भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २३५

( ९ प्राणाधिकरणम् । सू० २३ )

अत एव प्राणः ॥ २३ ॥

उद्गीथे—'प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' ( छां० १।१०।९ ) इत्युपक्रम्य श्रूयते—'कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' ( छा० १।११।४,५ ) इति । तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ । 'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' ( छां० ६।८।२ ) 'प्राणस्य प्राणम्' ( बृ० ४।४।१८ ) इति चैवमादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते, वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः, अत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्तमिति भवति संशयः ।

किं पुनरत्र युक्तम् ? वायुविकारस्य पञ्चवृत्तेः प्राणस्योपादानं युक्तम् । तत्र हि


भामती

'उद्गीथे या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' इत्युपक्रम्य श्रूयते—'कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाचोषस्तिश्चाक्रायणः' उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावोपासनमप्युद्गीय इत्युक्तं भाष्यकृता । प्रस्ताव इति साम्नो भक्तिविशेषस्तमन्वायत्ता अनुगता प्राणो देवता । अत्र प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि च वायुविकारे च दर्शनात् संशयः—किमयं ब्रह्मवचन उत वायुविकारवचन इति ?

तत्रात एव ब्रह्मलिङ्गादेव प्राणोऽपि ब्रह्मैव न वायुविकार इति युक्तम् । यद्येवं तेनैव गतार्थमेत-


भामती-व्याख्या

परोवरीयो हास्य भवति, परोवरीयसो लोकान् जयति” ( छां. १।९।२ ) इस अर्थवाद वाक्य से नियन्त्रित होकर ब्रह्मपरक ही है, भूताकाशपरक हो ही नहीं सकता, भाष्यकार ने स्पष्ट कहा है—“वाक्योपक्रमेऽपि वर्तमानस्य आकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशाद् युक्ता ब्रह्मविषयत्वावधारणा” ॥ २२ ॥

संगति—पूर्वोक्त ‘आकाश' पद के समान ही 'प्राण' पद का प्रसङ्ग उपस्थित कर पूर्ववत् निर्णय दिया जाता है, इस प्रकार आतिदेशिकी संगति को सूत्रकार ने ही “अत एव” शब्द के द्वारा ध्वनित कर दिया है ।

विषय-वाक्य - [ साम एक वैदिक गीत या राग है, एक साम तीन ऋचाओं पर गाया जाता है। साम-गान करनेवाले तीन ऋत्विक् होते हैं—प्रस्तोता, उद्गाता, प्रतिहर्त्ता । एक-एक साम के पाँच भाग किए जाते हैं—( १ ) प्रस्ताव, ( २ ) उद्गीथ, ( ३ ) प्रतिहार, ( ४ ) उपद्रव और ( ५ ) निधन । प्रस्तावनामक प्रथम भाग का गान प्रस्तोता, उद्गीथसंज्ञक द्वितीय भाग का उद्गाता, प्रतिहाराख्य तृतीय भाग का गान प्रतिहर्त्ता, चतुर्थ और पञ्चम भाग का गान तीनों मिल कर करते हैं ] । उद्गीथ के प्रकरण में “या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता”—ऐसा प्रस्तावसंज्ञक साम का उपक्रम करके कहा गया है—“कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच उषस्त्यश्चाक्रायणः” ( छां. १।११।४ ) । यद्यपि यहाँ प्रस्ताव की उपासना अभिहित है, तथापि उद्गीथोपासना के प्रकरण में प्रस्ताव की उपासना का विधान उचित नहीं, अतः भाष्यकार ने 'उद्गीथे' कह दिया है । 'प्रस्ताव' साम की विशेष भक्ति ( भाग ) का नाम है, उस प्रस्ताव में प्राण देवता अन्वायत्त ( अनुगत ) है ।

संशय—'प्राण' शब्द ब्रह्म और शरीरगत वायु में प्रसिद्ध होने के कारण संशय हो जाता है कि यह 'प्राण' शब्द ब्रह्म का बोधक है ? अथवा शरीरगत वायु का वाचक है ?

पूर्वपक्ष—सूत्रकार ने जो सिद्धान्त किया है कि 'अत एव' ( ब्रह्म का साधारण

२३६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २३

प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम । ननु पूर्ववदिहापि तल्लिङ्गाद् ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम् । इहापि वाक्यशेषे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते, न; मुख्येऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् । एवं ह्याम्नायते—'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः', 'स यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधि पुनर्जा- यन्ते' (श० ब्रा० १०।३।३।६) इति । प्रत्यक्षं चैतत्,—स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्य- मानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते, प्रबोधकाले च पुनः प्रादुर्भवन्तीति । इन्द्रियसार- त्वाच्च भूतानामविरुद्धो मुख्ये प्राणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेषः । अपि चादित्योऽन्नं चोद्गीथप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्यानन्तरं निर्दिश्येते ।

भामती

विति कोऽधिकरणान्तरस्यारम्भार्थः ? तत्रोच्यते— अर्थे श्रुत्येकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे । मानान्तरावगम्ये तु तद्वशात्तद्व्यवस्थितिः ॥

ब्रह्मणो वा सर्वभूतकारणत्वमाकाशस्य वा वाय्वादिभूतकारणत्वं प्रति नागमादृते मानान्तरं प्रभवति । तत्र पौर्वापर्यपर्यालोचनया यत्रार्थे समञ्जस आगमः स एवार्थस्तस्य गृह्यते, त्यज्यते चेतरः । इह तु संवेशनोद्गमने भूतानां प्राणं प्रत्युच्यमाने किं ब्रह्म प्रत्युच्येते आहो वायुविकारं प्रतीति विशये 'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति' इत्यादिकायाः श्रुतेः सर्वभूतसारेन्द्रियसंवेशनोद्गमनप्रति- पादनद्वारा सर्वभूतसंवेशनोद्गमनप्रतिपादिकाया मानान्तरानुग्रहलब्धसामर्थ्याद्बलात्संवेशनोद्गमने वायुविकारस्यैव प्राणस्य, न ब्रह्मणः । अपि चात्रोद्गीथप्रतिहारयोः सामभक्त्योर्ग्रहणेऽन्ये आदित्यश्चान्नं च देवते अभिहिते कार्यकरणसङ्घातरूपे, तत्साहचर्यात् प्राणोऽपि कार्यकरणसङ्घातरूप एव देवता भवितु- मर्हति । निरस्तोऽप्ययमर्थ ईक्षत्यधिकरणे पूर्वोक्तपूर्वपक्षहेतूपोद्बलनाय पुनरुपन्यस्तः । तस्माद्वायुविकार

भामती-व्याख्या

धर्म) कीर्तित होने के कारण प्रक्रान्त प्राण भी ब्रह्म ही है। यदि यही मान लिया जाय, तब पूर्वोक्त आकाशाधिकरण से ही यह अधिकरण गतार्थ हो जाता है, अधिकरणान्तर के आरम्भ का क्या प्रयोजन ? अतः हमारा कहना है— अर्थे श्रुत्येकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे । मानान्तरावगम्ये तु तद्वशात् तद्व्यवस्थितिः ॥

अर्थात् ब्रह्म की सर्वभूत-कारणता और आकाशगत केवल वाय्वादि की कारणता श्रुत्येक-समधिगम्य है, प्रमाणान्तर के द्वारा अवगत नहीं, अतः ऐसे स्थल पर पौर्वापर्य-विचार से शास्त्र जिस पक्ष में समञ्जस (संगत) होता है, वही पक्ष उपादेय और पक्षान्तर त्याज्य होता है। किन्तु यहाँ जो समस्त भूतों का प्रवेश और उद्गमन कहा गया है—"सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते" (छां. १।११।४, ५), वह प्रवेश और उद्गमन शरीरगत वायुरूप प्राण के प्रति कहा जाता है ? अथवा ब्रह्म के प्रति ? इधर हम प्रत्यक्षरूप प्रमाणान्तर के द्वारा सुषुप्ति काल में देखते हैं कि भूतों के सारभूत इन्द्रियों का वायु-विकारात्मक प्राण में होता है और जागने पर प्राणों से ही उनका निर्गमन होता है, अतः यह निश्चित हो जाता है कि उक्त श्रुति का उपोद्वलक यही प्रत्यक्ष प्रमाण है। उसके आधार पर सर्व भूतों का प्रवेशाप्रवेश शरीरस्थ वायुरूप प्राण में ही स्थिर होता है, ब्रह्म में नहीं।

दूसरी बात यह भी है कि यहाँ उद्गीथ और प्रतिहाररूप साम-भागों के ब्रह्म से भिन्न आदित्य और अन्न देवता बताए गए हैं, जो कि कार्य-करण-संघातरूप (शरीरधारी) हैं। उनके सहचार से प्राण भी कार्यकारण-संघातरूप ही होना चाहिए। यद्यपि ईक्षत्यधिकरण

[ प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २३७

नच तयोर्ब्रह्मत्वमस्ति, तत्सामान्याच्च प्राणस्यापि न ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्ते सूत्रकार आह— 'अत एव प्राणः' इति। 'तल्लिङ्गाद्' इति पूर्वसूत्रे निर्दिष्टम्। अत एव तल्लिङ्गात्प्रा- णशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमर्हति। प्राणस्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसंबन्धः श्रूयते—'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते' (छा० १।११।५) इति। प्राणनिमित्तौ सर्वेषां भूतानामुत्पत्तिप्रलयावुच्यमानौ प्राणस्य ब्रह्मतां गमयतः। ननूक्तं — मुख्यप्राणपरिग्रहेऽपि संवेशनोद्गमनदर्शनमविरुद्धं, स्वापप्रबोधयो- र्दर्शनादिति। अत्रोच्यते—स्वापप्रबोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां प्राणाश्रयं संवेश- नोद्गमनं दृश्यते, न सर्वेषां भूतानाम्। इह तु सेन्द्रियाणां सशरीराणां च जीवाविष्ठानां

भामती

एवात्र प्राणशब्दार्थ इति प्राप्तम्।
एवं प्राप्तेऽभिधीयते—

पुंवाक्यस्य बलीयस्त्वं मानान्तरसमागमात्।
अपौरुषेये वाक्ये तत्सङ्गतिः किं करिष्यति ॥

नो खलु स्वतःसिद्धप्रमाणभावमपौरुषेयं वचः स्वविषयज्ञानोत्पादे वा तद्व्यवहारे वा मानान्तर- मपेक्षते। तस्यापौरुषेयस्य निरस्तसमस्तदोषाशङ्कस्य स्वत एव निश्चायकत्वात्। निश्चयपूर्वकत्वाद् व्यवहारप्रवृत्तेः। तस्मादसंवादिनो वा चक्षुष इव रूपे त्वगिन्द्रियसम्वादिनो वा तस्यैव द्रव्ये नादाढर्यं दाढर्यं वा। तेन स्तामिन्द्रियमात्रसंवेशनोद्गमने वायुविकारे प्राणे, सर्वभूतसंवेशनोद्गमने तु न ततो

भामती-व्याख्या

में इस जड़कारणतावाद का भी खण्डन किया जा चुका है, तथापि पूर्वपक्ष के हेतु का उपोहलन और प्रकारान्तर से उपन्यास करने के लिए फिर वही कह दिया गया है। फलतः शरीरगत वायु ही यहाँ प्राण शब्द का अर्थ है।
सिद्धान्त—उक्त पक्ष का निरास करने के लिए कहा जाता है—

पुंवाक्यस्य बलीयस्त्वं मानान्तरसमागमात्।
अपौरुषेये वाक्ये तत्संगतिः किं करिष्यति॥

