श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
| ६६८ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ |
|---|
उपोष्याष्टसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि । इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां च प्रयत्नतः ॥११३॥
श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते । प्रीतो रामो हरत्वाशु पापानि सुवहूनि मे ॥११४॥
अनेकजन्मसम्विद्धान्यभ्यस्तानि मदोर्जितैः च ततः स्वर्णमयीं रामप्रतिमां पलमानतः ॥११५॥
निर्मितां द्विभुजां दिव्यां वामांकस्थितजानकीम् बिभ्रतीं दक्षिणकरे ज्ञानमुद्रां मनोरमाम् ॥११६॥
वामेनाधःकरेणाप्यर्हदेवीमालिङ्ग्य संस्थिताम् सिंहासने राजते च पलद्वयविनिर्मिते ॥११७॥
अशक्तो यो महानत्र स तु वित्तानुसारतः । पलेन वा तदर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः ॥११८॥
सौवर्णं राजतं वापि कारयेद्रघुनन्दनम् पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ धृतच्छत्रकराङ्कितौ ॥११९॥
चापद्वयसमायुक्तं लक्ष्मणं चापि कारयेत् मातुरङ्गगतं राममिन्द्रनीलसमप्रभम् ॥१२०॥
पञ्चामृतस्नानपूर्वं सम्पूज्य विधिवत्ततः अथांककुसुमैर्युक्तमर्घ्यं दद्याद्विचक्षणः ॥१२१॥
दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । राक्षसानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥१२२॥
परित्राणाय साधूना जातो रामः स्वयं हरिः । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥१२३॥
इत्येवं विधिवत्कृत्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ततः प्रातः समुत्थाय स्नानसन्ध्यादिकाः क्रियाः ॥१२४॥
समाप्य विधिवद्रामं पूजयेद्विधिवत्सुने ततो होमं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥१२५॥
पूर्वोक्तमण्डपे कुण्डे स्थण्डिले वा समाहितः लौकिकाग्नौ विधानेन शतमष्टात्तरं हुनेः ॥१२६॥
साज्येन पायसेनेव स्मरन् राममनन्यधीः । ततो भक्त्या सुसन्तोष्य ह्याचार्यं पूजयेद्द्विजः ॥१२७॥
ततो रामं स्मरन् दद्याद्देवं मन्त्रमुदीरयन् । इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां समलंकृताम् ॥१२८॥
चित्रवस्त्रयुगच्छन्नां रामोऽहं राघवाय ते श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः ॥१२९॥
इति दत्त्वा विधानेन दद्याद्वै दक्षिणां शुभाम् । ब्रह्महत्यादियापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥१३०॥
होकर मैं आठ पहरत क उपवास करके यह स्वर्णमयी प्रतिमा रामचन्द्रजीकी प्रसन्नताके लिये किसी बुद्धिमान् रामभक्तको दूंगा जिससे श्रीरामचन्द्रजी प्रसन्न हों और मेरे उन महान् पापोंको हर लें, जो मैंने अनेक जन्मोंके अभ्यासवश किये हों । तदनन्तर एक पल सुवर्णकी बनी रामकी प्रतिमा, जिसमें दो भुजायें बनी हों, वाम-भागमें सीताजी और दाहिने हाथ में ज्ञानमुद्रा विराजमान हो । ११३-११६ ॥ वे बायें हाथसे देवीका आलिङ्गन किये हों। पल चांदीकी बनी चौकीपर बैठे हों । ११७॥ जो प्राणी सर्वथा असमर्थ हों वह अपने वित्तानुसार एक पल, आधा पल अथवा आधेका भी आधा पल सुवर्ण या चाँदीकी प्रतिमा बनवाये । रामके पास ही छत्र और चमर लिये भरत तथा शत्रुघ्न खड़े हों और दो धनुष धारण किये लक्ष्मणजीकी प्रतिमा बनाये । मातुलुंग गोदीमें विराजमान इन्द्रनीलमणिकी प्रभाके समान प्रभावशाली रामको पंचामृतसे स्नान कराकर विधिवत् पूजन करे और बर्णांक पुष्पयुक्त अर्घ्य प्रदान करें । अर्घ्य देते समय 'दशाननवधार्थाय' आदि मंत्र पढ़ना जाय । जिसका अर्थ इस प्रकार है ॥ ११८-१२१ ॥ रावणको मारने, धर्मका स्थापन, राक्षसोंका विनाश और साधुओंकी रक्षाके लिए स्वयं विष्णु भगवान्ने अवतार लिया था । सब भ्राताओंके साथ आप मेरे इस अर्घ्यको स्वीकार करिए ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ यह सब विधि दिवाके दिनको करके रात्रिभर जागरण करे । सबेरे उठकर स्नान संध्या आदि क्रियायें करके विधिवत् पूजन करें। फिर मन्त्रको जाननेवाला यजमान हवनरूपी होम करे ॥ १२४, १२५ ॥ यह हवनविधि पूर्वोक्त मण्डपमें अथवा स्थण्डिल में किया जाय और लौकिक अग्निमे विधानपूर्वक एक सौ आठ आहुतियां खीर-घीसे दी जायें। इसका सामग्रीम घृत और खीरका रहना आवश्यक है । हवन करते समय अपने चित्तको इधर उधर न दौड़ाकर रामका स्मरण करना रहना चाहिए । १२६ ॥ १२७ ॥ तदनन्तर 'इमां स्वर्णमयी' इस मन्त्रका उच्चारण करता हुआ प्रतिज्ञा करे कि सब तरहसे अलंकृत यह सुवर्णमयी रामकी प्रतिमा श्रीरामचन्द्रजी की प्रसन्न करनेके हेतु मैं दान करूंगा । इससे श्रीरामजी प्रसन्न हों ॥ १२८ ॥ १२९ ॥ इस
सर्गः ९ ] मनोहरकाण्डम् ६६९
एवं दत्त्वा चैत्रमासे नवम्यां भूसुराय हि । दानं देयं प्रयत्नेन रामसंतुष्टिहेतवे ॥१३१॥
अन्यद्विशेषं वक्ष्यामि चैत्रे मासि शृणुष्व तत् । चैत्रस्य शुक्लपक्षेऽथ दोलकर्म शृणूत्तमम् ॥१३२॥
पूजयेन्मारुतीं भक्त्या आम्रवृक्षतले स्थितम् । चैत्रमप्युभयशुक्लपामपेकादश्यां तु वैष्णवैः ॥१३३॥
आंदोलनीयो देवेशः सलक्ष्मीको महोत्सवैः । द्वाभ्यां चैत्रमासस्य शुक्लाभ्यां दमनोत्सवः ॥१३४॥
बोधायनादिभि प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम् ।
ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तंतुसूत्रकम्, चैत्रे च दमनाख्यमङ्कुरार्पणं विवर्जयेत् ॥१३५॥
वह्निविरिंचो गिरिजा गणेशाः फणी विशाखो दिनकृन्महेशः ।
दुर्गाऽन्तको विधहरिः स्मरश्च शर्वः शशी वै तिथिषु प्रपूज्याः ॥१३६॥
अथ चैत्रपौर्णिमायां भक्त्या रामं प्रपूजयेत्
| ६७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ ] |
|---|
निशायां च प्रकर्तव्यमधिरामनमुत्तमम् । शुचौ देशे मण्डपादि कृत्वा पूर्वोक्तवस्तुभिः ॥ १४५ ॥
रामलिंगान्तके भद्रे धान्यराशीं महत्तमम् । सजलं कलशं स्थाप्य ताम्रपात्रं तु तन्मुखे ॥ १४६ ॥
स्थाप्य वस्त्रं दोलक्स्थं रामचन्द्रं प्रपूजयेत् । हैमी वाराजतो वापि दोलकाधिपतेः स्मृताः ॥ १४७ ॥
हैमीं पलमितां राममूर्तिः कार्या मनोरमा । तावन्मिता रौप्यमयीः सीतायाश्चापि कारयेत् ॥ १४८ ॥
नानोपचारैः संपूज्य रात्रौ जागरणं चरेत् । नृत्यगीतमंगलाद्यैः पुराणश्रवणादिभिः । १४९ ।
प्रभाते चं पुनः पूज्य रामं सीताराममन्त्रितम् । मष्टम हवनं कार्यं तिलाज्यपायसादिभिः । १५० ॥
तर्पणं राममंत्रेण क्षीरेणैव प्रकारयेत् । ततो गुरुं सपत्नीक संपूज्य वसनादिभिः ॥ १५१ ॥
रामाय प्रार्थयेद्भक्त्या प्रबद्धकरसम्पुटः । सार्द्धमामद्वयं राम वसन्ते तव पूजनम् ॥ १५२ ॥
दोलकस्थस्य जानक्या यथाशक्त्या मया कृतम् । प्रसादात्तेन श्रीराम मामुद्धर भवार्णवात् ॥ १५३ ॥
एवं संप्रार्थ्य श्रीराम ताम्रवीं मूर्त्तिमुत्तमाम् । दद्यान्नत्वागुरवे भक्त्या तं प्रणम्य पुनः पुनः ॥ १५४ ॥
पंचसप्तवियुग्मानि ह्यष्टविंशन्नितानि वा । तदर्द्धांन्यथवा भक्त्या भोजयेद्गुरुणा सुधीः ॥ १५५ ॥
हतः स्वञ्च सुतृन्मित्रैः कार्यं च भोजनं सुताम् । आंडोऽपि यथाशक्त्या वसंतेऽतु सदा ॥ १५६ ॥
करोतु रामतुष्ट्यर्थं वसंतपूजन वरम् । इदं शिष्य त्वया पृष्टं विशेषं च पूजनम् १५७ ॥
सीतारामस्य तत्सर्वं द आख्यातय ते मया ।
विष्णु उवाच
गुरो ते प्रष्टुमिच्छामि यत्त्वं वद मतिमान् । १५८ ।
कया कामनया कस्य कार्यं पूजनमुत्तमम् । तन्मयं कथयस्तद्य मयि कृत्वा परां कृपाम् । १५९॥
श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणस्पतिम् । १६० ॥
इंद्रमिंद्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन् । देवीं मार्ग तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् ॥ १६१ ॥
अथ एक द १ भारी धान्यराशिका स्थापन करके उसपर सजल कलश रक्खे और उसके मुखपर एक ताम्बेका पात्र धरें । फिर झूलपर कपड़ा बिछाकर रामजीको बैठावे और उनका पूजा करे वह झूला चाहे सोनेका अथवा चाँदी का हो सकता था । कमसे कम पलभर परिमाण प्रमाणवाली सोने की रामजीकी और उतनेही वजनके सोने अथवा चाँदीकी प्रतिमा भी बनाना चाहिये । १४५–१४८ ॥ इसके अनन्तर नानाप्रकारके उपचारोंसे पूजन करके रातभर जागरण और उस समय नाच गान आदि मंगलकार्य करे । १४९ । सबेरे फिर रामकी पूजा करके तिल, घृत तथा खीर मात्रसे विधिवत् हवन और राममन्त्रसे क्षीरद्वारा तर्पण करता हुआ पूजन समाप्त करे । तत्पश्चात् सपत्नीक गुरुको वस्त्रभूषण आदि देवे ॥ १५०-१५१ ॥ इसके बाद हाथ जोड़कर रामकी प्रार्थना करता हुआ कहे–हे राम ! मैंने बड़े सद्भावसे वसन्त ऋतुमें जानकीके साथ आपकी पूजा की है। मेरे इस कार्यसे आप प्रसन्न हों और भवसागरसे मेरा उद्धार करें ॥ १५२–१५३ ॥ इस तरह प्रार्थना करनेके अनन्तर प्रतिमा समेत वह पूजायोग्य अपने गुरुको दे दे और उन्हें बार बार प्रणाम करे ॥ १५४ ॥ इसके बाद डेढ़ सौ, अड़तालीस अथवा छब्बीस धार्मिक ब्राह्मणोंको इसमें अर्धसंख्यक ब्राह्मणोंको भोजन करावे । १५५ । इसके पश्चात् अपने सम्बन्धीवर्ग और मित्रोंके साथ-साथ स्वयं भी भोजन करे । कोई प्राणी यदि अशक्त हो तो उन अपनी शक्तिके अनुसार ही यह व्रत और वसन्तऋतुमें रामचन्द्रजीका पूजन करना चाहिए । हे शिष्य ! तुमने मुझसे रामकी पूजाके विषयमें जो प्रश्न किया था । सो मैंने दोलस्थ राम तथा साङ्ग पूजनके विषयकी सब बात कह सुनायी । विष्णुशर्मने कहा—हे गुरो ! मैं आपसे कुछ और पूछना चाहता हूँ । वह आप विस्तारपूर्वक हमें बतलाइए । यदि आप ऐसा करेंगे तो बड़ी कृपा होगी । दया करके आप हमें यह बतलाइए कि किस कामनासे किस देवताका पूजन करना चाहिए ?–१५९ ॥ श्रीरामदासने कहा–हे वत्स ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है । सावधान मनसे सुनो । ही अपना ब्रह्मतेज बढ़ाना हो, उसे ब्रह्मणस्पतिका पूजन करना चाहिए ॥ १६० ॥ इन्द्रियकी कोई
सर्गः ९ ]
सर्गः ९ ] मनोहरकाण्डम् ६७१
वसुकामो वसून् रुद्रान्वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् । अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदितेः सुतान् ॥१६२॥
विद्वान् वेदान् राज्यकामः साध्यान्मंत्रांश्च विश्रुतम् ।
आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् ॥१६३॥
