भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

३५२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ १ पा. ३ सू. १४

मनउपाधिकश्च जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितमित्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरवस्थानं स्यात् । दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वादवकल्पते । आकाशोपमितत्वादिश्च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति । न चात्र दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते । 'तस्मिन्यदन्तः' इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति ।

अत उत्तरं ब्रूमः - परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमर्हति, न भूताकाशो जीवो वा । कस्मात् ? उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः । तथाहि अन्वेष्टव्यतयाऽभिहितस्य दहरस्याकाशस्य 'तं चेद् ब्रूयुः' इत्युपक्रम्य किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम् इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति - 'स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' (छा० ८।१।३) इत्यादि । तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य


भामती

अयमर्थः - वेश्म खल्वधिकरणमनिर्दिष्टधेयमाधेयविशेषापेक्षायां पुरस्वामिनः प्रकृतत्वात्तेनैवाधेयेन सम्बद्धं सदनपेक्षं नाधेयान्तरेण सम्बन्धं कल्पयति । ननु तथापि शरीरमेवास्य भोगायतनमिति को हृदयपुण्डरीकेऽस्य विशेषो यत्तदेवास्य सद्मेत्यत आह ॐ मन उपाधिकश्च जीवः इति ॐ । ननु मनोऽपि चलतया सकलदेहवृत्ति पर्यायेणेत्यत आह ॐ मनश्च प्रायेण इति ॐ । आकाशशब्दश्चारूपत्वादिना सामान्येन जीवे भाक्तः । अस्तु वा भूताकाश एवायमाकाशशब्दो दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इति, तथाप्यदोष इत्याह ॐ न चात्र दहरस्य आकाशस्य अन्वेष्टव्यत्वम् इति ॐ ।

एवं प्राप्ते उच्यते - भूताकाशस्य तावन्न दहरत्वं यावान्वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश इत्युपमानविरोधात् । तथाहि -


भामती-व्याख्या

ब्रह्म का वेश्म (महल) पुण्डरीक-दहर हो सकता है।

समाधान — उक्त शङ्का का निराकरण करते हुए भाष्यकार कह रहे हैं— "तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टम्"। आशय यह है कि उक्त श्रुति में निर्दिष्ट 'वेश्म' शब्द एक ऐसे आधार को उपस्थित कर रहा है, जो अपने आधेय की अपेक्षा करता है, पुर-स्वामी के रूप में जीव प्रस्तुत है, अतः जीवरूप आधेय से जुड़ कर वेश्मरूप आधार अन्य (ब्रह्मरूप) आधेय का कल्पक नहीं हो सकता। यह जो प्रश्न उठता है कि शरीर तो जीव का भोगायतन है, अतः शरीररूप पुर के साथ उसका सम्बन्ध सम्भव है किन्तु हृदयपुण्डरीक के साथ उसका क्या संबंध ? उस प्रश्न का उत्तर है— "मन उपाधिकश्च जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितम्"। यद्यपि मन चलायमान है, शरीर के कोने-कोने में घूमता रहता है, तथापि हृदय में उसका अधिक निवास रहता है। 'दहर' पद तो परिच्छिन्न जीव का निसर्गतः बोधक है और 'आकाश' शब्द भी स्ववाच्य (भूताकाश) में वर्तमान अरूपत्वादि गुण के योग से जीव का गमक हो सकता है। अथवा "दहरेऽस्मिन्नन्तराकाशः"—यहाँ पर 'आकाश' शब्द भूताकाश का ही वाचक है, फिर भी कोई दोष नहीं, क्योंकि वहाँ दहराकाश को अन्वेष्टव्य नहीं माना गया है कि उससे ब्रह्म की उपस्थिति करानी आवश्यक हो, किन्तु उस भूताकाश के अन्तःस्थित तत्त्व को अन्वेष्टव्य कहा गया है, वह उससे भिन्न हो सकता है।

सिद्धान्त — सर्वप्रथम भूताकाश में दहरत्व ही नहीं बनता, क्योंकि "यावान् वा अयमाकाशः, तावान् एषोऽन्तर्हृदये आकाशः" (छां० ८।१।३) इस श्रुति में उसको व्यापक उपमान के रूप में वर्णित किया गया है, अतः उसे दहर (परिच्छिन्न या अव्यापक) कहना विरुद्धाभिधान हो जाता है। अर्थात्—

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३५३

प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्त्यन्भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते । यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् । नैवं संभवति, अगतिका हीयं गतिः, यत्का- ल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छ- न्नतवादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत । ननु परमेश्वरस्यापि 'ज्यायानाकाशात्' ( शत० ब्रा० १०।६।३।२ ) इति श्रुत्यन्तरन्नैवाकाशपरिमाणत्वमुप- पद्यते । नैष दोषः, पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपाद- नपरत्वम् । उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत । नच कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आका-


भामती

तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुद्धवत् ।
अगत्या भेदमारोप्य गतौ सत्यां न युज्यते ॥

अस्ति तु दहराकाशस्य ब्रह्मत्वेन भूताकाशाद्भेदेनोपमानस्य गतिः । न चानवच्छिन्नपरिमाणमव- च्छिन्नं भवति । तथा सत्यवच्छेदानुपपत्तेः । न भूताकाशमानत्वं ब्रह्मणोऽत्र विधीयते, येन ज्यायानाकाशा- दिति श्रुतिविरोधः स्यात् , अपि तु भूताकाशोपमानेन पुण्डरीकोपाधिप्राप्तं दहरत्वं निवर्त्यते । अपि च सर्व एवोत्तरे हेतवो दहराकाशस्य भूताकाशत्वं व्यासेधन्तीत्याह ॐ न च कल्पितभेद इति ॐ । नापि


भामती-व्याख्या

तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुद्धवत् ।
अगत्या भेदमारोप्य गतौ सत्यां न युज्यते ॥

यदि दहराकाश भूताकाश ही है, तब 'यावान् वाऽयमाकाशः, तावानेषोऽन्तर्हृदये आकाशः'—इस प्रकार एक ही भूताकाश में उपमान-उपमेयभाव सम्भव न हो सकेगा, क्योंकि उपमान और उपमेय का भेद होना आवश्यक माना जाता है—"साधर्म्यमुपमा भेदे" (काव्य प्र. पृ० ४४३) । अत एव—

गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः ।
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥

इत्यादि स्थलों पर देश-कालादि उपाधियों के द्वारा गगनादि का भेद आरोपित कर उपमानो- पमेयभाव का जो सङ्गमन किया जाता है, वह अगति गति है किन्तु प्रकृत में गत्यन्तर सम्भव है कि दहराकाशरूप ब्रह्म उपमेय और भूताकाश की उपमान माना जा सकता है ।

शङ्का—यदि कहा जाय कि दहराकाश यदि ब्रह्म माना जाता है, तब भी वह हृदय- पुण्डरीकावच्छिन्न हीं अभिहित है, अतः उसके लिए निरवच्छिन्न भूताकाश की उपमा क्योंकर संगत होगी ? क्योंकि निरवच्छिन्न कभी सावच्छिन्न नहीं होता और यदि निरव- च्छिन्न भूताकाश कभी सावच्छिन्न पदार्थ का उपमान नहीं हो सकता और निरवच्छिन्न भूताकाश के उपमेय में हृदयादि को अवच्छेदक नहीं माना जा सकता ।

समाधान—यहाँ भूताकाश की उपमा के द्वारा ब्रह्म में आकाशगत परिमाण का विधान नहीं किया जाता, अन्यथा "ज्यायानाकाशात्" ( शत० ब्रा० १०।६।३।२ ) इत्यादि श्रुतियों से विरोध उपस्थित होता है, क्योंकि इन श्रुतियों में ब्रह्म को भूताकाश से भी अधिक परिमाण का बताया गया है । यहाँ वस्तु-स्थिति यह है कि ब्रह्म में हृदयपुण्डरीकरूप उपाधि के द्वारा जो सावच्छिन्नत्वरूप दहरत्व प्राप्त ( प्रतिपादित ) है, उस की निवृत्ति भूताकाश की उपमा से की जाती है, अन्य किसी परिमाण का विधान नहीं किया जाता । केवल भूताकाश

४५

३५४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ १ पा. ३ सू. १४

शैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते । 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः' इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति । यद्यप्यात्मशब्दो जीवे संभवति, तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति । न ह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् । ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्त्वादि विवक्ष्यतेति चेत्,–यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् । यदप्युक्तं–ब्रह्मपुरमिरिति जीवेन परस्योपलक्षितत्वाद्ब्राह्म इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति । अत्र ब्रूमः–परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते; ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् । तस्याप्यस्ति पुरेगानेन संबन्धः; उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् । 'स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प्र० ५।५) । 'स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः' (बृ० २।५।१८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथवा,–जीवपुर एवास्मिन् ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते । यथा शालग्रामे विष्णुः संनिहित इति, तद्वत् । 'तद्यथेह

भामती

दहराकाशो जीव इत्याह ॐ यद्यप्यात्मशब्द इति ॐ ।

उपलब्धेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इष्यते ।
तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेत् ॥

देहे हि ब्रह्मोपलभ्यते इत्यसाधारणतया देहो ब्रह्मपुरमिवि व्यपदिश्यते, न तु ब्रह्मविकारतया । तथा च ब्रह्मशब्दार्थो मुख्यो भवति । अस्तु वा ब्रह्मपुरं जीवपुरं, तथापि यथा वत्सराजस्य पुरे उज्जयिन्यां मैत्रस्य सद्म भवति, एवं जीवस्य पुरे हृत्पुण्डरीकं ब्रह्मसदनं भविष्यति, उत्तरेभ्यो ब्रह्मलिङ्गेभ्यो ब्रह्माणोऽवधारणात् । ब्रह्मणो हि बाधके प्रमाणे बलीयसि जीवस्य च साधके प्रमाणे सति ब्रह्मलिङ्गानि

भामती-व्याख्या

की उपमा से ही ब्रह्म में दहरत्व ( सावच्छिन्नत्व ) का निषेध नहीं किया जाता, अपितु उत्तरवर्ती वाक्यों से प्रतिपादित द्यावापृथिव्यादि-समाहितत्त्वादि हेतुओं के द्वारा भी दहरत्व का प्रतिषेध किया जाता है—"न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टिते आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते"।

दहराकाश को जीवरूप भी नहीं मान सकते, क्योंकि यद्यप्यात्मशब्द जीव का बोधक है, तथापि उत्तर वाक्य-प्रतिपादित ब्रह्म के असाधारण धर्मों का समन्वय जीव में नहीं हो सकता ।

उपलब्धेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इष्यते ।
तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेत् ॥

