भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
| १७२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
भामती
सिद्धवत् साध्ये च साध्यवद् भासत इति साध्यविषयो नञर्थः साध्यवद् भासत इति नञर्थः कार्यं इति भ्रमस्तविदमाह ꣸ नञश्चैष स्वभावः इति ꣸ । ननु बोधयतु सम्बन्धिनोऽभावं नञ् , प्रवृत्त्युन्मुखानान्तु मनोवाग्देहानां कुतोऽकस्मान्निवृत्तिरित्यत आह ꣸ अभावबुद्धिश्चौदासीन्यपालनकारणम् ꣸ । अयमभिप्रायः—ज्वरितः पथ्यमश्नीयाद् न सर्पायाङ्गुलिं दद्यादित्यादिवचनश्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य पथ्याशने प्रवृत्तिं भुजङ्गाङ्गुलिदानोन्मुखस्य च ततो निवृत्तिमुपलभ्य बालो व्युत्पित्सुः प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतू इच्छाद्वेषावनुमिमीते । तथाहीच्छाद्वेषहेतुके वृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती, स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तित्वात् , मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तिवत् । कर्तव्यतैकार्थसमवेतेष्टानिष्टसाधनाभावावगमपूर्वकौ चास्येच्छाद्वेषौ, प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषत्वात् , मत्प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषवत् । न जातु मम शब्दतद्व्यापारपुरुषाशयत्रैकाल्यानवच्छिन्नभावनापूर्वप्रत्ययपूर्वाविच्छाद्वेषावभूताम् , अपि तु भूयोभूयः स्वगतमालोचयत उक्तकारणपूर्वादेव प्रत्यवभासेते । तस्माद्वृद्धस्य स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्ती इच्छाद्वेषभेदौ च कर्तव्यतैकार्थसमवेतेष्टानिष्टसाधनाभावावगमपूर्वावित्यनुपूर्व्या सिद्धः कार्यकारणभाव इतीष्टानिष्टसाधनतावगममात्रप्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिनिवृत्तौ इति सिद्धम् । स चावगमः प्राग्भूतः शब्दश्रवणानन्तरमुपजायमानः शब्दश्रवणहेतुक इति प्रवर्तकेषु वाक्येषु यजेतेत्यादिषु शब्द एव कर्तव्यमिष्टसाधनं व्यापारमवगमयंस्तस्येष्टसाधनतां
भामती-व्याख्या
निर्भर है—प्रतियोगी यदि सिद्धार्थ है, तब उसका अभाव सिद्ध के समान और प्रतियोगी यदि असिद्ध या साध्य है, तब उसका अभाव भी साध्य-जैसा प्रतीत हो जाता है। प्रकृत में हननादिरूप प्रतियोगी सिद्ध (प्राप्त) होने के कारण उसका अभाव भी प्राप्त ही है—इस रहस्य का स्पष्टीकरण भाष्यकार कर रहे हैं— "नञश्चैष स्वभावो यत्स्वसम्बन्धिनोऽभावं बोधयति"। 'नञ्' का कुछ भी स्वभाव हो, यहाँ हननादि की प्रवृत्ति में अग्रसर व्यक्ति के मन, वाणी और शरीर का अकस्मात् अवरोध क्यों हो जाता है? इस प्रश्न का उत्तर है— "अभावबुद्धिश्चौदासीन्यकारणम्"। आशय यह है कि "ज्वरितः पथ्यमश्नीयात्", "न सर्पायाङ्गुलिं दद्याद्"—इत्यादि वचनों को सुनने के अनन्तर मध्यम वृद्ध की पथ्याहार में प्रवृत्ति और सर्प के बिल में अंगुलि-दानोन्मुखता से निवृत्ति को देख कर शिक्षार्थी बालक प्रवृत्ति और निवृत्ति की कारणीभूत इच्छा और द्वेष का अनुमान कर लेता है, जिसे शिक्षित-भाषा में इस प्रकार कहा जा सकता है— 'वृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती इच्छाद्वेषहेतुके, स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तित्वात्, मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तिवत्'। मध्यम वृद्ध की इच्छा इष्ट-साधनता और द्वेष अनिष्ट-साधनता के ज्ञान से होता है, इष्ट-साधनता और अनिष्ट-साधनता सदैव उस पदार्थ में होती है, जो कार्य (कृति-साध्य) हो। अतः मध्य वृद्ध की इच्छा और द्वेष के विषय में ऐसा अनुमान किया जा सकता है— 'अस्येच्छाद्वेषौ कार्यनिष्ठेष्टानिष्टसाधनताज्ञानपूर्वकौ, प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषत्वात्, मदीयप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषवत्'। बालक ने भली प्रकार यह निश्चय कर रखा है कि हमारे इच्छा और द्वेष कभी भी शब्द (विधि प्रत्यय), शब्दगत व्यापार (शाब्दी भावना), पुरुषाशय (लौकिक प्रेरणा), त्रैकाल्यानवच्छिन्न भावना (वर्तमानादि त्रिकाल-विहित प्रत्यय से अजनित आर्थीभावना) और अपूर्व (नियोग) के ज्ञान से किसी विषय में उत्पन्न नहीं हुए, अपितु वर्तमान विषयों में बार-बार यह अनुभव कर लिया है कि इष्ट-साधनता के ज्ञान से इच्छा और अनिष्ट-साधनता के ज्ञान से द्वेष उत्पन्न होते हैं, अतः मध्यम वृद्ध की प्रवृत्ति-निवृत्ति और इच्छा-द्वेष उसके कृति-साध्यभूत पदार्थ में समुत्पन्न इष्ट-साधनता और अनिष्ट-साधनता के ज्ञान से समुद्भूत हुए हैं। मध्यम वृद्ध को वह ज्ञान शब्द-श्रवण से पहले नहीं था, शब्द-श्रवण के पश्चात् उत्पद्यमान होने के
निषेधवाक्येषु कार्याभावः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १७३
भामती
कर्त्तव्यतां चावगमयति, अनन्यलभ्यत्वादुभयोः, अनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् । यत्र तु कर्त्तव्यताऽन्यत एव लभ्यते, यथा न हन्यान्न पिबेदित्यादिषु हननपानप्रवृत्त्यो रागतः प्रतिलम्भात्तत्र तदनुवादेन नञ्समभिव्याहृता लिङादिविभक्तिरन्यतोऽप्राप्तमनयोरनर्थ-हेतु-भावमात्रमवगमयति । प्रत्यक्षं हि तयोरिष्टसाधनभावोऽवगम्यते, अन्यथा रागविषयत्वायोगात् । तस्माद्रागादिप्राप्तकर्त्तव्यानुवादेनानर्थसाधनता प्रज्ञापनपरं न हन्यान्न पिबेदित्यादिवाक्यं, न तु कर्त्तव्यतापरमिति सुष्ठूक्तमकार्यनिष्ठत्वं निषेधानाम् । निषेध्यानां चानर्थसाधनताबुद्धिरेव निषेध्याभावबुद्धिस्तथा खल्वयं चेतन आपाततो रमणीयतां पश्यन्नप्यायतिमालोच्य प्रवृत्त्यभावं निवृत्तिमवबुध्य निवर्त्तते, औदासीन्यमात्मनोऽवस्थापयतीति यावत् ।
स्यादेतत् — अभावबुद्धिश्चेदौदासीन्यस्थापनकारणं यावदौदासीन्यमनुवर्तेत न चानुवर्त्तते । नह्युदासीनोऽपि विषयान्तरव्यासक्तचित्तस्तद्भावबुद्धिमान् । न चावस्थापककारणाभावे कार्यावस्थानं दृष्टम् । नहि स्तम्भावपाते प्रासादोऽवतिष्ठतेऽत आह ꕤ सा च दग्धेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशाम्यति ꕤ । तावदेव खल्वयं प्रवृत्त्युन्मुखो न यावदस्यानर्थहेतुभावमधिगच्छति । अनर्थहेतुत्वाधिगमोऽस्य समूलोद्धारं प्रवृत्ति-
भामती-व्याख्या
कारण शब्द-श्रवण से जनित होता है, अतः “यजेत” — इत्यादि प्रवर्त्तक वाक्यों में शब्द ही इष्ट-साधनभूत यागादिरूप अनुष्ठेय व्यापार का बोध कराता हुआ यागादिगत इष्ट-साधनता और कर्त्तव्यता का बोध कराता है, क्योंकि वहाँ इष्ट-साधनता और कर्त्तव्यता — ये दोनों शब्द को छोड़ कर अन्य किसी साधन से प्राप्त न होने के कारण शब्दार्थ कहलाते हैं, जैसा कि प्रसिद्ध न्याय है— “अनन्यलभ्यः शब्दार्थः” । इसके विपरीत जहाँ इष्ट-साधनतादि का ज्ञान अन्यतः (शब्द को छोड़ कर अन्य साधन से) हो जाता है, जैसे कि “न हन्यात्”, “न पिबेत्” — इत्यादि स्थलों पर हनन, पान में प्रवृत्ति द्वेष और राग के आधार पर ही उपपन्न हो जाती है, वहाँ लिङादि प्रत्यय उसी का अनुवाद करते हुए 'नञ्' का समभिव्याहार पाकर हनन-पान में केवल अनिष्ट-साधनता का बोध करा देते हैं । हनन-पान में इष्ट-साधनता तो प्रत्यक्षतः प्राप्त है, अन्यथा हनन-पान में द्वेष और राग की विषयता सम्भव न हो सकेगी । अतः रागादि के द्वारा प्राप्त हननादि की कर्त्तव्यता का अनुवाद करके अनिष्ट-साधनता के बोधक ही “न हन्यात्”, “न पिबेत्” — इत्यादि वाक्य होते हैं, कर्त्तव्यता के विधायक नहीं, अतः भाष्यकार ने अत्यन्त युक्ति-पूर्ण कहा है— “अकार्यनिष्ठत्वं निषेधानाम्” । हिंसादिरूप निषेध्यगत अनिष्ट-साधनता का ज्ञान ही निषेध्याभाव का ज्ञान है । यह चेतन पुरुष सुरा-पानादि में आपाततः रमणीयता देखता है, किन्तु उससे भविष्य में होनेवाले अनर्थ को सोचकर प्रवृत्त्यभावरूप निवृत्ति को अपनाता है, अर्थात् सुरा-पानादि से उदासीन (विरत) हो जाता है ।
शङ्का — प्रवृत्त्यभाव का ज्ञान यदि औदासीन्य की स्थापना का कारण होता, तब उस ज्ञान को तब तक बराबर रहना चाहिए था, जब तक कि उदासीनता रहती है, किन्तु नहीं रहता, क्योंकि सुरापानादि से विरत पुरुष को भी तब प्रवृत्त्यभाव का ज्ञान नहीं रहता, जबकि उसका चित्त अन्य विषय में व्यासक्त हो (लग) जाता है । जब किसी कार्य का अवस्थापक नहीं रहता, तब उस कार्य का अवस्थान कभी नहीं देखा जाता, जैसे कि स्तम्भों (खम्भों) के गिर जाने पर उनके आश्रित रहनेवाला भवन तुरन्त धराशायी हो जाता है ।
समाधान — उक्त शङ्का का समाधान करने के लिए ही भाष्यकार ने कहा है— “सा च दग्धेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशाम्यति” । अर्थात् यह पुरुष तब तक ही सुरा-पानादि की ओर प्रवृत्त होता है, जब तक कि सुरा-पानादि की अनर्थकारिता का ज्ञान नहीं होता । उसकी
| १७४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
तस्मात्पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् ।
यदप्युक्तम्—कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमनर्थकं स्यात्, 'सप्तद्वीपा वसुमती' इत्यादिवदिति, तत्परिहृतम्, 'रज्जुरियं नायं सर्पः' इति वस्तुमात्रकथनेऽपि प्रयोजनस्य दृष्टत्वात् । ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वं संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमित्युक्तम्, अत्रोच्यते—नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं
भामती