प्रतिष्ठाकामः पुरुषो रोदसी लोकमातरौ । रूपाभिकामो गंधर्वांस्त्रीं कामोऽप्सर उद्भिताम् ॥१६४॥
आधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् । यज्ञं यजेद्यशस्कामः कोशकामः प्रचेतसम् ॥१६५॥
विद्याकामस्तु गिरिशं दांपत्यार्थमुमां सतीम् । धर्मार्थं उत्तमश्लोकं तंतुं तन्वन पितॄन् यजेत् ॥१६६॥
रक्षार्थामः पुण्यजनांस्तेजस्कामो मरुद्गणान् राज्यकामो मनून्देवान् निर्ऋतिं त्वभिचर्यजेत् ॥१६७॥
कामकामो यजेत्सोममकामः पुरुषं परम् । अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ॥१६८॥
तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत रघुनन्दनम् । रामेण सदृशो देवो न भूतो न भविष्यति ॥१६९॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रामचन्द्रं प्रपूजयेत् । तस्याद्यवर्णसामर्थ्याद्यद्वस्तुचव रादिकम् ॥१७०॥
परं श्रेष्ठतमञ्चात्र विस्तारेण वदाम्यहम् । रुक्मं रत्नं रथो रामा रक्षसो रजतं रजः ॥१७१॥
रक्षा रणो रमा रक्तं रजको रागरामठौ, राजं रोगो रवि रात्री राज्यं रजस्वला तथा । १७२।
एवमादीन्यनेकानि श्रेष्ठान्येवात्र भो द्विज । रुक्मं पीतं महार्हं च रत्नं रम्यं सुदुर्लभम् ॥१७३॥
रथो यानं श्रेष्ठेषु च रामा यस्या इदं जगत् । राक्षसो देवत्रस्तो रजतं तन्मुदुर्लभम् ॥१७४॥
रजः साक्षात्परमाणुर्नित्यः सोऽत्र प्रकीर्त्यते । रक्षा रक्षाकरी ज्ञेया रणो जयकरः स्मृतः ॥१७५॥
कामना पूर्ण करनेकी अभिलाषा हो तो इन्द्रकी, सन्तानकी इच्छा हो तो प्रजापतिकी, श्रीवृद्धिकी इच्छा हो तो मायादेवीकी तेजवृद्धिकी अभिलाषा हो तो सूर्याभगवतीकी, धनवृद्धिकी इच्छा हो तो आठो वसुओकी, पराक्रमकी अभिलाषा हो तो रुद्रभगवान्की, अन्न आदिकी इच्छा हो तो अदितिकी, स्वर्गकी इच्छा हो तो अदितिके पुत्रों अर्थात् देवताओंका ॥ १६१ । १६२ ॥ राज्यकी इच्छा हो तो इलाको, प्रतिष्ठा चाहनेवालेको लोकमताओको, सौन्दर्यकी अभिलाषा हो तो गन्धर्वोको, स्त्रीकी कामना हा तो उर्वशी आदि अप्सराओंकी और आधिपत्यकी इच्छा हो तो सब देवताओंका पूजा करे । जिसे यश पानेकी इच्छा हो उसे यज्ञ करना चाहिये । कोषकी इच्छा हो तो वरुणकी, विद्याकी इच्छा हो तो शिवका दम्पत्यसुखकी इच्छा हो तो पार्वती जीकी, धर्मकी अभिलाषा हो तो उत्तमश्लोक (विष्णु भगवान्) की और वंशविस्तारकी इच्छा हो तो पितरोंकी पूजा करनी चाहिए १६३-१६६। आत्मरक्षाकी इच्छा हो तो पुण्यजनोंकी तेजोट्रद्धिकी अभिलाषा हो तो मरुद्गणोंकी राज्यकी इच्छा हो तो चौदह मनुओका आभिचारिककी दिश करनी हा तो राक्षसों-की, अभीष्टविषयिउ काम पूर्तिरी इच्छा हो तो चन्द्रमाका, निष्काम होनेकी अभिलाषा हो तो परम पुरुष परमेश्वरकी, अकाम या सकामभावसे मोक्षकी कामना रखता हो तो उसे चाहिए कि तीव्र भक्तियोगसे रघुनन्दन रामचन्द्रकी पूजा करे । रामचन्द्रजीके समान न कोई देवता हुआ है और न होना ॥ १६७-१६९ ॥ अतएव हर तरह प्रयत्न करके रामचन्द्रर्ज पूजा करे । उनके नामके आदिम वर्ण 'र' की सामर्थ्यसे संसारमें जितनी वस्तुएं रकारादि हैं, वे सब अतिशय श्रेष्ठ मानी गया हैं। उन वस्तुओंको अब मै विस्तारपूर्वक बतला रहा हूँ। जैसे-रुक्म (सुवर्ण), रत्न, रथ, रामा (स्त्री), राक्षस (विद्याधर आदि), रजत (चाँदी), रज (धूलि), रक्षा, रण, रमा (लक्ष्मी), रक्त, रजक (धोबी), राग, रामठ (हींग), राजा, रोग, रवि (सूर्य), रात्रि, राज्य, रजस्वला आदि अनेक नाम श्रेष्ठ मान गये हैं। ऊपर बताया हुआ रुक्म (सुवर्ण) पीतवर्णको बहुमूल्य धातु है। रत्न देखनेमें सुन्दर लगता है और कठिनाईसे प्राप्त होता है। रथ एक श्रेष्ठ सवारी है! रामा (स्त्री) वह वस्तु है, जिससे जगत् उत्पन्न हुआ है। राक्षस ऐसे भयानक होते हैं, जिनसे देवता भी भयभीत रहा करते हैं। रजत (चाँदी) भी एक दुर्लभ वस्तु है। रज (धूलि) साक्षात् परमाणु और नित्य है, रक्षा रक्षाकारी है। रण (संग्राम) विजयदायक होता है ॥ १७०-१७५ ॥
६७२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ९
रमा सा दुर्लभा मत्र्ये रन्तेऽस्मिन् रक्तता परा । रजको निर्मलकरो रागः प्रीतिः सुखप्रदा ॥१७६॥ रामठः शुद्धिदोऽन्नस्य रुचिश्च प्रकीर्तितः । राज्यं सौख्यकरं श्रेष्ठं पुत्रदा सा रजस्वला ॥१७७॥ एवं यद्यद्रराद्यं तत्तच्छ्रेष्ठं भुवि स्मृतम् । रामाद्यवर्णसाम्यैर्वा द्विजपुत्राय मयेरितम् ॥१७८॥ अन्यच्चाथ शृणुष्व त्वं यन्मया कथ्यते तव । यथा प्रेम्णाऽमनाममुद्रा तव मया शुभा ॥१७९॥ वैशी नान्यस्य देवस्य नाममुद्रा प्रजायते । रामनाम विना नाममुद्रिकातो स्फुटाक्षरम् ॥१८०॥ न रुटा रुटाने स्पष्टमेतच्च महदद्भुतम् । अत्र प्रभावो रामस्य न्व सिद्धि द्विजपुत्रत्र ॥१८१॥ अतएव रामनाम काश्यां विश्वेश्वरः सदा । स्वयं जन्तोपदिशति जन्तूनां मुक्तिहेतवे ॥१८२॥ म अर्णवममग्नं नरं यस्तारयेन्मनुः । स एव तारकस्तत्र राममन्त्रः प्रकथ्यते ॥१८३॥ तारकाख्यस्त्वयं रामनाममन्त्रो न चेतरः । अत एवान्तकालेऽपि मनुकामानरम्य च ॥१८४॥ कर्णे सर्वत्र देवेशरामनामोपदिश्यते । अन्तकाले नृणां रामस्मरणं च मुहुर्मुहुः ॥१८५॥ इति कुर्वन्त्युपदेश मानवा मुक्तिहेतवं । अन्येष्वपि शववाहैं सदा लोकैर्मुहुर्मुहुः ॥१८६॥ रामनामेव मुख्यस्थं शवस्य पथि कीर्त्यते । रामनाम्नः परो मंत्रो न भूतो न भविष्यति ॥१८७॥ रामनाम्ना जपो नित्यं क्रियते शंभुनापि च । पार्वत्या नारदेनापि वायुपुत्रादिभिः सदा ॥१८८॥ रमयदि जनान् रामो रमते न मदात्मनि । राक्षसानां मारणाद्वा रामनाम महन्महत् ॥१८९॥ रमाल्हादकारो हि त्वकारोऽवनि संभवः । मर्हलोकान्मकारश्च त्रिवर्णात्मकमुच्यते ॥१९०। रकारेण निजं भक्तं भवाब्धेः परिरक्षति । अकारेणानिमाँख्यं हि स्वस्वरूपं करोतियत् ॥१९१॥ मनोरथान्मकारेण ददाति भ्वजनस्य यत् अथवा निजभक्तस्य मरणादि मुहुर्मुहुः ॥१९२॥
रमा (लक्ष्मी) इस संसारमें दुर्लभ है । रक्तमें एक असाधारण लालिमा विद्यमान रहा करती है । रजक (धोबी) मलोंको धोकर साफ करता है । राग प्रीतिका नाम है जिसने सारे संसारको अपनी मुट्ठीम कर रक्खा है ॥१७६॥ रामठ (हींग) अन्नकी पवित्र करनेवाली और एक रुचिकर वस्तु है । राज्य सुखकारी होता है। रजस्वला स्त्री पुत्रदायिनी होती है इस तरह जितने भी रकारादि वर्णन नाम हैं, वे सब श्रेष्ठ माने गये हैं। हे द्विजपुत्र ! जैसा मैंने तुम्ह बताया है, इन सबोंके श्रेष्ठ होनेका कारण वही रामके आदिम वर्णकी समानता है । १७७ । १७८ । हे शिष्य, अब दूसरी बात तुमसे कहता हूं, उसे सुनो । जिस तरह पढ़ने में तुम्हें रामनामकी मुद्रा वतन्वा आता है वैसी नाममुद्रा और किस' देवताकी नहीं है । रामनामके बिना किसी नाममुद्राम इस प्रकार र ज(राम) जैसा स्फुट अक्षर नहीं बनता । यह एक अद्भुत बात है । हे द्विजपुत्रत्र ! इसमें तुम रामका ही प्रभाव जानो । १७९-१८१ । इसीलिए काश म विश्वनाथजी राम-नामका जप करक प्राणियोका मुक्त होनेका उपदश म्वय दिया करते हैं ॥ १८२ ॥ जा मन्त्र संसाररूपी समुद्रमें डूबे हुए मनुष्य को तार सके उसी राममन्त्रको तारक सज्ञा है । १८३॥ एकमात्र यह रामका नाम ही तारक है इसीलिए सर्वत्र किसीके मरत समय उसके कानम रामनामका ही उपदेश दिया जाता है । मुमुर्खु प्राणीकी मुक्तिके लिए उससे बार-बार यही कहा जात है कि 'राम' का स्मरण करो । मत्रकों से जानेवाल लोग राम नामका ही कीर्तन करते हैं । रामनामसे श्रेष्ठ कोई मन्त्र न आज तक हुआ है और न होगा ॥ १८४-१८७ । स्वयं शिवजी भी नित्य रामनामका ही जप किया करते हैं। उसी तरह हनुमान्जी, नारद तथा पार्वतीजी भी सदा रामनामका जप करतो हैं ॥ १८८ ॥ भक्तोंके हृदयमे विहार करने या नित्य रमण करन अथवा राक्षसोंका संहार करनेके कारण ही रामनाम सर्वश्रेष्ठ माना जाता है ॥ १८९ ॥ 'राम' इस शब्दमें रकार स्मादक लादसे, मकार भूमण्डळसे एवं मकार महर्लोकस आया है। इसी कारण यह त्रिवर्णात्मक रामनाम है । १९० ॥ वे श्रीरामचन्द्रजी रक रके द्वारा भवसिधुस अपने भक्तकी रक्षा करत हैं। अकारसे निज भक्तोको अतिशय सौख्य प्रदान करत है। मकारस अपने भक्तोंकी कामना पूर्ण करत है अथवा मकारसे बार-बार अपने भक्तोंकी मरण आदि बाधाएँ दूर करते रहते हैं ।
सर्गः १० ] | मनोहरकाण्डम् | ६७१
निवारयति तत् शीघ्रं रामनाम वरं ततः अयमेव सदा जप्यो रामेति द्वयक्षरो मनुः ॥१९३॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये मनोहरकाण्डे उत्तरार्द्धे विशेषकालपरत्वेन पूजाविस्तारो नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
दशमः सर्गः
( अयोध्यामें चैत्रमासकी महिमाका वर्णन )
श्रीरामदास उवाच
एवं शिष्य त्वया पूर्वं ये ये प्रश्नाः कृताः शुभाः । श्रीरामविषये ते ते मयोक्ताः परसादरात् ॥ १ ॥
इदानीं ते पुनः श्रोतुमिच्छाऽस्ति तां वदस्व माम् । यद्यम्पृच्छसि भो वत्स तत्सर्वं ते वदाम्यहम् ॥२॥
श्रीमहादेव उवाच
एवं गुरोर्वचः श्रुत्वा विष्णुदासोऽब्रवीन्पुनः ।
विष्णुदास उवाच
गुरो त्वयाऽयोध्यायां चैत्रमासफलं महत् ॥३॥
प्रोक्तं तद्विस्तरेणाथ कथयस्व ममांतिकम् । किं दानं किं फलं तत्र कमुद्दिश्य चरेद्व्रतम् ॥४॥
को विधिश्च कदारंभः सर्वं विस्तरतो वद । यत्सरय्वां रामतीर्थे स्नातव्यं चेति कीर्तितम् ॥५॥
श्रीरामदास उवाच
साधु साधु महाप्राज्ञ शुभः प्रश्नः कृतस्त्वया । अधुना चैत्रमासस्य महिमा प्रोच्यते मया ॥६॥
मासानां प्रथमो मासश्चैत्रमासः प्रकीर्त्यते । मातेव सर्वजीवानां सदैवष्टफलप्रदः ॥७॥
दानयज्ञव्रतसमः सर्वपापप्रणाशनः । धर्मसारः क्रियासारस्तपःसारः सदार्चितः ॥८॥
विद्यानां वेदविद्येव मंत्राणां प्रणवो यथा । भूरुहाणां सुरतरुर्धेनूनां कामधेनुवत् ॥९॥
इसलिए रामनाम सर्वश्रेष्ठ मंत्र है । अतएव लोगोंको चाहिए कि 'राम' इस दो अक्षरके मंत्रको सदैव जपते रहें ॥ १९२ ॥ १९३॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयकृत-'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