[ पुरुष-रचित वाक्यों का प्रामाण्य प्रमाणान्तर के संवाद पर निर्भर होता है, अतः उनके लिए अवश्य यह कहा जा सकता है कि प्रमाणान्तर से संवादित वाक्य उस पौरुषेय वाक्य से प्रबल होता है, जो प्रमाणान्तर से समर्थित नहीं होता किन्तु ] अपौरुषेय वाक्यों का प्रामाण्य प्रमाणान्तर-सापेक्ष न होकर स्वतः सिद्ध होता है, अपौरुषेय वाक्य न तो स्वविषय के ज्ञानोत्पादन में प्रमाणान्तर की अपेक्षा करता है और व्यवहाररूप अर्थ क्रिया के उत्पादन में। अपौरुषेय वाक्यों में किसी प्रकार के भ्रम, प्रमाद, करणापाटव और लिप्सादि दोषों की सम्भावना ही नहीं कि उनकी निवृत्ति के लिए उसको प्रमाणान्तर की अपेक्षा हो। वह स्वतः (अन्य-निरपेक्ष होकर) ही अपने विषय का निश्चायक होता है, निश्चय-पूर्वक व्यवहार में प्रवृत्ति होती है। जैसे चक्षु का रूप-ग्रहण में प्रमाणान्तर का संवाद नहीं होता, एतावता रूप-ग्रहण में अदाढर्य नहीं आता और चक्षु का ही घटादि द्रव्य के ग्रहण में त्वगिन्द्रिय का संवाद मिल जाने पर भी द्रव्य-ग्रहण में किसी प्रकार का दाढर्य नहीं माना जाता, वैसे ही अपौरुषेय वाक्य के द्वारा धर्मादि-ज्ञान के उत्पादन में प्रमाणान्तर का संवाद न होने के कारण धर्मादि-ज्ञान में किसी प्रकार का अदाढर्य और सुषुप्तद्यवस्थ प्राण में इन्द्रियों का प्रवेश और निर्गमन प्रमाणान्तर (प्रत्यक्ष) से संवादित होने पर भी प्रवेशाप्रवेश-ज्ञान में किसी प्रकार की विशेषता या दृढता नहीं मानी जाती। प्रत्यक्षावगत केवल इन्द्रियों का प्रवेश और निर्गमन भले ही शरीरस्थ वायुरूप प्राण में रहे, श्रुत्यभिहित समस्त भूतों का संवेशन और

२३८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २३

भूतानां, ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि’ ( छा० १।११।५) इति श्रुतेः। यदापि भूतश्रुतिर्महाभूतविषया परिगृह्यते, तदापि ब्रह्मलिङ्गत्वमविरुद्धम्। ननु सहापि विषयैरिन्द्रियाणां स्वापप्रबोधयोः प्राणेऽप्ययं प्राणाच्च प्रभवं शृणुमः—‘यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति’ (कौ० ३।३) इति। तत्रापि तल्लिङ्गात्प्राणशब्दं ब्रह्मैव। यत्पुनरुक्तम्— अन्नादित्यसंनिधानात्

भामती

वाक्यात्प्रतीयेते , प्रतीतौ वा तत्रापि प्राणो ब्रह्मैव भवेन्न वायुविकारः। 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इत्यत्र वाक्ये यथा प्राणशब्दो ब्रह्मवचनः। न चास्मिन् वायुविकारे सर्वेषां भूतानां संवेशनोद्गमने मानान्तरेण दृश्येते । न च मानान्तरसिद्धसंवादेन्द्रियसंवेशनोद्गमनवाक्यदार्ढ्यात् सर्वभूतसंवेशनोद्गमनवाक्यं कथञ्चिदिन्द्रियविषयतया व्याख्यानमर्हति, स्वतःसिद्धप्रमाणभावस्य स्वभावदृढस्य मानान्तरानुपयोगात् । न चास्य तेनैकवाक्यता, एकवाक्यतायां वा तदपि ब्रह्मपरमेव स्यादित्युक्तम् । इन्द्रियसंवेशनोद्गमनं त्ववयुत्यानुवादेनाऽपि घटिष्यते । 'एकं वृणीते द्वौ वृणीते' इतिवत् ।

भामती-व्याख्या

उद्गमन तो प्राणों में नहीं देखा जाता। यदि माना जाता है, तब उस प्राण को भी ब्रह्म वैसे ही मानना होगा, वायुविकार नहीं, जैसे "यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधाभवति" (कौ. उ. ३।३) इस वाक्य में प्राण शब्द ब्रह्मपरक है। वायु-विकाररूप प्राण में न तो सभी भूतों का प्रवेश प्रत्यक्षादि प्रमाणान्तर से देखा जाता है, और न उससे उनका निर्गमन ।

शङ्का —प्राण में इन्द्रियों का प्रवेशाप्रवेश प्रत्यक्षादि प्रमाणान्तर से संवादित होने के कारण ऐसे श्रुति-वाक्य का प्रामाण्य दृढ़ हो जाता है। उसके अनुरोध पर सर्वभूत-प्रवेशाप्रवेश के प्रतिपादक श्रुति-वाक्य का तात्पर्य इन्द्रियों के प्रवेश और निर्गमन में क्यों न मान लिया जाय ?

समाधान —यह कहा जा चुका है कि वेद का प्रामाण्य स्वतः सिद्ध है, प्रमाणान्तर के संवाद से उसमें किसी प्रकार की दृढ़ता नहीं आती। अदृढ़ प्रामाण्य की दृढ़ता के सम्पादन में प्रमाणान्तर का संवाद उपयोगी हो सकता है, किन्तु वेद-वाक्य-जन्य ज्ञान का प्रामाण्य स्वभावतः दृढ़ होता है, अतः वहाँ प्रामाणान्तर के संवाद का वैसे ही कोई उपयोग नहीं, जैसे क्षुर की तीक्ष्णतम धार पर शाण-प्रयोग ।

दूसरी बात यह भी है कि एकवाक्यतापन्न उपक्रम के अनुरोध पर उपसंहार का संकोच माना जाता है। प्रकृत में इन्द्रियों के प्रवेश और उद्गमन का प्रतिपादक 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन् प्राणे एकधा भवति" (कौ. उ. ३।३) यह वाक्य संवर्ग विद्या में और सर्वभूत-प्रवेश-प्रतिपादक “सर्वाणि ह वा” (छां. १।११।४) यह वाक्य उद्गीथोपासना के प्रकरण में पठित है, अतः उनकी एकवाक्यता सम्भावित ही नहीं कि उपक्रम के अनुरोध पर उपसंहार की व्याख्या या संगमनिका की जाय । जिस वाक्य की एकवाक्यता मानी जाती है, उसका भी ब्रह्म में ही तात्पर्य पर्यवसित होता है—यह कहा जा चुका है। इन्द्रियों के संवेशन और निर्गमन का अन्वय अवयुत्यवाद की रीति से उपपन्न हो जायगा । [ श्रीशबरस्वामी कहते हैं— "यत्र परा संख्या कीर्त्यते, तत्रावयुत्यवादो भवति, यथा द्वादशकपाले यदष्टाकपालो भवति" (जै. सू. १।४।३५) । पुत्रोत्पत्ति होने पर वैश्वानरेष्टि की जाती है, उसका विधायक वाक्य है— "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते ! यदष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, पञ्चकपालः त्रिवृतैवास्मिन् तेजो दधाति" (तै. सं.

प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २३९

प्राणस्याब्रह्मत्वमिति—'तदयुक्तम्, वाक्यशेषबलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविषयतायां प्रतीयमानायां संनिधानस्याकिञ्चित्करत्वात् । यत्पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्तौ प्रसिद्धतरत्वं, तदाकाशशब्दस्येव प्रतिविधेयम् । तस्मात्सिद्धं प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ।


भामती

न तु सर्वशब्दार्थः सङ्कोचमर्हति । तस्मात् प्रस्तावभक्तिं प्राणशब्दाभिधेयब्रह्मदृष्ट्योपासीत, न वायुविकारदृष्ट्येति सिद्धम् । तथा चोपासकस्य प्राणप्राप्तिः कर्मसमृद्धिर्वा फलं भवतीति । ॐ वाक्यशेषबलेन इति ॐ ।


भामती-व्याख्या

२।२।५।३ )। यहाँ जिज्ञासा होती है कि द्वादशकपाल-संस्कृत पुरोडाशद्रव्यक इष्टि का विधान करने के अनन्तर जो कहा गया है—"यदष्टाकपालो भवति, यन्नवकपालः' इत्यादि, उसका प्रकृत में अन्वय क्योंकर होगा ? इस जिज्ञासा को शान्त करते हुए वार्तिककार कहते हैं—'वैश्वानरद्वादशकपालाधिकारे ह्यष्टत्वादय उच्चार्यमाणा, स्वरूपेणानुपयुज्यमानाः शक्तुवन्त्यवयवत्वं गमयितुम्” (तं. वा. पृ. १०९९)। द्वादश संख्या की घटकीभूत अष्टत्वादि संख्याएँ हैं, अतः द्वादश कपालों में संस्कृत पुरोडाश एक ऐसा अवयवी पदार्थ है, जिसके अष्टादिकपाल-संस्कृत पुरोडाश अवयव है, अतः अवयव-स्तुति के द्वारा अवयवी की स्तुति यहाँ विवक्षित है। वैसे ही ब्रह्म में सर्वभूतों का विलय और उद्भव होने से उनके अवयवभूत इन्द्रियादि का विलय और उद्भव अर्थ-प्राप्त है। उसी का अवयुत्य (विच्छिद्य) एकवाक्यता मानकर उत्थापित आकांक्षा के द्वारा स्वतन्त्रतया अन्वयाभिधान अवयुत्यवाद है। 'अवयुत्यानुवाद'—ऐसा पाठ भी उपलब्ध होता है, उसका भी यही आशय है कि ब्रह्म में जब सर्वभूतों का प्रवेशाप्रवेश अभिहित है, तब सर्व की घटकीभूत इन्द्रियादि प्रत्येक इकाई के अर्थ-प्राप्त प्रवेशाप्रवेश का अनुवाद इस वाक्य से विवक्षित है]। अवयुत्यवाद का स्पष्टीकरण करते हुए श्रीशबरस्वामी (जै.सू. ६।१।४३ में) कहते हैं—'त्रीन् वृणीते इति त्रित्वं विधास्यति, एकं वृणीते इत्यवयुत्यानुवादोऽयम्' (शा. भा. पृ. १३८४)। प्रायः सभी वैदिक कर्मों के आरंभ में जो संकल्प किया जाता है उसमें कर्त्ता पुरुष अपना नाम, गोत्र और प्रवर का उच्चारण करता हुआ प्रतिज्ञा करता है, जैसे—'अहं देवदत्तनामा, भारद्वाजगोत्रः, आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजाख्यत्रिप्रवरः एतत्कर्म करिष्ये'। किसी गोत्र में उत्पन्न हुए मन्त्र-द्रष्टा महर्षियों को प्रवर कहते हैं, किस गोत्र में कितने प्रवर हैं—यह प्रवराध्यायादि में वर्णित है। तीन प्रवरवाले व्यक्ति का श्रौतकर्म में अधिकार है—"त्रीन् प्रवरान् वृणीते”। त्रिप्रवरता की प्रशंसा के लिए कहा गया है—"एकं वृणीते, द्वौ वृणीते”। 'शते पञ्चाशत्'—इस न्याय के अनुसार तृत्व के द्वित्व और एकत्व घटक हैं, अतः जैसे अवयवों के द्वारा अवयवी की स्तुति यहाँ की जाती है, वैसे ही प्रकृत में इन्द्रियादि के प्रवेशन और निर्गमन के द्वारा समस्त भूतों के प्रवेशन और निर्गमन की स्तुति अभिवाञ्छित है। 'सर्व' शब्द का संकुचित अर्थ में तात्पर्य कभी निश्चित नहीं किया जा सकता। इस प्रकार यह सिद्ध हो जाता है कि प्राणशब्दाभिधेय ब्रह्म की दृष्टि (भावना) से साम के प्रस्तावरूप भाग की उपासना करनी चाहिए, शरीरस्थ वायुरूप प्राण की दृष्टि से नहीं। इस प्रकार की उपासना का फल है—प्राण-प्राप्ति या कर्म की समृद्धि, जैसा कि भाष्यकार ने कहा है—"प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारभक्तीः प्राणादित्यान्नदृष्ट्योपासीतेति समुदायार्थः । प्राणाद्यापत्तिः कर्मसमृद्धिर्वा फलम्” (छां० पृ० ७१)। भाष्यकार कहते हैं—"यत्पुनरुक्तमत्रादित्यसन्निधानात् प्राणस्याब्रह्मत्वमिति, तदयुक्तम्, वाक्यशेषबलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविषयतायां प्रतीयमानायां सन्निधानस्याकिञ्चित्करत्वात्” (ब्र. सू. १।१।२३) : यहाँ 'वाक्यशेष' शब्द