मुद्धृत्य दग्धेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशाम्यति । एतदुक्तं भवति—यथा प्रासादावस्थानकारणं स्तम्भो नैवमौदासीन्यावस्थानकारणमभावबुद्धिः, अपि त्वागन्तुकाविनाशहेतोस्त्राणेनावस्थानकारणम् । यथा कमठपृष्ठनिष्ठुरः कवचः शस्त्रप्रहारत्राणेन राजन्यजीवावस्थानहेतुः । न च कवचापगमे चासति च शस्त्रप्रहारे राजन्यजीवनाश इति । उपसंहरति ॐ तस्मात्प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव इति ॐ । औदासीन्यमजानतोऽप्यस्तीति प्रसक्तक्रियानिवृत्त्योपलक्ष्य विशिनष्टि । तत् किमक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशङ्क्य क्रियार्थत्वोपवर्णनं जैमिनीयमसमञ्जसमेवेत्युपसंहारव्याजेन परिहरति ॐ तस्मात् पुरुषार्थं इति ॐ । पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिविषयावक्रियार्थतया क्रियार्थतया च पूर्वोत्तरपक्षौ, न तूपनिषद्विषयौ । उपनिषदां स्वयम्पुरुषार्थब्रह्मरूपावगमपर्यवसानादित्यर्थः । यदप्यौपनिषदात्मज्ञानमपुरुषार्थं मन्यमानेनोक्तं कर्तव्यमनुप्रवेशमन्तरेणेति । अत्र निगूढाभिसन्धिः पूर्वोक्तं परिहारं स्मारयति ॐ तत् परिहृतम् इति ॐ । अत्राक्षेप्ता स्वोक्तमर्थं स्मारयति ॐ ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि इति ॐ ।
निगूढमभिसन्धि समाधातोद्घाटयति ॐ अत्रोच्यते । नावगतब्रह्मात्मभावस्य इति ॐ । सत्यं न
भामती-व्याख्या
अनर्थकारिता का ज्ञान प्रवृत्ति का समूल नाश करके जिसका ईन्धन समाप्त हो गया, उस अग्नि के समान स्वयं उपशान्त हो जाता है । आशय यह है कि जैसे भवन की अवस्थिति का कारण खम्भा होता है, वैसे उक्त अभाव-ज्ञान औदासीन्य के अवस्थान का कारण नहीं माना जाता, अपितु आगन्तुक विनाश-कारणों से रक्षण-प्रदान कर औदासीन्य को वैसे ही अभाव-ज्ञान बनाए रहता है, जैसे कछुवे की पीठ के समान कठोर कवच शस्त्र-प्रहारों से बचाता हुआ क्षत्रिय-वीरों को जीवन-प्रदान करता है । शस्त्र-प्रहार से योद्धा का जीवन तब तक नष्ट नहीं होता, जब तक कि कवच का अपगम (अभाव) न हो । प्रसङ्ग का उपसंहार करते हैं—"तस्मात् प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादिषु प्रतिषेधार्थं मन्यामहे" । औदासीन्य का ज्ञान न रहने पर भी औदासीन्य रहता है, उस अज्ञात औदासीन्य का संग्रह करने के लिए 'प्रसक्तक्रियानिवृत्त्या उपलक्षितम्' कहा गया है । तब 'वैदिकवाक्यों में क्रियापरता न होने पर आनर्थक्य (अप्रामाण्य) की आशङ्का उठाकर महर्षि जैमिनि ने जो सभी वैदिक वाक्यों में क्रियार्थत्व का वर्णन किया, वह किस लिए ?' इस प्रश्न का उत्तर है—"तस्मात् पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम्" । निष्कर्ष यह है कि पुरुषार्थानुपयोगी वैदिक उपाख्यानों में ही अक्रियार्थत्व का पूर्वपक्ष उठाकर क्रियार्थकत्व का सिद्धान्त उक्त अधिकरण में प्रस्तुत किया गया है, न कि उपनिषद्वाक्यों को अभिलक्ष्य करके, क्योंकि उपनिषद्वाक्यों में स्वयं पुरुषार्थभूत ब्रह्म के स्वरूप की समर्पकता पर्यवसित होती है । औपनिषद आत्मज्ञान को अपुरुषार्थ मानकर जो पूर्वपक्षी ने कहा है—"कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमनर्थकं स्यात्" । उसका अपने हृदय में रहस्य छिपाये सिद्धान्ती उसके परिहार का स्मरण दिलाता है—"तत् परिहृतम्" । आक्षेपवादी भी उक्त परिहार पर किये गये आक्षेप का स्मरण दिलाता है—"ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वंंसंसारित्वदर्शनात्" । सिद्धान्ती इस आक्षेप का अपना अनुभूत परिहार प्रस्तुत करता है—"अत्रोच्यते,
श्रुतब्रह्मणो विशेषः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १७५
संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं, वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभावविरोधात् । न हि शरीराद्यात्मा- भिमानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभि- माननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् । न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदैव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति । न च कुण्ड- लिनः कुण्डलत्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वा- भिमानरहितस्य तदेव कुण्डलत्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति । तदुक्तं श्रुत्या — ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’ ( छान्दो० ८।१२।१ ) इति । शरीरे पतितेऽ- शरीरत्वं स्यात् , न जीवत इति चेत् – न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात् । न ह्यात्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वाऽन्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्प- यितुम् । नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम । तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरी-
भामती
ब्रह्मज्ञानमात्रं सांसारिकधर्मनिवृत्तिकारणमपि तु साक्षात्कारपर्यन्तम् । ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरणवृत्ति- भेदः श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनोजन्मा षड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाभ्यास- संस्कृतमनोयोनिः । स च निखिलप्रपञ्चमहेन्द्रजालसाक्षात्कारं समूलमुन्मूलयन्नात्मानमपि प्रपञ्चत्वाविशेषा- दुन्मूलयतीत्युपपादितमधस्तात् । तस्माद्रज्जुस्वरूपकथनतुल्यतैवात्रेति सिद्धम् । अत्र च वेदप्रमाणमूलतया वेदप्रमाणजनितेत्युक्तम् । अत्रैव सुखदुःखानुत्पादभेदेन निदर्शनद्वयमाह ॐ न हि धनिनः इति ॐ । श्रुति- मत्रोदाहरति ॐ तदुक्तम् इति ॐ । चोदयति । ॐ शरीरे पतिते इति ॐ । परिहरति ॐ न सशरीरत्वस्य इति ॐ । यदि वास्तवं सशरीरत्वं भवेन्न जीवतस्तन्निवर्तेत । मिथ्याज्ञाननिमित्तं तु तत् । तच्चोत्पन्न- तत्त्वज्ञानेन जीवतापि शक्यं निवर्त्तयितुम् । यत्पुनरशरीरत्वं तदस्य स्वभाव इति न शक्यं निवर्त्तयितुं, स्वभावहानेन भावविनाशप्रसङ्गादित्याह ॐ नित्यमशरीरत्वम् इति ॐ ।
भामती-व्याख्या
'नावगतब्रह्माभावस्य यथापूर्वं संसारित्वम्' । यह सत्य है कि ब्रह्मभाव का ज्ञानमात्र कर्तृत्वादि- रूप संसारित्व का निवर्तक नहीं होता, अपि तु साक्षात्कारात्मक ब्रह्मात्मावबोध अविद्या और अविद्या-प्रयुक्त संसारित्व का बाधक माना जाता है। वह साक्षात्कार श्रवण-मननादि-जनित संस्कारों से युक्त मन के द्वारा वैसे ही उत्पन्न होता है, जैसा कि गन्धर्व-शास्त्राभ्यास-जनित संस्कारों से युक्त मन के द्वारा षड्जादि स्वर समूह का साक्षात्कार समुत्पादित होता है। वह साक्षात्कार निखिल प्रपञ्चरूपी इन्द्रजाल के साक्षात्कार का समूल उन्मूलन करता हुआ अपने आपको भी प्रपञ्च के रूप में नष्ट करता है, यह पहले कहा जा चुका है। अतः रज्जु-स्वरूप-संकीर्तन के समान ही तत्त्वमसि आदि का उद्बोधन सार्थक है। उक्त साक्षात्कार वेदप्रमाणमूलक होने के कारण वेदप्रमाण-जनित कह दिया गया है। प्रस्तुत प्रसङ्ग में सुख और दुःख का अनुत्पाद ध्यान में रखकर दो उदाहरण दिये जाते हैं—"न हि धनिनः इत्यादि"। उसी प्रसङ्ग में श्रुति को उद्धृत किया जाता है—"तदुक्तं श्रुत्या"। शङ्का की जाती है कि "शरीरे पतिते अशरीरत्वं स्यात्"। उक्त शङ्का का परिहार किया जाता है—"न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात्"। अर्थात् यदि आत्मा में सशरी- रत्व वास्तविक होता, तब अवश्य ही जीवन-काल में निवृत्त नहीं हो सकता था, किन्तु वह मिथ्याज्ञाननिमित्तक है, अतः जीवन-काल में ही अविद्या या मिथ्या ज्ञान की निवृत्ति से निवृत्त क्यों न होगा ? जो अशरीरत्व आत्मा में स्वाभाविक है, वह कभी निवृत्त नहीं किया जा सकता, क्योंकि स्वभाव का परिहरण हो जाने पर भाव वस्तु का ही विनाश प्रसक्त होता
१७६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ४
ृत्वमिति चेन्न; शरीरसंबन्धस्यासिद्धत्वाद्धर्माधर्मयोरात्मकृतत्वासिद्धेः । शरीरसंबन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गादन्धपरंपरैषाऽनादित्वकल्पना । क्रियासमवायाभावाच्चात्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः ।
भामती
स्यादेतत् — न मिथ्याज्ञाननिमित्तं सशरीरत्वमपि तु धर्माधर्मनिमित्तं, तच्च स्वकारणधर्माधर्मनिवृत्तिमन्तरेण न निवर्त्तते । तन्निवृत्तौ च प्रयाणमेवेति न जीवतोऽशरीरत्वमिति शङ्कते ॐ तत्कृत इति ॐ । तदित्यात्मानं परामृशति । निराकरोति ॐ न, शरीरसम्बन्धस्य इति ॐ । न तावदात्मा साक्षाद्धर्माधर्मौ कर्तुमर्हति, वाग्बुद्धिशरीरारम्भजनितौ हि तौ नासति शरीरसम्बन्धे भवतः, ताभ्यां तु शरीरसम्बन्धं रोचयमानो व्यक्तं परस्पराश्रयदोषमावहति । तदिदमाह ॐ शरीरसम्बन्धस्य इति ॐ । यद्युच्येत सत्यमस्ति परस्पराश्रयः, न त्वेष दोषोऽनादित्वाद्वीजाङ्कुरवदित्यत आह ॐ अन्धपरम्परेषाऽनादित्वकल्पना ॐ । 'यस्तु मन्यते नेयमन्धपरम्परातुल्यानादिता, न हि यतो धर्माधर्मभेदा आत्मशरीरसम्बन्धभेदस्तत एव स धर्माधर्मभेदः, किन्त्वेष पूर्वस्मादात्मशरीरसम्बन्धात् पूर्वधर्माधर्मभेदजन्मनः, एष त्वात्मशरीरसम्बन्धोऽस्माद्धर्माधर्मभेदादिति' तं प्रत्याह ॐ क्रियासमवायाभावाद्" इति ।
भामती-व्याख्या