देह में ही ब्रह्म की उपलब्धि होती है, अतः देह को ब्रह्मपुर कहा जाता है, ब्रह्म का विकार होने से देह को ब्रह्मपुर नहीं कह सकते, क्योंकि ब्रह्म निर्विकार है । इस प्रकार 'ब्रह्मपुर' शब्द का घटकीभूत 'ब्रह्म' पद मुख्यार्थक सम्भव हो जाता है । अथवा 'ब्रह्म' पद गौणी वृत्ति के द्वारा जीव का बोधक मानकर इस शरीररूप जीवपुर को ब्रह्मपुर कहा जा सकता है । तथापि जैसे महाराज वत्सराज के पुर ( नगर ) उज्जयिनी के किसी भाग में मैत्रादि का महल होता है, वैसे ही इस शरीर का हृदय पुण्डरीक ब्रह्म का सदन ( उपलब्धि-स्थल ) कहा जा सकता है । हृदयपुण्डरीक को ब्रह्म का ही सदन मानना होगा, क्योंकि उत्तरवर्ती ब्रह्म-गमक लिङ्गों ( असाधारण धर्मों ) के द्वारा वहाँ ब्रह्म का ही होना निश्चित

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३५५

कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छा० ८।१।६) इति च कर्मणामन्तवत्फलत्वमुक्त्वा 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामाँ- स्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन् परमात्मत्वमस्य सूचयति। यदप्येतदुक्तं, - न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजि- ज्ञासितव्यत्वं च श्रुतं; परविशेषणत्वेनोपादानादिति, अत्र ब्रूमः - यद्याकाशो नान्वेष्टव्य- त्वेनोक्तः स्यात्, 'यावान्वा अयमाकाशस्तावनेषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इत्याद्याकाश- स्वरूपप्रदर्शनं नोपयुज्येत। नन्वेतदप्यन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते। 'तं


भामती

कथञ्चिद्भेदविवक्षया जीवे व्याख्यायन्ते। न चेह ब्रह्मणो बाधकं प्रमाणं साधकं वाऽस्ति जीवस्य। ब्रह्म- पुरव्यपदेशश्चोपपादितो ब्रह्मोपलब्धिस्थानतया। अर्भकौकस्त्वं चोक्तम्। तस्मात् सति सम्भवे ब्रह्मणि तल्लिङ्गानां नाब्रह्मणि व्याख्यानमुचितमिति ब्रह्मैव दहराकाशो न जीवभूताकाशाविति। श्रवणमननमनु- विद्य ब्रह्मानुभूय चरणं चारस्तेषां कामेषु चरणं भवतीत्यर्थः। स्यादेतद् - दहराकाशस्यान्वेष्यत्वे सिद्धे तत्र विचारो युज्यते, न तु तदन्वेष्टव्यम्, अपि तु तदाधारमन्यदेव किञ्चिदित्युकमित्यनुभाषते। ॐ यदप्ये- तद् इति ॐ। अनुभाषितं दूषयति ॐ अत्र ब्रूमः इति ॐ। यद्याकाशाधारमन्यदन्वेष्टव्यं भवेत्तदेवोपरि


भामती-व्याख्या

होता है। ब्रह्म के असाधारण धर्मों का जीव में किसी-न-किसी प्रकार तब समन्वय किया जा सकता था, जब कि यहाँ ब्रह्म का कोई प्रबल बाधक और जीव का साधक प्रमाण उपलब्ध होता, किन्तु यहाँ कोई वैसा प्रमाण उपलब्ध नहीं। 'ब्रह्मपुर' शब्द का ब्रह्मोपलब्धिपरत्वेन उपपादन किया जा चुका है। दहराकाश के समान एक स्वल्प या संकुल स्थान में ब्रह्म के रहने का भी उपपादन पहले "अर्भकौकस्त्वात्" (ब्र. सू. १।२।७) इस सूत्र में कहा जा चुका है। ब्रह्म के असाधारण धर्मों का समन्वय जब ब्रह्म में हो सकता है, तब ब्रह्म से भिन्न जीवादि में किसी-न-किसी प्रकार आयोजन उचित नहीं, फलतः ब्रह्म ही दहराकाश है, भूताकाश या जीव नहीं।

दहराकाश की उपासना का अनन्त फल श्रुत है—"अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्ति, एतांश्च सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" (छां. ८।१।६)। अनुविद्य का अर्थ है—'अनु पश्चाद् विदित्वा' अर्थात् श्रवण और मनन के पश्चात् ब्रह्मात्मत्व का अनुभव (साक्षात्कार) करके। भाष्यकार ने भी ऐसा ही कहा है—"शास्त्राचार्योपदेशमनुविद्य स्वात्मसंवेद्यतामापाद्य" (छां. भा. पृ. ४४६)। 'कामचारः' का अर्थ है—कामेषु [काम्येषु (विषयेषु) चारः (उपलब्धिः)] अर्थात् यथेष्ट विषय की प्राप्ति या स्वातन्त्र्य।

शङ्का—दहराकाश में अन्वेषणीयत्व सिद्ध हो जाने पर ही उसके विषय में विचार करना उचित था किन्तु दहराकाश में अन्वेष्टव्यत्व प्रतिपादित न होकर उससे भिन्न उसमें रहनेवाले किसी अन्य तत्त्व को अन्वेष्टव्य और विजिज्ञास्य कहा गया है—"तस्मिन् यदन्तः तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्"।

समाधान—उक्त शङ्का का अनुवाद करके भाष्यकार "यदप्येतद्"—इत्यादि वाक्य से अनुवाद करके निरास कर रहे हैं—"अत्र ब्रूमः"। अर्थात् दहराकाश ही अन्वेष्टव्य है, उससे अन्य नहीं, क्योंकि यदि अन्य कोई तत्त्व अन्वेषणीय होता, तब आगे चलकर श्रुति उसका व्युत्पादन करती, किन्तु व्युत्पादन किया गया है दहराकाश का—"यावान् वा अयमाकाशः, तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः"। यह दहराकाश का निरूपण यह सिद्ध कर रहा है कि यही विचारणीय है।

३५६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १४

चेद् ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् । नैतदेवम् ; एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्तं स्यात्, तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत ।

भामती

न्युत्पादनीयमाकाशव्युत्पादनं तु क्वोपयुज्यते इत्यर्थः । चोदयति ॐ न त्वेतदपि इति ॐ । आकाशकथनर्माप तदन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव । अथाकाशपरमेव कस्मान्न भवतीत्यत आह ॐ तं चेद् ब्रूयुः इति ॐ । आचार्येण हि दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्द्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमित्युपदिष्टेऽन्ते- वासिनाऽऽक्षिप्तं, किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम् ? पुण्डरीकमेव तावत् सूक्ष्मतरं तदवरुद्धमाकाशं सूक्ष्मत- मम्, तस्मिन् सूक्ष्मतमे किमपरमस्ति ? नास्त्येवेत्यर्थः । तत् किमन्वेष्टव्यमिति । तदस्मिन्नाक्षेपे परिसमाप्ते समाधानावसर आचार्यस्याकाशोपमानोपक्रमं वचः, उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी समाहिते इति । तस्मात् पुण्डरीकावरुद्धाकाशाश्रये द्यावापृथिव्यावेवान्वेष्टव्ये उपदिष्टे, नाकाश इत्यर्थः । परिहरति ॐ नेतदेवम् ॐ । ॐ एवं हि इति ॐ । स्यादेतद्-एवमेवैतन्नो खल्वभ्युपगमा एव दोषत्वेन चोद्यन्त इत्यत आह ॐ तत्र वाक्यशेषे इति ॐ । वाक्यशेषो हि दहराकाशात्मवेदनस्य फलवत्त्वं ब्रूते, यच्च फलवत् तत् कर्तव्यतया चोद्यते, यच्च कर्तव्यं तदिच्छतीति तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति दहराकाशविषयमवतिष्ठते । स्यादेतद् - द्यावापृथिव्यावेवात्मानौ भविष्यतः, ताभ्यामेवात्मा लक्ष्यिष्यते, आकाशशब्दवत् । ततश्चाकाशा-

भामती-व्याख्या

शङ्का-विचारणीय तो दहराकाशगत अन्य पदार्थ ही है किन्तु उसका आधार होने के कारण दहराकाश का निरूपण किया गया है, अन्यथा तदन्तर्भूत वस्तु का सद्भाव- क्योंकर सिद्ध होगा ?

यदि दहराकाश के अन्तर्वर्ती किसी अन्य पदार्थ का सद्भाव नहीं माना जाता, तब उत्तरवर्ती आक्षेप और उसका परिहार-दोनों असंगत हो जाते हैं, क्योंकि आचार्य का "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः, तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्"-ऐसा उपदेश सुन कर शिष्य आक्षेप करता है-"किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम् ?" अर्थात् पहले तो हृत्पुण्डरीक ही सूक्ष्मतर है और तद्गत आकाश तो उससे भी सूक्ष्मतम है, उस सूक्ष्मतम आकाश में अन्य पदार्थ क्या है ? कुछ भी नहीं। तब वह अन्वेष्टव्य क्योंकर होगा ?

उक्त आक्षेप के समाप्त हो जाने पर आचार्य ने आकाश की उपमा देकर दहराकाश का निरूपण करते हुए कहा है-"उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी समाहिते"। इस प्रकार पुण्डरीकावच्छिन्न आकाश के आश्रित द्यु और पृथिवी को ही अन्वेष्टव्य कहा है, आकाश को नहीं ।

समाधान-उक्त शङ्का का निराकरण करते हुए भाष्यकार ने कहा है-"नेतदेवम्"। यदि थोड़ी देर के लिए दहराकाशगत द्युलोकादि की अन्वेष्टव्यता को स्वीकार कर लिया जाता है, तब यद्यपि इष्टापादन कोई दोष नहीं माना जाता, तथापि वैसा स्वीकार कर लेने पर वाक्य-शेष में दहराकाश की आत्मरूपता का अभिसूचन अनुपपन्न हो जाता है, क्योंकि "अथ च इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"- यह वाक्यशेष दहराकाश में आत्मरूपता के वेदन (उपासना) का फल बता रहा है। जिस पदार्थ का फल अभिहित होता है, वह पदार्थ कर्तव्य (अनुष्ठेय) होता है और जो अनुष्ठेय होता है, उसी की इच्छा की जाती है-"तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्"। फलतः दहराकाशगत आत्मरूपता ही विचारणीय सिद्ध होती है ।

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् ३५७

'अस्मिन्कामाः समाहिताः', 'एष आत्माऽपहतपाप्मा' इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादि समाधानाधारमाकाशमाकृष्य 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान्' इति समुच्चयार्थेन चशब्देनात्मानं कामाधारमाश्रितांश्च कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति। तस्माद्वाक्योपक्रमेऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते। स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति ॥ १४ ॥

गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥

दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम्। त एवोत्तरे हेतव इदानीं प्रपञ्च्यन्ते। इतश्च परमेश्वर एव दहरः, यस्माद् दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः- 'इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति'