२४०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २३

अत्र केचिदुदाहरन्ति—'प्राणस्य प्राणम्' (बृ० ४।४।१८), 'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' (छा० ६।८।२) इति च—तदयुक्तम्, शब्दभेदात्प्रकरणाच्च संशयानुपपत्तेः। यथा पितुः पितेति प्रयोगेऽन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्टोऽन्यः प्रथमानिर्दिष्टः पितुः पितेति गम्यते, तद्वत् 'प्राणस्य प्राणम्' इति शब्दभेदात्प्रसिद्धात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते। न हि स एव तस्येति भेदनिर्देशार्हो भवति। यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते। यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे—'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत' इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवति, तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे 'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' (छा० ६।८।२) इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथमवगमयेत् ? अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम्। प्रस्तावदेवतायां तु प्राणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः ॥ २३ ॥

भामती
वाक्यात् सन्निधानं दुर्बलमित्यर्थः। उदाहरणान्तरन्तु निगदव्याख्यातेन भाष्येण दूषितम् ॥ २३ ॥


भामती-व्याख्या

का अर्थ है—ब्रह्मलिङ्गक उपक्रम की एकवाक्यता। 'एकवाक्यता' शब्द से वाक्य प्रमाण विवक्षित है और 'सन्निधि' शब्द से स्थान प्रमाण। "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्" (जै. सू. ३।३।१३) इस सूत्र में स्पष्ट कहा गया है कि पूर्व-पूर्व प्रमाणों की अपेक्षा उत्तरोत्तर प्रमाण दुर्बल होते हैं, अतः वाक्य की अपेक्षा स्थान का दुर्बल होना स्वाभाविक है, [ क्योंकि उत्तरोत्तर प्रमाण पूर्व-पूर्व की कल्पना करके ही विनियोजक माने जाते हैं, वाक्य प्रमाण को अपने पूर्ववर्ती केवल लिङ्ग और श्रुति—इन दो प्रमाणों की कल्पना करनी है और स्थान प्रमाण को 'प्रकरण, वाक्य लिङ्ग और श्रुति'—इन चार प्रमाणों की कल्पना करनी है, अतः कल्पना-लाघव के कारण वाक्य प्रमाण प्रबल और कल्पना-गौरव होने के कारण स्थान प्रमाण दुर्बल होता है, वार्तिककार कहते हैं—"यावदाकांक्षापूर्वकमेकवाक्यत्वादिकल्प्यते तावदितरेनानन्तर्यात्तु समानविषयत्वाच्च सामर्थ्यादि कल्पयित्वा विनियोगः कृत इति बलीयस्त्वम्" (तं. वा. पृ. ८३९) ]।

इस अधिकरण में वृत्तिकार ने जो "प्राणस्य प्राणम्" (बृह. उ. ४।४।१८) और "प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः" (छां. ६।८।२) इन दो वाक्यों का उदाहरण प्रस्तुत कर विचार किया है कि यहाँ 'प्राण' शब्द शरीरस्थ वायुरूप प्राण का बोधक है ? अथवा ब्रह्म का ? प्राण-बोधकता का पूर्वपक्ष उठा कर ब्रह्मपरता का सिद्धान्त स्थिर किया है। वह युक्ति-युक्त नहीं प्रतीत होता, क्योंकि उदाहृत दोनों वाक्यों में संशय ही नहीं बनता, 'पितुः पिता'—ऐसे सम्बन्धगर्भित वाक्य-प्रयोग में दोनों पितृपदार्थों की एकता सम्भव नहीं रहती, अत उनका भेद अनिवार्य है। "प्राणस्य प्राणः"—यहाँ षष्ठ्यन्त प्राणपदार्थ की अपेक्षा प्रथमान्त प्राणपदार्थ भिन्न ही मानना होगा, वह प्रकरण के आधार पर ब्रह्म ही निश्चित होता है, क्योंकि जिसके प्रकरण में जो निर्दिष्ट होता है, वही प्रकरणी पदार्थ ही विभिन्न नामों से विवक्षित होता है। ज्योतिष्टोमसंज्ञक कर्म के प्रकरण में पठित "वसन्ते-वसन्ते ज्योतिषा यजेत"—इस वाक्य में 'ज्योतिः' शब्द जैसे ज्योतिष्टोमपरक होता है, वैसे ही पर ब्रह्म के प्रकरण में पठित "प्राणबन्धनं सोम्य मनः"—इस श्रुति का घटकीभूत 'प्राण' शब्द ब्रह्म का वाचक न होकर वायु-विकारात्मक प्राण का बोधक क्योंकर होगा ? अतः जिस वाक्य में

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् २४१

( १० ज्योतिश्चरणाधिकरणम् । सू० २४-२७ )

ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥

इदमामनन्ति—'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्ठेषु सर्वतः-पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' (छा० ३।१३।७) इति । तत्र संशयः—किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादिकं ज्योतिरभिधीयते किंवा परमात्मेति । अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्य तल्लिङ्गाद् ब्रह्मविषयत्वमुक्तम् , इह तु तल्लिङ्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते ।

भामती

इदमामनन्ति—'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' इति । यज्ज्योतिरतो दिवो द्युलोकात्परं दीप्यते प्रकाशते विश्वतः पृष्ठेषु विश्वेषामुपरि । असङ्कुचद्वृत्तिरयं विश्वशब्दोऽनवयवेन संसारमण्डलं ब्रूत इति दर्शयितुमाह ॐ सर्वतः पृष्ठेषूत्तमेषु ॐ । न चेदमुत्तममात्रमपि तु सर्वोत्तममित्याह ॐ अनुत्तमेषु ॐ । नास्त्येभ्योऽन्य उत्तम इत्यर्थः । 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन् पुरुषेऽन्तर्ज्योतिस्त्वग्ग्राह्येण शारीरेणोष्मणा श्रोत्रग्राह्येण च पिहितकर्णेन पुंसा घोषेण लिङ्गेनानुमीयते' । तत्र शारीरस्योष्मणस्त्वचा दर्शनं दृष्टिः, घोषस्य च श्रवणं श्रुतिः, तयोश्च दृष्टिश्रुतौ ज्योतिष एव, तल्लिङ्गेन तदनुमानादिति ।

अत्र संशयः—किं ज्योतिःशब्दं तेज उत ब्रह्मेति ? किं तावत् प्राप्तं ? तेज इति । कुतः ? गौण-


भामती-व्याख्या

अधिकरणार्थ का प्रमुख अङ्गीभूत संशय पदार्थ ही सम्भव नहीं, वह उस अधिकरण का विषय वाक्य कैसे हो सकेगा ? साम के प्रस्तावरूप भाग में अनुगत प्राणरूप देवता को विषय बनाने पर संशय, पूर्वपक्ष एवं सिद्धान्त का उपपादन किया जा चुका है, अतः "कतमा सा देवता, प्राण इति होवाच" ( छां. १।११।५ ) यह वाक्य ही यहाँ विषय-वाक्य बन सकता है ॥ २३ ॥

—❖—

विषय-वाक्य—"अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतःपृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः" ( छां. ३।१३।७ ) । यहाँ 'परः' शब्द को 'ज्योतिः' पद के अनुसार नपुंसक लिङ्ग में परिवर्तित कर 'यदतो दिवः परं ज्योतिर्दीप्यते' ऐसा अन्वय कर लेना चाहिए । जो ज्योतिः इस स्वर्ग लोक में परे प्रकाशमान है । 'विश्वतः पृष्ठेषु' का ही अर्थ किया गया है—'सर्वतः पृष्ठेषु' । 'विश्व' शब्द का अर्थ समस्त या सर्व होता है, उस सर्वार्थ में ब्रह्म भी आ जाता है किन्तु ब्रह्मज्योतिः ब्रह्म के ऊपर नहीं हो सकती । 'विश्व' शब्द की वृत्ति ( शक्ति ) का संकोच करके ब्रह्म-भिन्न संसार-मण्डल किया जा सकता । तथापि 'विश्व' शब्द का तात्पर्य सामस्त्येन प्रकाश्यभूत संसार-मण्डल के अभिधान में ही है, यह दिखाने के लिए 'विश्वतः' का पर्याय सर्वतः दिया गया है, अतएव भाष्यकार ने कहा है—"संसार एव हि सर्वः" ( छां. पृ. १६५ ) । यह ज्योति केवल उत्तम ही नहीं, अपितु सर्वोत्तम है—यह सूचित करने के लिए 'अनुत्तमेषु' कहा गया है । 'अनुत्तम' शब्द में 'नास्त्येभ्योऽन्य उत्तमः'—इस प्रकार बहुव्रीहि समास विवक्षित है, 'नोत्तमा अनुत्तमाः तेषु'—ऐसा तत्पुरुष नहीं, भाष्यकार कहते हैं—"अनुत्तमेषु तत्पुरुषसमासाशङ्कानिवृत्तय आह उत्तमेषु लोकेष्विति" ( छां. पृ. १६५ ) । उसी ब्रह्मज्योति की शरीरस्थता दिखाने के लिए कहा है—'इदं वाव' । 'इदं वाव' का अर्थ है—इदमेव । शरीर में त्वगिन्द्रिय-ग्राह्य उष्णता और ढके हुए श्रोत्र से ग्राह्य घोष ( अन्तर्नाद ) के द्वारा वही ज्योति अनुमित होती है ।

संशय—उदाहृत श्रुति में 'ज्योतिः' शब्द तेजो द्रव्य का बोधक है ? अथवा ब्रह्म का ?

३१

२४२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २४

किं तावत्प्राप्तम् ? आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यत इति । कुतः ? प्रसिद्धेः । तमो ज्योतिरिति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्विविषयौ प्रसिद्धौ । चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकं शार्वरादिकं तम उच्यते । तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योतिः । तथा 'दीप्यते' इतीयमपि श्रुतिरादित्यादिविषया प्रसिद्धा । नहि रूपादिहीनं ब्रह्म 'दीप्यते' इति मुख्यां श्रुतिमर्हति । द्युमर्यादत्वश्रुतेश्च । नहि चराचरबीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्य द्यौर्मर्यादा युक्ता, कार्यस्य तु ज्योतिषः परिच्छिन्नस्य द्यौर्मर्यादा स्यात् । 'परो दिवो ज्योतिः' इति च ब्राह्मणम् ।

ननु कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वाद् द्युमर्यादावत्त्वमसमञ्जसम् । अस्तु तर्ह्यत्रिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम् । न; अत्रिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावादिति । इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत्, न; प्रयोजनान्तरप्रयुक्तस्यैवादित्यादेरुपास्यत्वदर्शनात् । 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि' (छा० ६।३।३) इति चाविशेषश्रुतेः । नचात्रिवृत्कृतस्यापि तेजसो द्युमर्यादत्वं प्रसिद्धम् । अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेव तत्तेजो ज्योतिःशब्दम् । ननूक्तमर्वागपि दिवोऽवगम्यतेऽग्न्यादिकं ज्योतिरिति । नैष दोषः; सर्वत्रापि गम्यमानस्य ज्योतिषः 'परो दिवः' इत्युपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुध्यते । नतु निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना भागिनी । 'सर्वतःपृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु' इति चाधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम् । 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' (छा० ३।१३।७) इति च कौक्षेये ज्योतिषि परं ज्योतििरध्यस्यमानं दृश्यते । सारूप्यनिमित्ताश्चाध्यासा भवन्ति । यथा—'तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमेतदक्षरम्' (बृ० ५।५।३) इति । कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रह्मत्वम् ; 'तस्यैषा दृष्टिः' (छा० ३।१३।७) 'तस्यैषा श्रुतिः' इति चौष्ण्यघोषविशिष्ट-


भामती

मुख्यग्रहणविषये मुख्यग्रहणस्य—

औत्सर्गिकत्वाद्वाक्यस्थतेजोलिङ्गोपलम्भनात् ।
वाक्यान्तरेणानियमादर्थाप्रतिसन्धितः ॥

बलवद्बाधकतोपनिपातेन खल्वाकाशप्राणशब्दौ मुख्यार्थात् प्रच्याव्यान्यत्र प्रतिष्ठापितौ । तदिह ज्योतिष्पदस्य मुख्यतेजोवचनत्वे बाधकस्तावत् स्ववाक्यशेषो नास्ति । प्रत्युत तेजोलिङ्गमेव दीप्यत इति ।


भामती-व्याख्या

पूर्वपक्ष—यहाँ 'ज्योतिः' शब्द गौणी वृत्ति से ब्रह्म का उपस्थापक हो सकता है, किन्तु "गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः" (परिभाषेन्दु. पृ ६८) इस न्याय के अनुसार शब्द की मुख्य (अभिधा) वृत्ति के द्वारा उपस्थापित पदार्थ का पहले ग्रहण किया जाता है—