है, यह कहा जाता है—"नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम"। कोई शङ्का करता है कि सशरीरत्व मिथ्याज्ञाननिमित्तक नहीं, अपितु धर्माधर्मनिमित्तक है, अतः स्वकृत धर्माधर्म की निवृत्ति के बिना वह निवृत्त नहीं हो सकता और धर्माधर्म की निवृत्ति हो जाने पर मरण ही हो जाता है, अतः जीवित अवस्था में अशरीरत्व नहीं रह सकेगा—"तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वम्"। 'तत्कृत' शब्द का अर्थ है—आत्मकृत। केवल जड़ या शुद्ध चेतन के द्वारा धर्माधर्म नहीं किया जाता, अपितु शरीर-संहत आत्मा के द्वारा। उक्त शङ्का का निराकरण किया जाता है—'न शरीरसम्बन्धस्यासिद्धत्वात्'। आत्मा साक्षात् धर्माधर्म नहीं कर सकता, क्योंकि वाक्, बुद्धि और शरीर के द्वारा ही धर्माधर्म सम्पादित होते हैं, अतः शरीर-सम्बन्धी आत्मा ही धर्माधर्म का कर्त्ता माना जाता है। शरीर का आत्मा के साथ सम्बन्ध धर्माधर्म के माध्यम से ही होता है, इस प्रकार अन्योऽन्याश्रयता प्रसक्त होती है, भाष्यकार कहते हैं—"शरीरसम्बन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्"। यह जो कहा जाता है कि अन्योऽन्याश्रय दोष अवश्य है, किन्तु यहाँ वह कोई दोष नहीं, क्योंकि बीज और अंकुर के समान शरीर-सम्बन्ध और धर्माधर्म अनादि हैं, अनादि पदार्थों में अन्योऽन्याश्रय दोष नहीं माना जाता। उसका परिहार किया जाता है—अन्धपरम्परैषा अनादित्वकल्पना।" अर्थात् यह अनादित्व की कल्पना प्रामाणिक नहीं। जो वादी इस कल्पना को प्रामाणिक मान कर कहता है कि यह अनादित्व-कल्पना अन्ध-परम्परा के समान नहीं, क्योंकि धर्माधर्म और शरीर-सम्बन्ध—दोनों एक-एक व्यक्त्यात्मक न होकर अनन्त व्यक्तिरूप माने जाते हैं। जिस धर्माधर्म व्यक्ति से शरीर-सम्बन्धरूप व्यक्ति उत्पन्न होती है उसी शरीर-सम्बन्ध व्यक्ति से वही धर्माधर्म व्यक्ति उत्पन्न नहीं होती, अपितु जो शरीर-सम्बन्ध जिस धर्माधर्म से उत्पन्न होता है, वही शरीर-सम्बन्ध उसी धर्माधर्म से उत्पन्न नहीं होता, अपितु अपनी पूर्वभावी भिन्न-भिन्न कारण व्यक्तियों से भिन्न-भिन्न कार्य व्यक्तियाँ जन्म लेती हैं, अतः अन्योऽन्याश्रयता प्रसक्त ही नहीं होती। उस वादी के लिए अन्य आपत्ति प्रदर्शित की जाती है—"क्रियासमवायाभावाच्चात्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः"। जिस कार्य की जनिका क्रिया जिस द्रव्य में समवेत हो, वही द्रव्य उस क्रिया का कर्त्ता माना जाता है, आत्मा में कोई भी क्रिया नहीं रहती, क्योंकि क्रिया अपने आश्रय को अवश्य विकृत कर देती है, आत्मा अविकारी पदार्थ है,
अहंप्रतीतेर्गौणत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचालितम् १७७
संनिधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कर्तृत्वमिति चेन्न; धनदानाद्युपार्जितभृत्य-संबन्धित्वात्तेषां कर्तृत्वोपपत्तेः, न त्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामि-संबन्धनिमित्तं किंचिच्छक्यं कल्पयितुम्। मिथ्याभिमानस्तु प्रत्यक्षः संबन्धहेतुः। एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम्।
अत्राहुः—देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मन आत्मीये देहादावभिमानो गौणो, न मिथ्येति चेन्न; प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः। यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः,
भामती
शङ्कते ॐ संनिधानमात्रेण इति ॐ। परिहरति ॐ न इति ॐ। उपार्जनं स्वीकरणम्। न त्वियं विधाऽऽत्मनीत्याह ॐ न त्वात्मन इति ॐ। ये तु देहादावात्माभिमानो न मिथ्या, अपि तु गौणो माणवकादाविव सिंहाभिमान इति मन्यन्ते; तन्मतमुपन्यस्य दूषयति ॐ अत्राहुः इति ॐ। प्रसिद्धो वस्तु-भेदो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः। उपपादितं चैतदस्माभिरध्यासभाष्ये इति नेहोपपाद्यते। यथा मन्दान्धकारे
भामती-व्याख्या
अतः धर्माधर्म का कर्त्ता आत्मा नहीं हो सकता।
क्रिया-समवाय न होने पर भी कर्तृत्व की शङ्का उठाई जा रही है—"संनिधानमात्रेण राजप्रभृतीनां कर्तृत्वं दृष्टम्"। राजा में युद्धादि क्रिया न होने पर भी राजा भी युद्धादि का कर्त्ता माना जाता है, वैसे ही आत्मा में कोई क्रिया न होने पर भी धर्माधर्मादि का कर्तृत्व माना जा सकता है, [ जैसा कि श्री कुमारिल भट्ट कहते हैं—
"चालनेन ह्यसिं योद्धा प्रयुङ्क्ते छेदनं प्रति।
सेनापतिस्तु वाचैव भृत्यानां विनियोजकः ॥
राजा सन्निधिमात्रेण विनियुङ्क्ते कदाचन।
तस्मादचलतोऽपि स्याच्चलने कर्तृतात्मनः ॥" (श्लो. वा. पृ. ७१०)]।
जैसे युद्ध करनेवाले पुरुषों का सन्निधान पाकर राजा युद्धादि का कर्त्ता माना जाता है, वैसे ही धर्माधर्म के कर्त्ता शरीरादि का सन्निधान पाकर आत्मा भी धर्मादि का कर्त्ता माना जा सकता है। सन्निधान-प्रयुक्त कर्तृत्व का आत्मा में निराकरण करते हुए भाष्यकार ने कहा है—"न, धनदानाद्युपार्जितभृत्यसम्बन्धित्वात्"। उपार्जन का यहाँ अर्थ है—स्वीकार। राजा और उसके भृत्यों में धन-दान-प्रयुक्त जो स्वस्वामिभाव सम्बन्ध स्थापित हो जाता है, उस सम्बन्ध को लेकर भृत्य का कर्तृत्व राजा में संक्रान्त हो जाता है, किन्तु आत्मा और शरीर के मध्य वैसा कोई सम्बन्ध सम्भव नहीं—"नत्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामिसम्बन्धनिमित्तं किञ्चित् शक्यं कल्पयितुम्"। राजा और भृत्यों के मध्य में सम्बन्ध स्थापित होने के धनदानादि कई हेतु हो सकते हैं, किन्तु आत्मा और शरीर का जो सम्बन्ध है, उसका एक मात्र प्रत्यक्षभूत मिथ्या अभिमान ही हेतु है, अन्य कोई हेतु नहीं—"मिथ्याभि-मानस्तु प्रत्यक्षः सम्बन्धहेतुः"। यहाँ 'तु' शब्द का अर्थ 'एव' है, अर्थात् 'मिथ्याभिमान एव सम्बन्धहेतुः'। अध्यास को छोड़ कर असङ्ग आत्मा और शरीरादि के सम्बन्ध का नियामक और कोई नहीं हो सकता।
जो लोग ( प्रभाकरगण ) देहादि में आत्माभिमान को मिथ्या न मान कर वैसा ही गौण मानते हैं, जैसा कि माणवकादि में सिंहादि का अभिमान होता है। उनके मत का उपन्यास करके खण्डन किया जाता है, "अत्राहुः—देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मन आत्मीये देहादावभिमानो गौणो, न मिथ्येति चेन्न, प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः"। अर्थात् "अहं गच्छामि"—इत्यादि स्थलों पर शरीरादि में जो 'अहम्' शब्द का प्रयोग है, वह गौण
२३
१७८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ४
यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभाङ्मुख्योऽन्यः प्रसिद्धः, ततश्चान्यः पुरुषः प्रायिकैः क्रौर्यशौर्यादिभिः सिंहगुणैः संपन्नः प्रसिद्धः, तस्य पुरुषे सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतो नाप्रसिद्धवस्तुभेदस्य । तस्य त्वन्यत्रान्यशब्द-प्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणौ । यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्य-माणविशेषे पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, यथा वा शुक्तिकायामकस्माद्रजतमिदमिति
भामती
स्थाणुरयमित्यगृह्यमाणविशेषे वस्तुनि पुरुषात्सांशयिकौ पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, तत्र तु पुरुषत्वम-नियतमपि समारोपितमेव । एवं संशये समारोपितमनिश्चितमुदाहृत्य विपर्ययज्ञाने निश्चितमुदाहरति ॐ यथा वा शुक्तिकायाम् इति ॐ । शुक्लभास्वरस्य द्रव्यस्य पुरःस्थितस्य सति शुक्तिकारजतसाधारण्ये यावदत्र रजतविनिश्चयो भवति तावत् कस्माच्छुक्तिविनिश्चय एव न भवति ? संशयो वा द्वेधा युक्तः, समानधर्मोपदर्शनाद्' उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषद्वयस्मृतेश्च संस्कारोन्मेषहेतोः, सादृश्यस्य द्विष्टत्वेनोभयत्र तुल्यमेतदिति । अत उक्तम् ॐ अकस्मात् इति ॐ । अनेन दृष्टस्य हेतोः समानत्वेऽप्यदृष्टं
भामती-व्याख्या
नहीं माना जा सकता, क्योंकि गौण व्यवहार उसी पुरुष का माना जाता है, जिसको गौण (माणवकादि) और मुख्य (सिंहादि) वस्तुओं का भेद निश्चित हो, प्रकृत में शरीरादि से भिन्न आत्मतत्त्व का स्वरूप ही स्थिर नहीं, अतः गौण-प्रयोग सम्भव नहीं, जैसा कि विगत पृ. १३ पर कहा जा चुका है कि “न त्वहंकारस्य मुख्योऽर्थो निर्लुंठितगर्भतया देहादिभ्यो भिन्नोऽनुभूयते, येन परशब्दः शरीरादौ गौणो भवेत्” । अतः यहाँ उसका पिष्ट-पेषण करना उचित नहीं। जिस पुरुष की दृष्टि में गौण और मुख्य पदार्थों का भेद स्थिर नहीं हुआ, उसके लिए अन्य शब्द का अन्यत्र प्रयोग गौण नहीं होता, जैसे कि मन्द अन्धकार में 'स्थाणुरयम्' — इस प्रकार का भेद-भान जिस वस्तु में नहीं हुआ, उस वस्तु में 'पुरुष' शब्द और पुरुष-प्रतीति दोनों गौण नहीं, अपितु भ्रान्तिमूलक होते हैं। यद्यपि शुक्ति में रजतत्व के समान स्थाणु में पुरुषत्व का निश्चय नहीं, संशय होता है। तथापि संशय में पाक्षिक समारोप होने के कारण संशय को भी भ्रम या अप्रमारूप ही माना जाता है। स्थाणु में पुरुषत्वरूप समारोपित पदार्थ निश्चित नहीं, अतः निश्चित समारोपित का उदाहरण दिखाते हैं— “यथा वा शुक्तिकायाम-कस्माद् रजतमदमिति निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ”। [यहाँ 'अकस्मात्' शब्द का अर्थ 'कारण के विना'—ऐसा नहीं कर सकते, क्योंकि विपर्यय ज्ञान का भी अपना कारण निश्चित होता है, जैसा कि पहले कहा जा चुका है। अतः 'अकस्मात्' शब्द से दृष्ट कारण का निषेध करना अभीष्ट है। यहाँ जब कि शुक्लभास्वर (एक चमकीला) पदार्थ सामने है, जो कि शुक्ति और रजत का एक साधारण रूप है, तब जैसे 'रजतमिदम्'—ऐसा निश्चय होता है, वैसे ही 'शुक्तिरियम्' ऐसा निश्चय क्यों नहीं हो जाता ? अथवा उभय-साधारण धर्मी को देख कर संशय क्यों नहीं होता ? न्यायसूत्र में महर्षि गौतम ने संशय का लक्षण बताया है— “समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः” (न्या. सू. १।१।२३)। संशय के कारण हैं—(१) समान (सादृश्य) धर्मवाले धर्मी का दर्शन (२) असाधारण धर्मवाले धर्मी का दर्शन, (३) विप्रतिपत्ति से (विपरीताथार्भिधायी वाक्यों को सुन कर), (४) एक वस्तु की उपलब्धि की अव्यवस्था और (५) अनुपलब्धि की अव्यवस्था। इनमें प्रथम और चतुर्थ—इन दो कारणों के आधार पर द्वेधा संशय होना चाहिए, किन्तु यहाँ न तो शुक्ति का निश्चय होता है और न संशय, अतः भाष्यकार ने "अकस्मात्" कहा है, जिसका अर्थ है—"अदृष्टविशेषात्"। इस शब्द के प्रयोग से यह
जीवतोऽशरीरत्वम् } हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १७९
निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ, तद्देहादिसंघातेऽहमिति निरुपचारेण शब्दप्रत्ययावात्मानात्मा- विवेकेनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम् ? आत्मानात्मविवेकिनामपि पण्डिताना- मजाविपालानामिवाविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः। तस्माद्देहादिव्यतिरिक्तात्मास्ति- त्ववादिनां देहादावहंप्रत्ययो मिथ्यैव, न गौणः। तस्मान्मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वात्स- शरीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम्। तथा च ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः 'तद्यथाहिनिर्व्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते। अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव' (बृह० ४।४।७) इति। 'सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव सप्राणोऽप्राण इव' इति च। स्मृतिरपि च - 'स्थितप्रज्ञस्य का भाषा' (भ० गी० २।५४) इत्याद्या स्थितप्रज्ञलक्षणा- न्याचक्षाणा विदुषः सर्वप्रवृत्त्यसंबन्धं दर्शयति। तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वम्। यस्य तु यथापूर्वं संसारित्वं नासाववगतब्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम्। यत्पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद्विधिशेषत्वं ब्रह्मणो न स्वरूप-
भामती
हेतुरुक्तः। तच्च कार्यदर्शनान्नेयत्वेनासाधारणमिति भावः। ॐ आत्मानात्मविवेकिनाम् इति ॐ। श्रवण- मननकुशलतामात्रेण पण्डितानामनुत्पन्नतत्त्वसाक्षात्काराणामिति यावत्। तदुक्तम्—पश्वादिभिश्चाविशेषा- दिति। शेषमतिरोहितार्थम्। जीवतो विदुषोऽशरीरत्वे च श्रुतिस्मृती उदाहरति ॐ तथा च इति ॐ। सुबोधम् प्रकृतमुपसंहरति ॐ तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावस्य इति ॐ। ननूक्तं यदि जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावगतिरेव सांसारिकधर्मनिवृत्तिहेतुः, हन्त मननादिविधानानानर्थक्यं, तस्मात्प्रतिपत्तिविधिपरा वेदान्ता इति, तदनुभाष्यं दूषयति ॐ यत् पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोरिति ॐ।
भामती-व्याख्या
ध्वनित किया है कि यहाँ यद्यपि दृष्ट सामग्री समान है, उससे शुक्ति का भी पूर्णतया या आंशिक भान होना चाहिए। तथापि कोई अदृष्ट हेतु ऐसा है, जिसके द्वारा 'रजतमिदम्'— ऐसा ही विपर्यय ज्ञान होता है, क्योंकि कार्य को देखकर कारण का अनुमान किया जाता है, प्रकृत में जब कि "रजतमिदम्"—ऐसा ज्ञान होता है, तब वह अदृष्ट (संस्काररूप) हेतु इसी ज्ञान का असाधारण कारण है। 'आत्मानात्मविवेकिनाम्'—इस भाष्य के द्वारा ऐसे व्यक्ति विवक्षित हैं, जिन्होंने आत्मा का श्रवण और मनन करके कुछ कुशलता तो प्राप्त कर ली है किन्तु आत्मा का साक्षात्कार प्राप्त नहीं किया है। जैसा कि भाष्यकार पहले (पृ० ४६ पर) कह चुके हैं—"पश्वादिभिश्चाविशेषात्। अर्थात् व्यवहार-दशा में विपर्यय ज्ञानादि एक विद्वान् को भी होता है। जीवन-काल में ही विद्वान् (आत्मतत्त्वज्ञ पुरुष) की अशरीरता का प्रतिपादक प्रमाण प्रस्तुत करते हैं—'तथा च ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः—"तद्यथाहिनिर्व्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते" (बृह० उ० ४।४।७)। श्रुति का अर्थ अत्यन्त स्पष्ट है कि जैसे साँप की केंचुली साँप के शरीर से पृथक् होकर वल्मीक (बाँबी) में फेंकी पड़ी रहती है, ऐसे ही विद्वान् का शरीर भी आसक्ति-रहित हो जाता है, और विद्वान् जीवन काल में ही अशरीर कहा जाता है। प्रकृत का उपसंहार किया जाता है—"तस्मान्नाव- गतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वम्"।
शङ्का—यदि जीव की ब्रह्मात्मत्वावगति ही आत्मा के सांसारिक धर्म निवृत्त कर देती है, तब वह तो श्रवण मात्र से हो जाती है, मनन और निदिध्यासन का विधान व्यर्थ हो जाता है, उसकी सार्थकता इसी में है कि वेदान्त-वाक्यों को प्रतिपत्ति-विधि (उपासना- विधि) का प्रतिपादक माना जाय।
| १८० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
पर्यवसायित्वमिति। न; अवगंत्यर्थत्वान्मनननिदिध्यासनयोः। यदि ह्यवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत भवेत्तदा विधिशेषत्वम्। न तु तदस्ति; मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगंत्यर्थत्वात्। तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवतीत्यतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम्। एवं च सति 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति तद्विषयः पृथक्शास्त्रारम्भ उपपद्यते। प्रतिपत्तिवि-
भामती
मनननिदिध्यासनयोरपि न विधिस्तयोरन्वयव्यतिरेकसिद्धसाक्षात्कारफलयोर्विधिसरूपैर्वचनैरनुवादात्। तदिदमुक्तम् ॐ अवगंत्यर्थत्वाद् इति ॐ। ब्रह्मसाक्षात्कारोऽवगतिस्तदर्थत्वं मनननिदिध्यासनयोरन्वयव्यतिरेकसिद्धमित्यर्थः। अथ कस्मान्मननादिविधिरेव न भवतीत्यत आह ॐ यदि ह्यवगतम् इति ॐ। न तावन्मनननिदिध्यासने प्रधानकर्मणी अपूर्वविषये अमृतत्वफले इत्युक्तमधस्तात्। अतो गुणकर्मत्वमनयोरवघातप्रोक्षणादिवत् परिशिष्यते। तदप्ययुक्तम्, अन्यत्रोपयुक्तोपयोक्ष्यमाणत्वाभावादात्मनः। विशेषतस्त्वौपनिषदस्य कर्मानुष्ठानविरोधादित्यर्थः। प्रकृतमुपसंहरति ॐ तस्माद् इति ॐ। एवं सिद्धरूपब्रह्मपरत्वमुपनिषदां ब्रह्मणः शास्त्रार्थस्य धर्मादन्यत्वाद्भिन्नविषयत्वेन शास्त्रभेदाद् “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” इत्यस्य शास्त्रारम्भत्वमुपपद्यत इत्याह ॐ एवं च सति इति ॐ। इतरथा तु धर्मजिज्ञासैवेति न शास्त्रा-
भामती-व्याख्या
समाधान — उक्त आशङ्का का अनुवाद करके दोषोद्भावन किया जाता है-“यत्पुनरुक्तं श्रवणात् पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद् विधिशेषत्वम् ब्रह्मणः”। आत्मसाक्षात्कार के लिए मनन और निदिध्यासन का विधान नहीं हो सकता, क्योंकि अन्वय-व्यतिरेक के द्वारा ही उनमें साक्षात्कार की हेतुता निश्चित है, अतः विधि के समानरूपवाले वेदान्त-पदों के द्वारा उनका अनुवादमात्र किया जाता है, यह कहा जा रहा है—“अवगत्यर्थत्वात्”। यहाँ 'अवगति' पद से ब्रह्म-साक्षात्कार विवक्षित है, उसकी साधनता मनन और निदिध्यासन में अन्वय-व्यतिरेक से ही सिद्ध है। मनन और निदिध्यासन की विधि क्यों नहीं ? इस प्रश्न का उत्तर है— “यदि ह्यवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत, भवेत्तदा विधिशेषत्वम्”। मनन और निदिध्यासन को स्वतन्त्र अपूर्वार्थक प्रधान कर्म नहीं माना जा सकता—यह पहले कहा जा चुका है, अतः अवघात और प्रोक्षण के समान इन्हें गुण कर्म ही मानना शेष रह जाता है। वह भी असंगत है, क्योंकि अन्यत्र कर्म में ब्रह्म न तो उपयुक्त है और न उपयोक्ष्यमाण [ द्रव्य दो प्रकार का हो सकता है:-(१) किसी कर्म में उपयुक्त अथवा (२) उपयोक्ष्यमाण, उसके संस्कार कर्मों को गुणकर्म कहते हैं, जैसे देवता के लिए हविष्प्रदान में उपयुक्त पुरोडाशादि का इडानामक पात्र में रखकर भक्षण कर लेना। व्रीह्यादि उपयोक्ष्यमाण हैं, अवघातादि के द्वारा निष्पन्न तण्डुलों का पुरोडाशादि के निर्माण में उपयोग होगा, अतः अवघातादि को उपयोक्ष्यमाण द्रव्य का संस्कारक माना जाता है]। विशेषतः औपनिषद असङ्ग पुरुष कर्मानुष्ठान का उपयोगी न होकर विरुद्ध पड़ जाता है। प्रसङ्ग का उपसंहार किया जा रहा है— “तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः”। इस प्रकार उपनिषद्-वाक्यों में सिद्धरूप ब्रह्म की प्रतिपादकता स्थिर हो जाती है, वेदान्त-प्रतिपाद्य ब्रह्म धर्म से भिन्न है, अतः धर्मशास्त्र से वेदान्त-शास्त्र का भेद होना अनिवार्य है, फलतः “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा”—इस सूत्र के द्वारा भिन्न शास्त्र का आरम्भ करना अत्यन्त उचित और न्याय-संगत है—“एवं च सति 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति तद्विषयः पृथक् शास्त्रारम्भ उपपद्यते”। यदि ब्रह्म धर्म से भिन्न न होकर प्रतिपत्ति-विधि का शेष (अङ्ग) हो जाता, तब उसका प्रतिपादन 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै. सू. १।१।१) से ही प्रतिज्ञात हो जाता,
उपनिषदां ब्रह्मपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८१
धिपरत्वे हि 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्येवारब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत । आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत—'अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासा' इति, 'अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा' (जै० ४।१।१ ) इतिवत् । ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः— 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तस्मादहं ब्रह्मास्मीत्येतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि । नह्यहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषयान्यप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति । अपि चाहुः—
गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् । सद्ब्रह्मात्माहमित्येवंबोधि कार्यं कथं भवेत् ॥
भामती
न्तरमिति न शास्त्रारम्भत्वं स्यादित्याह ॐ प्रतिपत्तिविधिपरत्व इति ॐ । न केवलं सिद्धरूपत्वाद् ब्रह्मात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्वमपि तु तद्विरोधादपीत्युपसंहारव्याजेनाह ॐ तस्मादहं ब्रह्मास्मीति ॐ । इति-करणेन ज्ञानं परामृशति । विधयो हि धर्मे प्रमाणं, ते च साध्यसाधनेतिकर्त्तव्यभेदाधिष्ठाना धर्मोत्पादिनश्च, तदधिष्ठाना न ब्रह्मात्मैक्ये सति प्रभवन्ति, विरोधादित्यर्थः । न केवलं धर्मप्रमाणस्य शास्त्रस्येयं गतिः, अपि तु सर्वेषां प्रमाणानामित्याह ॐ सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि इति ॐ । कुतः ? ॐ न हि इति ॐ । अद्वैते हि विषयविषयिभावो नास्ति । न च कर्तृत्वं, कार्याभावात् । न च करणत्वमत एव । तदिदमुक्तम् ॐ अप्रमातृकाणि च ॐ इति चकारेण ।