भामती

धारौ तावेव परामृश्येते इत्यत आह ॐ अस्मिन् कामाः समाहिताः ॐ प्रतिष्ठिताः। ॐ एष आत्मापहतपाप्मा इति ॐ । ॐ अनेन प्रकृतं द्यावापृथिवीसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य ॐ । द्यावापृथिव्याद्यभिधानव्यवहितमपीति शेषः। ननु सत्यकामज्ञानस्यैतत् फलं, तदनन्तरं निर्देशाद् , न तु दहराकाशवेदनस्येत्यत आह ॐ समुच्चयार्थेन चशब्देन इति ॐ । अस्मिन् कामा इति च एष इति चैकवचनान्तं न द्वे द्यावापृथिव्यौ पराम्रष्टुमर्हतीति दहराकाश एव परामृष्टव्य इति समुदायार्थः। तदनेन क्रमेण तस्मिन्यदन्तरित्यत्र तच्छब्दोऽनन्तरमप्याकाशमतिलङ्घ्य हृत्पुण्डरीकं परामृशतीत्युक्तं भवति। तस्मिन् हृत्पुण्डरीके यदन्तराकाशं तदन्वेष्टव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥

उत्तरेभ्य इत्यस्य प्रपञ्चः। एतमेव दहराकाशं प्रक्रम्य बताहो कष्टमिदं वर्तते जन्तूनां तत्त्वावबोधविकालानां यदेभिः स्वाधीनमपि ब्रह्म न प्राप्यते। तद्यथा चिरन्तननिरूढनिबिडमलपिहितानां कलधौतशकलानां पथि पतितानामुपर्यधुपरि सञ्चरद्भिरपि पान्थैरर्थनायद्भिर्प्रावखण्डनिवहविभ्रमेणैतानि नोपादीयन्त


भामती-व्याख्या

यह जो कहा गया कि द्युलोक और पृथिवी में ही आत्मरूपता पर्यवसित होगी, अतः इन्हीं के द्वारा आत्मा वैसे ही अभिलक्षित होगा, जैसे आकाश शब्द के द्वारा। इस प्रकार आकाश में आधृत द्यु और पृथिवी ही 'आकाश' पद से परामृष्ट (गृहीत) होगे। वह कहना उचित नहीं, क्योंकि "अस्मिन् कामाः समाहिताः" (इसी दहराकाश में समस्त कामनाएँ लगी हैं)। यह आत्मा निष्पाप है, इसी में स्वर्ग से लेकर पृथिवी तक के समस्त लोक अवस्थित हैं। द्यु पृथिव्यादि के इस निरूपण का व्यवधान होने पर भी उनके आधारभूत दहराकाश की अनुवृत्ति कर "एतांश्च सत्यान् कामान्" इस वाक्य में प्रयुक्त समुच्चयार्थक 'च' शब्द के द्वारा आत्मा और आत्माश्रित कामनाओं की विज्ञेयता प्रतिपादित की गई है। तात्पर्य यह है कि उक्त श्रुति मे प्रयुक्त 'अस्मिन्' और 'एषः'- इन एकवचनान्त शब्दों के द्वारा द्यु और पृथिवी—इन दो पदार्थों का परामर्श सम्भव नहीं, अतः दहराकाश ही ग्राह्य है। इस प्रकार 'तस्मिन्' यहाँ 'तत्' पद अनन्तरोक्त आकाश को छोड़ कर पुण्डरीक का उपस्थापक है, अतः उस (हृत्पुण्डरीक) में अवस्थित आकाश (दहराकाश) ही अन्वेष्टव्य सिद्ध होता है ॥ १४ ॥

चौदहवें सूत्र में उपन्यस्त 'उत्तरेभ्यः'---इस पद का व्याख्या-प्रपञ्च ही "गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च"—इस सूत्र के द्वारा प्रस्तुत किया गया है। इसी दहराकाश को इङ्गित करते हुए कहा गया है कि 'अत्यन्त खेद है कि तत्त्वज्ञान से वञ्चित अज्ञानी जीवों के द्वारा स्वरूपभूत ब्रह्म की प्राप्ति वैसे ही नहीं की जाती, जैसे कि चिरन्तन मल की मोटी पर्त में

३५८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १५

(छा० ८।३।२) इति। तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामाभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति। तथा ह्यहरहर्जीवानां सुषुप्तावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' (छा० ६।८।१) इत्येवमादौ। लोकेऽपि किल गाढं सुषुप्तमाचक्षते-'ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गतः' इति। तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाश-शङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति। ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत्। गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत, सामानाधिकरण्यवृत्त्या


भामती

इत्यभिसन्धिमती साऽऽदृतमिव सस्नेहमिव श्रुतिः प्रवर्तते—'इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' इति। स्वापकाले हि सर्वं एवायं विद्वानविद्वांश्च जीवलोको हृत्पुण्डरीकाश्रयं दहराकाशाख्यं ब्रह्मलोकं प्राप्तोऽप्यनाद्यविद्यातमःपटलपिहितदृष्टितया ब्रह्मभूयमापन्नोऽहमस्मीति न वेद सोऽयं ब्रह्मलोक-शब्दस्तद्गतिश्च प्रत्यहं जीवलोकस्य दहराकाशस्यैव ब्रह्मरूपलोकतामाहतुः। तदेतदाह भाष्यकारः ॐ इतश्च परमेश्वर एव दहरो यस्माद्दहरवाक्यशेषः इति ॐ। तदेनेन गतिशब्दो व्याख्यातो 'तथाहि दृष्टम्' इति सूत्रावयवं व्याचष्टे ॐ तथाह्यहरहर्जीवानाम् इति ॐ। वेदे च लोके च ॐ दृष्टम् ॐ। यद्यपि सुषुप्तस्य ब्रह्मभावे लौकिकं न प्रमाणान्तरमस्ति, तथापि वैदिकीमेव प्रसिद्धिं स्थापयितुमुच्यते ॐ ईदृशी नामेयं वैदिकी प्रसिद्धिर्यल्लोकेऽपि गीयते इति ॐ: यथा श्रुत्यन्तरे यथा च लोके तथेह ब्रह्मलोकशब्दो-पीति योजना। 'लिङ्गं च' इति सूत्रावयवव्याख्यानं चोद्यमुखेनावतारयति ॐ ननु कमलासनलोकमपि इति ॐ। परिहरति ॐ गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोकः इति ॐ। अत्र तावन्निषादस्थपतिन्यायेन षष्ठीसमासात् कर्मधारयो बलीयानिति स्थितमेव, तथापीह षष्ठीसमासनिराकरणेन कर्मधारयस्थापनाय लिङ्गमप्यधिक-


भामती-व्याख्या

वेष्टित सुवर्ण-खण्डों के ऊपर-ऊपर विचरते हुए भी पत्थर के टुकड़े समझ कर उनका ग्रहण नहीं कर पाते—ऐसा श्रुति कहती है "इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" (छां. ८।३।१)। यद्यपि सुषुप्ति अवस्था में यह (विद्वान् से लेकर अविद्वान् तक) समग्र जीव-वर्ग प्रत्येक दिन हृदय कमल में अवस्थित दहराकाशसंज्ञक ब्रह्म को प्राप्त करके भी अनादि अविद्यारूप तमःपटल से दृष्टि अवरुद्ध होने के कारण 'अहं ब्रह्म'—इस प्रकार का ज्ञान नहीं कर पाता। 'ब्रह्मलोक' शब्द एवं 'ब्रह्मलोक की प्राप्ति' ये दोनों दहराकाश को ही ब्रह्मलोक सिद्ध कर रहे हैं, भाष्यकार का यही कहना है—"इतश्च परमेश्वर एव दहरो यस्माद् दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः" इस भाष्य के द्वारा सूत्रस्थ गति (ब्रह्मलोक प्राप्ति) और शब्द ('ब्रह्मलोक' शब्द) की व्याख्या की गई, अब 'तथा हि दृष्टम्'—इसकी व्याख्या की जाती है—"तथा ह्याहरहर्जीवानां सुषुप्त्यवस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टम्"। अर्थात् लोक और वेद में वैसा ही देखा जाता है। यद्यपि सुषुप्त जीव की ब्रह्मरूपता में लौकिक कोई प्रमाणान्तर उपलब्ध नहीं, तथापि वैदिक प्रसिद्धि की स्थापना में कहा जाता है कि यह वैदिक प्रसिद्ध है कि लोक में भी वैसा ही माना जाता है। जैसा अन्य श्रुतियों और लोक में प्रसिद्ध है, वैसा ही यह 'ब्रह्मलोक' शब्द भी दहराकाश के लिए प्रयुक्त होकर उसकी जीवरूपता का निराकरण करता है। सूत्र के 'लिङ्गं च'—इस शब्द की व्याख्या आक्षेपपूर्वक प्रस्तुत की जा रही है—"ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत्।" इस आक्षेप का परिहार किया जाता है—"गमयेद् यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत"। 'स्थपतिर्निषादः स्याच्छब्दसामर्थ्यात्' (जै. सू. ६।१।५१) इस सूत्र में यह स्थिर किया गया है कि 'निषादानां स्थपतिः'—इस प्रकार षष्ठी-तत्पुरुष की अपेक्षा

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३५९

तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति। एवमेव चाहरह- र्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम्। न ह्यहरह- रिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ॥ १५ ॥

धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥

धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः। कथम्? 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इति हि प्रकृ- त्याकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तस्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपा- प्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य तमेवानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति—'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभेदाय' (छा० ८।४।१) इति। तत्र विधृतिरित्यात्मशब्द- सामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते; किंचः कर्तरि स्मरणात्। यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मैषामध्यात्म्यादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुरसंभेदायासंकरायेति। एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति। अयं च महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरादुप- लभ्यते 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादेः। तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय' इति। एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ॥ १६ ॥

भामती

मस्तीति तदप्युक्तं सूत्रकारेण। तथाहि लोकवेदप्रसिद्धाहरहर्ब्रह्मलोकप्राप्त्यभिधानमेव लिङ्गं कमलासन- लोकप्राप्तेर्विपक्षादसम्भवाद्व्यावर्त्तमानं षष्ठीसमासाशङ्कां व्यावर्तयदहराकाशप्राशावेवावतिष्ठते, न च दहराकाशो ब्रह्मणो लोकः, किन्तु तद्ब्रह्मेति। ब्रह्म च तल्लोकश्चेति कर्मधारयः सिद्धो भवति। लोक्यत इति लोकः। हृत्पुण्डरीकस्थः खल्वयं लोक्यते। यत् खलु पुण्डरीकस्थमन्तःकरणं तस्मिन्विशुद्धे प्रत्याहृते- तरकरणानां योगिनां निर्मल इवोदके चन्द्रमसो विम्बमतिस्वच्छं चतन्यं ज्योतिःस्वरूपं ब्रह्मावलोक्यत इति ॥ १५ ॥