औत्सर्गिकत्वाद् वाक्यस्थतेजोलिङ्गोपलम्भनात् ।
वाक्यान्तरेणानियमाद् अर्थाप्रतिसन्धितः ॥

विगत अधिकरणों में प्रबल बाधक के उपस्थित हो जाने के कारण 'आकाश' और 'प्राण'—इन दोनों शब्दों के द्वारा उनके मुख्यार्थ का ग्रहण न कर गौणार्थ का उपस्थापन किया गया, किन्तु यहाँ 'ज्योतिः' पद के द्वारा तेजोद्रव्यरूप मुख्यार्थ की उपस्थिति कराने में कोई बाधक वाक्य-शेषादि नहीं, प्रत्युत तेजोद्रव्य का लिङ्ग (गमक) 'दीप्यते' पद से प्रस्तुत किया गया है, “इदं वाव तद् यदिदमस्मिन् पुरुषे ज्योतिः” (छां. ३।१३।७) इस श्रुति के द्वारा कुक्षिस्थ भौतिक ज्योति में उक्त ज्योति का सारूप्यमूलक अध्यास भी यह सिद्ध करता है कि कथित ज्योति तेजोद्रव्य ही है, ब्रह्मज्योति नहीं। दूसरी बात यह भी है कि "तदेतद्

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २४३

त्वस्य श्रवणात् । 'तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत' इति च श्रुतेः । 'चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद' ( छा० ३।१३।८ ) इति चाल्पफलश्रवणादब्रह्मत्वम् । महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते । नचान्यदपि किंचित्स्ववाक्ये प्राणाकाशवज्ज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मत्वलिङ्गम् । नच पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति; 'गायत्री वा इदं सर्वं भूतम्'

भामती

कौक्षेयज्योतिःसारूप्यं च चक्षुषो रूपवान् श्रुतो विश्रुतो भवतीत्यल्पफलत्वं च स्ववाक्ये श्रूयते । न जातु ज्वलनापरनामा दीप्तिर्विना तेजो ब्रह्मणि सम्भवति । न कौक्षेयज्योतिःसारूप्यमृते बाह्यस्तेजसो ब्रह्मण्यस्ति । न चोष्ण्यघोषलिङ्गदर्शनश्रवणमोढव्यैतिजसोऽन्यत्र ब्रह्मण्युपपद्यते । न च महाफलं ब्रह्मोपासनमणीयसे फलाय कल्पते । ओदर्य्यं तु तेजस्यध्यस्य बाह्यं तेज उपासनमेतत्फलानुरूपं युज्यते । तदेतत्स्तेजो-लिङ्गम् । एतदुपोद्वलनाय च निरस्तमपि मर्याँदाधारवत्त्वमुपन्यस्तम् । इह तन्निरासकारणाभावात् । न च मर्याँदावत्त्वं तेजोराशेर्न सम्भवति, तस्य सौर्यादेः सावयवत्वेन तदेकदेशमर्यादासम्भवात् । तस्य चोपास्यत्वेन विधानात् । ब्रह्मणस्त्वनवयवस्यावयवोपासनानुपपत्तेः । अवयवकल्पनायाञ्च सत्यां गतावनवकल्पनात् । न च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरं यदतः परो दिवो ज्योतिरिति ज्योतिःशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयतीति युक्तम् । न हि सन्निधानमात्राद् वाक्यान्तरेण वाक्यान्तरगता श्रुतिः शक्या मुख्यार्थाच्च्यावयितुम् ।

न च वाक्यान्तरेऽधिकरणत्वेन द्यौः श्रुता दिव इति मर्याँदाश्रुतौ शक्या प्रत्यभिज्ञातुम् । अपि च वाक्यान्तरस्यापि ब्रह्मार्थत्वं प्रसाध्यमेव नाद्यापि सिध्यति तत् कथं तेन नियंतुं ब्रह्मपरतया यदतः पर इति

भामती-व्याख्या

दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत” । “चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद” ( छां. ३।१३।८ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा इस उपासना का फल केवल चक्षुष्य ( दर्शनीय ) रूपवान् और लोक-प्रसिद्धि-रूप स्वल्प फल का प्रतिपादन किया गया है, जो कि ब्रह्मोपासना का कदापि नहीं हो सकता, हाँ, उदरस्थ तेज में अध्यस्त बाह्य तेजो धातु की उपासना का यह फल हो सकता है। फलतः ऐसे स्वल्प फल का प्रतिपादन तेजस्तत्त्व की उपासना का लिङ्ग ( गमक ) है। इसी लिङ्ग की पुष्टि के लिए ही अनुकूल तर्क के रूप में “दिवः परम्” ऐसी मर्यादा और “सर्वतः पृष्ठेषु”—इत्यादि आधार-बहुत्व का अभिधान किया गया है। यद्यपि विगत अन्तरधिकरण में आदित्यादि ज्योतिगत मर्यादावत्त्वादि का निरास किया गया है, तथापि यहाँ उसके निरास का अप्राप्तिरूप निमित्त प्राप्त न होने के कारण मर्यादादि का निरास नहीं किया जा सकता। तेजःसमूह में मर्यादावत्त्व सम्भव नहीं—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सौर्यादि तेजोमण्डल सावयव है, अतः ऊर्ध्वस्थ तेज द्युलोक से नीचे न होकर ऊपर ही रहता है। मर्यादावत्त्व का वस्तुतः निर्देश न होकर उपासना के लिए विधान किया गया है। ब्रह्म निरवयव होने के कारण उसमें अवयवशः उपासना नहीं बन सकती। ब्रह्म में अवयव-कल्पना तभी हो सकती है, जब कि अन्य कोई गति ( उपाय या मार्ग ) न हो किन्तु सावयव तेजो धातु की उपासना मान लेने से ब्रह्मगत अवयव-कल्पना की आवश्यकता नहीं रह जाती ।

शङ्का—“पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि” ( छां. ३।१२।६ ) इस वाक्यान्तर में स्पष्टरूप से ब्रह्म का प्रतिपादन है, क्योंकि त्रिपादरूप विशुद्ध चरण का अभिधान है, उस वाक्य की सन्निधि के बल पर “यदतः परो दिवो ज्योतिः” ( छां. ३।१३।३ ) इस वाक्य का 'ज्योतिः' पद ब्रह्मपरक सिद्ध किया जा सकता है।

समाधान—केवल वाक्यान्तर की सन्निधि के बल पर वाक्यान्तरस्थ पद को अपने मुख्य ( अभिधेय ) अर्थ के अवबोधन से विरत नहीं किया जा सकता । “त्रिपादस्यामृतं

२४४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २४ ]

इति छन्दोनिर्देशात् । अथापि कथंचित्पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं स्यात् , एवमपि न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति । तत्र हि 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' ( छा. ३।१२।१,६ ) इति द्यौरधिकरणत्वेन श्रूयते, अत्र पुनः 'परो दिवो ज्योतिः' इति द्यौर्मर्यादात्वेन । तस्मात्प्राकृतं ज्योतिरिह ग्राह्यमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः—

भामती

वाक्यं शक्यम् । तस्मात्तेज एव ज्योतिर्न ब्रह्मेति प्राप्तम् । तेजःकथनप्रस्तावे तमःकथनं प्रतिपक्षोपन्यासेन प्रतिपक्षान्तरे दृढा प्रतीतिर्भवतीत्येतदर्थम् । चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकमित्यर्थावरकत्वेन ।

आक्षेप्ताऽऽह ॐ ननु कार्यस्यापि इति ॐ । समाधातैकदेशी ब्रूते ॐ अस्तु तर्हि इति ॐ । यत्तेजोबन्नाभ्यामसंयुक्तं तदत्रिवृत्कृतमुच्यते । आक्षेप्ता दूषयति ॐ न इति ॐ । न हि तत् क्वचिदप्युपयुज्यते सर्वासामर्थक्रियासु त्रिवृत्कृतस्यैवोपयोगादित्यर्थः ।

एकदेशिनः शङ्कामाह ॐ इदमेव इति ॐ । आक्षेप्ता निराकरोति ॐ न, प्रयोजनान्तर इति ॐ ।


भामती-व्याख्या

दिवि" (छां. ३।१२।१) इस वाक्य में अधिकरणत्वेन श्रुत द्युलोक की प्रत्यभिज्ञा "परो दिवः" ( छां. ३।१३।७ ) इस वाक्य में नहीं हो सकती, क्योंकि इस वाक्य में द्यु को मर्यादा के रूप में उपस्थित किया गया है, अधिकरण के रूप में नहीं। दूसरी बात यह भी है कि "पादोऽस्य सर्वाभूतानि" ( छां. ३।१२।६ ) इस वाक्य में ब्रह्मपरता अभी तक सिद्ध नहीं हुई, तब इसके अनुरोध पर "अतः परो दिवो ज्योतिः" ( छां. ३।१३।१ ) इस वाक्य में 'ज्योति' शब्द को ब्रह्मार्थक क्योंकर माना जा सकता है ? अतः इस वाक्य में ज्योति पद से भौतिक तेज का ही ग्रहण किया जाता है, ब्रह्म का नहीं ।

भाष्यकार ने जो तेजोराशि की चर्चा के अवसर पर तम ( अन्धकार ) का उपन्यास किया है— "तमो ज्योतिरिति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्विविषयौ प्रसिद्धौ ।” उसका उद्देश्य ज्योति-पदार्थ के स्वरूप को निखारना है, क्योंकि प्रतिपक्ष ( विरोधी ) पदार्थ के निरूपण से उसके विरोधी पदार्थ के स्वरूप की सुदृढ़ प्रतीति होती है, अतः तम के निरूपण से तेज का वैशद्य किया गया है । तम के लिए जो कहा गया है— 'चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकम्', उसका तात्पर्य यह नहीं कि तम चाक्षुष वृत्ति का निर्गमन नहीं होने देता, क्योंकि रात्रि के घोर अन्धकार में भी दूरस्थ तारक मण्डल तक नेत्र-वृत्ति जाती है, अतः उक्त भाष्य-वाक्य का आशय यह है कि विषय वस्तु के स्वरूप को आच्छन्न कर अन्धकार चाक्षुष वृत्ति का विषय नहीं होने देता ।

आक्षेपवादी कहता है— "ननु कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वाद् द्युमर्यादावत्त्वमसमञ्जसम् ।” अर्थात् सौर्यादि तेज भी द्युलोक के नीचे सर्वत्र फैला दिखाई देता है, तब उसके लिए 'द्युलोक के ऊपर ही है'— ऐसा कहना क्योंकर सम्भव होगा ?

समाधान करनेवाला एकदेशी कहता है— "अस्तु तर्हि अत्रिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम्” । जो तेज जल और पृथिवी से असम्पृक्त ( असम्बद्ध ) है. उसे अत्रिवृत्कृत तेज कहा जाता है । पञ्चीकृत तेज के समान त्रिवृत्कृत तेज सर्वत्र प्रसृत होता है, अत्रिवृत्कृत तेज नहीं, वही द्युलोक के अधो भाग में नहीं, अतः उसी का उपास्यत्वेन यहाँ निर्देश किया गया है ।

आक्षेपवादी उक्त कथन का निरास करता है— "न, अत्रिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावात् ॥" अर्थात् त्रिवृत्कृत तेज ही प्रकाशनादि रूप अर्थक्रियाकारी या प्रयोजनवान् होता है, अत्रिवृत्कृत तेज अर्थक्रियाकारी न होने से सत् पदार्थ ही नहीं कहा जा सकता, उसकी उपासना भी सप्रयोजन नहीं कही जा सकती ।

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २४५

ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्यम्। कुतः ? चरणाभिधानात्। पादाभिधानादित्यर्थः ।

भामती

एकैकां त्रिवृतंत्रिवृतं करवाणीति तेजःप्रभृत्युपासनामात्रविषया श्रुतिनं सङ्कोचयितुं युक्तेत्यर्थः । एवमेकदेशिनि दूषिते परमसमाधाता पूर्वपक्षी ब्रूते । ꣸ अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेव इति ꣸ । ꣸ भागिनी युक्ता ꣸ । यद्यप्याधारबहुत्वश्रुतिर्ब्रह्मण्यपि कल्पितोपाधिनिबन्धना कथञ्चिदुपपद्यते । तथापि यथा कार्ये ज्योतिष्यतिशयेनोपपद्यते न तथाऽत्रेत्यत उक्तम् ꣸ उपपद्यतेतराम् इति ꣸ । ꣸ प्राकृतं ꣸ । प्रकृतेर्जातं, कार्यमिति यावत् । एवं प्राप्ते, उच्यते—