अत्रैव ब्रह्मविदां गाथामुदाहरति ॐ अपि चाहुः इति ॐ । पुत्रदारादिष्वात्माभिमानो गौणः ।
भामती-व्याख्या
उसके लिए "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १।१।१) इसकी कोई आवश्यकता नहीं रह जाती, यह कहा जा रहा है—"प्रतिविधिपरत्वे हि 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्येवारब्धत्वान्न पृथक् शास्त्रमारभ्येत" ।
केवल सिद्धरूप होने के कारण ही ब्रह्मात्मैक्य साध्यात्मक धर्म से भिन्न नहीं, अपितु धर्म से विरुद्ध भी है—"तस्मादहं ब्रह्मास्मीत्येतदवसाना एव सर्वे विधयः" । 'अहं ब्रह्मास्मीति'—इस वाक्य में 'इति' शब्द के द्वारा 'अहं ब्रह्मास्मि'—इस प्रकार के शब्द का ग्रहण न होकर ज्ञान का ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि सभी विधि-वाक्यों का पर्यवसान उक्त ज्ञान में ही होता है, उक्त शब्द में नहीं । विधि-वाक्य अद्वैत-ज्ञान के विरोधी इसलिए होते हैं कि विधि-वाक्य कर्म में प्रमाण माने जाते हैं, वे (विधि-वाक्य) साध्य, साधन और इतिकर्तव्य के भेद की अपेक्षा करते हैं, धर्मोत्पादन का उपदेश करते हैं, अतः उनकी गति ब्रह्मात्मैक्य-ज्ञान के हो जाने पर स्वतः ही अवरुद्ध और बाधित हो जाती है, क्योंकि जहाँ सभी साध्य-साधनादि-भेद की समाप्ति हो जाती है—"न तस्य कार्यं करणं च विद्यते" (श्वेता. ६।८)। वहाँ साध्य-साधनादि-भेद-सापेक्ष प्रमाणों का प्रसर क्योंकर होगा ? ब्रह्मात्मावबोध से केवल धर्म-शास्त्र में ही यह कुण्ठा नहीं आती, अपितु समस्त प्रमाणों में गति-रोध आ जाता है—"सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि" । उसका कारण बताया जाता है—"न ह्यहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषयाणि अप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्ति" । आशय यह है कि अद्वैतावस्था में विषय-विषयिभाव ही नहीं रहता, कार्य का अभाव हो जाने से कर्तृत्व और करणत्व नहीं रहता, यह रहस्य "अप्रमातृकाणि च"—इस वाक्य में प्रयुक्त चकार से प्रकट किया है । इसी अर्थ में ब्रह्मवेत्ताओं के पद्य उद्धृत किये जाते हैं, "अपि चाहुः—
गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् । सद्ब्रह्मात्माहमित्येवंबोधि कार्यं कथं भवेत् ॥
| १८२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक्प्रमातृत्वमात्मनः ।
अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ॥
भामती
यथा स्वदुःखेन दुःखी यथा स्वसुखेन सुखी तथा पुत्रादिगतेनापीति सोऽयं गुणः। न त्वेकत्वाभिमानो, भेदस्यानुभवसिद्धत्वात् ? तस्माद् गौर्वाहीक इतिवद्गौणः, देहेन्द्रियादिषु त्वभेदानुभवान्न गौण आत्माभिमानः, किन्तु शुक्तौ रजतज्ञानवन्मिथ्या । तदेवं द्विविधोऽयमात्माभिमानो लोकयात्रां वहति, तदसत्त्वे तु न लोकयात्रा, नापि ब्रह्मात्मैकत्वानुभवः तदुपायस्य श्रवणमननादेरभावात्। तद्विवाह ॐ पुत्रदेहादिबाधनात् ॐ । गौणात्मनोऽसत्त्वे पुत्रकलत्रादिबाधनं ममकाराभाव इति यावत् । मिथ्यात्मनोऽसत्त्वे देहेन्द्रियादिबाधनं श्रवणादिबाधनञ्च । तथा च न केवलं लोकयात्रासमुच्छेदः सद् ब्रह्माहमित्येवंबोधशीलं यत्कार्यमद्वैतसाक्षात्कार इति यावत् तदपि ॐ कथं भवेत् ॐ । कुतस्तदसम्भव इत्यत आह ॐ अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक् प्रमातृत्वमात्मनः ॐ । उपलक्षणं चैतत् । प्रमाप्रमेयप्रमाणविभाग इत्यपि द्रष्टव्यम् ।
भामती-व्याख्या
अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात् प्राक् प्रमातृत्वमात्मनः ।
अन्विष्टः स्यात् प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ॥
देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः ।
लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ॥
पुत्र-दारादि में आत्माभिमान गौण होता है, क्योंकि जैसे सिंह के शूरतादि गुणों को अपना कर देवदत्त गौण सिंह बनता है, वैसे ही पुत्र-दारादि के सुखित्व-दुःखित्वादि रूप गुणों को अपने में मानकर अहमर्थभूत आत्मा कहता है—'अहं सुखी, दुःखी च'। पुत्र-दारादि के साथ एकत्वाभिमान नहीं होता, क्योंकि उनसे आत्मा का भेद अनुभव-सिद्ध है, अतः 'गौर्वाहीकः'—इत्यादि के समान गौणाभिमान ही है [गुण वृत्ति का उदाहरण प्रस्तुत करते हुए कैयट ने लिखा है—'सिंहो माणवकः', 'गौर्वाहीकः' इत्यादावपि ताद्धर्म्यात्ताद्रूप्यारोपात् तच्छब्द वृत्तिः, तदुक्तं हरिणा—
गोत्वानुषङ्गो वाहीके निमित्तात् कैश्चिदिष्यते ।
अर्थमात्रं विपर्यस्तं शब्दः स्वार्थे व्यवस्थितः ॥
किसी जड़-मूर्ख व्यक्ति के लिए जैसे 'बैल' शब्द का गौण प्रयोग हो जाता है, वैसे ही पञ्जाब के 'बहिः' प्रखण्ड में रहनेवाले मूर्ख हलवाहे के लिए 'गौर्वाहीकः'—ऐसा प्रयोग प्राचीनकाल से होता आया है ]। देह और इन्द्रियादि में जो आत्माभिमान होता है, गौण नहीं, क्योंकि वहाँ देहादि से आत्मा का भेद प्रतीत नहीं होता, अतः वह वैसा ही मिथ्या प्रत्यय या अध्यास है, जैसा कि शुक्ति में रजत-प्रत्यय । यही 'गौण' और 'मिथ्या' भेद से भिन्न द्विविध आत्माभिमान लौकिक व्यवहार का निर्वाहक माना जाता है । उसकी सत्ता न मानने पर न तो लोक-व्यवहार का निर्वाह होगा और न ब्रह्मात्मैकत्व का अनुभव, क्योंकि उसके उपायभूत श्रवण-मननादि का अनुष्ठान अध्यासमूलक ही होता है, अध्यास का अभाव होने पर न हो सकेगा, यही कहा गया है—"पुत्रदेहादिबाधनात्" । अर्थात् गौणात्मा के न होने पर ममकार का अभाव हो जाने से पुत्र-दारादि का बाध हो जाता है और मिथ्या आत्मा की असत्ता होने पर देहेन्द्रियादि और श्रवणादि साधनों का बाध हो जाता है । तब न केवल लोक-व्यवहार का समुच्छेद हो जाता है, अपितु 'सद्ब्रह्माहम्'—इस प्रकार का जो बोधरूप कार्य (अद्वैत-साक्षात्कार) है, वह भी कैसे होगा ? क्योंकि "अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात् प्राक् प्रमातृत्वमात्मनः" । आत्म-साक्षात्कार के होने से पहले ही आत्मा में कर्तृत्व-प्रमातृत्वादि का भान हो सकता है, उसके
उपनिषदां ब्रह्मपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८३
देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः ।
लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वाऽऽत्मनिश्चयात्' ॥ इति ॥ ४ ॥
इति भाष्ये चतुःसूत्री समाप्ता
भामती
एतदुक्तं भवति । एष हि विभागोऽद्वैतसाक्षात्कारकारणम् । ततो नियमेन प्राग् भावात् । तेन तदभावे कार्यं नोत्पद्यते इति । न च प्रमातुरात्मनोऽन्वेष्टव्य आत्माऽन्य इत्याह ॐ अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ॐ । उक्तं ग्रीवास्थग्रैवेयकनिदर्शनम् । स्यादेतत्—अप्रमाणात्कथं पारमार्थिकाद्वैतानु-भवोत्पत्तिरित्यत आह ॐ देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं तु ॐ । अस्यावधिमाह ॐ आत्मनिश्चयात् ॐ । आ ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति—पारमार्थि-कप्रपञ्चवादिभिरपि देहादिष्वात्माभिमानो मिथ्येति वक्तव्यं, प्रमाणबाधितत्वात् । तस्य च समस्तप्रमा-णकारणत्वं भाविकलोकयात्रावाहित्वं चाभ्युपेयम् । सेयमस्माकमप्यद्वैतसाक्षात्कारे विधा भविष्यति । न चायमद्वैतसाक्षात्कारोऽप्यन्तःकरणवृत्तिरेव एकान्ततः परमार्थः । यस्तु साक्षात्कारो भाविकः, नासौ कार्यः, तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् । अविद्या तु यद्यविद्यामुच्छिन्द्याज्जनयेद्वा, न तत्र काचिदनुपपत्तिः । तथा च श्रुतिः—
भामती-व्याख्या
पश्चात् नहीं। प्रमातृत्व का कथन प्रमाण, प्रमेय और प्रमा के विभाग का भी उपलक्षक है। सारांश यह है कि यह प्रमाता, प्रमाण, प्रमेय और प्रमा का विभाग ही अद्वैत-साक्षात्कार का कारण है, क्योंकि वह नियमतः अद्वैत-साक्षात्कार के पूर्वकाल में रहता है, अतः उस नियत पूर्वभावी कारण का अभाव होने पर कार्य की उत्पत्ति नहीं हो सकती। प्रमाता आत्मा से कभी अन्वेष्टव्य (प्रमेयभूत) आत्मा भिन्न नहीं, अतः कहा है—"अन्विष्टः स्यात् प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः"। अन्वेष्टा और अन्वेष्टव्य आत्मा एक ही है, तब किसके द्वारा किसका अन्वेषण होगा? इस शङ्का का समाधान 'गले के हार' का दृष्टान्त देकर किया जा चुका है। 'यदि प्रमाणादि-विभाग काल्पनिक और अप्रमाणभूत है, तब उससे पारमार्थिक अद्वैतानुभव की उत्पत्ति क्योंकर होगी?' इस प्रश्न का उत्तर है—"देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः, लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं तु"। जैसे देह में आत्म-प्रत्यय को व्यवहार-काल में प्रमाण माना जाता है, वैसे ही प्रमाणादि-भेद-प्रत्यय को भी प्रमाण ही माना जाता है। कब तक यह प्रमाण माना जाता है? इसकी अवधि बताई गई है—"आ आत्मनिश्चयात्"। ब्रह्मस्वरूप का साक्षात्कार होने तक। आशय यह है कि जो लोग प्रपञ्च को पारमार्थिक मानते हैं, उन्हें भी देहादि में आत्माभिमान को मिथ्या ही मानना होगा, क्योंकि वह प्रमाणों के द्वारा बाधित है। देहादि में अहमनुभव को समस्त प्रमाणों का कारण और भावी लोक-व्यवहार का निर्वाहक भी मानना होगा। ये दोनों मान्यताएं हमें भी अद्वैत-साक्षात्कार में अपनानी होंगी। यह अद्वैत-साक्षात्कार भी जो अन्तःकरण की एक विशेष वृत्ति है, एकान्ततः परमार्थ नहीं माना जाता और वृत्ति-प्रतिफलित चैतन्यरूप जो पारमार्थिक साक्षात्कार है, वह कार्य (जन्य) नहीं माना जाता, क्योंकि वह नित्य, शुद्ध, बुद्ध ब्रह्मस्वरूप ही है। अविद्या यदि अविद्या का नाश या उत्पादन करती है, तब उसमें किसी प्रकार की अनुपपत्ति नहीं, जैसा कि श्रुति कहती है—
