी वृक्ष हैं और सबको कर्मानुसार फल देते हैं ॥ ८३ ॥ देहका अभिमान करनेवाले जीव पक्षियोंकी तरह अपने प्रभुके दिये हुए सुख-दुःखरूपी कर्मोंको भोगते हैं ॥ ८४ ॥ हजारों वार जन्म लेनेके बाद कही कोई ज्ञानवान् होता है और अपनी आत्माम स्थित रामका रूप जानकर मोक्षपद-