सर्वनाम प्रसिद्धार्थं प्रसाध्यार्थविघातकृत् ।
प्रसिद्धद्यपेक्षि सत्पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति ॥

भामती-व्याख्या

एकदेशी अत्रिवृत्कृत तेज के लिए सप्रयोजनत्व की शङ्का करता है—“इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति ।” उपासना भी एक प्रयोजन है, जिसको लेकर अत्रिवृत्कृत तेज को सप्रयोजन कहा जा सकता है ।

आक्षेपवादी उस प्रयोजनवत्ता का खण्डन करता है—“न प्रयोजनान्तरप्रयुक्तस्यैवादित्यादेरुपास्यत्वदर्शनात् ।” जिस पदार्थ की सृष्टि का कुछ प्रयोजन होता है, ऐसी आदित्यादि ज्योति ही उपास्य हो सकती है । अत्रिवृत्कृत तेज की न सृष्टि प्रयोजनवती है और न उपासना । “तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां’ सामान्यतः ‘तेज, जल और पृथिवी’—इन तीनों भूतों के त्रिवृत्करण की प्रतिपादिका है, इस श्रुति का केवल तेजरूप उपास्य मात्र के त्रिवृत्करण में तात्पर्य सीमित करना उचित नहीं ।

अत्रिवृत्कृत तेज का पक्ष दूषित हो जाने पर परम समाधाता ( पूर्वपक्षी ) अपना मन्तव्य प्रस्तुत करता है—“अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेव तेजः प्रथमजम्” । यद्यपि त्रिवृत्कृत तेज सर्वत्र व्याप्त है, केवल द्युलोक के ऊर्ध्व भाग में सीमित नहीं किया जा सकता, तथापि उपासना के लिए वैसा आरोप मात्र किया जा सकता है, किन्तु ब्रह्म सर्वथा निरवयव है, उसमें वैसी कल्पना भागिनी ( युक्ति-युक्त ) नहीं । “विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु”—इत्यादि वाक्यों के द्वारा जो आधार-बहुत्व का प्रतिपादन किया गया है, वह यद्यपि ब्रह्म में भी कल्पित उपाधियों के द्वारा कथञ्चित् उपपन्न हो सकता है, तथापि कार्यात्मक सावयव ज्योति में आधारबहुत्व का सामञ्जस्य सुसंगत और अत्यन्त सरल मार्ग से हो जाता है, भाष्यकार कहते हैं—“आधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिषि उपपद्यतेतराम् ।”

यह कहा जा चुका है कि विवादास्पद ज्योति में उदरस्थ भौतिक ज्योति का सारूप्य भौतिकत्व-साधक है, उसी के कार्यभूत ऊष्मा और घोष का शरीर में भान होता है, इसकी ही उपासना का चक्षुष्य ( दर्शनीयता ) जैसा स्वल्प फल माना जा सकता है, “गायत्री वा इदं सर्वं भूतम्” ( छां० ३।१२।१ ) इस पूर्व के वाक्य में भी ब्रह्म का प्रकरण नहीं, केवल गायत्री छन्द का निर्देश है, अतः प्रकरण को देखते हुए भी ज्योति पद को ब्रह्मपरक नहीं माना जा सकता । पूर्व वाक्य में कथञ्चित् ब्रह्मपरत्व की कल्पना कर लेने पर भी उसकी इस ज्योति-वाक्य में प्रत्यभिज्ञा नहीं होती । फलतः प्रक्रान्त ‘ज्योति’ पद प्राकृत ( प्रकृतिजनित भौतिक ) ज्योति का ही अभिधायक सिद्ध होता है ।

सिद्धान्त—

सर्वनाम प्रसिद्धार्थं प्रसाध्यार्थविघातकृत् ।
प्रसिद्धद्यपेक्षि सत् पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति ॥

२४६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २४

पूर्वेस्मिन्हि वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम्—‘तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि’ ( छा० ३।१२।६ ) इत्यनेन मन्त्रेण । तत्र यच्चतुष्पदो ब्रह्मणस्त्रिपादमृतं द्युसंबन्धिरूपं निर्दिष्टं, तदेवेह द्युसंबन्धान्निर्दिष्टमिति

भामती तद्बलात् तेन नेयानि तेजोलिङ्गान्यपि ध्रुवम् ।
ब्रह्मण्येव प्रधानं हि ब्रह्मच्छब्दो न तत्र तु ॥

औत्सर्गिकं तावद्यदः प्रसिद्धार्थानुवादकत्वं यद्विधिविभक्तिमप्यपूर्वार्थविबोधनस्वभावात्प्रच्यावयति । यथा यस्याहिताग्नेरग्निर्गृहान् दहेत् यस्योभयं हविरात्तिमार्च्छेदिति । यत्र पुनस्तत्प्रसिद्धमन्यतो न कथञ्चिदवाप्यते, तत्र वचनानि त्वपूर्वत्वादिति सर्वनाम्नः प्रसिद्धार्थत्वं वलादपनीयते । यथा यदाग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीति । तदिह यवतः परो दिवो ज्योतिरिति यच्छब्दसामर्थ्याद् द्युमर्य्यादेनापि ज्योतिषा प्रसिद्धेन भवितव्यम् । न च तस्य प्रमाणान्तरतः प्रसिद्धिरस्ति । पूर्ववाक्ये च द्युसम्बन्धि त्रिपाद् ब्रह्मप्रसिद्धमिति प्रसिद्धयपेक्षायां तदेव सम्बध्यते । न च प्रधानस्य प्रातिपदिकार्थस्य तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञाने तद्विशेषणस्य

भामती-व्याख्या
तद्बलात् तेन नेयानि तेजोलिङ्गान्यपि ध्रुवम् ।
ब्रह्मण्येव प्रधानं हि ब्रह्मच्छब्दो न तत्र तु ॥

“यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते” ( छा० ३।१३।७ ) इस वाक्य में ‘यत्’ पद सर्वनाम है, ‘सर्वनाम पद प्रसिद्धार्थक होते हैं’—यह एक औत्सर्गिक ( स्वाभाविक ) नियम है। अतः ‘यत्’ पद किसी प्रसिद्धार्थ का अनुवादक होता है, अत एव ‘यत्’ पद लिङादि विधि-विभक्ति से युक्त वाक्य की अज्ञातार्थ-बोधकत्वरूप विधिशक्ति ( विधायकता ) को नष्ट कर देता है, जैसे—“यस्याहिताग्नेरग्निर्गृहान् दहेत्”, “यस्योभयं हविरात्तिमार्च्छेत्” ( तै० ब्रा० ३।७ ।१७ ) इत्यादि वाक्यों में विधायकत्व नहीं माना जाता। [श्री कुमारिल भट्ट कहते हैं—

“येषामाख्यातशब्दानां यच्छब्दाद्युपबन्धनात् ।
विधिशक्तिः प्रणश्येत्तु ते सर्वत्राभिधायकाः ॥” (तं. वा. पृ. ४३३ )

‘यत्’ पद का योग होने के कारण उक्त वाक्यों में “दहेत्” और “आर्च्छेत्”—ये दोनों पद विधायक नहीं माने जाते । यहाँ आदि शब्द से आमन्त्रण विभक्ति, उत्तमपुरुष, यदि शब्दादि का ग्रहण किया जाता है, अतः “अहेर्बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय” (तै. ब्रा. १।२।१।२६), “यदि सोममपहर्युः” इत्यादि वाक्य विधायक नहीं, ‘अनुवादक ही माने जाते हैं ] । यदादि पदों का योग रहने पर भी विधीयमान पदार्थ की अन्यतः प्राप्ति नहीं होती, उन वाक्यों में विधायकत्व माना जाता है—“वचनानि त्वपूर्वत्वात् तस्माद्यथोपदेशं स्युः” (जै. सू. ३।५।२१) । अर्थात् यद्यपि यदादि सर्वनाम पद प्रसिद्धार्थ के परामर्शी होते हैं, तथापि जहाँ विधित्सित कर्म की वाक्यान्तर के द्वारा प्राप्ति ( ज्ञप्ति ) नहीं होती है, वहाँ सर्वनाम पद प्रसिद्धार्थ-परामर्शी नहीं माना जाता और सर्वनाम-घटित वचन को विधायक माना जाता है, जैसे—“यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति” ( तै. सं. २।६।३।३ ) इस वाक्य के द्वारा अमावस्या और पूर्णिमा—दोनों तिथियों में अष्टकपाल-संस्कृत पुरोडाशद्रव्यक कर्म का विधान किया जाता है एवं दूसरे वाक्य के द्वारा हवि का नाशरूप निमित्त प्रस्तुत किया जाता है कि जिस यजमान की सायं और प्रातः दोनों कालों की दूध-दधिरूप दोनों हवियों का नाश हो जाता है, वह अग्निदेव की शान्ति के लिए एक नैमित्तिक कर्म करे । प्रकृत में ‘यदतः’ इस वाक्य का घटकीभूत ‘यत्’ पद भी जिस द्युलोक के ऊर्ध्वलोकस्थ ज्योति का कथन करता है, वह भी कहीं प्रसिद्ध ( किसी

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २४७

प्रत्यभिज्ञायते । तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्ये- याताम् । न केवलं ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः, परस्यामपि शाण्डिल्यविद्यायामनु- वर्तिष्यते ब्रह्म । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । यत्तूक्तम्- 'ज्योतिर्दीप्यत' इति चैतौ शब्दौ कार्ये ज्योतिषि प्रसिद्धाविति । नायं दोषः; प्रकरणाद्ब्रह्मावगमे सत्य-

भामती

विभक्त्यर्थस्यान्यतामात्रेणान्यता युक्ता । एवं च स्ववाक्यस्थानि तेजोलिङ्गान्यसमञ्जसानीति ब्रह्मण्येव गमयितव्यानि, गमितानि च भाष्यकृता । तत्र ज्योतिर्ब्रह्मविकार इति ज्योतिषा ब्रह्मोपलक्ष्यते । अथ वा प्रकाशमात्रवचनो ज्योतिःशब्दः, प्रकाशश्च ब्रह्मणि मुख्यः, इति ज्योतिर्ब्रह्मेति सिद्धम् । ॐ प्रकृतहाना- प्रकृतप्रक्रिये इतिॐ । प्रसिद्धद्यपेक्षायां पूर्ववाक्यगतं प्रकृतं सन्निहितमप्रसिद्धं तु कल्प्यं न प्रकृतम् । अत एवोक्तं ॐ कल्पयत इति ॐ । सन्दंशन्यायमाह ॐ न केवलम् इतिॐ । ॐ परस्यापि ब्रह्मणो नामाविप्रती-