१८४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ४
भामती
‘विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥’ इति।
तस्मात्सर्वमवदातम्। एवम्—
कार्यान्वयं विना सिद्धरूपे ब्रह्मणि मानता।
पुरुषार्थे स्वयं तावद्वेदान्तानां प्रसाधिता ॥ ४ ॥
इति भामत्यां चतुःसूत्री समाप्ता।
भामती-व्याख्या
“विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते।।” ( ईशा. ११ )
[ अन्तःकरण-वृत्तिरूप विद्या और प्रमाणादि-भेद-प्रतीत्यात्मक अविद्या को कार्य-कारणभाव के रूप में जो जानता है, वह अखण्डाकार वृत्तिरूप अविद्या के द्वारा अविद्यारूप मृत्यु का उच्छेद करके वृत्ति-प्रतिफलित चैतन्यरूप विद्या के द्वारा अमृत ब्रह्म की प्राप्ति कर लेता है।
ब्रह्मसूत्र-शाङ्कर भाष्य के वार्त्तिककार श्री नारायणसरस्वती ऊपर के तीनों श्लोकों को श्रीगोड़पादाचार्य की कृति मान कर कहते हैं— “अपि चाहुरस्मिन्नर्थे सम्प्रदायविदो गौड़पादाचार्याः”। किन्तु श्री आत्मस्वरूपभगवान् पञ्चपादिका की अपनी व्याख्या प्रबोधपरिशोधिनी में उक्त तीनों श्लोकों के रचयिता का नाम आचार्य सुन्दर पाण्ड्य बताते हैं। श्री माधवाचार्य-कृत सूतसंहिता-व्याख्या तात्पर्यदीपिका से भी ऐसा ही प्रतीत होता है ] ॥४॥
इति भामतीव्याख्यायां चतुःसूत्री समाप्ता
प्रधानस्य जगत्कारणत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८५
( ५ ईक्ष्यत्यधिकरणम् । सू० ५-११ )
एवं तावद्वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनानां ब्रह्मात्मनि तात्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुप्रवेशं ब्रह्मणि पर्यवसानमुक्तम् । ब्रह्म च सर्वज्ञं सर्व-शक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणमित्युक्तम् । सांख्यादयस्तु परिनिश्चितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेवेति मन्यमानाः प्रधानादीनि कारणान्तराण्यनुमिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति । सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्षयिषितम् । प्रधानपुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति सांख्या मन्यन्ते । काणादास्त्वेतेभ्य एव वाक्येभ्य ईश्वरं निमित्तकारणमनुमिमते, अणूंश्च समवायि-कारणम् । एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुक्त्याभासावष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोत्तिष्ठन्ते । तत्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेनाचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मावगतिपरत्वदर्शनाय
भामती
ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय जन्माद्यस्य यत इत्यादिना तत्तु समन्वयादित्यन्तेन सूत्रसन्दर्भेण सर्वज्ञे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणे प्रामाण्यं वेदान्तानामुपपादितम् । तच्च ब्रह्मणीति परमार्थतो न त्वद्यापि ब्रह्मण्येवेति व्युत्पादितम् । तदत्र सन्दिह्यते । तज्जगदुपादानकारणं किं चेतनमुताचेतनमिति । अत्र च विप्रतिपत्तेः प्रतिवादिनां विशेषानुपलम्भे सति संशयः । तत्र च प्रधानमचेतनं जगदुपादानकारण-मनुमानसिद्धमनुवदन्त्युपनिषद इति सांख्याः । जीवाणुव्यतिरिक्तचेतनेश्वरनिमित्ताधिष्ठिताश्चतुर्विधाः परमाणवो जगदुपादानकारणमनुमितमनुवदन्तीति काणादाः । आदिग्रहणेनाभावोपादानत्वादि प्रहीतव्यम् । अनिर्वचनीयानाद्यविद्याशक्तिकमचेतनोपादानं जगदागमिकमिति ब्रह्मविदः । एतासां च विप्रतिपत्तीनामनु-मानवाक्यानुमानवाक्याभासा बीजम् ।
भामती-व्याख्या
संगति—विगत ग्रन्थ के द्वारा कार्यान्वयन के बिना ही सिद्ध ब्रह्म में वेदान्त-वाक्यों का प्रामाण्य सिद्ध किया गया, सच्चिदानन्दरूप ब्रह्म स्वयं पुरुषार्थ है, वह अन्य किसी पुरुषार्थ का साधन नहीं। अर्थात् ब्रह्म-जिज्ञासा की प्रतिज्ञा करके "जन्माद्यस्य यतः" (ब्र. सू. १।१।२) यहाँ से लेकर "तत्तु समन्वयात्" (ब्र. सू. १।१।३) यहाँ तक के सूत्र-सन्दर्भ के द्वारा सर्वज्ञ सर्वशक्ति-समन्वित, जगत्-कारणीभूत ब्रह्म में वेदान्त-वाक्यों का प्रमाण्य संस्थापित किया ।
संशय—जगज्जन्मादि-कारणत्व परमार्थतः ब्रह्म में है, किन्तु वह ब्रह्म में ही है, अन्यत्र ( प्रधानादि में ) नहीं—इस सिद्धान्त का व्युत्पादन अभी तक नहीं किया गया, अतः यह सन्देह होता है कि जगत् का उपादान कारण क्या चेतन है ? अथवा अचेतन ? इस विप्रति-पत्ति में वादिगणों का कोई विशेष व्युत्पादन न देख कर संशय का हो जाना स्वाभाविक है । ( १ ) सांख्याचार्यों का कहना है कि जो अचेतन प्रधान तत्त्व जगत् का उपादान कारण अनुमान-सिद्ध है, उपनिषद्वाक्य उसी का अनुवाद करते हैं । ( २ ) कणादमतावलम्बी आचार्यों की घोषणा है कि जीव और अणुओं से भिन्न चतुर्विध ( पृथिवी, जल, तेज और वायु के ) परमाणु चेतन ईश्वर से अधिष्ठित होकर जगत् के उपादान कारण जो अनुमान के द्वारा सिद्ध किए जाते हैं, उन्हीं का अनुवाद उपनिषद्वाक्य करते हैं । ( ३ ) भाष्यकार ने जो कहा है—'सांख्यादयः" वहां 'आदि' पद के द्वारा अभावोपादानकत्वादि का ग्रहण कर लेना चाहिए । ( ४ ) ब्रह्मवादियों का सिद्धान्त है कि अनादि अनिर्वचनीय अविद्यारूप शक्ति से समन्वित चेतन पुरुष जगत् का उपादान कारण है—इसका उपपादन हमारे आगम उपनिषद् ग्रन्थ करते हैं । इस प्रकार के विविध मतवादों के पोषक अनुमान, वैदिक वाक्य, अनुमानाभास और वाक्याभास माने जाते हैं ।
२४
| १८६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ५ |
|---|
वाक्याभासयुक्त्याभासविप्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते । तत्र सांख्याः प्रधानं त्रिगुणमचेतनं जगतः कारणमिति मन्यमाना आहुः— यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेर्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रदर्शयन्तीत्यवोचंस्तानि
भामती
तदेव विप्रतिपत्तेः संशये किं तावत्प्राप्तम् ? तत्र ज्ञानक्रियाशक्त्यभावाद् ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । न सर्वशक्तिविज्ञाने प्रधाने त्वस्ति सम्भवः ॥ ज्ञानक्रियाशक्ती खलु ज्ञानक्रियाकार्यदर्शनोन्नेयसद्भावे । न च ज्ञानक्रिये चिदात्मनि स्तः, तस्यापरिणामित्वादेकत्वाच्च । त्रिगुणे च प्रधाने परिणामिनि सम्भवतः । यद्यपि च साम्यावस्थायां प्रधाने समुदाचरद्वृत्तिनी क्रियाज्ञाने न स्तः, तथाप्यव्यक्तेन शक्त्यात्मना रूपेण सम्भवत एव । तथा च प्रधानमेव सर्वज्ञं च सर्वशक्ति च, न तु ब्रह्म । स्वरूपचैतन्यं त्वस्यावृत्तिकमनुपयोगि जीवात्मनामिवास्माकम् । न च स्वरूपचैतन्ये कर्तृत्वम्, अकार्यत्वात्तस्य । कार्यत्वे वा न सर्वदा सर्वज्ञता । भोगापवर्गलक्षणपुरुषार्थ-द्वयप्रयुक्तानादिप्रधानपुरुषसंयोगनिमित्तस्तु महदहङ्कारादिक्रमेणाचेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य परिणामः सर्गः । दृष्टं चाचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थे प्रवर्त्तमानम् । यथा वत्सविवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं
भामती-व्याख्या
पूर्वपक्ष—इस प्रकार संशय उपस्थित हो जाने पर सांख्याचार्यों की स्थापना है— ज्ञानक्रियाशक्त्यभावाद् ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । न सर्वशक्तिविज्ञाने प्रधाने त्वस्ति सम्भवः ॥ ब्रह्म अपरिणामी है, अतः उसमें ज्ञान शक्ति और क्रिया शक्ति सम्भव न होने के कारण सर्व शक्ति और सर्व-ज्ञान नहीं, उसके विना उपादानकारणता उपपन्न नहीं हो सकती, किन्तु प्रधान संज्ञक त्रिगुणा परिणामिनी प्रकृति में ज्ञानशक्ति (सत्त्व गुण) और क्रिया शक्ति (रजोगुण) विद्यमान होने के कारण जगदुपादानत्व उपपन्न हो जाता है। यद्यपि साम्यावस्था में प्रकृतिगत क्रिया (रजोगुण) और ज्ञान (सत्त्वगुण) कार्यकारी नहीं होते, तथापि अव्यक्त-शक्ति के रूप में अवस्थित रहते हैं, उनको लेकर प्रधान तत्त्व ही सर्वज्ञ और सर्व-शक्ति-समन्वित हो सकता है, ब्रह्म नहीं। ब्रह्म का स्वरूप चैतन्य तो अविद्या से आवृत और अवृत्तिक अर्थात् जगद्रूपेण परिणत होने में वैसे ही अक्षम होता है, जैसे कि हम संसारी जीवगण। स्वरूप (अनौपाधिक) चैतन्य में सर्वज्ञत्व या ज्ञान-कर्तृत्व भी नहीं रहता, क्योंकि वह ज्ञान पदार्थ जन्य ही नहीं होता, जिसकी जनकता उसमें सम्भव हो। यदि उस स्वरूप ज्ञान को जन्य माना जाता है, तब वह सदातन नहीं रह सकता, ब्रह्म की सदा सर्वज्ञता समाप्त हो जाती है।
चेतनानधिष्ठित जड़ प्रकृति की जगद्रचना में प्रवृत्ति क्योंकर होगी? यह प्रश्न भी संगत नहीं, क्योंकि इसका उत्तर दिया गया है—"पुरुषार्थ एव हेतुः, न केनचित् कार्यते करणम्" (सां. का. ३१) अर्थात् भोग और मोक्षरूप द्विविध पुरुषार्थ से प्रयुक्त अनादि पुरुष-संयोग प्रकृति को महत्, अहङ्कारादि क्रम से परिणत होने में सक्षम बना देता है। यह देखा भी गया है कि चेतन से अधिष्ठित न होकर भी अचेतन (जड़) पदार्थ भोगापवर्गरूप कार्य के साधन में प्रवृत्त होता है, जैसे बछड़े की क्षुधा निवृत्त करने के लिए गौ के स्तनों में दूध अपने-आप उतर आता है— वत्संविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ (सां. का. ५७)
प्रधानस्य जगत्कारणत्वम् ] हिन्दीसहितभामतोसंवलितम् १८७
भामती
प्रवर्त्तन्ते । 'तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति' इत्याद्याश्च श्रुतयोऽचेतनेऽपि चेतनवदुपचारात् स्वकार्योन्मुखत्वमा-
दर्शयन्ति । यथा कूलं पिपतिषतीति ।
यत्प्राये श्रूयते यच्च तत्तादृगवगम्यते ।
भाक्तप्राये श्रुतमिदमतो भाक्तं प्रतीयते ॥