सोत्रो धृतिशब्दो भाववचनः। धृतेश्च परमेश्वर एव दहराकाशः। कुतः? अस्य धारणलक्षणस्य महिम्नोऽस्मिन्नेवेश्वर एव श्रुत्यन्तरेषूपलब्धेः। निगदव्याख्यानमस्य भाष्यम् ॥ १६ ॥


भामती-व्याख्या

'निषादश्वासौ स्थपतिः'—इस प्रकार कर्मधारय समास मानना उचित है। 'ब्रह्मलोक' शब्द में भी 'ब्रह्मणः लोको ब्रह्मलोकः'—ऐसा षष्ठी-तत्पुरुष समास न मान कर ब्रह्म च तल्लोकश्च ब्रह्मलोकः'—ऐसा कर्मधारय ही मानना न्याय-संगत है। इसी न्याय का उपोद्वलक लिङ्ग प्रमाण सूत्रकार ने प्रस्तुत किया है कि अहरहर्ब्रह्मलोक-गमन यह सिद्ध कर रहा है कि यहाँ 'ब्रह्मलोक' शब्द से कर्मधारयमूलक ब्रह्मरूप लोक का ग्रहण किया गया है। 'लोक्यत इति लोकः'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार ब्रह्म को भी 'लोक' शब्द से अभिहित किया जा सकता है, क्योंकि वह हृत्पुण्डरीक में आलोकित है। हृदय कमल में जो अवस्थित अन्तःकरण है, उसके विशुद्ध हो जाने पर जो लोग बाह्य करणों (इन्द्रियों) को उनके विषय से हटाकर आत्मप्रवण कर लेते हैं, ऐसे योगिजनों के द्वारा निर्मल एवं स्थिर जल में स्वच्छ चन्द्र-प्रतिबिम्ब के समान अपने अन्तःकरण में चैतन्य-ज्योतिस्वरूप ब्रह्म अवलोकित होता है ॥ १५ ॥

'धृतेश्च महिम्नः' इस सूत्र में प्रयुक्त 'धृति' शब्द 'धृञ् धारणे' धातु से 'स्त्रियां क्तिन्' (पा. सू. ३।३।९४) इस सूत्र के द्वारा भावार्थक 'क्तिन्' प्रत्यय करने पर निष्पन्न हुआ है। दहराकाश में द्यु और पृथिव्यादि की धृति (वृत्तिता) दहराकाश को परमेश्वर

३६० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ १ पा. ३ सू. १७

प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥

इतश्च परमेश्वर एव ‘दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्युच्यते । यत्कारणमाकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः । 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' (छा० ८।१४।१), 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छा० १।९।१), इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । जीवे तु न क्वचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते । भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दप्रसिद्धावुपमानोपमेयभावाद्यसंभवाच्च ग्रहीतव्य इत्युक्तम् ॥ १७ ॥

भामती न चेयमाकाशशब्दस्य ब्रह्मणि लक्ष्यमाणविभुत्वादिगुणयोगाद् वृत्तिः साम्प्रतिकी । यथा रथाङ्गनामा चक्रवाक इति लक्षणा, किन्त्वत्यन्तनिगूढेति सूत्रार्थः । ये त्वाकाशशब्दो ब्रह्मण्यपि मुख्य एव नभोवदित्याचक्षते, तैरन्यायश्चानेकार्थत्वमिति चानन्यलभ्यः शब्दार्थ इति च मीमांसकानां मुद्राभेदः कृतः । लभ्यते ह्याकाशशब्दाद्विभुत्वादिगुणयोगेनापि ब्रह्म । न च ब्रह्मण्येव मुख्यो नभसि तु तेनैव गुणयोगेन वर्त्स्यतीति वाच्यम् । लोकाधीनावधारणत्वेन शब्दार्थसम्बन्धस्य वैदिकपदार्थप्रत्ययस्य तत्पूर्वकत्वात् । ननु 'यावान्वा अयमाकाशस्तावनेषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति व्यतिरेकनिर्देशान्न लक्षणा युक्ता । न हि

भामती-व्याख्या सिद्ध कर रही है, क्योंकि विश्व की धृति परमेश्वर में ही प्रतिपादित है—"एतस्य वा प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः" (बृह. उ. ३।८।७) । शेष भाष्य अत्यन्त सुगम है ॥१६॥

सूत्रकार ने जो 'आकाश' शब्द की प्रसिद्धि ब्रह्म में बताई है, वहाँ 'प्रसिद्धि' शब्द का अर्थ लक्षणा है। लक्षणा भी दो प्रकार की होती है—(१) साम्प्रतिकी और (२) निरूढ़ लक्षणा। जैसे 'रथाङ्ग' शब्द की चक्रवाक पक्षी में लक्ष्यमाण 'चक्र' शब्द से अविनाभूत चक्रवाक शब्द के योग से साम्प्रतिकी (आधुनिक) लक्षणा होती है, वैसे ही 'आकाश' शब्द की स्वाभिधेय आकाशगत विभुत्व गुण के योग से ब्रह्म में आधुनिक लक्षणा नहीं, अपितु अनादि तात्पर्यावगाहिनी निरूढ लक्षणा मानी जाती है।

जिन आचार्यों का कहना है कि 'आकाश' पद की नभ में जैसे मुख्य (अभिधा) वृत्ति होती है, वैसे ही ब्रह्म में भी मानी जाती है। वे आचार्य मीमांसकों की इन अनुल्लङ्घनीय मर्यादाओं का स्पष्ट उल्लङ्घन कर डालते हैं कि 'अन्यायश्चानेकार्थत्वम्' (अनेक अर्थों में एक शब्द की मुख्य वृत्ति मानना अनुचित है) और "अनन्यलभ्यः शब्दार्थः" [शाबर भा. पृ. ९२ पर भाष्यकार ने कहा है कि जो अर्थ लक्षणादि अन्य वृत्तियों से लब्ध हो जाता है, उस अर्थ में अभिधा वृत्ति नहीं मानी जाती]। आकाश की लक्षणा वृत्ति से ब्रह्म का बोध हो जाता है, क्योंकि लक्षणा का नियामक आकाशवृत्तिविभुत्ववत्स्वरूप शक्य-सम्बन्ध ब्रह्म में विद्यमान है, अतः ब्रह्म में 'आकाश' पद की अभिधा वृत्ति मानने की आवश्यकता नहीं। 'आकाश' पद की ब्रह्म में ही मुख्य वृत्ति और नभ में ब्रह्मवृत्ति विभुत्व गुण के योग से लक्षणा वृत्ति क्यों न मान ली जाय ? इस प्रश्न का भी मण्डन मिश्र के शब्दों में इस प्रकार है—"लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः (ब्र. सि. पृ. ) । लोक-व्यवहार में 'आकाश' शब्द कभी भी ब्रह्म का अभिधायक नहीं माना जाता, अतः 'आकाश' शब्द की मुख्य वृत्ति ब्रह्म में क्योंकर बनेगी ?

शङ्का—'गङ्गायां घोषः'—इत्यादि स्थलों पर गङ्गा और तट पदार्थ का 'गङ्गा इव गङ्गा'—इस प्रकार सादृश्यमूलक भेद निर्दिष्ट न होने के कारण 'गङ्गा' पद की तट में लक्षणा हो जाती है, किन्तु दहराकाश में आकाश का भेदमूलक सादृश्य दिखाया गया है—"यावान् वाऽयमाकाशस्तावनेषोऽन्तर्हृदय आकाशः"। अतः दहराकाशरूप ब्रह्म में आकाश का व्यतिरेक

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६१

इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ॥ १८ ॥

यदि वाक्यशेषबलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्येतास्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्शः—'अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच' (छा० ८।३।४) इति । अत्र हि संप्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वात्तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोत्युपस्थापयितुं नार्था-

भामती

भवति गङ्गायाः कूले विवक्षिते गङ्गायां घोषेति प्रयोगः । तत्किमिदानीं पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेतामावास्यायाममावास्ययेत्यसाधुर्वैदिकः प्रयोगः ? न च पौर्णमास्यमावास्याशब्दावाग्नेयादिषु मुख्यौ । यच्चोक्तं यत्र शब्दादनधिगतार्थप्रतीतिस्तत्र लक्षणा, यत्र पुनरन्यतोऽर्थे निश्चिते शब्दप्रयोगस्तत्र वाचकत्वमेवेति । तदयुक्तम्, उभयस्यापि व्यभिचारात्- सोमेन यजेतेति शब्दादर्थः प्रतीयते, न चात्र कस्यचिल्लाक्षणिकत्वमृते वाक्यार्थात् । न च 'य एवं विद्वान् पौर्णमासीं यजते य एवं विद्वानमावास्याम्' इत्यत्र पौर्णमास्यमावास्याशब्दौ न लाक्षणिकौ । तस्मात्कौकचिदेतदिति ॥ १७ ॥

सम्यक् प्रसीदत्यस्मिन् जीवो विषयेन्द्रियसंयोगजनितं कालुष्यं जहातीति सुषुप्तिः । सम्प्रसादो जीवस्यावस्थाभेदः, न ब्रह्मणः । तथा शरीरात्समुत्थानमपि शरीराश्रयस्य जीवस्य, न त्वनाश्रयस्य ब्रह्मणः । तस्माद्यथा पूर्वोक्तैर्वाक्यशेषगतैर्लिङ्गैर्ब्रह्मावगम्यते दहराकाशः, एवं वाक्यशेषगताभ्यामेव सम्प्र-

भामती-व्याख्या

( भेद ) प्रदर्शित हो जाने से ब्रह्म में 'आकाश' पद की लक्षणा कैसे हो सकेगी ?