भामती-व्याख्या

समीपस्थ वाक्य में चर्चित ) होना चाहिए । आगम को छोड़कर अन्य किसी भी प्रमाण के द्वारा उस ज्योति की प्रसिद्धि नहीं । “पादोऽस्य सर्वा भूतानि” ( छां. ३।१२।६ ) इस पूर्व वाक्य में द्युलोक-सम्बन्धी त्रिपाद ब्रह्म प्रसिद्ध है, अतः उसी का सम्बन्ध “यदतः परो दिवः' इस वाक्य की ज्योति से पर्यवसित हो जाता है । यह जो कहा गया कि पूर्व वाक्य में ‘द्यु’ शब्द सप्तम्यन्त और इस वाक्य में ‘दिवः' यह पञ्चम्यन्त है, अतः दोनों में प्रत्यभिज्ञा नहीं हो सकती । वह कहना उचित नहीं, क्योंकि “सत्त्वप्रधानानि नामानि – इस न्याय के अनुसार प्रकृत्यर्थ प्रधान और प्रत्ययार्थ गौण होता है । प्रत्ययार्थ की प्रधानता जो प्रसिद्ध है, वह कृत् और तद्धित प्रत्ययों को ही विषय करती है । द्युरूप प्रधानार्थ की एकता जब प्रत्यभिज्ञात है, तब प्रत्ययार्थरूप गौणार्थ का भेद उसकी एकता को भङ्ग नहीं कर सकता । इसी प्रकार इस वाक्य में ‘दीप्यते' – इत्यादि तेज के लिङ्गों का भी सामञ्जस्य ब्रह्मरूप ज्योति में हो जाता है । भाष्यकार ने ‘ज्योति' पद से उपलक्षित ब्रह्म में सामञ्जस्य स्थापित करते हुए कहा है— “दीप्यमानकार्यज्योतिरूपलक्ष्यते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसम्भवात् ।” अथवा ‘ज्योतिः' शब्द यहाँ प्रकाशमात्र का वाचक है, प्रकाश है— ब्रह्म, अतः ‘ज्योति' पद की प्रधान ( अभिधा ) वृत्ति ही ब्रह्म से प्रसिद्ध हो जाती है । भाष्यकार ने जो कहा है— “प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्ये- याताम्” । वहाँ प्रसिद्धार्थपेक्षी ‘यत्' से घटित “यत्परो दिवः” ( छां. ३।१३।७ ) इस वाक्य के समीप में पठित ‘त्रिपादस्यामृतं दिवि” ( छां. ३।१२।६ ) इस वाक्य की प्रतिपाद्य ब्रह्म वस्तु का ‘प्रकृत' पद से ग्रहण किया गया है । उसकी अपेक्षा अप्रसिद्ध पदार्थ कल्पनीय होने के कारण अप्रकृत है, अत एव भाष्यकार ने कहा है— “कल्पयतः” । ‘ज्योतिः' पद से ब्रह्म का ग्रहण करने में सन्दंश-न्याय दिखाया गया है— “न केवलं ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः, परस्यामपि शाण्डिल्यविद्यायामनुवर्तिष्यते ब्रह्म” । आशय यह है कि “त्रिपादस्यामृतं दिवि” ( छां. ३।१२।६ ) इस पूर्व के एवं शाण्डिल्य ऋषि-द्वारा प्रतिपादित “सर्वं खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानिति शान्त उपासीत” ( छां. ३।१४।१ ) इस पर वाक्य में जब ब्रह्म ही चर्चित है, तब ‘यदतः परो दिवो ज्योति' ( छां. ३।१३।७ ) इस मध्यपाती वाक्य में भी ‘ज्योतिः' पद से ब्रह्म का ही प्रतिपादन मानना होगा, क्योंकि सन्दंश ( सँड़सी ) में जकड़ी हुई वस्तु जैसे सँड़सी के दोनों दाँतों से बाहर नहीं जा सकती, सँड़सी को जहाँ भी ले जाया जाय, मध्यपाती वस्तु को वहाँ ही जाना पड़ता है । वैसे ही जब पूर्व और उत्तर वाक्यों में ब्रह्मपरता निश्चित है, तब मध्य वाक्य में भी ब्रह्मपरता माननी होगी ।

२४८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २४

नयोः शब्दयोरविशेषकत्वात् । दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसं- भवात् । 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' ( तै० ब्रा० ३।१२।९।७) इति च मन्त्रवर्णात् । यद्वा, — नायं ज्योतिःशब्दश्चक्षुर्वृत्तेरेवानुग्राहके तेजसि वर्तते; अन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात् । 'वाचैवायं ज्योतिषास्ते' ( बृ० ४।३।५ ), 'मनो ज्योतिर्जुषताम्' ( तै० ब्रा० १।६।३।३ ) इति च । तस्माद्यत्कस्यचिदवभासकं तत्तज्ज्योतिःशब्देनाभिधीयते । तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभासहेतुत्वादुपपन्नो ज्योतिःशब्दः । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' ( कौ० २।५।१५ ) 'तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्' ( बृ० ४।४।१६ ) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।

यदप्युक्तं — द्युमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति । अत्रोच्यते, — सर्वगत- स्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुध्यते । ननूक्तं निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना नोपपद्यत इति । नायं दोषः; निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविशेष- संबन्धात्प्रदेशविशेषकल्पनोपपत्तेः । तथा हि — आदित्ये, चक्षुषि, हृदय, इति प्रदेश- विशेषसंबन्धीनि ब्रह्मण उपासनानि श्रूयन्ते । एतेन 'विश्वतःपृष्ठेषु' इत्याधारबहुत्वमुप- पादितम् । यदप्येतदुक्तं, — औष्ण्यघोषाभ्यामनुमिते कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमान- त्वात्परमपि दिवः कार्यं ज्योतिरेव-इति, — तदप्ययुक्तम्; परस्यापि ब्रह्मणो नामादि- प्रतीकवत्कौक्षेयज्योतिःप्रतीकत्वोपपत्तेः । 'दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत' इति तु प्रतीक- द्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति । यदप्युक्तमल्पफलश्रवणाच्च ब्रह्मेति, — तदनुपपन्नम् ।

— भामती —

कथवद् इति । कौक्षेयं हि ज्योतिर्जीवभावेनानुप्रविष्टस्य परमात्मनो विकारः, जीवाभावे देहस्य शैत्यात् , जीवतश्चौष्ण्याज्ज्ञायते । तस्मात्तत्प्रतीकस्योपादानमुपपन्नम् । शेषं निगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥ २४ ॥

भामती-व्याख्या

यह जो पूर्वपक्ष की ओर से कहा गया था कि प्रकृत ज्योति को ब्रह्मात्मक नहीं कह सकते, क्योंकि यह उदरस्थ कार्यरूप ज्योति में अध्यस्त मानी गई है, ब्रह्म कहीं पर भी अध्यस्त नहीं हो सकता, अन्यथा उसमें मिथ्यात्व प्रसक्त होगा। वह कहना संगत नहीं, क्योंकि जैसे अध्यास-स्थल पर 'इदं रजतम्' — ऐसा समानाधिकरणता का व्यवहार होता है, वैसा ही "नाम ब्रह्मेत्युपास्ते" ( छां. ७।१।५ ) इस प्रकार प्रतीकोपासना-विधायक वाक्यों में भी होता है । अन्य पदार्थ की भावना से अन्य पदार्थ की उपासना को प्रतीकोपासना कहा जाता है, जैसे विष्णु की भावना से पाषाण, ब्रह्म की भावना से नाम या ज्योति आदि की उपासना । फलतः कौक्षेय ज्योति को प्रतीक मान कर ब्रह्म की उपासना हो जाती है । नाम-रूपादि प्रपञ्च ब्रह्म का कार्य होने से ब्रह्म का जैसे प्रतीक होता है, वैसे ही उदरस्थ तेज भी शरीर में जीवभावेन प्रविष्ट ब्रह्म का ही कार्य है, अतः कौक्षेय ज्योति को ब्रह्म का प्रतीक मानने में कोई अनुपपत्ति नहीं । शरीर में जीव के न रहने पर शरीर शीतल पड़ जाता है और जीव के रहने पर उष्णता रहती है, इस प्रकार अन्वय-व्यतिरेक के द्वारा उदरस्थ तेज को जीव का विकार ( कार्य ) माना जाता है । शेष भाष्य अत्यन्त सुगम है । [ "दृष्टं च श्रुतं च" ( छां. ३।१३।८ ) इत्यादि श्रुतियों से प्रतिपादित दृष्टत्व और श्रुतत्व ब्रह्म में साक्षात् नहीं, अपितु कौक्षेय ज्योति के माध्यम से ही सम्भव होता है । यह जो कहा गया कि इस उपासना का 'चक्षुष्यत्व ( दर्शनीयत्व ) रूप फल अत्यन्त स्वल्प होने के कारण इस उपासना को ब्रह्मोपासना नहीं कह सकते । वह कहना भी संगत नहीं, क्योंकि ब्रह्म की उपासना का 'इतना ही फल है'— ऐसा इयत्ता का अवधारण कहीं नहीं किया गया । वस्तु-स्थिति यह है कि जहां

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २४९

नहि इयते फलाय ब्रह्माथ्रयणीयं, इयते नेति नियमहेतुरस्ति । यत्र हि निरस्तसर्वविशेष-संबंधं परं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यते, तत्रैकरूपमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते, यत्र तु गुण-विशेषसंबन्धं प्रतीकविशेषसंबन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्र संसारगोचराण्येवोच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते—'अन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद' (बृ० ४।४।२४) इत्या-द्यासु श्रुतिषु । यद्यपि न स्ववाक्ये किंचिज्ज्योतिषो ब्रह्मत्वलिङ्गमस्ति, तथापि पूर्वं-स्मिन्वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्यं भवति । तदुक्तं सूत्रकारेण—'ज्योतिश्चरणाभिधानाद्' इति । कथं पुनर्वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसंनिधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषयाच्छक्या प्रच्या-वयितुम् ? नैष दोषः; 'यदतः परो दिवो ज्योतिः' इति प्रथमतर्पठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना द्युसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि स्वसामर्थ्येन परामृष्टे सत्यर्थाज्ज्योतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिप-त्तव्यम् ॥ २४ ॥

छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम् ॥ २५ ॥

अथ यदुक्तं,—पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये न ब्रह्माभिहितमस्ति, 'गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच' (छा० ३।१२।१) इति गायत्र्याख्यस्य छन्दसोऽभिहितत्वादिति—

भामती

पूर्ववाक्यस्य हि ब्रह्मार्थत्वे सिद्धे स्यादेतदेवं, न तु तद्ब्रह्मार्थमपि तु गायत्र्यर्थम् । 'गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किञ्च' इति गायत्रीं प्रकृत्यैवं श्रूयते 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति ।

भामती-व्याख्या

पर समस्त विशेष सम्बन्ध-रहित ब्रह्म का जीवाभिन्नत्वेन उपदेश किया जाता है, वहाँ विविध फल न होकर मोक्षरूप एकविध ही फल माना जाता है, किन्तु जहाँ पर गुण-विशेष या प्रतीकादि विशेष पदार्थों के सम्बन्ध से ब्रह्म का उपदेश किया जाता है, वहाँ पर विविध सांसारिक फल ही अभिहित किए गए हैं, जैसे—"अन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद" (बृह. उ. ४।४।२४) इत्यादि । यद्यपि “यदतः परो दिवो ज्योतिः" (छां. ३।१३।७) इस वाक्य में ज्योति पदार्थ की ब्रह्मात्मता का सूचक कोई लिङ्ग नहीं, तथापि पूर्व के "त्रिपाद-स्यामृतं दिवि" (छां. ३।१२।६) इस वाक्य में अवस्थित ब्रह्म के गमक लिङ्ग का ग्रहण सूत्रकार ने किया है—"ज्योतिश्चरणाभिधानात्” (ब्र. सू. १।१।२३) । चरणाभिधानात् का अर्थ है—त्रिपादभिधानात् । यहाँ यह प्रश्न उठता है कि वाक्यान्तर में गृहीत ब्रह्म-लिङ्ग के द्वारा वाक्यान्तरस्थ ज्योतिः' पद को अपनी मुख्यार्थ-बोधकता से वञ्चित क्योंकर किया जा सकता है ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि इस वाक्य में 'यत्'—इस प्रसिद्धार्थक सर्वनाम पद एवं द्यु पदार्थ की प्रत्यभिज्ञा के बल पर पूर्व वाक्यस्थ जो त्रिपाद ब्रह्म यहाँ परामृष्ट होता है, उसका सम्बन्ध सामर्थ्य या योग्यता को ध्यान में रख कर 'ज्योतिः' पद के साथ पर्यवसित हो जाता है । फलतः यहाँ 'ज्योतिः' पद के द्वारा ब्रह्म का ग्रहण करना चाहिए] ॥ २४ ॥

**पूर्वपक्ष—**पूर्व के ["त्रिपादस्यामृतं दिवि" (छां. ३।१२।६) इस] वाक्य में ब्रह्मपरता का निश्चय हो जाने पर ही "यदतः परो दिवो ज्योतिः' यहाँ ब्रह्म का परामर्श और 'ज्योति:' पद की ब्रह्मपरता का निश्चय हो सकता है, किन्तु पूर्व वाक्य ब्रह्मपरक न होकर त्रिपदा गायत्री छन्द का बोधक है, क्योंकि "गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच" (छां. ३।१२।१) इस प्रकार गायत्री छन्द का प्रकरण उठा कर “त्रिपादस्यामृतं दिवि" (छां. ३।१२।१) ऐसा कहा गया है ।

३२

२५० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २५

तत्परिहर्तव्यम् । कथं पुनश्छन्दोऽभिधानान्न ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुं ? यावता 'तावानस्य महिमा' इत्येतस्यामृचि चतुष्पाद् ब्रह्म दर्शितम् । नैतदस्ति, 'गायत्री वा इदं सर्वम्' इति गायत्रीमुपक्रम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणप्रभेदैर्व्याख्याय 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तं तावानस्य महिमा' इति तस्यामेव