अपि चाहुर्वृद्धाः—'यथाऽग्रग्रप्राये लिखितं दृष्ट्वा वदन्ति भवेदग्रमग्रग्रः' इति, तथेदमपि 'ता आप ऐक्षन्त' 'तत्तेज ऐक्षत' इत्याद्युपचारप्राये श्रुतम् । तदैक्षतेत्यौपचारिकमेव विज्ञेयम् । अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणोति च प्रधानस्य जीवात्मत्वं जीवार्थकारितयाह । यथा हि भद्रसेनो राजार्थकारी राज्ञा भद्रसेनो ममात्मेत्युपचर्य्यते । एवं तत्त्वमसीत्याद्याः श्रुतयो भाक्ताः सम्पत्त्यर्था वा द्रष्टव्याः । स्वमपीतो भवतीति च निरुक्तं जीवस्य प्रधाने स्वकीयेऽप्ययं सुषुप्तावस्थायां ब्रूते ।
भामती-व्याख्या
“तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" ( छां. ६।२।२ ) इत्यादि श्रुतियां तो अचेतन ( जड़ प्रकृति ) में चेतन-जैसा गौण व्यवहार वैसे ही करती है, जैसे 'कूलं पिपतिषति' ( नदी का कगार गिरना ही चाहता है ) ऐसा गौण व्यवहार, क्योंकि—
यत्प्राये श्रूयते यच्च तत् तादृगवगम्यते ।
भाक्तप्राये श्रुतमिदमतो भाक्तं प्रतीयते ॥
[ “प्राय वचनाच्च" ( जै. सू. २।२।१२ ), “विषये प्रायदर्शनात्" ( जै. सू. ३।३।२ ) इत्यादि सूत्रों में सजातीय या समान पदार्थों के समूह, प्रसङ्ग या प्रकरण का 'प्राय' शब्द से निर्देश किया गया है और प्राय-पाठ को भी एक निर्णायक या तात्पर्य-ग्राहक माना जाता है, जैसा श्री शबरस्वामी कहते हैं—“प्रायादपि चार्थनिश्चयो भवति, यथा—अग्रप्राये लिखिते अग्रच इति गम्यते" ( शा. भा. पृ. ६०२ ) । अर्थात् प्रधान पदार्थों की पंक्ति में निर्दिष्ट पदार्थ प्रधान एवं गौण पदार्थों की पंक्ति में चर्चित पदार्थ गौण माना जाता है । प्रकृत में ईक्षण पदार्थ गौण ईक्षणों के प्रसङ्ग में वर्णित हैं, जैसे ] “ता आप ऐक्षन्त" ( छां. ६।२।४ ), “तत् तेज ऐक्षत", ( छां. ६।२।२ ) इत्यादि जलादि जड़ पदार्थों के औपचारिक ( गौण ) ईक्षणों के मध्य में “तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" ( छां. ६।२।३ ) यह ईक्षण भी पठित है, अतः यहाँ 'तत्' पद से प्रधान ( प्रकृति ) का ही ग्रहण करना चाहिए, जिससे गौण ईक्षणों का प्रसङ्ग भङ्ग न हो । "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" ( छां. ६।३।१ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा प्रधान की ओर से ही यह कहलवाया गया है कि मैं ( प्रधान ) इस मनुष्य शरीर में जीव के रूप में प्रविष्ट होकर नाम-रूप का व्याकरण [ देवदत्तादि विशेष नाम और गौरादि विशेषरूप धारण ] करूँ । यहां भी प्रधान में ही जीवात्मत्व का व्यवहार इस लिए कर दिया गया है कि प्रधान तत्त्व ही जीव का उपकार-साधन करता है—
नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः ।
गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकं चरति ॥ ( सा. का. ६० )
लोक में उपकार-कर्त्ता को आत्मा ही समझा जाता है, जैसे भद्रसेन नामक पुरुष राजा का उपकार-साधन करता है, अतः राजा उसमें आत्मस्वरूपता का गौण व्यवहार करता है—'भद्रसेनो ममात्मा' । इसी प्रकार “तत्त्वमसि" ( छां. ६।८।७ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा जीव में प्रधानरूपता का उपचार या सम्पादन किया जाता है । “स्वमपीतो भवति" ( छां. ६।८।१ ) इस श्रुति के द्वारा सुषुप्त जीव का अपनी प्रकृति ( प्रधान ) में लय प्रतिपादित है,
| १८८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ५ |
|---|
प्रधानकारणपक्षेऽपि योजयितुं शक्यन्ते । सर्वशक्तित्वं तावत्प्रधानस्यापि स्वविकारविषयमुपपद्यते । एवं सर्वज्ञत्वमप्युपपद्यते । कथम् ? यत्तु ज्ञानं मन्यसे स सत्त्वधर्मः, ‘सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्’ (गी० १४।१७) इति स्मृतेः । तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन
भामती
प्रधानांशतमःसमुद्रेके हि जीवो निद्राणस्तमसीव मग्नो भवति । यदाहुः—‘अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा’ इति । वृत्तीनामन्यासां प्रमाणादीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं तमस्तदालम्बना निद्रा जीवस्य वृत्तिरित्यर्थः । तथा सर्वज्ञं प्रस्तुत्य श्वेताश्वतरमन्त्रोऽपि ‘स कारणं करणाधिपाधिपः’ इति प्रधानाभिप्रायः । प्रधानस्यैव सर्वज्ञत्वं प्रतिपादितमधस्तात् । तस्मादचेतनं प्रधानं जगदुपादानमनुवदन्ति श्रुतय इति पूर्वः पक्षः । एवं काणादादिमतेऽपि कथञ्चिद्योजनीयाः श्रुतयः । अक्षरार्थस्तु “प्रधानकारणपक्षेऽपि” इति “प्रधानस्यापि” इति अपिकारावेवकारार्थौ । स्यादेतत्—सत्त्वसम्पत्त्या चेदस्य सर्वज्ञताऽथ तमःसम्पत्त्याऽसर्वज्ञताऽस्य कस्मान्न भवतीत्यत आह ❖ तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन ❖ इति । सत्त्वं हि प्रकाशशीलं निरतिशयोत्कर्षं सार्वज्ञ्यबीजम् । यदाहुः—‘निरतिशयं सार्वज्ञ्यबीजम्’ इति । यत् खलु सातिशयं तत् क्वचिन्निरतिशयं दृष्टं, यथा कुवलामलकबिल्वेषु सातिशयं महत्त्वं व्योम्नि परममहति निरतिशयम् । एवं ज्ञानमप्येकद्वि-
भामती-व्याख्या
क्योंकि प्रधान के तमोगुणरूप अंश की वृद्धि या प्रधानता हो जाने पर जीव सुषुप्तिरूप गाढ निद्रा में वैसे ही डूब जाता है, जैसे कोई गाढ़ अन्धकार में समा जाय । महर्षि पतञ्जलि निद्रा का लक्षण करते हैं— “अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा” (यो. सू. . १।१० ) अर्थात् अन्तःकरण की सब पाँच वृत्तियाँ होती हैं—( १ ) प्रमाण, ( २ ) विपर्यय, ( ३ ) विकल्प, ( ४ ) निद्रा और ( ५ ) स्मृति । निद्रा से भिन्न प्रमाणादि चार प्रकार की वृत्तियों के अभाव का जो प्रत्यय (कारण या सम्पादक) है—तमोगुण, उसको आलम्बन (विषय) करनेवाली वृत्ति को निद्रा कहते हैं । श्वेताश्वतर उपनिषत् में सर्वज्ञ का प्रकरण आरम्भ करके जो कहा गया है— “स कारणं करणाधिपाधिपः” (श्वेता० ६।९) वह प्रधान पदार्थ को अभिलक्ष्य करके कहा है कि वह जगत् का कारण एवं करणों (इन्द्रियों) के अधिपति जीव का अधिपति (अन्तर्यामी) है । प्रधान में ही सर्वज्ञता का उपपादन पहले किया जा चुका है, अतः अचेतन प्रधान को ही जगत् का उपादान कारण श्रुतियाँ बताती हैं—यह इस अधिकरण का पूर्वपक्ष है ।
यद्यपि वैशेषिकादि मतों में भी श्रुतियों की योजना की जा सकती है, तथापि प्रधान कारणता पक्ष में ही श्रुतियों का अक्षरार्थ घटता है। “प्रधानकारणपक्षेऽपि” और “सर्वशक्तिमत्त्वं तावत् प्रधानस्यापि” इन भाष्य-वाक्यों में प्रयुक्त दोनों ‘अपि’ शब्द एवकारार्थक हैं, अर्थात् श्रुतियों का शब्दार्थ प्रधान-कारणता-पक्ष में ही घटता है और सर्वशक्तिमत्त्व भी प्रधान तत्त्व में ही उपपन्न होता है । सर्वज्ञत्व भी वहीं समञ्जस होता है, क्योंकि सर्वज्ञत्व का घटकीभूत जो ज्ञान है, वह प्रधान के सत्त्व गुण का ही धर्म है, भगवद्गीता कहती है—“सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्” (गी. १४।१७) । ‘यदि सत्त्व गुण के धर्मभूत ज्ञान को लेकर प्रधान सर्वज्ञ है, तब अपने तमोगुण के धर्मभूत अज्ञान को लेकर असर्वज्ञ क्यों नहीं ?’ इस प्रश्न का उत्तर है—“तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकारणवन्तः पुरुषाः योगिनः सर्वज्ञाः प्रसिद्धाः, सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् ।” अर्थात् सत्त्वगुण प्रकाशशील है, प्रकाश का निरतिशय उत्कर्ष (असीम अवस्था में पहुँच जाना) ही सर्वज्ञता का बीज (कारण) है, जैसा कि योगसूत्र की स्थापना है—“तत्र निरतिशयं सार्वज्ञ्यबीजम्” (यो. सू. १।२५) । जो वस्तु सातिशय (तरतमभाव-युक्त) होती है, वह कहीं चरम सीमा में पहुँची देखी गई है, जैसे—
प्रधानस्य जगत्कारणत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८९
कार्यकरणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः। सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम्। न केवलस्याकार्यकरणस्य पुरुषस्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वं किञ्चिज्ज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम्। त्रिगुणत्वात्तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वमुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु। अवश्यं च त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमुपगन्तव्यम्। न हि सर्वदा सर्वविषयं ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते। तथापि—ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत। अथानित्यं तदिति ज्ञानक्रियाया उपरमेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति। अपि च प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया। न च ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना। अपि च प्रधानस्यानेकात्मकस्य परिणामसंभवात्कारणत्वो-
भामती
बहुविषयतया सातिशयमित्यनेनापि क्वचिन्निरतिशयेन भवितव्यम्। इदमेव चास्य निरतिशयत्वं यद्विश्वित-समस्तवेदितव्यत्वम्। तदिदं सर्वज्ञत्वं सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षत्वे सम्भवति। एतदुक्तं भवति—यद्यपि रजस्तमसी अपि स्तः, तथापि पुरुषार्थप्रयुक्तगुणवैषम्यातिशयात् सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षे, सार्वज्ञं कार्यमुत्पद्यत इति। प्रधानावस्थायामपि तन्मात्रं विवक्षित्वाऽविवक्षित्वा च तमःकार्यं प्रधानं सर्वज्ञमुपचर्यत इति। अपिभ्यामवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह ॐ न केवलस्य ॐ इति। नहि किञ्चिदेकं कार्यं जनयेदपि तु बहूनि। चिदात्मा चैकः, प्रधानन्तु त्रिगुणमिति तत एव कार्यमुत्पत्तुमर्हति, न चिदात्मन इत्यर्थः। तवापि च योग्यतामात्रेणैव चिदात्मनः सर्वज्ञताभ्युपगमो न कार्ययोगादित्याह— ॐ त्वयाऽपि ॐ इति। न केवलस्याकार्यकारणस्येत्येतत्सिंहावलोकितेन प्रपञ्चयति ॐ प्रागुत्पत्तेः इति ॐ। ॐ अपि च प्रधानस्य इति ॐ चस्त्वर्थः।
भामती-व्याख्या