श्रीरामदास बोले—इस तरह हे शिष्य ! अबतक तुमने हमसे रामविषयक जो-जो प्रश्न किये, मैने उनका उत्तर आदरपूर्वक दिया ॥ १ ॥ अब तुम्हें जो कुछ सुनना हो, सो कहो । हे वत्स ! हमसे तुम जो भी पूछोगे, वह सब मैं तुम्हें बतलाऊँगा ॥ २ ॥ श्रीशिवजी बोले—अपने गुरुके इन वचनोंको सुनकर विष्णुदास फिर बोले । विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! आप अयोध्यामे चैत्रमासका बड़ा फल कह आये हैं । अब उसे विस्तारपूर्वक कहिए । उसमें क्या दान करना चाहिए, इसके करनेसे क्या फल होता है और किस उद्देश्यसे वह व्रत किया जाता है। इस व्रतको करनेकी क्या विधि है। इसे कब आरम्भ करना चाहिए। यह सब आप मुझे विस्तारपूर्वक बतलाइए । सरयूके रामतीर्थमें स्नान करना चाहिए, यह जो आप कह चुके हैं । इसका भी विधि-विधान बता दीजिए ॥ ३-५॥ श्रीरामदासने कहा-ठीक है, हे महाबुद्धिमान् शिष्य ! तुमने बहुत ही सुन्दर प्रश्न किया है। अब मैं चैत्रमासकी महिमा बतला रहा हूँ ॥ ६ ॥ सब मासोंमें चैत्रमास वर्षका सर्वप्रथम मास माना गया है। यह मास सब प्राणियोंका माताके समान हितकारी है और सबका अभीष्ट फल देता है ॥ ७ ॥ यह समस्त दानों यज्ञों और व्रतोंके समान फलदायक है। यह सब धर्मोंका सार, समस्त क्रियाओंका सार और सब प्रकारकी तपस्याओका सार है ॥ ८ ॥ यह मास सब विद्याओंमें (वेदविद्याके समान, सब मन्त्रोंमें प्रणव ( ॐकार ) मन्त्रके समान, वृक्षोंमें पारिजातके समान, गोओमें काम-
| ६७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १० |
|---|
श्रेष्ठस्सर्वनागानां पक्षिणां गरुडो यथा । देवानां तु यथा विष्णुर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ॥१०॥
प्राणश्चप्रियवस्तूनां भार्यैव सुहृदां यथा । आपगानां यथा गंगा तेजसां तु रविर्यथा ॥११॥
आयुधानां यथा वज्रं धातूनां कांचनं यथा । वैष्णवानां यथा रुद्रो रत्नानां कौस्तुभो यथा ॥१२॥
पुण्येषु च यथा धर्म स्सतां मानसं यथा ।
मासानां धर्महेतूनां चैत्रमासस्तथा स्मृतः । नानेन सदृशो लोके विष्णुप्रीतिविधायकः ॥१३॥
चैत्रस्नाने च खिन्ने मीने प्रातर्भूर्योदयात् । लक्ष्मीसहायी भगवान्प्रीतिं तस्मिन्करोत्यलम् ॥१४॥
जन्तूनां प्रीणनं यद्वदन्नेनैव हि जायते । तद्वच्चैत्रे च स्नानेन विष्णुः प्रीणात्यसंशयः ॥१५॥
यश्चैत्रस्नाननिरतान् जनान् दृष्ट्वाऽनुमोदते । तावन्मात्रेऽपि विमुक्ताघो विष्णुलोके महीयते ॥१६॥
सकृत्स्नात्वा मीनगस्थे सूर्ये प्रातः कृतह्निकः । महापातैर्विमुक्तोऽसौ विष्णोःसायुज्यमाप्नुयात् ॥१७॥
स्नानार्थं चैत्रमासे यः पादमेकं चलेद्यदि । सोऽश्वमेधाऽयुतानां च फलं प्राप्नोत्यसंशयः ॥१८॥
अथवा कूटचित्तस्तु कुर्यात्सङ्कल्पमात्रकम् । सोऽपि क्रतुशतं पुण्यं लभत्येव न संशयः ॥१९॥
यो गच्छेद्धनुषांयावत् स्नातुं मीनगते रवौ । सर्वबंधविनिर्मुक्तो विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् ॥२०॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि ब्रह्मांडान्तर्गतानि च । तानिसर्वाणि भो शिष्य मयि बाह्येऽनेऽल्पके ॥२१॥
तावंत्तुवन्ति पापानि गर्जन्ति यमशासने । यावन्न कुरुते ऽतुर्थेक्षेत्रे स्नानं जलाल्पप ॥२२॥
तीर्थाधिदेवताः सर्वाश्चैत्रे मयि द्विजोत्तम । बहिर्जले ममाश्रित्य यदा सन्निहिताः शिशो ॥२३॥
सूर्योदयं समारभ्य यावत् षड्घटिकावधि । तिष्ठति चाज्ञया विष्णोस्तद्गणां हितकाम्यया ॥२४॥
तथाप्यकुर्वतां स्नानं शापं दत्त्वा सुदारुणम् । स्वस्थानं यांति भो शिष्य तस्मात्स्नानं समाचरेत् २५॥
श्रेष्ठके समान, सर्पोंमें शेषनागके समान, पक्षियोंमें गरुडके समान, देवताओंमें विष्णुभगवान्के सदृश और वर्णोंमें ब्राह्मणके समान श्रेष्ठ है ॥ ९ ॥ १० । संसारकी प्रिय वस्तुओंमें प्राणकी भांति, मित्रोंमें भार्याकी तरह, नदियोंमें गङ्गाकी तरह, तेजस्वियोंमें सूर्य की नांई, शस्त्रोंमें वज्रकी तरह धातुओंमें सुवर्णकी तरह, वैष्णवोंमें रुद्रभगवान्के समान, रत्नोंमें कौस्तुभ मणिकी तरह पुण्योंमें कमलकी तरह मानवोंमें मानकरोक्तकी तरह धर्महेतुक सब मासोंमें यह चैत्रमास सर्वश्रेष्ठ है । भगवान्के प्रति प्रीति बढ़ानेवाला और कोई मास नहीं है ॥ ११-१३ ॥ जब कि मीन लग्नपर सूर्य हो, ऐसे चैत्रमासमें अरुणोदयके पहले स्नान करनेसे लक्ष्मीके साथ-साथ विष्णुभगवान् भी प्रसन्न होते हैं ॥१४॥ जिस तरह संसारके प्राणी अन्नसे तृप्ति तथा प्रसन्न रहते हैं। उसी तरह चैत्रमासमें स्नान करनेसे विष्णुभगवान् तृप्त होते हैं। इसमें कोई संशय नहीं है ॥१५॥ जो मनुष्य किसी-को चैत्रस्नानमें संलग्न देखकर उसका अनुमोदन करता है तो शीघ्र ही उसके सब पाप छूट जाते हैं और वह प्राणी विष्णुलोकमें सम्मान पाता है ॥ १६ ॥ जब कि सूर्य मान राशिपर हों, ऐसे समय केवल एक बार प्रातःकालके समय स्नान और नित्यकर्म करनेवाला प्राणी बड़े बड़े पापोंसे मुक्त होकर विष्णुभगवान्की सायुज्य मुक्ति पाता है । १७ ॥ चैत्रमासमें स्नानके निमित्त जो मनुष्य एक पग भी चलता है वह दस हजार अश्वमेध यज्ञका फल पाता है । १८ ॥ जो प्राणी स्थिर चित्तसे चैत्रस्नानका सङ्कल्पमात्र करता है, वह भी सैकड़ों यज्ञ करनेका फल प्राप्त कर लेता है। इसमें कोई संशय नहीं है ॥ १९ । मीनगत सूर्यके समय जो प्राणी एक धनुष विस्तृत मार्ग भी चैत्रस्नानके लिए चलता है, वह सब बंधनोंसे छूटकर विष्णुकी सायुज्य मुक्ति पाता है ॥ २० ॥ त्रैलोक्य या ब्रह्माण्डके अन्तर्गत जितने भी तीर्थ हैं वे सब उस समय यहाँके थोड़ेसे जलमें विद्यमान रहते हैं ॥ २१ ॥ जब तक प्राणी चैत्रमासमें किसी जलाशयमें स्नान नहीं करता, तभीतक यमराजके आज्ञानुसार सब पातक गरजते हैं । २२ ॥ हे शिशो सब तीर्थ और सब देवता चैत्रमासमें जलके बाहर आकर ठहर जाते हैं । २३ ॥ सूर्योदयसे लेकर छः घडी दिन चढ़े तक विष्णुभगवान्के आज्ञानुसार सब देवता मनुष्योंके कल्याणार्थ जलके बाहर बैठे रहते हैं । २४ । उस समय भी यदि कोई स्नान नहीं करता तो
सर्गः १०] मनोहरकाण्डम् १७९
सर्गः १०] मनोहरकाण्डम् १७९
न हि चैत्रसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न च वेदसमं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् ॥२६॥ न जलेन समं दानं न सुखं भार्यया समम् । न हि चैत्रसमं लोके पवित्रं कश्यपो विदुः ॥२७॥ तस्मादयं चैत्रमासः शेषशायिप्रियः सदा । अव्रतेन नयेद्यस्तु चांडालत्वं स ऋच्छति ॥२८॥ यथा गृहं सर्वगुणोपपन्नं परिच्छदैर्हीनमशोभने तथा । यथैव कन्या सकलैर्गुणैर्युक्ताप्यलंक्रियाहीनतया न शोभते ॥२९॥ शाकं तु षड्रसयुतेन हीनं न शोभते सर्वगुणोपपन्नम् । यथा ललनामेव विना सभा नैवोत्सवेन हीना ललना न शिष्ये ॥ तथाऽन्यमासेषु कृतो हि धर्मश्चैत्रेण हीनश्च वृथैव याति ॥३०॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन येन केनापि वेदिना । चैत्रमासस्य यो धर्मः कर्तव्य इति निश्चयः ॥३१॥ न नन्दनोः पृथ्व्याम् समो न रामतोऽन्यो वसुदेवसूनुः । अन्य श्चाप्य पुरश्चररूप चैत्रे तु कार्यं विधिवत्प्रपूजनम् ॥३२॥ अजकीर्तिमुद्दिश्य मीनमध्ये दिवाकर । प्रातः स्नात्वा जपेद्राममन्यथा नार्क व्रजेत् ॥३३॥ चैत्रमासो हि सकलः स तारादण्डैवतः । यद्यत्कर्म हि तन्मर्त्य तमुद्दिश्य चरेन्नरः ॥३४॥ जानकीकांत हे राम चैत्रे मीनगते रवौ । प्रातःस्नानं करिष्यामि निर्विघ्नं कुरु राघव ॥३५॥ चैत्रस्य मीनगे भानौ प्रातःस्नानपरायणः । अर्घ्यं तेऽहं प्रदास्यामि गृहाण रघुनन्दन । ३६ । गङ्गायाः सलिलैः सर्वैर्निर्यान्ति जलदा नदाः । प्रतिगृह्य मया दत्तमर्घ्यं सम्यक् प्रसीदथ ॥३७॥ ब्रह्माद्या देवताः सर्वा ऋषयो ये च वैष्णवाः । ते गृह्णन्तु मया दत्तं प्रसीदन्त्वर्घ्यदानतः ॥३८॥
उसे दण्डरूप रूप देकर बदलता अपने स्थानपर चले जाते हैं । अतएव हे शिष्य ! इस समय अवश्य स्नान करना चाहिए । २५ ॥ चैत्रके समान कोई मास नहीं है, सत्ययुगके समान कोई युग नहीं है, वेदके समान कोई शास्त्र नहीं है, गंगाके समान कोई तीर्थ नहीं है, जलदानके समान कोई दान नहीं है, भार्याके समान कोई सुख नहीं है, उसी तरह चैत्रके समान और कोई वस्तु पवित्र नहीं है ॥ २६ ॥ २७ ॥ इसलिए यह चैत्रमास सदा विष्णुरूप भगवान्का प्रिय रहा है । जो मनुष्य बिना व्रत किए ही यह मास बिता देता है, वह चांडाल होता है ॥ २८ ॥ जिस तरह कि सर्वसम्पत्तिमय होकर भी बिना छत्रके घर नहीं अच्छा लगता, जिस तरह कि कोई कन्या सब सुलक्षणोंसे युक्त होती हुई वा औपनयिका न हो तो वह नहीं अच्छी मालूम होती, जिस तरह कि नमकके बिना शाक अच्छा नहीं लगता, जिस तरह बिना उत्सवके सभा नहीं अच्छी लगती, बिना वस्त्रविहीन नारी नहीं शोभन होती, उसी तरह और-और मासोमें शुभकार्य करनेका भी कोई लाभ नहीं हुआ अर्थात् वह व्यर्थ ही जाता है ॥ २९ ॥ ३० ॥ अतएव कोई भी मनुष्य हो, उसे चैत्रमासके धर्मका पालन करना ही चाहिए ॥ ३१ ॥ श्रीकृष्णसे पृथक् अगम नहीं है और न श्रीरामसे पृथक् श्रीकृष्ण ही है। इसलिए यह उचित है कि चैत्रमासमें श्रद्धाभक्तिपूर्वक श्रीरामचन्द्रजीका विधिवत् पूजन करे ॥ ३२ ॥ जबकि सूर्यदेव मीन राशिपर चले गये हों, उस समय प्रातःस्नान करके रामनामका जप करना चाहिए । जो ऐसा नहीं करता, वह नरकगामी होता है ॥ ३३ ॥ सारे चैत्रमासके देवता राम और सीता ही हैं । अतएव उस समय जो कुछ भी कार्य करे, वह सब उन्हींके उद्देश्यसे करे ॥ ३४ ॥ स्नानके पहिले इस तरह प्रार्थना करनी चाहिए कि हे जानकीकान्त ! हे राम ! सूर्यके मीन राशिपर जानेके अनन्तर मैं चैत्रमासमें प्रातः- स्नान करूँगा । कृपया मेरे इस पुनीत स्नानकार्यको निर्विघ्न समाप्त होने दीजिए ॥ ३५ ॥ आज सूर्य- देवके मीन राशिपर चले जानेके अनन्तर मैं प्रातःस्नान करके आपको अर्घ्य दूँगा । हे रघुनन्दन ! उसे आप स्वीकार कीजिए । गंगा आदिके सब नदें, सारे तीर्थ, मेघ तथा नद आदिका जल लेकर मैं आपको अर्घ्य प्रदान कर रहा हूँ, इससे आप प्रसन्न हों ॥ ३६ । ३७ ॥ ब्रह्मा आदि देवता, समस्त नदियाँ और सब वैष्णव
६७६ आनन्दरामायणे [ सर्ग १०
ऋषभः पापिनां शास्ता त्वं नृपं समदर्शनः । गृहाणार्थ्यं मया दत्तं यथोक्तफलदो भव ॥३९॥
इति चार्घ्यं समर्प्याथ पश्चात्स्नानं समाचरेत् । वाससी परिधायाथ कुर्यात् कर्माणि सर्वशः ॥४०॥