समाधान—'सर्वत्र लक्षणा-स्थल पर लक्ष्यार्थ का पृथक् निर्देश नहीं होना चाहिए'—ऐसा कोई नियम नहीं, क्योंकि "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"—यहाँ पर एक 'आग्नेय' और दो 'ऐन्द्र'- इन तीन यागों के लिए 'दर्श' पद और आग्नेय, उपांशु एवं अग्नीषोमीय—इन तीन कर्मों के लिए 'पूर्णमास' शब्द लक्षणा वृत्ति से प्रयुक्त है । "अमावास्यायाममावस्यया यजेत" (आप. प. २।१९) और "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत"—यहाँ पर 'अमावास्या' पद की अमावास्या काल-सम्बन्ध और 'पौर्णमास' पद की पौर्णमास काल-सम्बन्ध में जो लक्षणा की जाती है, वह उपपन्न न हो सकेगी, क्योंकि अमावास्या और पौर्णमासी शब्दों के द्वारा उक्त काल-सम्बन्ध पृथक् निर्दिष्ट है । फलतः 'आकाश' पद की ब्रह्म में लक्षणा वृत्ति का कोई बाधक सम्भव नहीं ।

यह जो कहा जाता है कि जहाँ पर शब्द के द्वारा अनधिगत अर्थ की प्रतीति होती है, वहाँ लक्षणा और जहाँ अन्य प्रमाण से अवगत अर्थ में शब्द का प्रयोग होता है, वहाँ वाचकता ( मुख्य वृत्ति ) होती है । वह कहना भी संगत नहीं, क्योंकि उक्त दोनों नियमों में व्यभिचार उपलब्ध होता है—"सोमेन यजेत" (तै. सं. ३।२।२) इत्यादि स्थलों पर सोमलतारूप अनधिगत अर्थ की प्रतीति होने पर भी किसी पद को लाक्षणिक नहीं माना जाता, केवल वाक्यार्थ ही लक्ष्यमाण होता है । "य एवंविद्वान् पौर्णमासीं यजते, य एवंविद्वानमावास्यां यजते" ( तै. सं. १।६।६।१ ) इत्यादि स्थलों पर "यदाग्नेयोऽष्टाकपालः" ( तै. सं. २।६।३।३ ) इत्यादि वाक्यों के द्वारा अधिगत आग्नेयादि कर्मों में भी लक्षणा ही मानी जाती है, वाच्यता या मुख्य वृत्ति नहीं ॥ १७ ॥

'सम्यक् प्रसीदत्यस्मिन् जीवः'—ऐसी व्युत्पत्ति के द्वारा 'सम्प्रसाद' शब्द जीव की ही सुषुप्ति अवस्था का वाचक है, ब्रह्म की नहीं । शरीर से समुत्थान ( विवेकज्ञान ) भी जीव को ही होता है, अनाश्रयभूत ब्रह्म का नहीं । अतः जैसे पूर्वोक्त वाक्यशेषों के द्वारा दहराकाश की ब्रह्मरूपता अवगत होती है, वैसे ही वाक्यशेषावगत सम्प्रसाद और समुत्थान के द्वारा

४६

३६२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १९

न्तरम्। तथा शरीरव्यपाश्रयस्यैव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवति। यथाकाशव्यपा- श्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानं, तद्वत्। यथा चादृष्टोऽपि लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहारात् 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' इत्येवमादौ परमेश्वरविषयोऽभ्युपगतः, एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति। तस्मादितर- परामर्शात् 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश' इत्यत्र स एव जीव उच्यत इति चेत्, नैतदेवं स्यात्; कस्मात्? असंभवात्। नहि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन्नाका- शेनोपमीयेत। नचोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्यापहतपाप्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति। प्रपञ्चितं चतत्प्रथमसूत्रे। अतिरेकाशङ्कापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यस्तम्। पठिष्यति चोपरिष्टात् 'अन्यार्थश्च परामर्शः' (ब्र० १।३।२०) इति ॥ १८ ॥

उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥

इतरपरामर्शाद्या जीवाशङ्का जाता साऽसंभवान्निराकृता। अथेदानीं मृतस्येवामृतसेकात्पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते—उत्तरस्मात्प्राजापत्याद्वा- क्यात्। तत्र हि 'य आत्माऽपहतपाप्मा' इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मा' (छा० ८।७।४)


भामती

सादसमुत्थानाभ्यां दहराकाशो जीवः कस्मान्नावगम्यते? तस्मान्नास्ति विनिगमनेति शङ्कार्थः। ॥ नासंभ- वात् ॥। सम्प्रसादसमुत्थानाभ्यां हि जीवपरामर्शो न जीवपरः, किन्तु तदीयतात्त्विकरूपब्रह्मभावपरः। तथा चैष परामर्शो ब्रह्मण एवेति न सम्प्रसावसमुत्थाने जीवलिङ्गम्, अपि तु ब्रह्मण एव तादर्थ्यादित्यग्रे वक्ष्यते। आकाशोपमानावयस्तु ब्रह्मण्यव्यभिचारिन्नश्च ब्रह्मपराश्चेत्यस्ति विनिगमनेत्यर्थः ॥ १८ ॥

दहराकाशमेव प्रकृत्योपाख्यायते – यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् तमात्मानं विविदिषन्तौ सुरासुरराजाविन्द्रविरोचनौ समित्पाणी प्रजापतिं परिवसितुमाजग्मतुः। आगत्य च द्वात्रिंशतं वर्षाणि तत्परिचरणपरौ ब्रह्मचर्य्यमूषतुः। अथैतौ प्रजापतिरुवाच—किं कामाविहस्थौ युवा- मिति। तावूचतुः—य आत्माऽपहतपाप्मा तमावां विविदिषाव इति। ततः प्रजापतिरुवाच—य एषोऽक्षणि


भामती-व्याख्या

दहराकाश की जीवरूपता ज्ञात होती है। किसी एक पक्ष को सिद्ध करनेवाली विनिगमक युक्ति उपलब्ध नहीं—यह सूत्र में प्रदर्शित शङ्का का अर्थ है।

उक्त शङ्का का निरास करते हुए सूत्रकार ने कहा है—"न, असम्भवात्"। इसका आशय यह है कि सम्प्रसाद और समुत्थान के द्वारा जो जीव का परामर्श किया जाता है, वह उसके सोपाधिक स्वरूप का बोध कराने के लिए नहीं, अपितु उसकी तात्त्विक ब्रह्मरूपता का ज्ञान कराने के लिए ही है। फलतः सम्प्रसाद और समुत्थान का निर्देश ब्रह्मपरक ही है, क्योंकि ब्रह्म की अवगति में ही उसका पर्यवसान है—यह आगे कहा जायगा। आकाशोपमादि का निर्देश दहराकाश की ब्रह्मरूपता में विनिगमक है ॥ १८ ॥

दहराकाश के प्रकरण में ही कहा गया है —"यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् तमात्मानं विविदिषन्तौ सुरासुरराजौ इन्द्रविरोचनौ समित्पाणी प्रजापतिं परिवसितुमाजग्मतुः" (छां. ८।७।२) अर्थात् जिस आत्मा के ज्ञान से सभी लोकों और सभी कामों (फलों) की प्राप्ति होती है, उस आत्मा की विविदिषा से सुरराज इन्द्र और असुरराज विरोचन दोनों अपने हाथों में समिधादि उपहार लेकर प्रजापति की सेवा में पहुँचे। प्रजापति के चरणों में बत्तीस वर्ष तक ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करते रहे। एक दिन प्रजापति ने पूछ लिया कि आपलोग किस कामना से यहाँ हमारी सेवा कर रहे हैं? तब वे दोनों बोले कि जो आत्मा समस्त पापों से विनिर्मुक्त है, उसको हम जानना चाहते हैं। प्रजापति ने उत्तर में

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६३

भामती

पुरुषो दृश्यते एष आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुणः, यद्विज्ञानात्सर्वलोककामावाप्तिः। एतदमृतमभयम् । अथैतच्छ्रुत्वैतावप्रक्षीणकल्मषावरणतया छायापुरुषं जगृहतुः । प्रजापतिञ्च पप्रच्छतुः—अथ योऽयं भगवोऽप्सु दृश्यते यथादर्शं यश्च खङ्गादौ कतम एतेष्वसावथ बैक एव सर्वेष्विति ? तमेतयोः श्रुत्वा प्रश्नं प्रजापतिर्बन्ताहो सुदूरमृवृद्धान्तावेतो, अस्माभिरक्षिस्यान आत्मोपदिष्टः, एतो च छायापुरुषं प्रतिपन्नौ, तद्यदि वयं भ्रान्तौ स्थ इति ब्रूमस्ततः स्वात्मनि समारोपितपाण्डित्यबहुमानौ विमानितौ सन्तौ दौर्मनस्येन यथावदुपदेशं न गृह्णीयाताम् , इत्यनयोराशयमनुरुध्य यथार्थं ग्राहयिष्याम इत्यभिसन्धिमान् प्रत्युवाच । उदशरावे आत्मानमवेक्षेयाम्स्मिन्द्यत्पश्यथस्तद्ब्रूतमिति । तौ च दृष्ट्वा सन्तुष्टहृदयौ नाब्रूताम् । अथ प्रजापतिरेतौ विपरीतग्राहिणौ मा भूतामित्याशयवान्प्रच्छ— किमत्रापश्यतमिति । तौ होचतुः । यथैवावामतिचिरब्रह्मचर्यचरणसमुपजातायतनखलोमादिमन्तावेवमावयोः प्रतिरूपकं नखलोमादिमदुदशरावेऽपश्यावेति । पुनरेतयोश्छायात्मविभ्रममपनिनोषुर्यथैव हि छायापुरुष उपजनापायधर्मा भेदेनावगम्यमान आत्मलक्षणबिरहान्नात्मैवेबमेवेदं शरीरं नात्मा, किन्तु ततो भिन्नमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतौ जानीयातामित्याशयवान् प्रजापतिरुवाच । साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वा पुनरुदशरावे पश्यतमात्मानम्, यच्चात्र पश्यथस्तद् ब्रूतमिति । तौ च साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ छिन्ननखलोमानौ भूत्वा तथैव चक्रतुः ।

भामती-व्याख्या

कहा—" 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' अर्थात् यह जो आँख में प्रतिबिम्ब पुरुष दिखाई देता है, यह वह निष्पाप आत्मा है, जिसके ज्ञान से सभी लोकों की प्राप्ति होती है, यह अमृत और अभय पद है । प्रजापति के उस उपदेश के अनुसार इन्द्र और विरोचन दोनों ने उस छायापुरुष को आत्मा मान लिया और प्रजापति से फिर पूछा कि 'भगवन् यह जो जल में, आदर्श (दर्पण) में और जो खङ्गादि स्वच्छ पदार्थों में छायापुरुष दिखाई देता है, इन सबमें कोई एक ही वह आत्मा है ? अथवा सभी में एक ही है ?' उन दोनों के इस प्रश्न को सुनकर प्रजापति ने अपने मन में कहा कि बड़े खेद की बात है कि ये दोनों भ्रम मे पड़ कर लक्ष्य से दूर चले गये । हमने अक्षिरूप उपाधि के माध्यम से आत्मा का उपदेश किया था, किन्तु ये लोग तो छाया पुरुष को ही आत्मा मान बैठे । अब इनको हम यदि यह कहते हैं कि आपलोग भ्रान्त हो गए । तब इन लोगों ने जो अपने में पाण्डित्य और बहुमान का आरोप ( अभिमान ) पर रखा है, उसको ठेस पहुँचती है और हममें दौर्मनस्य ( हीन भावना या अश्रद्धा ) उत्पन्न हो जाने के कारण ये हमारा कोई भी उपदेश न सुनेंगे । अतः इनके आशय के अनुरूप ही यथार्थ लक्ष्य का ग्रहण कराएँगे । ऐसा गुप्त भाव मन में रख कर प्रजापति ने उनको सुनाकर कहा—आप लोग जल से भरे प्याले में आत्मा को देखें, वहाँ क्या दिखाई देता है ? कहिए । उन दोनों ने जल में जो देखा, उसमें ही सन्तुष्ट थे, अतः वे कुछ नहीं बोले । प्रजापति ने सोचा कि कहीं ये कुछ विपरीत ही न समझ बैठें, अतः पूछा—जल में क्या देखा ? उत्तर में वे दोनों बोले—जैसे हम लोग बहुत समय तक ब्रह्मचर्य व्रत पालन करते-करते बड़े-बड़े नख और बालों वाले हो गए हैं, वैसा ही जल में प्रतिबिम्ब देख रहे हैं । प्रजापति ने पुनः छाया में आत्मत्व-भ्रम को दूर करने की इच्छा से मन में सोचा कि जैसे छायापुरुष उत्पत्ति-विनाशशाली धर्मों के भेद से भिन्न प्रतीयमान होने के कारण आत्मा नहीं, वैसे ही यह शरीर भी आत्मा नहीं, अपितु उससे भिन्न है—इस प्रकार अन्वय-व्यतिरेक के द्वारा ये (इन्द्र और विरोचन) दोनों वास्तविक आत्मा को जान लें—ऐसी शुभाशंसा मन में रख कर प्रजापति ने कहा—यदि कोई दो यत्न पुरुष बढ़े नख और लोमादि कटा कर अपने को बहुमूल्य अलङ्कारों से अलंकृत एवं सज-ध दर्पण के सामने खड़े होकर अपना प्रतिबिम्ब देखें, तो वे क्या देखेंगे ? इसका उत्तर उन दोनों