बेर, आँवलादि में महत् परिमाण सातिशय (न्यूनाधिक) है और आकाश में असीम (व्यापकतापादक) निरतिशय होता है, वैसे ही ज्ञान भी किसी में एक विषयवाला, किसी में दो विषयवाला सातिशय (तरतमभाव-युक्त) होता है, वह कहीं-न-कहीं जाकर निरतिशय (परमोत्कृष्ट) अवश्य होगा। ज्ञान की निरतिशयता यही है कि समस्त विषय-प्रकाशकत्व। इस प्रकार का सर्वज्ञत्व सत्त्व गुण का निरतिशय उत्कर्ष होने पर ही सम्भव होगा। कहने का भाव यह है कि प्रधान में यद्यपि रजोगुण और तमोगुण भी हैं, तथापि जिस पुरुषार्थ की प्रेरणा से गुणों में उत्कर्षापकर्ष होता है, उसके ही बल पर कहीं पर सत्त्व गुण के चरम सीमा में पहुँच जाने पर सर्वज्ञता उत्पन्न हो जाती है। सत्त्व की प्रधानता को लेकर प्रधान में सर्वज्ञता का उपचार विवक्षित है और तमोगुण-प्रयुक्त असर्वज्ञता नहीं। कथित दो 'अपि' शब्दों को जो एवकारार्थक कहा गया था, वहाँ एवकार के द्वारा व्यावर्तनीय पदार्थ का स्पष्टीकरण किया जाता है—"न केवलस्याकार्यकारणस्य पुरुषस्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वम्"। कोई एक अद्वितीय पदार्थ कार्योत्पादन नहीं कर सकता, अपितु कई पदार्थ मिलकर कार्यकारी होते हैं। चिदात्मा (ब्रह्मतत्त्व) तो एकमात्र है, किन्तु प्रधान तत्त्व त्रिगुणात्मक होने के कारण कार्य का उत्पादन कर सकता है, चिदात्मा नहीं। आप (वेदान्तिगण) भी योग्यता मात्र के आधार पर चिदात्मा में सर्वज्ञत्व मानते हैं, कार्य के सम्बन्ध से नहीं—"त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्यम्"। जो यह कहा गया कि कार्यकारण-रहित केवल (असंघत) आत्मा में सर्वज्ञत्व नहीं बन सकता, उसी विषय का सिंहावलोकन के समान विस्तार किया जाता है—"प्रागुत्पत्तेः सर्वकार्यशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया"। "अपि च प्रधानस्य"—इस भाष्य में चकार का अर्थ है—'तु'।
१९० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ५
पपत्तिर्मृदादिवत् , नासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मण इत्येवं प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते—
ईक्षतेर्नाशब्दम् ॥ ५ ॥
न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुम् । अशब्दं हि तत् । कथमशब्दत्वम् ? ईक्षतेः-ईक्षितृत्वश्रवणात्कारणस्य । कथम् ? एवं हि श्रूयते—‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्’ ( छान्दो० ६।२।१ ) इत्युपक्रम्य
भामती
एवं प्राप्त उच्यते – नाम रूप-प्रपञ्च-लक्षणकार्यदर्शनादेतत्कारणमात्रवदिति सामान्यकल्पनायामस्ति प्रमाणं, न तु तदचेतनं चेतनमिति वा विशेषकल्पनायामस्त्यनुमानमित्युपरिष्टात्प्रवेदयिष्यते । तस्मान्नामरूपप्रपञ्चकारणभेवप्रमायामाम्नाय एव भगवानुपासनीयः । तदेवमाम्नायैकसमधिगमनीये जगत्कारणे—
पौर्वापर्यपरामर्शाद् यदाम्नायोऽञ्जसा वदेत् ।
जगद्बीजं तदेवेष्टं चेतने च स आञ्जसः ॥
तेषु तेषु खल्वाम्नायप्रदेशेषु तदैक्षतेत्येवंजातीयकैर्वाक्यैरीक्षितुः कारणाज्जगज्जन्माख्यायते इति, न च प्रधानपरमाण्वादेरचेतनस्येक्षितृत्वमाञ्जसम् । सत्त्वांशेनेक्षितु प्रधानं तस्य प्रकाशकत्वादिति चेत् । न; तस्य जाड्येन तत्त्वानुपपत्तेः । कस्तर्हि रजस्तमोभ्यां सत्त्वस्य विशेषः ? स्वच्छता । स्वच्छं हि सत्त्वम् । अस्वच्छे च रजस्तमसी । स्वच्छस्य च चैतन्यबिम्बोद्ग्राहितया प्रकाशत्वव्यपदेशो नेतरयोरस्वच्छतया तद्ग्राहित्वाभावात् । पार्थिवत्वे तुल्य इव मणेर्बिम्बोद्ग्राहिता न लोष्ठादीनाम् । ब्रह्मणस्त्वीक्षितृत्वमाञ्ज-
भामती-व्याख्या
सिद्धान्त—नाम-रूपात्मक प्रपञ्च को देख कर अनुमान प्रमाण से तो केवल इतनी ही कल्पना की जा सकती है कि 'इदं कार्यजातं कारणवत्, कार्यत्वाद् घटादिवत्' । इससे अतिरिक्त वह कारण पदार्थ चेतन है? या अचेतन? इस प्रकार की विशेष कल्पना में अनुमान की गति नहीं हो सकती—यह आगे चल कर कहा जायगा, अतः इस नाम-रूपात्मक प्रपञ्च के विशेष कारण का निश्चय करने के लिए भगवान् वेद की ही शरण लेनी आवश्यक है। जब वेद के द्वारा ही जगत् की कारण वस्तु का अधिगम करना है, तब—
पौर्वापर्यपरामर्शाद् यदाम्नायोऽञ्जसा वदेत् ।
जगद्बीजं तदेवेष्टं चेतने च स आञ्जसः ॥
[ वेद अपनी तात्पर्य-ग्राहिका उपक्रमोपसंहारादि युक्तियों की सहायता से जो जगत् का कारण बताएगा, वही मानना होगा, वेद के द्वारा वह कारणता ब्रह्मरूप चेतन पदार्थ में ही सम्यक् प्रतिपादित है, क्योंकि ] वेद के अनेक प्रदेशों में 'तदैक्षत' ( छां. ६।२।३ ) इत्यादि वचनों के द्वारा ईक्षण-कर्ता पुरुष से जगत् का जन्म कथित है । प्रधान और परमाणु आदि अचेतन पदार्थों में मुख्य ईक्षितृत्व सीधे-सीधे नहीं घटता । 'सत्त्व गुण के अंशभूत ज्ञान के द्वारा प्रधान ( प्रकृति ) में जो ईक्षितृत्व सांख्याचार्य कहते हैं, वह सम्भव नहीं, क्योंकि प्रधान जड़ है, अतः मुख्यरूप से उसमें ईक्षण का कर्तृत्व उपपन्न नहीं होता । यदि पूछा जाय कि सत्त्व के माध्यम से प्रधान में यदि ईक्षितृत्व नहीं बन सकता, तब रजोगुण और तमोगुण से सत्त्व की विशेषता ही क्या रह जाती है ? तो इसका सहज उत्तर है कि सत्त्व की वह विशेषता है—स्वच्छता, क्योंकि सत्त्वगुण स्वच्छ होता है, रज और तम अस्वच्छ होते हैं । स्वच्छ द्रव्य में ही चैतन्य के प्रतिबिम्ब की ग्राहकता होती है, अत एव सत्त्व को प्रकाशक मान लिया गया है—"सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टम्" ( सां. का. १३ ) । रजोगुण और तमो गुण में अस्वच्छता होने के कारण प्रतिबिम्ब-ग्राहित्व नहीं होता । यद्यपि स्फटिकादि मणि और लोष्ठ (पत्थर) सभी समानरूप से पार्थिव है, तथापि मणि में ही प्रतिबिम्ब-ग्राहिता होती है, लोष्ठादि
प्रधानस्य जगत्कारणत्वभङ्गः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १९१
भामती सम । तस्याम्नायतो नित्यज्ञानस्वभावत्वविनिश्चयात् । नन्वत एवास्य नेक्षितृत्वं; नित्यस्य ज्ञानस्वभाव- भूतस्येक्षणस्याक्रियात्वेन ब्रह्मणस्तत्प्रति निमित्तभावाभावात् । अक्रियानिमित्तस्य च कारकत्वनिवृत्तौ तद्व्याप्यस्य तद्विशेषस्य कर्तृत्वस्य निवृत्तेः । सत्यं ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यं नित्यतया न क्रिया, तस्य त्वनवच्छि- न्नस्य तत्तद्विषयोपाधानभेदावच्छेदेन कल्पितभेदस्यानित्यत्वं कार्य्यत्वं चोपपद्यते । तथा चैवंलक्षणे ईक्षणे सर्वविषये ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वमुपपन्नम् । यद्यपि च कूटस्थनित्यस्यापरिणामिन औदासीन्यमस्य वास्तवं तथाप्यनाद्यनिर्वचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य व्यापारवत्त्वमवभासत इति कर्तृत्वोपपत्तिः । परैरपि च चिच्छक्तेः कूटस्थनित्याया वृत्तौ प्रति कर्तृत्वमीदृशमेवाभ्युपेयम् । चैतन्यसामानाधिकरण्येन ज्ञातृत्वोप- लब्धेः । न हि प्राधानिकाभ्यन्तरबाह्यकरणानि त्रयोदश सत्त्वप्रधानान्यपि स्वयमेवाचेतनानि तद्वृत्तयश्च स्वं वा परं वा वेदितुमुत्सहन्ते । नो खल्वन्धाः सहस्रमपि पान्थाः पन्थानं विदन्ति । चक्षुष्मता चैकेन चेद् वेद्यते, स एव तर्हि मार्गदर्शी स्वतन्त्रः कर्त्ता नेता तेषाम् । एवं बुद्धिसत्त्वस्य स्वयमचेतनस्य चिति-
भामती-व्याख्या में नहीं । इसी प्रकार ब्रह्म में ही ईक्षितृत्व मुख्य रूप से घटता है, क्योंकि वेद के द्वारा उसमें नित्यज्ञानरूपता प्रतिपादित है, प्रधानादि में नहीं ।
शङ्का—नित्यज्ञानस्वरूपता होने के कारण ही ब्रह्म में ईक्षण-कर्तृत्व सम्भव नहीं, क्योंकि घटादि कार्य (जन्य) पदार्थों का ही कुलालादि में कर्तृत्व देखा जाता है, नित्य ज्ञानरूप ईक्षण कार्य (जन्य) पदार्थ नहीं, अतः उसका कर्तृत्व ब्रह्म में क्योंकर होगा ? 'यत्र यत्र कारकत्वम्, तत्र तत्र क्रिया-निमित्तत्वम्'—इस प्रकार व्यापकीभूत क्रिया-निमित्तत्व की निवृत्ति हो जाने से ब्रह्म में कारकत्व ही नहीं घटता, कारकत्व धर्म कर्तृत्वादि का व्यापक है, उसकी निवृत्ति हो जाने से उसके व्याप्यभूत कर्तृत्व की भी निवृत्ति हो जाती है, तब ब्रह्म में ईक्षणकर्तृत्व कैसे बनेगा ?
समाधान—यह सत्य है कि ब्रह्मस्वरूप ज्ञान नित्य है, कार्य (जन्य) नहीं, किन्तु स्वभावतः अनवच्छिन्न ज्ञान अपनी विषयरूप उपाधियों से अवच्छिन्न होकर वैसे ही कार्य (अनित्य) माना जाता है, जैसे घटादि से अवच्छिन्न होकर आकाश । फलतः इस प्रकार के ईक्षणरूप ज्ञान को लेकर ब्रह्म में उसका "स्वतन्त्रः कर्त्ता" (पा. सू. १।४।५४) के अनुसार कर्तृत्व उपपन्न हो जाता है । यद्यपि इस कूटस्थ, नित्य और अपरिणामी ब्रह्म में औदासीन्य (अक्रियाकारित्व) ही वास्तविक है, तथापि अनादि और अनिर्वचनीय अविद्या से अवच्छिन्न होकर ब्रह्म क्रियावान् हो जाता है, अतः उसमें कर्तृत्व बन जाता है । सांख्याचार्यादि भी चिति शक्ति (पुरुष) को कूटस्थ और नित्य मानते हैं, अतः उन्हें भी बुद्धिस्थ वृत्ति (क्रिया) का कर्तृत्व ऐसा ही स्वीकार करना होगा, क्योंकि ज्ञातृत्व जड़ में नहीं, चेतन में ही प्रतीत होता है ।
प्रधान (प्रकृति) के द्वारा जो मन, बुद्धि और अहङ्काररूप त्रिविध अन्तःकरण, पाँच ज्ञानेन्द्रिय और पाँच कर्मेन्द्रिय रूप दशविध बाह्य करण; सब मिलाकर तेरह प्रकार का करण-कलाप उत्पन्न किया जाता है—"करणं त्रयोदशविधम्" (सां. का. ३२) । वह सब सत्त्व गुण का कार्य होने पर भी अचेतन एवं उसकी वृत्तियां भी जड़ हैं, अतः वे न अपने को जान सकती हैं और न अपने से भिन्न विषय को । हजारों अन्धे यदि मिलकर किसी मार्ग पर चल पड़ते हैं, तब भी उस मार्ग का ज्ञान प्राप्त नहीं कर सकते, किन्तु आँखवाला व्यक्ति भले ही एक अकेला हो, यदि सब कुछ देख सकता है, तब वही आँखवाला व्यक्ति ही सभी का नेता माना जायगा । बुद्धिगत सत्त्व स्वयं अचेतन होकर जिस चैतन्य की छाया पत्ति के द्वारा