भामती

नन्वाकाशस्तल्लिङ्गादित्यनेनैव गतार्थमेतत् । तथाहि । तावानस्य महिमेत्यस्यामृचि ब्रह्म चतुष्पा- दुक्तम् । सैव च तदेतदृचाभ्यनूक्तमित्यनेन सङ्गमिता ब्रह्मलिङ्गम् । एवं गायत्री वा इदं सर्वमित्यक्षरसन्नि- वेशमात्रस्य गायत्र्या न सर्वत्वमुपपद्यते, न च भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणात्मत्वं गायत्र्याः स्वरूपेण सम्भवति । न च ब्रह्मपुरुषसम्बन्धित्वमस्ति गायत्र्याः । तस्माद्गायत्रीद्वारा ब्रह्मण एवोपासना न गायत्र्या इति पूर्वेणैव गतार्थत्वादनारम्भणीयमेतत् । न च पूर्वन्यायस्मारणे सूत्रसन्दर्भ एतावान् युक्तः ।

अत्रोच्यते — अस्त्यधिकशङ्का । तथाहि — गायत्रीद्वारा ब्रह्मोपासनेति कोऽर्थः । गायत्रीविकारोपा- धिनो ब्रह्मण उपासनेति । न च तदुपाधिनस्तदवच्छिन्नस्य सर्वात्मत्वम् , उपाधेरवच्छेदात् । न हि घटावच्छिन्नं नभोऽनवच्छिन्नं भवति । तस्मादस्य सर्वात्मत्वादिकं स्तुत्यर्थं, तद्वरं गायत्र्या एवास्तु स्तुतिः कयाचित् प्रणाड्या 'वाग्वै गायत्री वाग्वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायति च' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

भामती-व्याख्या

शङ्का — इस प्रकार के पूर्व पक्ष का परिहार तो 'आकाशाधिकरण' से ही किया जा सकता है कि जैसे 'आकाश' पद से घटित वाक्य में ब्रह्म का लिङ्ग (असाधारण धर्म) देख कर यह निश्चय किया कि आकाश के माध्यम से ब्रह्म की उपासना करनी चाहिए, वैसे ही “तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि” ( छां. ३।१२।६ ) इस ऋचा में ब्रह्म को चतुष्पाद् कहा गया है और इसी ऋचा के द्वारा 'गायत्री' पद की ब्रह्म में संगमनिका की गई है — “सैषा चतुष्पदा गायत्री, तदेतद् ऋचाभ्य- नूक्तम्” ( छां. ३।१२।५ )। अतः यही ऋचा ब्रह्म का लिङ्ग ( बोधक ) है। इसी प्रकार “गायत्री वेदं सर्वम्” ( छां. ३।१२।१ ) इस श्रुति के द्वारा अभिहित सर्वरूपता गायत्री छन्द में नहीं बन सकती, क्योंकि उसका कलेवर अक्षरों के सन्निवेशमात्र में सिमटा हुआ है, वह जगत् का रूप क्योंकर होगी ? ‘सा येयं पृथिवी”, “सा यदिदमस्मिन् पुरुषे शरीरमस्मिन् हीमे प्राणाः”, “इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयम्” ( छां. ३।१२।२-४ ) इन श्रुति वाक्यों के द्वारा अभिहित पृथिवीप्राणादिरूपता भी कथित गायत्री छन्द में साक्षात् सम्भव नहीं हो सकती और न “पञ्च ब्रह्मपुरुषाः” ( छां. ३।१३।६ ) इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित पञ्चब्रह्मपुरुष-सम्बन्धित्व इस गायत्री में बन सकता है, परिशेषतः गायत्री के द्वारा ब्रह्म की ही उपासना सिद्ध होती है, जो कि विगत आकाशाधिकरण से गतार्थ हो जाती है, इसके लिए इस ज्योतिरधिकरण के आरम्भ की क्या आवश्यकता ? ‘पूर्वाधिकरण का स्मरण दिलाना ही इस अधिकरण का उद्देश्य है’ — ऐसा कहना भी संगत नहीं, क्योंकि इतने उद्देश्य के लिए इतने बड़े सूत्र-सन्दर्भ का निर्माण युक्ति-युक्त नहीं कहा जा सकता ।

समाधान — इस सूत्र में पूर्वपक्षी की इतनी ही आशङ्का नहीं, अपितु अधिक आशङ्का यह है कि ‘गायत्री द्वारा ब्रह्मोपासना’ का तात्पर्य यह है कि ‘गायत्री विकाररूप उपाधि के द्वारा ब्रह्म की उपासना किन्तु गायत्रीरूप उपाधि से अवच्छिन्न ब्रह्म सर्वात्मक या अनवच्छिन्न स्वरूप नहीं हो सकता, क्योंकि घटादि उपाधियों से अवच्छिन्न आकाश कभी व्यापक या अनवच्छिन्न नहीं होता, अतः यहाँ सर्वात्मत्व का कथन केवल स्तुत्यर्थक है । स्तुत्यर्थक सर्वत्व का समन्वय तो किसी-न-किसी प्रकार गायत्री छन्द में भी हो सकता है, जैसा कि श्रुति कहती

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्२५१

व्याख्यातरूपायां गायत्र्यामुदाहृतो मन्त्रः कथम कस्माद् ब्रह्म चतुष्पादभिदध्यात्? योऽपि तत्र 'यद्वै तद्ब्रह्म' (छा० ३।१२।५, ६) इति ब्रह्मशब्दः, सोऽपि छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दो-विषय एव 'य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद' (छा० ३।११।३) इत्यत्र हि वेदोपनिषदमिति व्याचक्षते, तस्माच्छन्दोभिधानान्न ब्रह्मणः प्रकृतत्वमिति चेत्,—नैष दोषः, 'तथा चेतोऽर्पणनिगदात्' तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं चित्त-समाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते—'गायत्री वा इदं सर्वम्' इति। न ह्यक्षरसंनि-वेशमात्राया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं संभवति। तस्माद्यद्गायत्र्याख्यविकारेऽनुगतं जग-

भामती

तथा च 'गायत्री वा इदं सर्वम्' इत्युपक्रमे गायत्र्या एव हृदयादिभिर्व्याख्या, व्याहृत्य च 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री' इत्युपसंहारो गायत्र्यामेव समञ्जसो भवति। ब्रह्मणि तु सर्वमेतदसमञ्जसमिति यद्वैतद् ब्रह्मेति च ब्रह्मशब्दश्छन्दोविषय एव, यथैतां ब्रह्मोपनिषदमित्यत्र वेदोपनिषदुच्यते। तस्माद्गायत्रीच्छन्दो-ऽभिधानान्न ब्रह्मविषयमेतदिति प्राप्तम्।

एवं प्राप्तेऽभिधीयते। ॐ न ॐ कुतः ? ॐ तथा चेतोऽर्पणनिगदात् ॐ। गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण गायत्रीरूपविकारानुगते ब्रह्मणि चेतोऽर्पणं चित्तसमाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते। एतदुक्तं भवति — न गायत्री ब्रह्मणोऽवच्छेदिका, उत्पलस्येव नीलत्वं, येन तदवच्छिन्नममन्यत्र न स्यादवच्छेदविरहात्। किन्तु यदेव तद् ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वकारणं तत्स्वरूपेणाशक्योपदेशमिति तद्विकारगायत्रीद्वारेणोपदिश्यते। गायत्र्याः सर्वच्छन्दो व्याप्या च सवनत्रयव्याप्त्या च द्विजातिद्वितीयजन्मजननी तया च श्रुतेर्विकारेषु मध्ये

भामती-व्याख्या

है—"वाग् वै गायत्री, वाग् वै सर्वं भूतं गायति च त्रायते च" (छां. ३।१२।१)। "गायत्री वा इदं सर्वम्" (छां. ३।१२।१) ऐसा उपक्रम करके वाक्, प्राणादिरूपों में गायत्री की व्याख्या प्रस्तुत की गई, उसके अनन्तर उपसंहार किया गया—"सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री" (छां. ३।१२।५)। यह सब कुछ गायत्री छन्द में ही उपपन्न होता है, ब्रह्म में नहीं। "यद्वै तद् ब्रह्म" (छां. ३।१२।६) यहां पर 'ब्रह्म' शब्द प्रयुक्त हुआ है, उसका अर्थ है—'वेद', जैसे कि "एतामेवं ब्रह्मोपनिषदम्" (छां. ३।११।३) यहाँ 'ब्रह्मोपनिषद्' का अर्थ वेदगुह्यम् (वेद-रहस्य या वेदोपनिषत्) किया गया है। फलतः गायत्री छन्द का यहाँ अभिधान होने के कारण ब्रह्मोपासना का विधान नहीं किया जा सकता।

सिद्धान्त -उक्त पूर्वपक्ष का निरास करने के लिए सूत्रकार ने कहा है—न, क्योंकि गायत्रीसंज्ञक छन्द के द्वारा तदनुगत ब्रह्म में चित्त के अर्पण (उपासन) का इस ब्राह्मण वाक्य में प्रतिपादन हुआ है। तात्पर्य यह है कि जैसे 'नीलमुत्पलम्'—यहाँ पर नीलत्व (नील वर्ण) उत्पल (कमल) का अवच्छेदक है, वैसे गायत्री ब्रह्म का अवच्छेदक (विशेषण) नहीं कि तदवच्छिन्न ब्रह्म में व्यापकता अनुपपन्न हो। जो सर्वात्मक (व्यापक) ब्रह्म है, उसका स्वरूपेण उपदेश या उपासन सम्भव नहीं, अतः गायत्रीरूप विकार के द्वारा वह ब्रह्म उपलक्षित होता है। सभी विकार-वर्ग में गायत्री मन्त्र प्रधान है, क्योंकि गायत्री छन्द सब छन्दों में व्याप्त है, सोमयाग के तीनों सवनों [प्रातः, माध्यन्दिन एवं सायं तीनों कालों में अनुष्ठीयमान तीनों अभिषवों] में प्रयुक्त एवं द्विज ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य पुरुषों के द्वितीय जन्म का साधक है [ताण्ड्य महा ब्राह्मण ८।४] में एक आख्यायिका आती है कि पहले सभी छन्द चार-चार अक्षरों के होते थे। जगती छन्द सोम लता लाने के लिए द्युलोक गया, अपने तीन अक्षर वहीं छोड़ कर लौट आया, त्रिष्टुभ् छन्द गया और वह भी अपना एक अक्षर वहीं छोड़ कर असफल लौटा, किन्तु गायत्री छन्द गया, वह वहाँ जगती एवं त्रिष्टुभू के

२५२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २५

त्कारणं ब्रह्म, तर्हि सर्वमित्युच्यते ? यथा 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३।१४।१) इति । कार्यं च कारणादव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः—'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' ( ब्र० २।१।१४) इत्यत्र । तथान्यत्रापि विकारद्वारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते—'एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाः' ( ऐ० आ० ३।२।३।१२ ) इति । तस्मादस्ति छन्दोऽभिधानेऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये चतुष्पाद् ब्रह्म निर्दिष्टम् । तदेव ज्योतिर्वाक्येऽपि परामृश्यत उपासनान्तरविधानाय ।

अपर आह—साक्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, संख्यासामान्यात् । यथा गायत्री चतुष्पदा षडक्षरैः पादैः, तथा ब्रह्म चतुष्पात् । तथान्यत्रापि छन्दोऽभि-

भामती

प्राधान्येन द्वारत्वोपपत्तेः । न चात्रोपलक्षणाभावेन नोपलक्ष्यं प्रतीयते, न हि कुण्डलेनोपलक्षितं कण्ठरूपं कुण्डलवियोगेऽपि पश्चात्प्रतीयमानमप्रतीयमानं भवति । तद्रूपप्रत्यायनमात्रोपयोगित्वादुपलक्षणानामनवच्छेदकत्वात् ।

तदेवं गायत्रीशब्दस्य मुख्यार्थत्वे गायत्र्या ब्रह्मोपलक्ष्यत इत्युक्तं, सम्प्रति तु गायत्रीशब्दः संख्यासामान्याद्गौण्या वृत्त्या ब्रह्मण्येव वर्तत इति दर्शयति ॐ अपर आह इति ॐ । तथाहि—षडक्षरैः पादैर्यथा गायत्री चतुष्पदा एवं ब्रह्मापि चतुष्पाद् । सर्वाणि हि भूतानि स्थावरजङ्गमान्यस्यैकः पादः । दिवि द्योतनवति चैतन्यरूपे स्वात्मनीति यावत् । त्रयः पादाः । अथवा दिव्याकाशे त्रयः पादाः । तथाहि श्रुतिः—'इदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशस्तत्तद्धि तस्य जागरितस्थानं जाग्रत् खल्वथं बाह्यान्