जानकीकांतमभ्यर्च्य प्रसूनैर्मधुसंभवैः । श्रुत्वा रामकथां दिव्यामेतन्मासप्रशंसिनीम् ॥४१॥
कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो मोक्षमवाप्नुयात् । चैत्रे यः कांस्यभोजी हि तथा चाश्रुतसत्कथः ॥४२॥
न स्नानञ्चाप्यदत्ता च नारकानेव विंदति । यथा माघः प्रयागे हि स्नानतः पुण्यमिच्छताम्॥४३॥
कार्तिकोऽपि यथा काश्यां पञ्चगङ्गाजले स्मृतः । द्वारकायां यथा प्रोक्तो वैशाखो माधवप्रियः । ४४॥
अयोध्यायां रामतीर्थे तथा चैत्रे प्रकीर्तितः । प्रयागे मासमात्रेण यत्फलं प्राप्यते नरैः ॥४५॥
अयोध्यायां रामतीर्थे सकृत्स्नानेन तत्फलम् । वैशाखद्वादशभवं पुण्यं यद्गोमतीजले ॥४६॥
तत्पुण्यं सरयूतोयेऽयोध्यायां प्राप्यते नरैः । चैत्रे मयि त्रिभिः स्नानै रामतीर्थे न संशयः ॥४७॥
कार्तिके पंचगङ्गायां यैः स्नां द्वादशाब्दकम् । अयोध्यायां रामतीर्थे चैत्रे पक्षेण तत्फलम् ॥४८॥
अयोध्या दुर्लभा लोके नराणां पापकारिणाम् । तावद्गर्जन्ति पापानि यावद्दृष्टा न सा पुरी ॥४९॥
अयोध्याया यदाऽभावस्तदा रामकृतानि च । जगन्त्यां यानि तीर्थानि तत्र स्नानं विधीयताम्५०॥
यत्रापोध्यापुरी नास्ति स्नानार्थे सरयूर्न च । रामतीर्थं न यत्रास्ति तदा तीर्थेषु कारयेत् ॥५१॥
तैलाभ्यंगं दिवास्वापस्तथा वै कांस्यभोजनम् । खट्वानिद्रा गृहे स्नानं निषिद्धस्य च भक्षणम् ॥५२॥
चैत्रे तु वर्जयेदेतौ द्विरुक्तं नक्तभोजनम् । चैत्रे माघे तु मध्याह्ने श्रान्तानां च द्विजन्मनाम् ॥५३॥
पादावनेजनं कुर्यात्सुव्रतं तु व्रतोत्तमम् । मार्गेऽध्वगानां यो मर्त्यः प्रपादानं च चैत्रके ॥५४।
ऋषि मेरे इस अर्घ्यदानको ग्रहण करते हुए प्रसन्न हों । ३८ । हे पाषियोंपर शासन करनेवाले यमदेवता ! आप समदर्शी हैं । मेरे इस अर्घ्यदानको ग्रहण करिए और यथोचित फल दीजिए । ३९ । इस तरह अर्घ्य समर्पण करनेके अनन्तर स्नान करे । तदनन्तर कपडे बदलकर और कोई काम करना चाहिए । ४० ॥ इसके बाद वसन्त ऋतुमें उत्पन्न फूलोंसे जानकीकान्तका पूजन करे और चैत्रमासकी प्रशंसा करनेवाली कथाएं सुने । ४१ ॥ ऐसा करनेसे करोड़ों जन्मके एकत्रित पातक नष्ट हो जाते हैं। जो मनुष्य चैत्रमासमें काँसेके पात्रमें भोजन करता है और मन्दो अञ्छा कथाने नहीं सुनता, न किसी पवित्र तीर्थमें स्नान करता है और न दान ही देता है, उसे नरकके सिवाय और किसी गतिकी प्राप्ति नहीं होती । जिस तरह कि पुण्यप्राप्तिके लिए लोग माघमासमें प्रयागस्नान करते हैं ; ४२ ॥ ४३ ॥ जैसे कात्तिकमासमें काशीकी पञ्चगङ्गामें स्नान करते हैं, वैसे वैशाखमासमें द्वारकाजीमें स्नान करते हैं, उसी तरह रामभक्तोंको चाहिए कि चैत्रमासमें अयोध्या-स्नान अवश्य करें । एक महीना प्रयागमें स्नान करनेसे जो फल प्राप्त होता है. वही फल अयोध्याके रामतीर्थमें केवल एक बारके स्नानसे मिल जाता है। बारह बार वैशाखमासमें द्वारकाकी गोमती नदीमें स्नान करनेसे जो फल मिलता है, वही फल अयोध्याके सरयूजलमें स्नान करनेसे प्राप्त होता है। किन्तु यह फल तब मिलता है, जब चैत्र मासमें तीन बार रामतीर्थम स्नान किया जाय ॥ ४४-४७ ॥ बारह बरस तक कात्तिकमें काशीकी पञ्चगङ्गामें स्नान करनेसे जो फल प्राप्त होता है, वही फल केवल एक पखतक अयोध्या-की सरयूजीमें स्नान करनेसे प्राप्त होता है । ४८ ॥ पापियोंके लिए अयोध्या दुर्लभ तीर्थ है; पापगण तभी तक गर्जन करते हैं, जबतक प्राणी अयोध्यापुरीका दर्शन नहीं कर लेता । ४९ । यदि किसी शावक फलकी अयोध्या प्राप्त न हो सके तो रामचन्द्रज ने जिन तीर्थोंका निर्माण किया हो वहाँपर स्नान करे ॥ ५० ॥ जहाँ कि न अयोध्या है, न सरयूजी हैं और न कोई रामतीर्थ ही है। वहाँ जो कोई भी तीर्थ हो, उसीमें स्नान कर ले ॥ ५१ ॥ तेल लगाना, दिनमें सोना, कांस्यपात्रमें भोजन करना, चारपाईपर सोना, घरमें स्नान करना, किसी प्रकारका निषिद्ध भोजन, रात्रिके समय भोजन तथा दिनमें दो बार भोजन इन आठ बातोंको चैत्रमासमें छोड़ देना चाहिए । चैत्रमासमें जो प्राणी दोपहरके समय थके हुए ब्राह्मणोंके पैर धोता है, वह मानो सर्वोत्तम व्रत करता है। जो प्राणी चैत्रमासमें राह चलनेवालोंको जल पिलाता है और रास्तेमें
सर्ग १०] मनोहरकाण्डम् १७७
सर्ग १०] मनोहरकाण्डम् १७७
मार्गे छायां तु यः कुर्यान्म स्वर्गे च मदायते । मल्लिं मल्लारकां वाऽय यों लाथ मिच्छति ।५५। व्यजनं व्यजनाकांक्षी दानमेतत्तु चैत्रके।
जलं छत्रं तु व्यजनं दानं मीने विशिष्यते । चैत्रे मासे तु सम्प्राप्ते ब्राह्मणाम् कुसुमोत्करे ।५६। अल्पोदकद्रुमं तु चानको भुवि जायते । चैत्रे देयं जलं चान्नं तथा शय्या मनोरमा ।५७। आदर्शदानं ताम्बूलगुडदानं प्रकारयेत् । गोधूममुद्गयोर्दानं दानं दध्यादनस्य च ।५८। घृतयुक्तं कांस्यपात्रं दानमित्युत्तमस्य च । तथा श्रीफलदानं च दानं चाम्रफलस्य च ।५९। सूक्ष्मवस्त्रमंचकयोः पानपात्रं कमण्डलम् । यतीनां दण्डदानं वै तैलदानं मठेषु च ॥६०। जीर्णोद्धारं मठानां च घटानां करणं तथा । प्रासादकरणं चैव वापीकूपादिकं तथा ।६१। मार्गस्थानां छत्रदानं मध्याह्ने ऽतिथिपूजनम् । कमपात्रं यतीनां च पदोपानं तु शक्तितोऽपि ।६२। एतानि चैत्रमासे तु दानानि कथितानि हि । फल शाकं तु मूलं च कंदं पुष्पं तु चन्दनम् ॥६३। उशीरः शीनलं द्रव्यं कर्पूरं कस्तुरी शुभा। दीपदानं धेनुदानं गोहदानं तथा ऽमृतम् ॥६४॥ गोरसानां पृथग्दानं पवित्राह्मणभोजनम् । सुवासिनीपूजनं च रामनामप्रलेखनम् ॥६५॥ पुस्तकानां तथा दानं तथा कुङ्कुमकेशरे । जात्राफलं लवंगाश्च जातिपत्रीशशांकके ।६६। धातकीं नागरं धूपं बीजपूरं कलिंगकम् । जंबीरं पनसंबैवं कपित्थं मातुलुंगकम् ॥६७। कूष्मांडदानमार्गमञ्जनं मार्गशोधनम् । नयोशानहदानं च गजवाजिभवं तथा ।६८। एतानि चैत्रमासे तु दानानि कथितानि हि । यानि चैत्रे तु वर्ज्यानि तानि ते प्रवदाम्यहम् ॥६९॥ सर्वाणि चैव शाकानि क्षौद्रं मौर्य्याकं तथा राजमाषारुकं चापि चैत्रस्नायी प्रवर्जयेत् ।७०। परान्नं च परद्रोहं परदारागमं तथा । तीर्थेन्तानि सर्वत्रैव चैत्रस्नायी प्रवर्जयेत् ।७१॥ द्विदलं विलतैलं च तथा ऽन्नं शल्यदूषितम् । भावदुष्टं शब्ददुष्टं चैत्रस्नायी तु वर्जयेत् ॥७२॥
छायाका प्रबन्ध करता है, वह स्वर्गलोकमें जाकर बहुवैभवके द्वारा पूजित होता है इस मासमें लोगोंको चाहिए कि जो मधुर पंखा चाहता हो, उसे पंखा दे। जो छाताका इच्छुक हो, उसे छाता दे। जो पानी चाहता हो, उसे पानी पिलावे। यह दान विशेष करके चैत्रमासके लिए बड़ा ही उपयोगी है। जो मनुष्य चैत्रमास आनेपर विप्रां कुटुम्बी ब्राह्मणको जलथरा शय्या नह देनों, वह परखर घातक होता है। इसलिए चैत्रमासमे जल अन्न तथा सुन्दर शय्याका दान देना चाहिये ॥ ५२-५७ ॥ इनके अतिरिक्त दर्पणका दान, ताम्बूल और गुड़का दान, गहूं, मूंग, दही, बादाम, घास भर हुए कांस्यपात्रका दान, आँवले रसका दान, बलका दान, आमका दान, महीन कपड़े और पलंगका दान, जल पीनेका पात्र, कमण्डलु तथा संन्यासियोंके लिये दण्डदान, मठोंमं तेलका दान, मठोंका जीर्णोद्धार, घंटाघर बनवाना, मकान बनवाना, कुआँ-बावली आदि बनवाना मार्गमें चलनेवालोंके लिय छत्रदान, दोपहरके समय अतिथियांका पूजन, यतियोंका कमण्डलु-दान और गोओंको ग्रासदान व चैत्रमासके दान बतलाये गये हैं। इनके अतिरिक्त चैत्रमासमें ये दान और बतलाये गये हैं। जैसे-फल शाक, मूल, कन्द, पुष्प, चन्दन ॥ ५८-६३। खस, इसी तरह और-और ठण्डी चीजें, कपूर, कस्तूरी, दीपदान धेनुदान गोदान, घासदान, यतियों और ब्राह्मणोंका भाजनदान, सोहागिन स्त्रियोंका पूजन, रामन मका लेखन, पुस्तकदान, कुमकुम और केशरका दान, आम्रफल, लौंग, जावित्री । ६४-६६ ॥ धातकी, नागरमोथा, धूप, बीजपूर, तरबूज, उम्बीर, नींबू, कटहल, कैंथा, कूष्माण्डदान, बगीचा लगाना, रास्ता साफ करवाना, जूनेका दान, हाथ एवं घड़ेका दान, ये सब दान चैत्रमासके लिए कहे गये हैं। अब मैं तुम्हें यह बतलाता हूँ कि चैत्रमासमें किन-किन वस्तुओंका परित्याग करना चाहिए ॥ ६७-६९ ॥ चैत्रस्नान करनेवालेको सब प्रकारके शाक, मधु, कांजी एवं राजमाष आदि वस्तुओंका परित्याग कर देना चाहिए ॥ ७० ॥ दूसरेका अन्न, दूसरेसे द्रोह और दूसरी स्त्रीके साथ समागम, चैत्रस्नायी इन कामोंको सर्वदाके लिए छोड़
६७८ आनंदरामायणे [ सर्गः १०
देववेदाद्विजानां च गुरुगोत्रतिनां तथा। स्त्रीराजमहतां निंदां चैत्रस्नायी विवर्जयेत् ॥ ७३॥
माषमांसं विषं चूर्णं फले जंबीरमासम्। धान्ये मयूरिका प्रोक्ता चान्नं पर्युषितं तथा ॥७४॥
ब्रह्मचर्यमधःसुप्तिः पत्रावल्यां च भोजनम्। चतुर्थकाले भुंजीत कुर्याद्दानं सदा व्रती ॥७५॥
संवत्सरप्रतिपदि तैलमभ्यंग तु कारयेत्। चैत्रस्नायी नरोऽन्यत्र तैलाभ्यंगं न कारयेत् ॥ ७६॥
अलाबुं वापि वृंताकं कूष्मांडं पूर्तीफलम्। श्लेष्मातकं कलिंगं च कपित्थं चैव वर्जयेत् ॥७७॥
रजस्वलां त्यजेन्म्लेच्छपतितान्त्यजकैः सह। द्विजाद्विट्वेदवाह्यैश्च न वदेन्म्यर्वदा व्रती ॥७८॥
पलांडु लशुनं चैव छत्राकं गृंजनं तथा। नालिकामूलकं शिग्रुं चैत्रस्नायी विवर्जयेत् । ७९।
एभिः स्पृष्टं शपाकेश्च सूतकान्नं च वर्जयेत्। द्विपाचितं च दग्धान्नं चैत्रस्नायी विवर्जयेत् ॥८०॥
एतानि वर्जयेन्नित्यं व्रती सर्वत्र तेष्वपि। कृच्छ्राद्यं च प्रकुर्वीत स्वशक्त्या रामतुष्टये ॥८१॥
क्रमान्कूष्मांडवृंताकछत्राकं मूलकं तथा। श्रीफलं च कलिंगं च फलं धात्र्याभवं तथा ॥८२॥
नारिकेलमलाबू च पटोलं बदरीफलम्। चर्मवृन्ताककं वल्लीशाकं तुलसिजं तथा । ८३॥
शाकान्येतानि वर्ज्यानि क्रमात्प्रतिपदादिषु । धात्रीफलं रवौ तद्वद्वर्जयेन्मर्वदा गृही ।८४।
एभ्योऽन्यद्वर्जयेत्किञ्चिद्रामप्रीत्यर्थे नरः। दत्त्वा व्रतान्ते विप्राय भक्षयेत्सर्वदैव हि ॥८५॥
फाल्गुनीपौर्णमारभ्य यावच्चैत्री तु पूर्णिमा । चैत्रस्नानं तु तावद्धि नरैः कार्यं च भक्तितः ॥८६।
जयवा मनिमगो मानुर्यावत्पात्रान्तमाचरेत् । दशमीं फाल्गुनीं शुक्लां समारभ्य यथोदिताम् ।८७॥
यावच्छ्वैत्र शुक्ल दशमी तावत्स्नानं प्रफारयेत् स्नानस्यैव त्रयो भेदाः शिष्य ते समुदीरिताः ॥८८॥
चैत्रशुक्लतृतीयाया यावद्वैशाखमन्त्रता । तृतीया शुक्लभक्षस्य ह्यक्षयेति स्मृताऽथ या ॥८९॥