३६४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. १९

इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति । 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' ( छा० ८।९।३ ) इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य 'य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा' ( छा० ८।१०।१ ) इति 'तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मा' ( छा० ८।६।३ ) इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे । तस्यैव चापहतपा-

भामती

पुनश्च प्रजापतिना पृष्टौ तामेव छायामात्मान ऊचतुः । तदुपश्रुत्य प्रजापतिरहो बताद्यापि न प्रशान्त- एनयोर्विभ्रमः, तद्यथाभिमतमेवात्मतत्त्वं कथयामि तावत् । कालेन कल्मषे क्षीणेऽस्मद्वचनसन्दर्भपौर्वा- पर्यालोचनयाऽऽत्मतत्त्वं प्रतिपत्स्येते स्वयमेवेति मत्वोवाच — एष आत्मेतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । तयो- विरोचनो देहानुपातित्वाच्छायाया देह एवात्मतत्त्वमिति मत्वा निजसदनमागत्य तथैवासुरानुपदिदेश । देवेन्द्रस्त्वप्राप्तनिजसदनोऽध्वन्येव किञ्चिद्विरलकल्मषतया छायात्मनि शरीरगुणदोषानुविधायिनि तं तं दोषं परिभावयन् नाहमत्र छायात्मदर्शने भोग्यं पश्यामीति प्रजापतिसमीपं समित्पाणिः पुनरेवेयाय । आगतश्च प्रजापतिनाऽऽगमनकारणं पृष्टः पथि परिभावितं जगाद । प्रजापतिस्तु सुव्याख्यातमप्यात्मतत्त्व- मक्षीणकल्मषावरणतया नाग्रहीस्तत् पुनरपि तत्क्षयाय चरापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमथ प्रक्षीणकल्मषाय ते अहमेतमेवात्मानं भूयोऽनुव्याख्यास्यामीत्यवोचत् । स च तथा चरितब्रह्मचर्यः सुरेन्द्रः प्रजापतिमुपससाद । उपसन्नाय चास्मै प्रजापतिर्व्याचष्टे, य आत्माऽपहतपाप्मादिलक्षणोऽक्षिणि दर्शितः

भामती-व्याख्या

ने दिया कि भली-भाँति परिष्कृत और अलंकृत व्यक्ति अपना प्रतिबिम्ब भी वैसा ही देखेंगे । उस उत्तर को सुन कर प्रजापति ने अपने मन में कहा कि बड़े खेद का विषय है कि अभी भी इन दोनों का भ्रम दूर नहीं हुआ, अतः फिर प्रयत्न करना चाहिए कि अभिमत आत्मतत्त्व को जान लें। इनका कल्मष ( ज्ञान-प्रतिबन्धक पाप ) निवृत्त होने पर स्वयं ही हमारे उपदेश के पूर्वापर सन्दर्भ की आलोचना कर आत्मज्ञान प्राप्त कर लेंगे—ऐसा सोच कर प्रजापति ने कहा—"एष आत्मा, एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति' । इस उपदेश को दोनों ने सुना । उनमें से विरोचन ने छाया में देह का अनुवर्तन देख कर देह को ही आत्मतत्त्व मान लिया और अपने घर लौट कर अपनी असुर प्रजा को वैसा ही उपदेश दिया किन्तु देवराज इन्द्र का अपने घर पहुँचने से पहले मार्ग में ही प्रजापति के उपदेश की अनुचिन्तना करते-करते कुछ अन्तःकालुष्य क्षीण हो गया, उसने छायात्मा में शरीर के गुण-दोषों का अनुविधान देखा और उस पक्ष में दोषों की उद्भावना प्रबल हो गई और अन्तःप्रेरणा हुई कि छायापुरुष का पक्ष कल्याणप्रद नहीं, अतः पुनः प्रजापति की सेवा में समित्पाणि होकर इन्द्र उपस्थित हो गया । प्रजापति के द्वारा पुनः आगमन का कारण पूछे जाने पर इन्द्र ने मार्ग में अपनी समस्त उधेड़- बुन की पूरी गाथा कह सुनाई । प्रजापति ने कहा कि आपका ज्ञान-प्रतिबन्धकीभूत अन्तः कालुष्य निवृत्त न होने के कारण आत्मतत्त्व का ज्ञान प्राप्त नहीं कर सके, अतः उस पाप का क्षय करने के लिए फिर और बत्तीस वर्ष तक ब्रह्मचर्य-व्रत पालन करें । प्रतिबन्धकीभूत पाप की निवृत्ति हो जाने पर पुनः आत्मतत्त्व का उपदेश करेंगे । इन्द्र ने वैसा ही किया । प्रजापति ने अपनी शरण में आए हुए इन्द्र को उपदेश दिया कि 'जो निष्पापादिरूप परमात्मा नेत्र में दिखाया था, वही स्वप्न में अपने विस्तृत पुत्र, पौत्र और स्त्री के साथ स्वप्नोचित भोग भोगता हुआ विहरण करता है ।' प्रजापति के द्वारा निर्दिष्ट स्वप्न-पुरुष को भी आत्मा समझने में इन्द्र को भय बना रहा । यद्यपि यह ( स्वप्नपुरूष ) छायापुरुष के समान शरीर के धर्मों का अनुवर्तन नहीं करता, तथापि शोक-भयादि विविध बाधाओं से वह भी उन्मुक्त नहीं— ऐसा इन्द्र के कहने पर प्रजापति ने कहा—यदि अब भी आप को ज्ञान नहीं हुआ, तब और

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६५

भामती

सोऽयं य एष स्वप्ने महीयमानो वनितादिभिरनेकधा स्वप्नोपभोगान् भुञ्जानो विहरतीति । अस्मिन्नपि देवेन्द्रो भयं ददर्श । यद्यप्ययं छायापुरुषवन्न शरीरधर्माननुपतति, तथापि शोकभयादिविविधबाधानुभवान्न तत्राप्यस्ति स्वस्तिप्राप्तिरित्युक्तवति मघवति पुनरपराणि चर द्वात्रिंशतं वर्षाणि स्वच्छं ब्रह्मचर्यमिदानीमप्यक्षीणकल्मषोऽसीत्यूचे प्रजापतिः । अथास्मिन्नेवङ्कारमुपसन्ने मघवति प्रजापतिरुवाच—य एष आत्माऽपहतपाप्मादिगुणो दर्शितोऽक्षिणि च स्वप्ने च स एष यो विषयेन्द्रियसंप्रयोगविरहात्प्रसन्नः सुषुप्तावस्थायामिति । अत्रापि नेन्द्रो निर्ववार । यथा हि जाग्रद्वा स्वप्नगतो वाऽयमहमस्मीति इमानि भूतानि चेति विजानाति नैवं सुषुप्तः किञ्चिदपि वेदयते तदा खल्वयमचेतयमानोऽभावं प्राप्त इव भवति । तदिह का निर्वृत्तिरिति । एवमुक्तवति मघवति वताद्यापि न ते कल्मषक्षयोऽभूत् । तत् पुनरपराणि चर पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमित्यवोचत्प्रजापतिः । तदेवमस्य मघोनस्त्रिभिः पर्यायैर्व्यतीताः षण्णवतिर्वर्षाणि । चतुर्थे च पर्याये पञ्च वर्षाणीत्येकोत्तरं शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरतः सहस्राक्षस्य सम्पदिरे । अथास्मै ब्रह्मचर्यसंपदुन्मृदितकल्मषाय मघवते य एषोऽक्षणि यश्च स्वप्ने यश्च सुषुप्तावनुस्यूत एष आत्माऽपहतपाप्मादिगुणो दर्शितः तमेव मघवन् मर्त्यं वै शरीरमित्यादिना विस्पष्टं व्याचष्ट प्रजापतिः ।

अयमस्याभिसन्धिः—यावत् किञ्चित् सुखं दुःखमागमपायि तत् सर्वं शरीरेन्द्रियान्तःकरणसम्बन्धि, न त्वात्मनः । स पुनरेतानेव शरीरादीन् अनाद्यविद्यावासनावशादात्मत्वेनाभिप्रतीतस्तद्गतेन सुखदुःखेन तद्वन्तमात्मानमनुमन्यमानोऽनुतप्यते । तदा स्वयमपहतपाप्मादिलक्षणमुदासीनमात्मानं देहादिभ्यो विविक्तमनुभवति, अथास्य शरीरवतोऽप्यशरीरस्य न देहादिधर्मसुखदुःखप्रसङ्गोऽस्तीति नानु तप्यते,