भामती-व्याख्या

द्वारा छोड़े गए चारों अक्षर और सोम लता लेकर आया। तब से गायत्री छन्द आठ अक्षरों का हो गया। याज्ञिकों ने सोम याग आरम्भ किया, उसके माध्यन्दिन सवन में त्रिष्टुभ् की प्रार्थना पर गायत्री ने उसे बुला लिया, तब से वह गायत्री के आठ अक्षरों को मिला कर ग्यारह अक्षरों का हो गया। तृतीय (सायं सवन में जगती की प्रार्थना पर गायत्री ने उसको भी आमन्त्रित कर दिया, तब से जगती छन्द गायत्री और त्रिष्टुभ् के ग्यारह अक्षरों को अपने एक अक्षर में मिला कर बारह अक्षरों वाला हो गया। इस प्रकार सभी छन्दों और तीनों सवनों की व्याप्ति गायत्री में अवगत होती है। गायत्री मन्त्र ही द्विजत्व का सम्पादक है—

मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम्।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते।। (मनु. २।१७०)

प्रथम जन्म माता की कुक्षि और द्वितीय जन्म गायत्री से होता है]। विशेषण के न होने पर विशिष्ट की अन्यत्र सत्ता (सर्वरूपता या व्यापकता) नहीं मानी जाती किन्तु उपलक्षण के न होने पर उपलक्ष्य पदार्थ की सत्ता अन्यत्र नहीं मानी जाती—यह बात नहीं, क्योंकि कुण्डल के न रहने पर भी कुण्डलोपलक्षित कण्ठ (ग्रीवा) प्रतीयमान होता है, क्योंकि उपलक्षण पदार्थ अपने उपलक्ष्य पदार्थ के पूर्ण स्वरूप का परिचायकमात्र होता है, उसका अवच्छेदक नहीं होता। इस प्रकार 'गायत्री' शब्द मुख्यार्थ होकर ब्रह्म का उपलक्षक है—यह सिद्ध किया गया है।

अब 'गायत्री' शब्द संख्या-सामान्यरूप गुण को लेकर गौणी वृत्ति के द्वारा ब्रह्म का बोधक है—यह मत दिखाने के लिए भाष्यकार कहते हैं—"अपर आह साक्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते"। जैसे गायत्री के छः-छः अक्षरवाले चार पाद होते हैं, वैसे ही ब्रह्म के भी चार पाद हैं—सभी स्थावर-जङ्गम जगत् मिल कर ब्रह्म का एक पाद (चतुर्थ अंश) है। शेष तीन पाद द्युलोक (प्रकाशात्मक स्व-स्वरूप) में अवस्थित हैं। अथवा यहाँ 'दिवि' का

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्२५३

घ्याथी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यते । तद्यथा- 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्' इत्युपक्रम्याह 'सैषा विराडन्नादी' ( छा० ४।३।८ ) इति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितमिति न छन्दोऽभिधानम् । सर्वथाप्यस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म ॥ २५ ॥

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥

इतश्चैवमभ्युपगन्तव्यमस्ति, पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति । यतो भूतादीन्पादान्व्यपदिशति । भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दिश्याह — 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री' इति । नहिं ब्रह्मसमाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते । अपि


भामती

पदार्थान् वेव तथाऽयं वाव स योऽयमन्तःपुरुष आकाशः' शरीरमध्य इत्यर्थं, 'तद्धि तस्य स्वप्नस्थानं तथाऽयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः' हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः, तद्धि तस्य सुषुप्तिस्थानम् । तदेतत् 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्युक्तम् । तदेवं चतुष्पात्त्वसामान्याद्गायत्रीशब्देन ब्रह्मोच्यते इति । ॐ अस्मिन् पक्षे ब्रह्म वाभिहितम् इति ॐ । ब्रह्मपरत्वादभिहितमित्युक्तम् ॥ २५ ॥

ॐ षड्विधा इति ॐ । भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणा इति षट् प्रकारा गायत्र्याख्यस्य ब्रह्मणः श्रूयन्ते — "पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां संभवति" । अस्यार्थः — हृदयस्यास्य खलु पञ्च सुषयः, पञ्च छिद्राणि । तानि च देवैः प्राणादिभी रच्यमानानि स्वर्गप्राप्तिद्वाराणीति देवसुषयः । तथाहि, हृदयस्य यत् प्राङ्मुखं छिद्रं तत्स्थो यो वायुः स प्राणस्तेन हि प्रायणकाले सञ्चरते स्वर्गलोकं, स एव चक्षुः स एवादित्य इत्यर्थः । 'आदित्यो ह वै बाह्यः प्राणः' इति


भामती-व्याख्या

अर्थ है— 'आकाशे' । ब्रह्म के तीन पाद आकाश में स्थित हैं, जैसा कि श्रुति कहती है— "यद्वै तद् ब्रह्मोतीदं वाव तयोऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशः" (छां. ३।१२।७) । इस श्रुति में त्रिपाद् अमृत ब्रह्म को जो पुरुष के बाहर अवस्थित भूताकाशस्वरूप कहा गया है, वह केवल स्तुत्यर्थक है । वस्तुत भूताकाश जागरित प्रपञ्चोपलक्षित चिदाकाश का आधार है, क्योंकि जागता हुआ यह आत्मा बाह्य (शरीर के बाहर अवस्थित) पदार्थों को जानता है, "अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशः (छां. ३।१२।८) यहाँ 'अन्तः' शब्द का अर्थ है— 'शरीरमध्ये' । शरीर के अन्दर स्थित आकाश पुरुष के स्वाप्न प्रपञ्च का आधार एवं "अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः" (छां. ३।१२।९) यहाँ 'अन्तर्हृदये' का अर्थ भाष्यकार ने 'हृदयपुण्डरीके' किया है, क्योंकि वह पुरुष की सुषुप्ति का आश्रय है । अर्थात् जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति के अभिमानी विश्व, तैजस और प्राज्ञ — ये तीनों जिसके पाद (पद्यते गम्यतेऽनेन इति पादो गमकः) हैं, ऐसा तुरीय तत्त्व आकाश में विराजमान है । इस प्रकार चतुष्पात्त्वरूप संख्या की समानता को लेकर 'गायत्री' शब्द के द्वारा ब्रह्म अवगमित होता है । भाष्यकार ने जो कहा है— अस्मिन् पक्षे ब्रह्मैवाभिहितम् ।' उसका तात्पर्य है — 'गौण्या वृत्त्या बोधितम्' ॥ २५ ॥

"सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री" (छा. ३।१२।५) इस श्रुति से पूर्व कथित भूत, पृथिवी, शरीर, हृदय, वाक् और प्राण—ये छः गायत्रीसंज्ञक ब्रह्म के प्रकार वर्णित हैं । भाष्यकार ने जो कहा है— "पञ्च ब्रह्मपुरुषाः (छां. ३।१३।६) इति च हृदयादिसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां सम्भवति" । इसका आशय यह है कि शरीर में रहनेवाले इस हृदय के पाँच देव-सुषि (छिद्र) हैं, उन्हें देव-सुषि इस लिए कहा जाता है प्राणादि पाँच देवताओं के द्वारा अभिरक्षित हैं। वे छिद्र ही स्वर्ग-प्राप्ति के द्वार हैं । (१) इस हृदय के पूर्वी छिद्र (द्वार) में अवस्थित जो वायु है, उसे प्राण कहते हैं, क्योंकि वह 'प्राग्

२५४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २६

च ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक् संबध्येत—'तावानस्य महिमा' इति। अनया हि ऋचा स्वर- सेन ब्रह्मैवाभिधीयते, 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा० ३।१२।५ ) इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः । पुरुषसूक्तेऽपीयमृङ्ग्रहपरतयैव समाम्नायते । स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति—'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' (गी० १०।४२ ) इति, 'यद्वै तद् ब्रह्म' ( छा० ३।१२।७ ) इति च निर्देशः । एवं सति मुख्यार्थ उपपद्यते । 'पञ्च ब्रह्मपुरुषाः' (छा० ३।१३।६ ) इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसंबन्धितायां विवक्षितायां संभवति । तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम् । तदेव ब्रह्म ज्योति- र्वाक्ये द्युसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यत इति स्थितम् ॥ २६ ॥

उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७ ॥

यदप्येतदुक्तं पूर्वत्र—'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति सप्तम्या द्यौराधारत्वेनोपदिष्टा; इह पुनः 'अथ यदतः परो दिवः' इति पञ्चम्या मर्यादात्वेन, तस्मादुपदेशभेदान्न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्तीति, तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते—नायं दोषः; उभयस्मिन्नप्य- विरोधात् । उभयस्मिन्नपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते । यथा लोके वृक्षाग्रसंबद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्रे श्येनो


भामती

श्रुतेः । अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषो व्यानः । तत्सम्बद्धं श्रोत्रं तच्चन्द्रमाः । 'श्रोत्रेण सृष्टा विशश्चन्द्रमाश्च' इति श्रुतेः । अथ योऽस्य प्रत्यङ्मुखः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषोऽपानः स च वाक्, तत्सम्बन्धात्, वाक् चाग्निरिति । 'वाग्वा अग्नि' इति श्रुतेः । अथ योऽस्योदङ्मुखः सुषिस्तत्स्थो वायु- विशेषः स समानः, तत्सम्बद्धं मनः, तत्पर्जन्यो देवता । अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः स उदानः । पादत लादारभ्योर्ध्वं नयनात् स वायुस्तदाधारश्चाकाशो देवता । ते वा एते पञ्च सुषयः । तत्सम्बद्धाः पञ्चहार्दस्य ब्रह्मणः पुरुषा न गायत्र्यामक्षरसन्निवेशमात्रे संभवन्ति, किन्तु ब्रह्मण्येवेति ॥२६॥ ॐ यथा लोके इति ॐ । यदाधारत्वं मुख्यं दिवस्तदा कथञ्चिन्मर्यादा व्याख्येया । यो हि श्येनो


भामती-व्याख्या

अनिति'—इस व्युत्पत्ति के आधार पर मरण-काल में स्वर्गलोक की ओर संचरण करता है । वही ( प्राण ) चक्षु है, वही आदित्य कहा गया है—"आदित्यो ह वै बाह्यः प्राणः" ( प्रश्नो. ३।८ ) । (२) इस हृदय के दक्षिण-द्वार पर व्यानसंज्ञक वायु है, वही श्रोत्र है, वही चन्द्रमा है—'श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्चन्द्रमाश्च' (ऐत. १।७।५ ) । (३) इस हृदय के पश्चिम द्वार पर अपान नाम की जो वायु है, वही वाक् है, वही अग्नि है—"वाग्वा अग्निः" ( ऐत. १।४ ) । (४) इस हृदय के उत्तर-द्वार पर समान नाम की जो वायु है, वही मन है, वही पर्जन्य ( वृष्टि ) है—"मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च" ( ऐत. १।७।६ ) । (५) इस हृदय के ऊर्ध्वमुख द्वार पर जो वायु है, वही उदान कहलाता है, क्योंकि वह पाद-तल से ऊपर की दिशा में उत्क्रमण करता है । वही ( उदान ) आकाश है । ये पाँच द्वार हैं, इनके पाचों द्वार-पालों को ब्रह्म-पुरुष वैसे ही कहते हैं, जैसे राज-द्वार के द्वार-पालों को राज-पुरुष । यह सब कुछ उपपादन केवल अक्षर-सन्निवेशरूप गायत्री में उपपन्न न होकर ब्रह्म में ही समञ्जस होता है, अतः यहाँ 'गायत्री' शब्द ब्रह्मपरक ही सिद्ध होता है ॥ २६ ॥

पूर्वपक्षी ने जो कहा था कि "त्रिपादस्यामृतं दिवि" (छां ३।१२।१) यहाँ पर 'द्यु' शब्द सप्तम्यन्त और "यदतः परो दिवः" (छां. ३।१३।७) इस वाक्य में 'द्यु' शब्द पञ्चम्यन्त है, अतः उपदेश-भेद होने के कारण दोनों की एकता प्रत्यभिज्ञात नहीं । उसका परिहार यह किया जाता है कि "विवक्षातः कारकाणि भवन्ति"—इस न्याय के अनुसार एक ही अर्थ में