है । क्योंकि ये तीर्थके सब पुण्योंको नष्ट करनेवाले उत्पन्न हैं ॥ ७१ ॥ दाल, तिनका दल, कंकड़-पत्थर मिला हुआ अन्न, भावसे दूषित और बहुपर्युषित अन्नाका चैत्रस्नायी मनुष्य न खाय । ७२ ॥ देवता, वेद, ब्राह्मण, गुरुजन, गायत्री, स्त्री, राजा और अपनेसे बड़ेकी निन्दा का भी परित्याग कर देना चाहिए । ७३ ॥ प्र. थियाक, अलूका मांस, शममत्स्यका चूर्ण कञ्जम जंभार नावू, धान्यम मसूर और जूठा अन्न ये सब मांसतुल्य होते हैं, इसलिए इनको न खाय । ब्रह्मचर्य, पृथ्वीपर शयन, पत्तलमें भोजन और नौव प्रहरमें भ जन करता हुआ व्रती मनुष्य इन नियमांका बराबर पालन करे ॥७४-७५॥ केवल संवत्सरका मुख दिवाली प्रतिपदाका दिनमें तेल लगावे और किसी समय नहीं ॥ ७६ ॥ लौकी, भटा कुम्हड़ा, छोटा पपीता, लिसोढ़ा, तरबूज तथा कैथा इन वस्तुओंको न खाना चाहिए ॥७७॥ रजस्वला, चण्डाल, द्विजद्वेषी तथा वेदसे बहिष्कृत मनुष्योंसे बात भी न करे ॥७८॥ प्याज, लहशुन, छत्राक ( भुईंफोर), गाजर, मूली तथा सहिजन इन वस्तुओंको भी चैत्रस्नायी मनुष्य न खाय ॥७९॥ ऊपर बतलाये पतितों, कुत्ते तथा शौण्ड से छुए एवं सूतकके अन्नका भी परित्याग कर देना चाहिए । दोबारा पकाया और जला हुआ अन्न भी चैत्रस्नायी मनुष्य न खाय ॥ ८० ॥ ऊपर बताये चीज न खाय और अपनेसे बन पड़े तो रामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेके लिए कृच्छ्रचान्द्रायण आदि व्रत भी करे ॥ ८१ ॥ कुम्हड़ा, भंटा, भुईंफोड, मूली, बेल, तरबूज, आंवलेका फल नारियल, लौआ, परवल, बेर, चर्मवृन्ताक, बल्लीशक और तुलसी, इन्हे क्रमशः प्रतिपदा आदि तिथियोंको न खाय । उसी तरह रविवारको धात्रीफल (आंवला) न खाय ॥ ८२-८४ ॥ इनके अतिरिक्त भी रामको प्रसन्न करनेके लिए अपनी तरफसे कुछ वस्तुओंका परित्याग कर दे। किन्तु व्रतसमाप्तिके अनन्तर ब्राह्मणको उस वस्तु-का दान देकर खाय तो कोई हर्ज नही है ॥ ८५ ॥ फाल्गुनकी पूर्णिमासे लेकर चैत्रकी पूर्णिमा पर्यन्त भक्तिपूर्वक चैत्रस्नानका व्रत करना चाहिए ॥ ८६ ॥ अथवा जबतक सूर्य मीन राशिपर रहें, तबतक व्रत करता रहे फाल्गुण कृष्णपक्षकी दशमीसे लेकर चैत्रशुक्लकी दशमी तक स्नान करना चाहिए । इस तरह हे शिष्य ! इस चैत्रस्नानके भेद मैने तुमको बतलाये ॥८७।८८॥ चैत्रशुक्लकी तृतीयासे लेकर वैशाख शुक्लपक्षकी
सर्गः १०] प्रबोधकाव्यम् १७९
तावच्च शीतला गौरी स्नातव्या भूतलेऽमये । मीनाक्षीह तु नारीभिः पूजनीया च जानकी ॥९०॥ तृतीया या तु चैत्रस्य सितपक्षेऽथवा तथा । वैशाखशुक्लपक्षे या तृतीयाऽक्षय्यसंज्ञिका ॥९१॥ नारी या शीतलागौरींनैतन्नानपरायणा अन्यत्र मा करोत्वेवंनपोसिद्धिर्नान्यादिने कदा ॥९२॥ त्रिंशच्च तिथयः पुष्याश्चैत्रमासे महत्तमाः । तथापि हि विशेषोऽत्र तिथीनां वर्ण्यते मया ॥९३॥ चैत्रमासे कृष्णपक्षे पंचमी दशमी तथा । एकादशी द्वादशी च शिवरात्रिस्तथा तथा ॥९४॥ एताः शुभर्भवेत्कृष्णे महापातकनाशनाः । इदानीं चैत्रमासस्य भिक्षपक्षोद्भवाः शुभाः ॥९५॥ वर्ण्यन्ते तिथयः श्रेष्ठा नराणां हितकाम्यया । संवत्सरप्रतिपद्भारभ्य वज्रमीदिनम् ॥९६॥ यावत्ताबच्छुभाः शस्ताः स्नानदानादिकर्मणि । यत्कृतं च प्रतिपदि स्नानादानादिकं द्विज् ॥९७. द्वितीयायां च तम्परोक्तं द्विगुणं नात्र संशयः । यत्कृतं च द्वितीयायां भक्त्या स्नानादिकं वरैः ॥९८॥ द्विगुणं तत्तृतीयायां चैत्रमासे नृपोत्तम । एवं सप्तांशु तिथयः शुल्काभ्यासमर्थाः शुभाः ॥९९॥ अत्र विशेषो ज्ञातव्यो यथा क्षीरादिसुखप्रदान् । यथा क्षीरादपि प्रोक्तं दध्नस्तु नवनीतकम् ॥१००॥ नवनीताद्घृतं यद्वत्तथाऽत्र निशिनिर्णयः । चैत्रश्च मत्सु मासानां तत्र पक्षः सितो वरः ॥१०१॥ सितपक्षे च चैत्रस्य यावत्सा नवमी तिथिः । तावदेकैकशः श्रेष्ठा नराशु नवमी वरा ॥१०२॥ यस्यां जातं रामचन्द्र धर्मस्थापनणाय हि । तस्मात्सर्वार्थदा या ब्रूया कर्मणेनेकसक्षमा ।१०३। तस्यां दत्तं हुतं जप्तं यत्किञ्चिच्च कृतं शुभम् । सर्वं तदक्षयं विद्यान्नात्र कार्या विचारणा ॥१०४॥ प्रतिपद्दिनमारभ्य नवराव्रमुपोषणेत । प्रच्छं सुपुरीम्य पूज चैत्रं कारयन् ॥१०५॥ संवत्सरप्रतिपदि ध्वजाः सौधोपरि स्थिताः । दिव्यवस्त्रेण सम्बध्य मण्डिताश्च मनोरमाः ॥१०६॥
नवमीदिन या तक इस संसारमें शीतला गौरीका निशाम रहता है। इसलिए स्त्रियोंको सुखके लिए सीताताभय जाकर स्नान तथा गौरीका पूजन करना चाहिए ॥८६॥ ९०॥ चैत्रशुक्लपक्ष तृतीया तथा वैशाखशुक्लकी तृतीया ये दोनों तृतीया अक्षय्यसंज्ञक माना गया है ॥९१॥ अथवा जो लोग शीतला गौरीका व्रत कर रही हो, उसे चाहिये कि इन दोनों तिथियोंको स्नान नभ त्यागे । इतर विचार और किसी अन्य दिनमें ऐसा करना वर्जित है ॥९२॥ वैसे तो चैत्रमासकी तीसों तिथियाँ पवित्र हैं । फिर भी इनमें जो विशेषता है, उसे मैं तुमको सुनाता हूँ ॥९३॥ चैत्र कृष्णपक्षका पंचमी दशमी एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, अमावास्या, ये चैत्र कृष्णपक्षकी तिथियाँ बड़ी पवित्र और महान् पापको नाश करनेवाली कही गया है। अब मैं चैत्रके शुक्लपक्षकी शुभ तिथियोंको गिनता हूँ ॥९४॥ ९५॥ इससे मनुष्योंका बड़ा कल्याण होगा। यह मेरा दृढ़ विश्वास है। संवत्सर-प्रतिपदा (प्रतिपद्) से लेकर नवमी पर्यन्त जितनी तिथियाँ हैं, वे सब स्नान-दान और कर्मोंमें शुभ कही गई हैं। उनमें भी प्रतिपदाको स्नान-दान आदि कर्मोंका जो फल शास्त्रमें कहा गया है उससे द्वितीय द्विगुणित फलदायक होता है। द्वितीयाको जो फल कहा है, उससे तृतीयामें द्विगुणित फल होता है। इस तरह नवमी तिथि पर्यन्त सब तिथियाँ शुभ हैं। इनमें इस प्रकारका विशेषत: है कि जैसे ऊँखका रस प्रथम मीठा होकर आदिसे श्रेष्ठतर क्रममें मीठा होता है। जैसे गोसे दूध होता है, दूधसे दही तैयार होता है, दही से मक्खन निकलता है और मक्खनसे घी तैयार होता है। उसी तरह यहाँ तिथियोंका भी निर्णय होता है। पहले तो सब मासोंमें चैत्रमास ही श्रेष्ठ है। उनमें भी शुक्लपक्ष श्रेष्ठ है और शुक्लपक्षमें भी प्रतिपदासे लेकर नवमी तकका तिथियाँ श्रेष्ठ हैं। उनमें भी नवमी तिथि सर्व-प्रधान तिथि है ॥९६-१०३॥ नवमी तिथिका धर्मकी रक्षाका करनेके लिए रामका जन्म हुआ था, इसीसे यह तिथि समस्त कर्मोंको नष्ट करनेवाला माना गयी है ।१०३। उसमें जो कुछ दान दिया जाता, हवन किया जाता, तप किया जाता अथवा जो कोई भी शुभ कर्म किया जाता है, वह सब अक्षय होता है; इसमें संशय कोई करनेकी आवश्यकता नहीं है ॥१०४॥ इसलिए साधक चाहिये कि प्रतिपदा तिथिसे लेकर नौ रात्रितक उपवास करके रामचन्द्रजीका पूजन करें ॥१०५॥ संवत्सरकी प्रतिपदाको मकानके ऊपर दिव्य वस्त्र
| ६८० | आनन्दरामायणे | [ सर्ग १० |
|---|
रामजन्ममहोत्सवार्थं प्रीत्यर्थं राघवस्य च । गृहे गृहे नरैः कार्याः पूजोपाया भक्तितः ॥१०७॥
गृहे देवालये वाऽथ गोष्ठे वृन्दावने शुभे । सम्मार्जनादिकं नित्यं कार्यं चन्दनवारिभिः ॥१०८॥
ततः पाथरजेश्चैव नानोपद्यादिकानि हि । लेखनीयानि भूम्यां तु नीलपीतादिवर्णकैः ॥१०९॥
अष्टोत्तरसहस्रस्य रामतोभद्रमुत्तमम् । शतास्यं वा लिखेद्भद्रमथवाऽन्यन्मनोरमम् ॥११०॥
तस्योपरि महत् रम्यंविचित्रवर्णश्च मण्डपः । देयो द्वाराणि चत्वारि कार्याणि तोरणानि च ॥१११॥
कदलीस्तंभयुक्तानि इक्षुदण्डयुतानि च । नानावण्टाकिङ्किणीभिर्ध्वनितान्युज्ज्वलानि च ॥११२॥
रम्यादाशर्मैडिनानि विचित्राणि शुभानि च । नानाचित्रवितानैश्च मुक्ताहारैर्युतानि च ॥११३॥
तस्यां षोडशमाषैश्च प्रतिमा काञ्चनोद्भवा ॥११४॥
द्विभुजा रामचन्द्रस्य सर्वलक्षणलक्षिता । चतुरुनिर्मापश प्रतिमा रजतोद्भवा ॥११५॥
कौशल्यायाः शुभा कार्या पूज्याया मनोरमा । यथावित्तानुसारोण पूजयप्रत्यहं नरः ॥११६॥
भेरीमृदङ्गनेयैश्च गीतनृत्यादि कम्पन । नानाप्रकारनैवेद्यैरुपचारैः सुपूजयेत् ॥११७॥
प्रतिपद्दिनमारम्य यावत्तु नवमीदिनम् । रामायणं तावदेव पठनीयमिदं शुभम् ॥११८।
यद्वै वाल्मीकिना गीतं श्रवणाम्भ्रमलप्रदम् । आनन्दसञ्ज्ञकं रम्य पठनीयं मनोरमम् ॥११९।
नव काण्डानि नवभिर्दिनैश्च पठन्नरः । दिवसे दिवसे काण्डं पठनार्थं प्रयत्नतः ॥१२०॥
अथवा प्रत्यहं सर्गाः पठितव्यास्तु द्वादश शतान्येकः कदा मध्येऽधिकः सोऽपि पठेन्नरः ॥१२१॥
अष्टोत्तरशतैः सर्गे रामकीर्तनमालिका । मेरुयुक्ता पठेद्देवं रामाग्रे नवभिर्दिनैः ॥१२२॥
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । रामायणस्य पठनात्तत्फलं नवरात्रके ॥१२३॥
और यान्ना आदिके अलंकृत ध्वजाराम रामजन्मकी सूचक लगा रामको प्रसन्न करनेके लिए घर-घर स्थापित करके भक्तिपूर्वक उनका पूजन करना चाहिए । १०७ । १०८॥ घरमें, देवालयमें गोशालामें तथा तुलसीकी बगीचा-में उन दिनों चन्दनके जलका छिड़काव करना चाहिए । १०८ ॥ इसके बाद पत्थरके रंगीन नील-पीत आदि वर्णोंवाले कमल आदि बनाने चाहिए । तदनन्तर अष्टोत्तरसहस्रात्मक रामतोभद्र या शतात्मक अथवा शेष छासठको अन्य उस भद्रका रचना कर १०९ । ११० । उसके ऊपर अतिशय सुन्दर चित्र-विचित्र वर्णोंका मण्डप कराये । उस मण्डपमें चार द्वार बनाये और स्थान-स्थानपर तोरणकी स्थापना करे । १११ ॥ जहाँ-तहाँ कदली खंभ तथा इक्षुदण्ड खड़ा करें । उनपर तरह तरहके घण्टा और किङ्किणी आदि लगा दे, जिनकी मधुर ध्वनि सुनायी पड़ना रहे ॥११२॥ जहांतहां मुकुर और यन्त्र-यंत्र शीशे लगा दे विविध प्रकारके चित्र लगावे तरह तरहकी चन्दन कुकुम लगावे और मोतियोंके हार लटकावे । उसमें सुवर्णमय एवं रत्नमण्डित मंचकी रचनाकर और उसपर अरू भ्रात कल्पोद्भव स... रेशम का वस्त्र बिछावे । फिर उसपद सोरह मासेकी काञ्चनमयी प्रतिमा स्थापित करे ॥ ११३ ॥ ११४ । रामचन्द्र का यह सुवर्णमयी प्रतिमा सब सुलक्षणोंसे लक्षित होनी चाहिए। ६५० अकतया वीर्यस पत्यो रजतमा प्रतिमा कौसल्याकी बनाये और उसकी पूजा करें। जैसा अपने सामर्थ्य हो, अनु अनुसार प्रतिदिन पूजन करे ॥ ११५ ॥ ११६ । उनके सामने भेरी, मृदंग, तुरही आदि बाजा बजावे और नाच गाव । नाना प्रकारके नेवेद्यो और उपचारोंसे पूजन करे ॥ ११७ ॥ प्रतिपदा तिथिसे लेकर नवमी तिथि पर्यन्त इस आनन्दरामायणका पाठ करे । ११८॥ इसका बाल्मीकि मुनिने गान किया है। यह सुननेमें मङ्गलप्रद और सनातन है। इससे इसका पाठ आवश्यक है ॥ ११९ ॥ इसके नौ कांडोंको नौ दिनमे समाप्त करना चाहिए । पाठ करनेवालेको चाहिए कि प्रयत्नपूर्वक प्रतिदिन एक एक काण्डका पाठ करे । १२० ॥ यदि ऐसा न हो सके तो प्रतिदिन बारह सर्गोंका पाठ करे । ऐसा पाठ करनेस एक सर्ग बाकी बचेगा । उसे बीचमें किसी रोज पूरा कर देना चाहिए ॥ १२१ ॥ इस तरह अष्टोत्तरशत सर्गात्मक इस रामकीर्तन-मालिकाको नौ दिनोंमे रामचन्द्रजीके समक्ष पाठ करना चाहिए ॥ १२२ ॥ सब