भामती-व्याख्या

बत्तीस वर्ष का ब्रह्मचर्य-वास धारण करें, क्योंकि आपके अन्तस्तल का मल और विक्षेप अभी तक निवृत्त नहीं हुआ है। इन्द्र ने वैसा ही किया। विधिवत् उपसन्न (शरणागत) इन्द्र को प्रजापति ने उपदेश दिया कि जो अपहतपाप्मत्वादि गुणों से युक्त आत्मा आँख (जाग्रत् अवस्था) में और स्वप्न अवस्था में प्रदर्शित किया गया, वही यह आत्मा सुषुप्ति अवस्था में विषय और इन्द्रियों के सम्बन्ध से रहित हो जाने के कारण सुप्रसन्न हो जाता है। सुषुप्ति अवस्था की इस साधारण जन-सुलभ अनुभूति से भी इन्द्र को निर्वृत्ति (सुख-शान्ति) नहीं हुई। उसने कहा—'जैसे जाग्रत् और स्वप्न अवस्था में 'अहमस्मि' एवं 'इमानि भूतानि'—ऐसी अनुभूति होती है, सुषुप्ति अवस्था में तो वह भी अनुभूति नहीं होती, क्योंकि इस अवस्था में पुरुष खो जाता विलुप्त-सा हो जाता है, तब यहाँ क्या सुख-शान्ति है?' ऐसा सुनकर प्रजापति ने कहा कि 'महान् खेद है कि अभी भी आपका कल्मष (पाप) समाप्त नहीं हुआ, अतः और पाँच वर्ष का ब्रह्मचर्य व्रत धारण करें। इस प्रकार पहले तीन पर्यायों में इन्द्र के ३२ × ३ = ९६ छान्नवे वर्ष बीत चुके थे, चौथे पर्याय में पाँच वर्ष, सब मिला कर एक सौ एक वर्ष हो गए। तब जाकर उसके सकल कल्मष (प्रतिबन्धक पाप) प्रक्षीण हुए, प्रजापति का उपदेशामृत पान किया—'जो आत्मा जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में अपहतपाप्मत्वादि गुणों से युक्त सर्वत्र अनुस्यूत प्रतीत होता है, हे इन्द्र! "मर्त्यं वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" (छां. ८।१२।१)। तात्पर्य यह है कि जो कुछ भी सुख और दुःख आगमपायी (आने-जानेवाला विनश्वर) है, वह सब शरीर, इन्द्रिय और अन्तःकरण से ही सम्बन्धित है, आत्मा से नहीं। वह आत्मा अनादि अविद्या-वासनाओं के आधार पर शरीरादि अनात्म पदार्थों को अपना ही स्वरूप मान कर शरीरादि के सुख-दुःखों को अपना ही सुख-दुःख मान कर सन्तप्त होता रहता है। वही आत्मा जब अपने को अपहतपाप्मत्वादि-स्वरूप उदासीन (तटस्थ) और देहादि से असङ्ग अनुभव

३६६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १९

प्मत्वादि दर्शयति—‘एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म’ इति। नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि’ ( छा० ८।११।१, २) इति च सुषुप्तावस्थायां दोषमुपलभ्य ‘एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्’ इति चोपक्रम्य, शरीरसम्बन्धनिन्दापूर्वकं ‘एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः’ इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमपुरुषं दर्शयति। तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणां। अतः ‘दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः’ इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद् ब्रूयात्। तं प्रति ब्रूयात् ‘आविर्भूतस्वरूपस्तु’ इति।

भामती

केवलमयं निजे चैतन्यान्दघने रूपे व्यवस्थितः समस्तलोककामान् प्राप्तो भवति। एतस्यैव हि परमानन्दस्य मात्राः सर्वे कामाः, दुःखं त्वविद्यानिर्माणमिति न विद्वानाप्नोति। अशीलितोपनिषदां व्यामोह इव जायते, तेषामनुग्रहायेदमुपाख्यानमवर्तयम् ॥ एवं व्यवस्थित उत्तराद्वाक्यसन्दर्भात् प्राजापत्यादक्षणि च स्वप्ने च सुषुप्ते च चतुर्थे च पर्याये एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरादुत्थायेति जीवात्मैवापहतपाप्माविगुणः श्रुत्योच्यते। नो खलु परस्याक्षिस्यानं सम्भवति, नापि स्वप्नाद्यवस्थायोगः, नापि शरीरात् समुत्थानम्। तस्माद्यस्यैतत् सर्वं सोऽपहतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक्तः। जीवस्य चैतत् सर्वमिति स एवापहतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक्त इति नापहतपाप्मादिभिः परं ब्रह्म गम्यते। ननु जीवस्यापहतपाप्मत्वादयो न सम्भवन्तीत्युक्तम्। वचनाद्भविष्यन्ति। किमिव वचनं न कुर्यात् ? नास्ति वचनस्यातिभारः। न च मानान्तरविरोधः। नहि जीवः पाप्मादिस्वभावः, किन्तु वाग्बुद्धिशरीरारम्भसम्भवोऽस्य पाप्मादिः शरीराद्ध्यभावे न भवति धूम इव धूमध्वजाभाव इति शङ्कार्थः।

भामती-व्याख्या

करता है, वह शरीर रहते हुए भी अशरीर होकर देहादि के सुख-दुःखों से रहित और विविक्त मानता और सन्ताप से उन्मुक्त हो जाता है। वह अपने विशुद्ध चैतन्यान्द स्वरूप में व्यवस्थित होकर समस्त लोकों और फलों को पा लेता है। इस परमानन्दघन की ही सुख-कणिकाएँ निखिल कर्मों और उपासनाओं से जनित फलों में उपलब्ध होती है। दुःख अविद्या का कार्य होने के कारण विद्वान् पुरुष का स्पर्श नहीं कर सकता।

अशीलितोपनिषदां व्यामोह इह जायते ।
तेषामनुग्रहायैदमुपाख्यानमवर्तयम् ॥

'श्रुत्युक्त इन्द्र, विरोचनादि का उपाख्यान सरल शब्दों में इस लिए हम (वाचस्पति मिश्र) ने कह दिया है कि जो लोग उपनिषत् ग्रन्थों का समुचित अनुशीलन नहीं कर पाते, उन्हें कई स्थलों पर व्यामोह (भ्रम) हो जाता है, जिससे वे वास्तविक रहस्य तक नहीं पहुँच पाते।'

पूर्वपक्षी का आशय यह है कि अक्षि, स्वप्न और सुषुप्ति में जिस आत्मतत्त्व का वर्णन कर "एष सम्प्रसादो शरीरात् समुत्थाय'—इत्यादि वाक्यों से जिसकी विशेषताएँ वर्णित की हैं, वह जीवात्मा ही अपहतपाप्मादि गुणोंवाला श्रुति-प्रतिपादित है, परमात्मा नहीं, क्योंकि परमात्मा का न तो अक्षिस्यान हो सकता है, न स्वप्नादि अवस्था से सम्बन्ध और न शरीर से समुत्थान। फलतः अपहतपाप्मत्वादि गुणों के द्वारा परब्रह्म की अवगति नहीं हो सकती। 'जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुण समझस क्योंकर होंगे ?' ऐसी शङ्का नहीं कर सकते, क्योंकि श्रुति वचन के द्वारा उसका जीव में सामञ्जस्य हो जायगा। प्रमाण वचन क्या नहीं कर सकता 'नास्ति वचनस्यातिभारः' शब्द की प्रतिपादन और उपपादन की शक्ति असीम है, उसके लिए कुछ असम्भव नहीं। जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुणों के प्रतिपादन का कोई प्रमाणान्तर विरोधी भी नहीं, क्योंकि किसी प्रमाण के द्वारा जीव में पाप्मादिस्वभावता सिद्ध

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६७

तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभवतीत्यर्थः। कस्मात्? यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते। आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूत-स्वरूपः। भूतपूर्वगत्या जीववचनम्। एतदुक्तं भवति - 'य एषोऽक्षिणि' इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य 'एतं त्वेव ते' इति पुनःपुनः तमेव व्याख्येयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण 'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे, न जैवेन रूपेण। यत्तत्परं ज्योतिरुपसंपत्तव्यं श्रुतं तत्परं ब्रह्म। तच्चापहतपाप्मत्वादि-धर्मकं, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं 'तत्त्वमसि' इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपा-धिकल्पितम्। यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थ-नित्यदृक्स्वरूपमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति न प्रतिपद्यते, तावज्जीवस्य जीवत्वम्। यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताद् व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रिय-मनोबुद्धिसंघातः, नासि संसारी, किं तर्हि? तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्र-स्वरूपस्तत्त्वमसीति, तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुद्ध्यास्माच्छरीराद्यभि-


भामती

निराकरोति ॐ तं प्रतिब्रूयात् , आविर्भूतस्वरूपस्तु ॐ । अयमभिसन्धिः - पौर्वापर्यपर्यालोच-नया तावदुपनिषदां शुद्धबुद्धमुक्तमेकमप्रपञ्चं ब्रह्म तदतिरिक्तं च सर्वं तद्विवर्तो रज्जोरिव भुजङ्ग इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते। तथा च जीवोऽप्यविद्याकल्पितदेहेन्द्रियाद्युपहितं रूपं ब्रह्मणो न तु स्वाभाविकः। एवं च नापहतपाप्मत्वादयस्तस्मिन्नविद्योपाधौ सम्भविनः। आविर्भूतब्रह्मरूपे तु निरुपाधौ सम्भवन्तो ब्रह्मण एव न जीवस्य। एवञ्च ब्रह्मैवापहतपाप्मादिगुणं श्रुत्युक्तमिति तदेव दहराकाशो न जीव इति। स्यादे-तत् — स्वरूपाविर्भावः चेत् ब्रह्मैव न जीवः, र्तहि विप्रतिषिद्धमिदमभिधीयते, जीव आविर्भूतस्वरूप इष्यत आह ॐ भूतपूर्वगत्या इति ॐ । ॐ उदशरावब्राह्मणेन इति ॐ । यथैव हि मघोनः प्रतिबिम्बान्य उदशराब उपजनापायधर्मकाण्यात्मलक्षणविरहान्नात्मा, एवं देहेन्द्रियाद्यप्युपजनापायधर्मकं नात्मेत्युदशराबदृष्टान्तेन


भामती-व्याख्या

नहीं की गई, पाप्मादि तो जीव के वाक्, बुद्धि और शरीर की क्रियाओं से उत्पन्न होते हैं, शरीरादि का अभाव हो जाने पर पाप्मादि का भी अभाव हो जाता है।

पूर्वपक्ष का निराकरण किया जाता है—"तं प्रति ब्रूयात्, आविर्भूतस्वरूपस्तु"। आशय यह है कि पूर्वापरवाक्यों की आलोचना से उपनिषत् ग्रन्थों का तात्पर्य यही निश्चित होता है कि एकमात्र ब्रह्म शुद्ध, बुद्ध, मुक्त और निष्प्रपञ्चैकस्वभाव सत्य है। उससे भिन्न समस्त प्रपञ्च ब्रह्म का वैसे ही विवर्त है, जैसे रज्जु का सर्प। जीव भी अविद्या-कल्पित देह, इन्द्रियादि उपाधियों से संवलित ब्रह्म का रूप है, स्वाभाविक नहीं; अतः उस अविद्योपाधिक जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुण सम्भव नहीं। जब जीव अविद्या-रहित होकर ब्रह्म के रूप में अविर्भूत हो जाता है, तब वे गुण सम्भावित होकर ब्रह्म के ही कहे जाते हैं, जीव के नहीं। श्रुति ने अपहतपाप्मत्वादि गुण ब्रह्म के ही बताए हैं, अतः ब्रह्म ही दहराकाश है, जीव नहीं।

'आविर्भूतस्वरूपः' का अर्थ है—आविर्भूतं स्वरूपं यस्य, स आविर्भूतस्वरूपः—इस प्रकार अन्य पदार्थ ब्रह्म या परमेश्वर सिद्ध होता है, अतः 'आविर्भूतस्वरूपः परमेश्वरः'—ऐसा कहना था, किन्तु 'आविर्भूतस्वरूपो जीवः'—ऐसा क्यों कहा ? इस प्रश्न का उत्तर है—"भूतपूर्वगत्या जीववचनम्"। ब्रह्म ही अपनी पूर्व (अविद्यावत्ता की) अवस्था में जीव कहलाता है, अतः ब्रह्म को ही पूर्वावस्थापत्ति के दृष्टिकोण से जीव कह दिया गया है। भाष्यकार ने जो कहा है कि "उदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य"। उसका आशय यह है कि इन्द्र को उदकादिगत प्रतिबिम्ब दिखा कर यह समझाया गया कि जैसे

३६८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १९

मानात्समुत्थितःन्स एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति, 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्ड० ३।२।९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपं येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य ? सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । तथा नक्षत्रादीनामह्न्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । न तु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाद् व्योम्न इव, दृष्टविरोधाच्च । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् । तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते । सर्वो हि जीवः पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन् व्यवहारति; अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः । तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत, प्राक्समुत्थानाद् दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत । अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति ?