सर्गः १० ] मनोहरकाण्डम् ६८१
श्लोकं वा श्लोकपादं वा यद्वाऽप्याधमक्षरम् । नवरात्रे पठिष्यन्ति चैत्रे ते मोक्षभागिनः ॥१२४॥
एवं हि प्रत्यहं कार्यं कौसल्यारामपूजनम् । मधुप्राशौ तु नारीणां तन्न कार्यं प्रपूजनम् ॥१२५॥
सपुत्रद्विजवर्गाणां विशेषान्पूजनं स्मृतम् । वस्त्रालङ्कारयुक्तं चित्रभोजनभोजनम् ॥१२६॥
एवं कृत्वा विधिं सर्वं नवम्यां च विसर्जनम् । पूजयित्वा रामचन्द्रं वाहनाङ्कसुनाटकम् ॥१२७॥
भेरीमृदङ्गघोषैश्च तूर्यदुन्दुभिनिःस्वनैः । वारस्त्रीणांनृत्यैश्च गायकानां च गायनैः ॥१२८॥
एवं नानामहोत्साहैर्दिनेन सहतोषितम् । चामरैर्वीज्यमानं च पुष्पके संस्थितं परम् ॥१२९॥
रामोद्यानिकं नीत्वा रथात्समुत्तरेत्ततः । स्नापयेद्रघुवीरं हि पुण्यतोयैरनेकशः परम् ॥१३०॥
रुद्रसूक्तैर्विष्णुसूक्तैः सहस्रैर्नामभिस्तु वा । मांगल्यद्रव्यमिश्रैश्चैवैक्षमाध्वीकमिक्षयेत् ॥१३१॥
कांगस्यवरद्रव्यैश्च युक्तं तन्मंगलाभिधम् । प्रोच्यते मङ्गलस्नानं सर्वक्षेत्रे दुर्लभं नृणाम् ॥१३२॥
तत्स्थानमुक्तीर्थं तु तीर्थमध्ये विनिक्षिपेत् । तत्र सर्वजनैः शीघ्रं स्नाप्तव्यं तदनन्तरम् ॥१३३॥
सहस्रामृतस्नानैर्यत्फलं प्राप्यते नरैः । तत्फलं रामचन्द्रस्य मङ्गलस्नानकारणात् ॥१३४॥
पुष्करादिषु तीर्थेषु गङ्गाद्यासु मनिन्सु च । प्राप्यते यत्फलं स्नानात्तन्मङ्गलात्प्लुत्य लब्धयेत् ॥१३५॥
एवं रामं तु संस्नाप्य सीतापृक्तं प्रपूज्य च । पुनः पूर्वोक्तवाद्यादि मङ्गलेनानयेद्गृहम् ॥१३६॥
गृहे रामं पुनः पूज्य समाप्यनकृतं वरम् । पारायणं समाप्त्यर्थं पुस्तकं पूजयेच्छुभम् ॥१३७॥
नानोत्सवैर्दिने नीत्वा कार्यं जागरण निशि । दशम्यां प्रातरुत्थाय भोजयित्वा द्विजान् बहून् ॥१३८॥
पूजयित्वा पुनः सर्वं गुरवे तन्निवेदयेत् । ततः स्वयं सुहृन्मित्रैः कृतभोजनमुत्सवम् ॥१३९॥
एवं व्रतं समाख्यातं चैत्रस्य नवरात्रके । अतस्तन्नवरात्रे हि श्रेष्ठं चैत्रं महत्तमम् ॥१४०॥
नवरात्रेष्वपि सा रामनवमी परमार्थदा । तन्ममात्रा विधिवन्मान्या चैत्रमासे शुभप्रदा ॥१४१॥
तीर्थोंमें और सब दानोंमें जो पुण्य है, वह फल नवरात्रमें इस रामायणका फल करनेमें है ॥ १२३ ॥ नवरात्रमें जो लोग एक श्लोक अथवा श्लोकके एक चरणका भी पाठ करेंगे, वे मोक्षके भागी होंगे ॥१२४॥ इस तरह प्रतिदिन कौसल्या और रामका पूजन करना चाहिए । उन समय पुत्रवान् स्त्रीके पूजनका विधान है ॥ १२५ ॥ इस सब परस्पर पुत्रवान् ब्राह्मणोंके भी पूजनका विधान मङ्गल माना गया है । पूजनके बाद उन विविधप्रकारके वस्त्र, अलङ्कार और तरह तरहके भोजन दे ॥ १२६ ॥ इस विधिसे नवरात्रका विसर्जनकर नवमः तिथिको वाहनपर आरूढ रामका पूजन करके भेरी, मृदंग, शहनाई, दुन्दुभी आदिके गम्भीर निनाद, गणिकाओंके नृत्य, गायकोंके गायन आदि नाना प्रकारके उत्साहसहित सुन्दर छत्रसे सुशोभित, चमरसे अलंकृत, पुष्पक विमानपर आरूढ रामचन्द्रजीको रामतीर्थपर ले जाकर रथपरसे चढ़ा तथा पवित्र जलसे स्नान करावे ॥ १२७-१३० ॥ स्नान कराते समय रुद्रसूक्त, विष्णुसूक्त अथवा सहस्रनामावलिका पाठ कराया जाय । पहले ही जलमें विविध प्रकारके मङ्गलमय द्रव्य मिला ले ॥ १३१ ॥ इस तरह मङ्गलद्रव्य मिले जलसे रचित कटोरेको मङ्गलस्नान कहते हैं । यह केवलमात्र किया जाता है और बडी कठिनतासे लोगोंको ऐसा सुयोग प्राप्त होता है ॥ १३२ ॥ उस स्नानके पश्चात्सुखो रित्तो व संडे डाल दे और पूज्यके जितन लोग सम्मिलित हुए हों, वे सब उस तीर्थमें जाकर स्नान करें । तभी प्राणोंका मङ्गलस्नानका फल प्राप्त होता है ।। १३३ ।। १३४ ॥ पुष्कर आदि तीर्थों तथा गङ्गा आदि नदियोंमें स्नान करनेसे जो फल मिलता है, वह फल मङ्गलस्नान करनेवालेको प्राप्त होता है ॥ १३५ ॥ इस तरह सीता समेत रामको स्नान कराकर उनकी पूजा करे और पूर्वोक्त बाजे गाजेके साथ फिर उन्हें अपने घर ले जावे ॥ १३६ ॥ घरपर रामको लाकर उनकी पूजा करे । तदनन्तर आनन्दरामायणका पारायण समाप्त करके पुस्तककी पूजा करे ॥ १३७ ॥ नाना प्रकारके उत्सव मनाता हुआ दिन बितावे और रात-भर जागरण करे । दशमीको सबेरे उठे और निष्ठापूर्वक मिलकर बहुतसे ब्राह्मणोंको भोजन करावे ॥ १३८ ॥ इसके बाद गुरुकी पूजा करके उन्हें सब वस्तुयें दान दे । तत्पश्चात् सम्बन्धियों और मित्रोंके साथ स्वयं भोजन करे ॥ १३९ ॥ चैत्रके नवरात्रमें इस तरह व्रत करनेका विधान बतलाया गया है । इसीलिए लोगोंने चैत्रके
६८२ आनन्दरामायणे [ सर्गः १०
अतः परं प्रवक्ष्यामि चैत्रोद्यापनकं विधिम् । यत्कृत्वा सफलं सर्वं चैत्रस्नानं तु जायते ॥१४२॥
चैत्रे मासि सिते पक्षे या चैकादशी तिथिः । सर्वासु तिथिषु श्रेष्ठा चोपोष्या व्रतकाङ्गिभिः ॥१४३॥
श्रेष्ठा सा द्वादशी ज्ञेया यस्यां तु यमपूजनम् कार्यं दध्योदनं दत्त्वा जलकुंभः प्रदीयताम् ॥१४४॥
तिस्रश्च तिथयः श्रेष्ठाश्चैत्रे मासि महत्ससाः । त्रयोदशी तथाभूता पौर्णमासी तथैव च ॥१४५॥
यासु स्नानञ्च दानं च सर्ववाञ्छितदायकम् । येनै स्नानं चैत्रमासे न स्नातं नवरात्रके । १४६॥
तैस्तु चांत्यादिने स्नात्वा चैत्रस्नानफलम्भजेत् । तासु श्रेष्ठा पूर्णिमा हि सर्वपातकनाशिनी ॥१४७।
तस्यामुद्यापनं प्रोक्तं चैत्रस्नानफल प्रये । उपोष्य च चतुर्दश्यां पूर्ववन्मण्डपादिकम् ॥१४८।
कृत्वा तस्मिन् धान्यराशीं कलशं वारिपूरितम् । स्थापयित्वा तदुपरि हेमपात्रं सुविस्तृतम् ॥१४९॥
पंचरत्नयुतं स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादयेच्च तत् । तस्मिन्सीतायुतं रामं सौवर्णे विधिपूर्वकम् ॥१५०॥
भ्रातृभिर्वायुपुत्रेण सुग्रीवेण समन्वितम् । विभीषणाङ्गदाभ्यां तु जांबवन्महिते तथा । १५१।
पूजयेद्देवदेवेशं परं गुरुनुलया । उपचारैः षोडशभिर्नानाभक्ष्यसमन्वितैः । १५२॥
रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यादिमङ्गलैः । ततस्तु पौर्णमाश्यां च सपत्नीकान् द्विजोत्तमान् । १५३॥
त्रिंशन्मितानथैकं वा स्वशक्त्या वा निमन्त्रयेत् । ततस्तान् भोजयेद्विप्रांन्नानाभक्ष्यान्नादिना व्रती ॥१५४।
अतो देवा इति ह्यर्चा जुहुयात्तिलसर्पिषा । प्रीणयेद् देवदेवेशं देवांश्च पृथक् पृथक् ॥१५५॥
दक्षिणां च यथाशक्त्या प्रदद्याच्च ततो नमेत् पुनर्देवं समभ्यर्च्य देवांश्च तुलसीं तथा ॥१५६॥
ततो गां कपिलां तत्र पूजयेद्विधिना व्रती । गुरुञ्चतोपयेद्वार वस्त्रालङ्कारमण्डनैः । १५७॥
सपत्नीकं समभ्यर्च्य ततो विप्रान् क्षमापयेत् । युष्मत्प्रसादाद्देवशः सुप्रसन्नोऽस्तु वै मम ॥१५८॥
नवरात्रको बहुत ही श्रेष्ठ माना है। १४०॥ नवरात्रमं तो रामनवम्या परमाह्लाददायिनी है इसके समान शुभव्रद तिथि चैत्रमास भरमे कोई भी नहीं है ॥ १४१॥ इसके अनन्तर चैत्रके उस उद्यापनका विधान बतलाते हैं, जिसके करनेसे चैत्रस्नान सफल हो जाता है ॥ १४२॥ चैत्रमासके शुक्लपक्षमें जो एकादशी पड़ती है, वह सब तिथियोंमें श्रेष्ठ होती है। इसलिए चैत्रव्रत करनेवालोंको यह एकादशीव्रत अवश्य करना चाहिए । १४३। इसी तरह चैत्र शुक्लपक्षकी द्वादशी भी श्रेष्ठ है। इस रोज दही-भातस यमका पूजन करके जलसे पूर्ण घड़ेका दान करना चाहिए ॥ १४४॥ चैत्रमास भरमें तीन तिथियाँ श्रेष्ठ हैं। जैसे-द्वादशी, त्रयोदशी और पूर्णिमा ॥ १४५॥ इनमें स्नान-दान करनेसे ये तिथियाँ सब कामनाओंको पूर्ण करती हैं। जिसने चैत्रस्नान नहीं किया और जो नवरात्रस्नान भी नहीं कर पाया, वह अन्तिम दिन अर्थात् पूर्णिमाको स्नान करके चैत्रस्नानका फल प्राप्त कर लेता है। क्योंकि चैत्र भरकी सब तिथियोंमें पूर्णिमा तिथि श्रेष्ठ है और सब पातकोंको नष्ट करती है । १४६ ॥ १४७॥ अतः चैत्रस्नानका फल पानेके लिए इस पूर्णिमामें ही उद्यापन करना चाहिए। इसका विधान यह है कि चतुर्दशीको उपवास करके पूर्ववत् मण्डप आदि बनावे और उसमें धान्यराशि तथा वारिपूर्ण कलश रखकर उसके ऊपर एक बड़ासा स्वर्णपात्र रक्खे ॥ १४८ । १४९ ॥ उसमे पंचरत्न डालकर वस्त्रस ढक दे। तदनन्तर सीता, लक्ष्मण आदि भ्राताओं, हनुमान्जी, सुग्रीव, विभीषण, अङ्गद तथा जाम्बवान् सहित रामकी सुवर्णमयी प्रतिमा स्थापित करके गुरुकी आज्ञासे वेष वशेण रामकी षोडश उपचारों एवं विविध भक्ष्य पदार्थोंस पूजन करे ॥ १५०-१५२॥ रात्रि भर जागरण करता हुआ गावे-बजावे और सवेरे हाथ सपत्नीक ब्राह्मणों अथवा जैसा सामर्थ्य हो उसके अनुसार ब्राह्मणोंको बुलाकर खीर-पूरी आदि भोजन करावे ॥ १५३ । १५४॥ इसके बाद 'अतो देवा' इस मन्त्रके द्वारा तिल और घीसे हवन करे। इस हवनसे देवदेव राम तथा अन्यान्य देषत ओंको प्रसन्न किया जाता है ।॥ १५५॥ यह सब करनेके बाद ब्राह्मणोंको यथाशक्ति दक्षिणा देकर प्रणाम करे। फिर समस्त देवताओं तथा तुलसी देवीक फिरस पूजन करके विधिपूर्वक कपिला गौका पूजन करे और नाना प्रकारके वस्त्र-आभूषण देकर बनके उपदेश सपत्नीक गुरुकी पूजा कर ॥ १५६ ॥ १५७॥ यह सब करनेके बाद ब्राह्मणोंसे क्षमाप्रार्थना करता हुआ
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ५८३
अतादस्माच्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया । तत्सर्वं नाशमायातु स्थिरा मे चास्तु संततिः ॥ १५९॥
मनोरथास्तु सफलाः संतु नित्यं ममार्चनात् । देहांते वैष्णवं स्थानं मम चास्त्वतिदुर्लभम् ॥ १६०॥
इति क्षमाप्य तान् विप्रान् प्रसाद्य च विसर्जयेत् । तामर्चां गुरवे दद्याद्रत्नपुष्कां सदा व्रती ॥ १६१॥
ततः सुहृत्प्रियैर्युक्तः स्वयं भुंजीत भक्तिमान् । एवमुद्यापनविधिंश्चैत्रस्नानफलाप्तये ॥ १६२॥
सविस्तरश्च कर्तव्यश्चैत्रस्नानपरायणैः । एवं यः कुरुते सम्यक् चैत्रस्नानव्रतं नरः ॥ १६३॥
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो विष्णुमायुज्यमाप्नुयात् । सर्वव्रतैः सर्वतीर्थैः सर्वदानैश्च यत्फलम् ॥१६४॥
तत्कोटिगुणितं पुण्यं सम्यगस्य विधानतः । देहस्थितानि पापानि नाशमायांति तद्भयात् ॥१६५॥
क्व यास्यामो वदंत्येवं यच्चैत्रव्रतकृन्नरः । तस्मादवश्यमेवैतच्चैत्रस्नानं समाचरेत् ॥१६६॥
श्रीचैत्रव्रतकथनं पठन्ति भक्त्या ये वै तद्द्विजयतिवैष्णवान्वदिभिः ।
ते सम्यक् व्रतकरणात् फलं लभन्ते तत्सर्वं कलुषविनाशनं लभन्ते ॥ १६७॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये मनोहरकांडे
आदिकाव्ये चैत्रमहिमवर्णनं नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥
एकादशः सर्गः
( चैत्रस्नानस्य माहात्म्य )
विष्णुदास उवाच
किमर्थं सर्वमासेषु चैत्रमासः स्मृतो वरः । तत्कारणं वदस्वाद्य गुरो संतोषहेतवे ॥ १ ॥
श्रीरामदास उवाच
शृणु शिष्य महाबुद्धे सम्यक् पृष्टं त्वया मम । ब्रह्मप्रार्थनया विष्णुर्र्यदा भूम्यां द्विजोत्तम ॥ २ ॥
अयोध्यापालकस्याथ राज्ञो दशरथस्य हि । कौसल्यायास्तु भार्याया जठरान्निर्गतो बहिः ॥ ३ ॥
कहे कि आप लोगोंकी कृपासे देवेश रामभद्रजी हमपर सदा प्रसन्न रहें ॥ १५८ ॥ मैंने सात जन्म तक जो पाप किये हों, वे इस व्रतसे नष्ट होजायँ और मेरी सन्तति स्थायी हो ॥ १५९ ॥ इस पूजनके प्रभावसे मेरे सब मनोरथ सफल हों और देहान्त होनेपर हम अतिशय दुर्लभ वैकुण्ठ धाम प्राप्त हो ॥ १६० ॥ इस तरह क्षमायाचना करके उन ब्राह्मणोंको प्रसन्न करता हुआ विदा करे और रत्न तथा प्रतिमा समेत पूजनकी सब वस्तुयें गुरुको दान दे दे ॥ १६१ ॥ इसके बाद नातेदारों और मित्रोंके साथ भोजन करे। इस तरह चैत्रमासका फल प्राप्त करनेके लिए उद्यापन करनेका विधान है ॥ १६२ ॥ जो लोग चैत्रमासके व्रतमें लगे हों, उन्हें विस्तारसे यह उद्यापन करना चाहिए । जो मनुष्य अच्छी तरह चैत्रस्नानका व्रत करता है, वह सब पातकोंसे छूटकर विष्णुभगवान्की सायुज्य मुक्ति प्राप्त करता है। समस्त व्रतों, सब तीर्थों और समस्त दानोंसे जो फल प्राप्त होता है, उसका करोड़ोंगुना अधिक फल इस चैत्रमासके व्रतसे प्राप्त होता है। इसके भयसे चैत्रव्रतीके देहमें रहनेवाले समस्त पातक नष्ट हो जाते हैं। वे पाप कहते हैं कि अब हम कहाँ जायें ? अतः चैत्रव्रत करनेवाले मनुष्यको चैत्रस्नान अवश्य करना चाहिए । १६३-१६६ ॥ जो लोग इस चैत्रव्रतकी कथाको पढ़ते या विप्र तथा संन्यासी वैष्णवोंको सुनाते हैं, वे अच्छी तरह व्रत करनेका फल पाते हैं और उनके समस्त पातक नष्ट हो जाते हैं ॥ १६७ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत 'ज्योत्स्ना'-भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
विष्णुदास बोले—हे गुरुदेव ! सब मासोंमें यह चैत्रमास क्यों श्रेष्ठ माना गया है ? सो मेरे सन्तोषके लिए कहिए ॥ १ ॥ श्रीरामदासने कहा-हे महाबुद्धिमान् शिष्य ! तुमने बहुत ही अच्छा प्रश्न किया है। मैं
45
३८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १२
चैत्रे मासि सिते पक्षे नवम्यां परमे दिने । पुनर्वस्वृक्षसंयुक्त प्रोच्चस्थे ग्रहपंचके ॥ ४ ॥
मध्याह्ने प्रकटो जातः श्रीरामो राजसद्मनि । आनन्दश्च तदा जातः सर्वत्र जगतीतले ॥ ५ ॥
देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः शुभावपत् । राजसद्मनि वाद्यानां संघा नेदुः पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥
ननृतुर्वारनार्यश्च जगुर्गीतं मनोरमम् । तदा सर्वं हि भूमिस्या जना द्रष्टुं शिशुं शुभम् ॥ ७ ॥
प्रययुर्नृपजं बालं दृष्ट्वा मुदमवाप्नुयुः । नानाविमानमारूढा दिवि देवाः सवासवाः । ८ ॥
मिलित्वा राघवं द्रष्टुं कौसल्याजठरोद्भवम् । ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्य्यश्च देवेंद्रोऽदितिसुताः शुभाः । ९ ॥
उत्सवान् विदधुः सर्वं तदा श्रीरामजन्मनि । एवमुत्साहसमये देवा हर्षाद्दिवि स्थिताः । १० ॥
नमस्कृत्य रामचन्द्रं तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः । प्रोचुस्तदा सुराः सर्वे हर्षाहर्षं रघूत्तमम् ॥ ११ ॥
अद्य धन्या वयं देव मुक्ताश्चासुरजद्भयात् । यन्निमित्तं त्वया देव ह्यवतारः कृतो भुवि , १२॥
अस्माकं हर्षकालोऽयं नैवदेव कृपानिधे । तस्मादयं सदा पुण्यः श्रेष्ठः कालो भविष्यति ॥१३॥
त्वं चाप्यंगीकुरुष्व द्य देह्यस्मै सुवहून् वरान् इति तेषां वचः श्रुत्वा देवानां राघवः शुभम् ॥ १४।
तुतोष नितरां तेषु वरंदेषु भगवान्हरिः ।
श्रीराम उवाच
सम्यक् प्रोक्तं सुराः सर्वे त्रैलोक्योपकारकम् १५।
भवद्भिः प्रार्थितोऽहं तु हर्षकाले महत्समे । शृणुध्वं वचनं मेऽद्य यद्वषांत्प्रोच्यते मया ।। १६ ।।
सर्वषामेव मासानां श्रेष्ठोऽयं भविष्यति । वैशाखात्कात्तिकः श्रेष्ठः कार्त्तिकान्माघ एव च । १७।
माधमासादथाद्य चैत्रमासो भविष्यति । चैत्रमासे कृतं दत्तं हुतं स्नातं विचितितम् । १८ ॥
सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमयोध्यायां विशेषतः । यत्पुण्यञ्च समेधेन यद्गोमेधेन वै फलम् ॥ १९।
यत्फलं सोमयागेन तच्चैत्रे स्नानमात्रतः । सूर्य्यग्रहे कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यः स्नानदानतः । २० ।
उसका उत्तर देता हूँ सुनो-॥ २ । अयोध्या नगरीक पालक महाराज दशरथकी रानी कौमल्याके उदरसे चैत्रमासके शुक्लपक्षको नवमी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्रमे जब कि पांच ग्रह केंच स्थानमे वैठे थे, तव मध्याह के समय अयोध्या दशरथक घरम श्रीरामचन्द्रजी अवतरे । उस समय जगततलमें सर्वत्र आनन्द छा गया ॥३-५॥
देवताभान दुन्दुभियां बजायी और पुष्पवृष्टि की । राजाके महलोंमें अलग-अलग विविध प्रकारके बाजे बजे ॥ ६ ॥ वेश्याय नाचन और गाने लगीं उस समय पृथ्वीमण्डलके प्रमुख मनुष्य उस बच्चेको देखनेके लिए आये और उस देख देखकर बड़ प्रसन्न हुए । उसो तरह नाना प्रकारके विमानोपर चढ़-चढ़कर इन्द्र आदि देवता भी एकत्र होकर कौसल्याके गभस उत्पन्न रामको देखनेके लिए आये । उस समय ब्रह्मा, रुद्र, सूर्य तथा देवेन्द्र आदि देवताओने श्रीरामचन्द्रजीके जन्मक उपलक्ष्यमे विविध उत्सव किये । इस तरह उत्साहके समय आकाशमे विद्यमान दबला रामको प्रणाम करके ना। प्रकारके स्तोत्रोंसे स्तुति कर रहे थे । समय पाकर देवतालोंने रामसे कहा- । ७-११ ॥ हे देव ! अज हम लोग धन्य हैं । अब हम लोग राक्षसोंके भयसे मुक्त हो गये । क्योंकि इसीलिए आपने अवतार लिया है ॥ १२ ॥ हे देव ! हे कृपानिधे ! यह हम लोगोंके लिए महान् हर्षका समय है । इसीके कारण यह पवित्र समय सर्वश्रेष्ठ माना जायगा ॥ १३ ॥ आप भी इस बातको अङ्गीकार करते हुए इस समयको बहुतसे वरदान दीजिए । उनकी ऐसी बात सुनकर भगवान् रामचन्द्रजी उन-पर बहुत प्रसन्न हुए और कहा-हे देवताओ ! आपलोगोंने बड़ी अच्छी बात कही है और तीनो लोकोंके उपकार करनेवाले विविध स्तोत्रोंसे स्तुति की है। इससे मै बहुत प्रसन्न होकर कहता हूँ । १४-१६ ॥ यह मास सब मासोंमें श्रेष्ठ होगा । वैशाखसे कार्तिक श्रेष्ठ है, कार्तिकस माघ श्रेष्ठ है और माघस भी यह चैत्रमाह श्रेष्ठ होगा । इस मासमें किया हुआ दान, हवन, स्नान और ध्यान यह सब कर्म करोड़गुना फल देगा और अयोध्यामे तो उससे भी विशेष फल प्राप्त होगा जो फल अश्वमेधसे होता है, जो फल गोमेधसे होता है
६८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १२
चैत्रे मासि सिते पक्षे नवम्यां परमे दिने । पुनर्वस्वर्क्षसंयुक्त प्रोच्चस्थे ग्रहपंचके ॥ ४ ॥ मध्याह्ने प्रकटो जातः श्रीरामो राजसद्मनि । आनन्दश्च तदा जातः सर्वत्र जगतस्तले ॥ ५ ॥ देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः शुभावपत् । राजसद्मनि वाद्यानां संघा नेदुः पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥ ननृतुर्वारनार्यश्च जगुर्गीतं मनोरमम् । तदा सर्वं हि भूमिस्या जना द्रष्टुं शिशुं शुभम् ॥ ७ ॥ अययुर्नृपजं बालं दृष्ट्वा मुदमवाप्नुयुः । नानाविमानमारूढा दिवि देवाः सवासवाः ॥ ८ ॥ मिलित्वा राघवं द्रष्टुं कौसल्याजठरोद्भवम् । ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्यश्च देवेंद्रायसुराः शुभाः । ९ ॥ उत्सवान् विदधुः सर्वं तदा श्रीरामजन्मनि । एवमुत्साहसमये देवा हर्षाद्दिवि स्थिताः ॥ १०॥ नमस्कृत्या रामचंद्रं तुष्टुवुविविधैः स्तवैः । प्रोचुस्तदा सुराः सर्वे हर्षार्हं रघूत्तमम् ॥ ११॥ अद्य धन्या वयं देव मुक्ताश्चासुरजाद्भयात् । यन्निमित्तं त्वया देव ह्यवतारः कृतो भुवि ॥ १२॥ अस्माकं हर्षकालोऽयं नैवदेव कृपानिधे । तस्मादयं मदा पुण्यः श्रेष्ठः कालो भविष्यति ॥ १३॥ त्वं चाप्यंगीकुरुष्व ह्य देह्यस्मै सुवहून् वरान् इति तेषां वचः श्रुत्वा देवानां राघवः शुभम् ॥ १४॥ तुतोष नितरां तेषु वरेषु भगवान्हरिः । श्रीराम उवाच सम्यक् प्रोक्तं सुराः सर्वे त्रैलोक्योपकारकम् १५ । भवद्भिः प्रार्थितोऽहं तु हर्षकाले महत्समे । शृणुध्वं वचनं मेऽद्य यत्पर्वांप्रोच्यते मया ॥ १६॥ सर्वषामेव मासानां श्रेष्ठोऽयं भविष्यति । वैशाखात्कात्तिकः श्रेष्ठः कार्तिकात्माघ एव च ॥ १७॥ माधमासादथावाय चैत्रमासो भविष्यति । चैत्रमासे कृतं दत्तं हुतं स्नातं त्रिवितिनम् । १८॥ सर्वं कोटिगुणं प्रो क्तमयोध्यायां विशेषतः । यत्प्प्लवाश्व समेधेन यद्गोमेधेन वै फलम् ॥ १९ । यत्फलं सोमयागेन तच्चैत्रे स्नानमात्रतः । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यः स्नानदानतः ॥ २०।
उसका उत्तर देता हूँ सुनो-॥ २ । अयोध्या नगरीके पालक महाराज दशरथकी रानी कौसल्याके उदरसे चैत्रमासके शुक्लपक्षकी नवमी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्रमें जब कि पाँच ग्रह ऊंच स्थानमें बैठे थे, तब मध्याह्नके समय अवधेश दशरथके घरमें श्रीरामचन्द्रजी अवतरे । उस समय जगततलमें सर्वत्र आनन्द छा गया ॥ ३-५॥ देवताओने दुन्दुभियां बजायीं और पुष्पवृष्टि की । राजाके महलोंमें अलग-अलग विविध प्रकारके बाजे बजे ॥ ६ ॥ वेश्याय नाचन और गाने लगीं उस समय पृथ्वीमण्डलके प्रमुख मनुष्य उस बच्चेको देखनके लिए आये और उस देख देखकर बड़ प्रसन्न हुए । उसी तरह नाना प्रकारके विमानोंपर चढ़-चढ़कर इन्द्र आदि देवता भी एकत्र होकर कौसल्याके गर्भस उत्पन्न रामको देखनके लिए आये । उस समय ब्रह्मा, रुद्र, सूर्य तथा देवेन्द्र आदि देवताओंने श्रीरामचन्द्रजीके जन्मक उपलक्ष्यमे विविध उत्सव किये । इस तरह उत्साहके समय आकाशमे विद्यमान दयता रामको प्रणाम करके नाना प्रकारके स्तोत्रोंसे स्तुति कर रहे थे । समय पाकर देवताओने रामसे कहा- । ७-११॥ हे देव ! आज हम लोग धन्य हैं। अब हम लोग राक्षसोंके भयसे मुक्त हो गये । क्योंकि इसीलिए आपने अवतार लिया है ॥ १२ ॥ हे देव ! हे कृपानिधे ! यह हम लोगोंके लिए महान् हर्षका समय है । इसीके कारण यह पवित्र समय सर्वश्रेष्ठ माना जायगा ॥ १३ ॥ अप भी इस बातको अङ्गीकार करते हुए इस समयको बहुतसे वरदान दीजिए । उनकी ऐसी बात सुनकर भगवान् रामचन्द्रजी उनपर बहुत प्रसन्न हुए और कहा-हे देवताओ ! आपलोगोंने बड़ी अच्छी बात कही है और तीनों लोकोंके उपकार करनेवाले विविध स्तोत्रोंसे स्तुति की है। इससे मैं बहुत प्रसन्न होकर कहता हूँ । १४-१६ ॥ यह मास सब मासोंमें श्रेष्ठ होगा । वैशाखसे कार्तिक श्रेष्ठ है, कार्तिकसे माघ श्रेष्ठ है और माघसे भी यह चैत्रमास श्रेष्ठ होगा । इस मासमें किया हुआ दान, हवन, स्नान और ध्यान यह सब कर्म करोड़गुना फल देगा और अयोध्यामे तो उससे भी विशेष फल प्राप्त होगा जो फल अश्वमेधसे होता है, जो फल गोमेधसे होता है
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६८५
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६८५
तत्क्षेत्र्यैः स्वान्ध्रधौ स्नानादयोध्यायाः सुरोत्तमाः पुत्र वै साधुवीरे रावणं लोकरावणम् ॥२१। हत्वा तत्पापशांत्यर्थं करिष्यामि क्रतुं शुभम् । यत्र यागमहासिद्धिर्भविष्यति सुरोत्तमाः २२। तत्तीर्थं मम नाम्ना हि ख्यातिं श्रेष्ठांगमिष्यति । अयोध्यायां सर्वतीर्थं मामुञ्जलप्रथग्यगे ॥२३॥ चैत्रस्नानं प्रकुर्वाणास्ते नरा मोक्षभागिनः । यथा माघे प्रयागे हि स्नातव्यः सुखमिच्छता॥२४॥ कार्तिकोऽपि यथा काश्यां पञ्चगंगाजलेऽसृत् । द्वारकायां यथा प्रोक्तो वैशाखो माधवप्रियः ॥२५' अयोध्यायां सर्वतीर्थं तथा चैत्रो भविष्यति । सर्वेषामेव मासानानादौ श्रेष्ठो भविष्यति ।२६॥ चैत्रमासे तु संप्राप्ते सर्वे देवाः सवासवाः, बर्हिर्जले समाश्रित्य तिष्ठध्वं हि ममाज्ञया । २७॥ एवं हरिरुतान् मध्वादोन्दान् सुरानुक्त्वा सूर्यश्चैव नमस्कृतो ययौ । वृषेंद्रमारुह्य शिवो निजं स्थलं ययौ सुरास्तेऽपि ययुर्निजं स्थलम् ॥२८॥ तस्मात्सर्वेषु मासेषु मुख्यश्चैत्रः प्रकीर्त्यते । मासादो प्रथमः सर्वैः प्रोच्यते हि वराद्धरेः ॥२९॥ एवं शिष्य यथा पृष्ट तथा ते विनिवेदितम् । कल्पं चैत्रमासस्य रामचंद्रवरादिकम् । ३०॥
शिष्यपुत्र उवाच स्वामिन् गुरो त्वया चैत्रस्नानं पुण्यतमं स्मृतम् । तत्केनाचरितं पूर्वं का सिद्धिरस्तत्प्रभावतः ॥३१॥ तत्सर्वं विस्तरेणैव ममात्र त्वं निवेदय ।
अगस्त्य उवाच सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स शृणु म्वं रत्नार्थवन्मते ॥३२॥ मम तातो नृसिंहारख्यः शुभद्रामीदु द्विजोत्तमः । प्रत्यहं नियमञ्चाण प्रत्रहं भृगुगेत्तमम् ३३॥ एकमप्यन्नक्षेत्रस्थं द्विजमभ्याथितं नृप भूरान्नापुत्रवनदशमंदानादिभियुक्तम् ॥३ ।
और सोमवाससे जिस फलकी प्राप्ति होती है, उस फलकी प्राप्ति उस चैत्रमासके स्नानमात्रसे ही जाया करेगी । कुरुक्षेत्रमें सूर्यग्रहणके समय स्नान दानका जो फल होता है ॥ २१-२४ ॥, वह सब अयोध्याधाम अथवा व्यासाश्रम स्नान करनेसे प्राप्त होगा । इस शरीरमें रावणादि महाबलवान् राक्षसोंको मारकर ब्रह्महत्याके पाप- की शांतिके लिए मैं शुभ यज्ञ करूंगा । हे सुरगण ! जिस स्थानपर वह यज्ञ सम्पन्न होगा, वह स्थान मम नामसे विख्यात होगा । अपितु अयोध्याके सब तीर्थोंका जो स्नान करेगा, वह मनुष्य मोक्षभागी होगा । जिस तरह सुखकी इच्छा रखनेवालोंको माघमें प्रयाग स्नान करना आवश्यक हुआ है ॥ २१-२४ ॥ जिस तरह कार्तिकमें काश्यांके पंचगंगामें स्नान करना उचित है और जिस तरह वैशाख द्वारकामें माधवका परम प्रिय माना गया है, उसी तरह अयोध्या में चैत्रमासका स्नान सर्वश्रेष्ठ होगा । यह मास सब मासोंके आदिम और सबसे श्रेष्ठ माना जायगा ॥ २५-२६ ॥ चैत्रमासके आनेपर इन्द्रसमेत समस्त देवता यहाँ आकर निवास करें । यह मेरा आज्ञा है, ॥ २७ ॥ विष्णुभगवान्ने इन्द्र आदि देवताओंसे ऐसा कहा और देवताओंने उनका प्रणाम किया । जिससे मनुष्यताका एक असाधारण कान्ति चमक उठा । तद- नन्तर शिवजी नन्दीपर सवार होकर अपने स्थानको चल पड़े । अन्य देवता भी अपने-अपने स्थानको चल पड़े ॥ २८ ॥ इसी कारण चैत्रमास सब मासोंमें श्रेष्ठ माना जाता है और भगवान्के वरसे सब मासोंके आदि- में गिना जाता है ॥ २९ ॥ इस प्रकार हे शिष्य ! जैसा तुमने पूछा, वह रामचंद्रजीके वरदान आदिका वृत्तान्त मैंने कह सुनाया ॥ ३० ॥ शिष्यपुत्रने कहा हे स्वामिन् ! हे गुरु ! आपने पवित्र चैत्रस्नानका विधान बतलाया । अब यह बताइए कि इस व्रतको किसने किया था और इससे उसे कौन-सी सिद्धि प्राप्त हुई या ॥ ३१ ॥ यह सब विस्तारपूर्वक आप हमें बतलाइए । श्रीअगस्त्यने कहा-तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है । अब मैं जो कुछ कहता हूँ, उसे सुनो ॥३२॥ मेरे पिता नृसिंहका एक नियम था । वे कमलगुडसेवनोंमें एक ब्राह्मणको पुत्र-कलत्र एवं दास-दासी समेत बुलाकर सार कुटुम्बका भोजन कराते और अच्छी तरह आदर-सत्कार करते थे ।
| ६४६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ११ |
|---|
कुटुम्बभोजं हर्म्ये स ऽस्थापयामास । लक्ष्म्याऽत्मानौ तु मन्याना तावुभौ रामतत्परौ ॥३५॥
पुत्राभावमदृष्ट्वा तौ वृद्धौ पुत्रार्थमुद्यतौ । रूपदोषपरिहारार्थमुपायं कर्तुमुद्यतौ ॥३६॥
निदासाख्ये पुरे गत्वा देवीं मातङ्गीं शुभाग् । स्वायेष्टदेवतामम्बां प्रवरातीरवासिनीम् ॥३७॥
दृष्ट्वा दम्पत्य तौ सेवां नित्यं तत्र प्रचक्रतुः । गते बहुतिथे काले वादा या महालया ॥३८॥
प्रत्यक्षात द्विजं भूत्वा प्राह तदावशांतये । हे नृसिंह महाबुद्ध गच्छाथोध्यापुरीं प्रति ॥३९॥
तत्र वै सायुताये रामतीर्थे महामये । चैत्र मासि वसंतर्तो यदा स्यान्मीनगो रविः ॥४०॥
चैत्रस्नानं मासमेकं कुरु तत्र द्विजोत्तम । पातकं सकलं त्यक्त्वा पुत्र प्राप्स्यस्यसंशयम् ॥४१॥
इति देव्या वचः श्रुत्वा द्विर्जावत्तारवस्तदा । ययौ मार्गे हृदि ध्यायन्नयोध्याख्यां पुरीं शुभाम् ॥४२॥
चिंतया परया व्याप्तः कथं गतुं हि शक्यते । मयाऽयोध्यापुरी दूरमिता कष्टं च जीवितम् ॥४३॥
इति चिंतायुतो मार्गे क्वचित्तिष्ठन्क्वचित्स्खलन् । भार्यायाश्च करे धृत्वा वृद्धश्चैव ययौ द्विजः ॥४४॥
एवं गोदावरीतीरं गत्वा स्नात्वा द्विजोत्तमः । राममूर्त्ति पुरः स्थाप्य पूजयामास भक्तितः ॥४५॥
तावन्तमे प्रसन्नोऽभूद्रामो देव्याः प्रमादतः । द्विजं प्राह नृश्रेष्ठो भो नृसिंह द्विजोत्तम ॥४६॥
माऽयोध्यां त्वमितो गच्छ शृणु मे वचनं शुभम् । इतः पूर्वं षड्वि हि याजनद्वयसम्मतम् ॥४७॥
प्रतिष्ठानाभिधं क्षेत्रं गोदाया उत्तरे तटे । तत्रास्ति रामतीर्थ हि मन्नाम्ना च मया कृतम् ॥४८॥
तत्रन्त्वं गच्छ विप्रेंद्र स्नात्वा तीर्थे हि भार्यया । चैत्रमासे वसंततौं यदा स्यान्मीनगो रविः ॥४९॥
तदा कुरु विधिश्रेण पूजांन्चिन्ता च मा शुभम् । रापत्तयः पुत्रलाभो भविष्यति न संशयः ॥५०॥
इत्युक्त्वा रघुवास्तु तत्रैवांतरधायत । यत्र शृंगाद्दद रामः प्रसन्नोऽभूद्द्विजाय हि ॥५१॥
तस्मात्स वै रामह्रदो नाम्ना सर्वत्र गीयते । तद्रामवचनपद्विप्रः प्रतिष्ठानपुरं ययौ ॥५२॥
मासमेकं च वै स्थित्वा चैत्रस्नानं चकार ह । सूर्योदये समुत्थाय कृतशौचादिक्रियः ॥५३॥
रुकमानाम्नी भर, माता और पिता ये दोनों असाधारण रामभक्त थे ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ किन्तु वृद्धावस्था पर्यन्त पुत्रका अभाव देखकर उन्होंने अपना दोष शान्त करनेके लिए उपाय करना प्रारम्भ किया ॥ ३५ ॥ इसके लिए वे प्रवराके तीरपर रहनेवाली अपनी इष्टदेवी अम्बा मातङ्गीके पास गये ॥ ३६ ॥ उनका दर्शन करके उन्होंने बहुत दिनों तक देवीकी आराधना की कुछ दिनों बाद देवी प्रत्यक्ष होकर कहने लगी—हे महाबुद्धिमान् नृसिंह ! तुम यहाँसे अयोध्यापुरी जाओ । वहाँके महातीर्थ सरयूतीरके जलमें जब वसन्त ऋतुके समय सूर्य मीनराशिपर आयें, तब एक महीना चैत्रस्नान करो । ऐसा करनेसे तुम्हारे सब पातक नष्ट हो जायँगे और तुम्हे पुत्रकी प्राप्ति होगी ॥ ३७-४१ ॥ देवीकी यह बात सुनकर वे अयोध्यापुरीका ध्यान करते हुए चले । उन्हें यह बडा चिन्ता थी कि अयोध्यापुरी तो यहाँसे बहुत दूर है और मुझे अपना जीवन भी भारी हो रहा है ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ऐसा सोचते हुए वे कभी बैठ जाते, कभी गिर पडते और कभी अपनी स्त्रीका हाथ पकडकर वे मेरे वृद्ध पिता चले थे ॥ ४४ ॥ इस तरह किसी प्रकार वे गोदावरी के तटतक पहुंचे। वहाँ उन्होंने स्नान किया और सामने रामकी मूर्ति रखकर भक्तिपूर्वक पूजन करने लगे ॥ ४५ ॥ तबतक देवीके आशीर्वाद्से रामचन्द्रजी प्रसन्न होकर सामने आये और कहने लगे—हे द्विजोत्तम नृसिंह ! अब तुम अयोध्या मत जाओ ! यहाँसे केवल तीन योजन दूर गोदावरीके उत्तर तटपर प्रतिष्ठान नामक क्षेत्र है। वहाँ मेरे नामसे प्रसिद्ध रामतीर्थ है। मैंने ही उसकी स्थापना की है ॥ ४६-४८ ॥ तुम वहाँ जाओ और चैत्रमासमें जब सूर्य मीन राशिपर आयें, तब भार्याके साथ स्नान करके मेरा विधिवत् पूजन करो । ऐसा करनेसे तुम्हारे सब पातक नष्ट हो जायेंगे और तुम्हे पुत्रकी प्राप्ति होगी। इसमें कोई संशय नहीं है ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ऐसा कहकर रामचन्द्रजी वहीं ही अन्तर्धान हो गये। जिस शृङ्गानामक सरोवरके तटपर राम प्रसन्न हुए थे, वह स्थान रामह्रदके नामसे विख्यात हुआ। रामके कथनानुसार व वृद्धदम्पती अपनी भार्याके साथ उस प्रतिष्ठानतीर्थको गये