अत्रोच्यते, - प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति । यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति ।

भामती शरीरात्मतावा व्युत्थानं बाध इति । चोदयति कथं पुनः स्वञ्च रूपम् इति । द्रव्यान्तरसंसृष्टं हि तेनाभिभूतं तस्माद्विविच्यमानं व्यज्यते हेमतारकादि, कूटस्थनित्यस्य पुभरन्धेना - संसृष्टस्य कुतो विवेचनादभिव्यक्तिः । न च संसारावस्थायां जीवोऽनभिव्यक्तः, दृष्ट्यादयो ह्यस्य स्वरूपं, ते च संसारावस्थायां भासन्त इति कथं जीवरूपं न भासत इत्यर्थः । परिहरति प्राग्विवेकज्ञानोत्पत्तेः इति । अयमर्थः । अद्यप्यस्य कूटस्थनित्यस्यान्धसंसर्गो न वस्तुतोऽस्ति । यद्यपि च संसारावस्थायामस्य दृष्ट्यादिरूपञ्चाङ्कोऽस्ति, तथाप्यनिर्वोच्यानाद्यविद्यावशादविद्याकल्पितैरेव देहेन्द्रियादिभिरसंसृष्टमपि संसृष्टमिव विविक्तमप्यविविक्त-

भामती-व्याख्या प्रतिबिम्ब पदार्थ उत्पत्ति-विनाशशील होने के कारण आत्मा नहीं, वैसे ही देह, इन्द्रियादि भी उत्पाद और विनाशरूप धर्मवाले होने के कारण आत्मा नहीं माने जा सकते - इस प्रकार शरीरगत आत्मत्व की धारणा से इन्द्र को व्युत्थित किया (ऊपर उठाया) गया।

आक्षेपवादी आक्षेप करता है- "कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव निष्पद्यते ?" आक्षेपवादी का अभिप्राय यह है कि जो पदार्थ किसी द्रव्यान्तर से वेष्टित या संसृष्ट होकर अन्यथा प्रतीत होता हैं, वह द्रव्यान्तर से विविक्त (पृथक्) हो कर अपने रूप में आविर्भूत कहा जाता है, जैसे स्वर्ण खण्ड मिट्टी से एवं नक्षत्र सौर्य तेज से वियुक्त होकर अपने स्वरूप में आविर्भूत माने जाते हैं, किन्तु कूटस्थ नित्य असङ्ग आत्मा का द्रव्यान्तर से सङ्ग वा संसर्ग ही नहीं होता, किसके वियोग में आविर्भूत या अभिव्यक्त होगा ? संसारावस्था में जीव अनभिव्यक्त है-ऐसा भी नहीं कह सकते, क्योंकि चाक्षुषादि वृत्तियों में अभिव्यक्त चैतन्यरूप दृष्टि, श्रुति और विज्ञाप्ति आदि ही तो जीव का स्वरूप है। संसारावस्था में भी जीव उस रूप से अवभासित ही होता है, अनभिव्यक्त नहीं ।

उक्त आक्षेप का परिहार किया जाता है - "प्राग् विवेकज्ञानोत्पत्तेः"। सारांश यह है कि यद्यपि इस कूटस्थ, नित्य, असङ्ग आत्मा का वस्तुतः अन्य द्रव्य से संसर्ग नहीं होता एवं संसारावस्था में वह दृष्ट्यादि-रूप से अवभासित भी है। तथापि अनिर्वचनीय अनादि अविद्या के सम्बन्ध से एवं अविद्या-द्वारा कल्पित देहेन्द्रियादि से संसृष्ट-जैसा, शुद्ध होता हुआ भी अशुद्ध-

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६९

प्रमाणजनितविवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन च स्वेन रूपे- णाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन् । तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो

भामती

मिव वृष्ट्यादिरूपमद्य प्रथते । तथा च देहेन्द्रियादिगतैस्तापादिविभिस्तापादिमदिव भवतीति । उपपादित- ञ्चैतद्विस्तरेणाध्यासभाष्य इति नेहोपपाद्यते । यद्यपि स्फटिकादयो जपाकुसुमादिसन्निहिताः, सन्निधानञ्च संयुक्तसंयोगात्मकम् , तथा च संयुक्ताः, तथापि न साक्षाज्जपादिकुसुमसंयोगिनः इत्येतावता दृष्टान्तता इति । ॐ वेदनाः ॐ हर्षभयशोकादयः । दार्ष्टान्तिके योजयति ॐ तथा देहादि इति ॐ । सम्प्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्येतद्विभजते ॐ श्रुतिकृतं विवेकविज्ञा- नम् इति ॐ । तदनेन श्रवणमननध्यानाभ्यासाद्विवेकज्ञानमुक्त्वा तस्य विवेकविज्ञानस्य फलं केवलात्म- रूपसाक्षात्कारः, स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः । स च साक्षात्कारो वृत्तिरूपः प्रपञ्चमात्रं प्रविलापयन् स्वयमपि प्रपञ्चरूपत्वात् कतकफलवत् प्रलीयते । तथा च निमृष्टनिखिलप्रपञ्चजालमनुपसंसर्गमपराधीनप्रकाशमात्म- ज्योतिः सिद्धं भवति । तदिदमुक्तं ॐ परं ज्योतिरुपसम्पद्य इति ॐ । अत्र चोपसम्पत्ताबुत्तरकालायामपि

भामती-व्याख्या

जैसा प्रतीत होता है। फलतः देहेन्द्रियादिगत ताप के द्वारा संतप्त-जैसा हो जाता है। अध्यास- भाष्य में इस विषय का उपपादन विस्तार से किया जा चुका है, अतः यहाँ उसका पिष्ट-पेषण नहीं किया जाता।

यद्यपि स्फटिकादि पदार्थ जपाकुसुमादि उपाधियों से सन्निहित हैं और सन्निधान है— संयुक्तसंयोगात्मक [ जपाकुसुम साक्षात् स्फटिक से जुड़ा नहीं, अपितु जिस भूतल पर स्फटिक है, उसके समीप है, अतः स्फटिक-संयुक्त भूतल का संयोग जपाकुसुम के साथ है]। यद्यपि असंसृष्ट आत्मा की पररूपापत्ति और स्वरूपाभिव्यक्ति में जो दृष्टान्त दिया गया है— स्फटिकादि, वह जपाकुसुमादि से संसृष्ट (संयुक्त) होकर ही रक्त और जपाकुसुम के हट जाने पर अपने स्वच्छ शुक्लरूप में अभिव्यक्त होता है, अतः दृष्टान्त और दार्ष्टान्त की एकरूपता उपपन्न नहीं होती। तथापि स्फटिक का जपाकुसुम के साथ स्वसंयुक्तसंयोगरूप परम्परा सम्बन्ध होने पर भी साक्षात् सम्बन्ध न होने के कारण स्फटिक भी साक्षात् असंसृष्ट है, अतः दृष्टान्त और दार्ष्टान्त में असंसृष्टता का समन्वय हो जाता है। 'वेदना' पद से विवक्षित हैं-हर्ष, भय और शोकादि। दृष्टान्त-प्रदर्शन का दार्ष्टान्त में समन्वय किया जाता है—"तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य"। "सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुप- सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३) इस श्रुति से प्रतिपादित विवेक-विज्ञान को ही शरीर से समुत्थान कहा गया है—"श्रुत्युक्तं विवेकविज्ञानं शरीरात् समुत्थानम्"। इसका निष्कर्ष यह है कि श्रवण, मनन और ध्यान का अभ्यास करने से जो विवेक-विज्ञान उत्पन्न होता है, उसका ही फल है—केवलात्मसाक्षात्कार या स्वरूपेण अभिनिष्पत्ति। वह वृत्तिरूप साक्षात्कार समस्त प्रपञ्च का प्रविलापन करता हुआ स्वयं भी प्रपञ्चान्तर्गत होने के कारण वैसे ही समाप्त हो जाता है, जैसे कतक-रज (रीठे के फल का चूर्ण) जलगत्त पार्थिव कणों को नीचे बिठाता हुआ स्वयं बैठ जाता है। इस प्रकार निखिल प्रपञ्च से रहित सर्वथा अनासक्त, स्वयंप्रकाश ब्रह्मज्योति उपसम्पन्न हो जाती है—यही श्रुति कह रही है— "परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३)। यद्यपि स्वरूपाभिनिष्पत्तिरूप मानस वृत्ति के द्वारा आत्मगत आवरण की निवृत्ति हो जाने के पश्चात् ज्योति की उपसम्पत्ति होती है, अतः 'उपसम्पद्य अभिनिष्पद्यते'—ऐसा विपरीताभिधान उचित नहीं। तथापि 'क्त्वा' प्रत्यय का यहाँ केवल समानकर्तृता में ही वैसा ही प्रयोग किया गया है, जैसा कि 'मुखं

३७०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. १९

जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानम्, विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च, मन्त्रवर्णात् 'अशरीरं शरीरेषु' (का० १।२।२२) इति, 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते' (गी० १३।३१) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात् । तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन् विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते, नत्वन्यादृशावाविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव । एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदो न वस्तुतः, व्योमवदसङ्गत्वविशेषात् । कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् ? यतो 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्युपदिश्य 'एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म' इत्युपदिशति । योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते सोऽमृताभयलक्षणाद् ब्रह्मणोऽन्यश्चेत्स्यात्, ततोऽमृताभयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात् । नापि प्रतिच्छायात्माऽयमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेर्मृषावादित्वप्रसङ्गात् । तथा द्विती-


भामती

क्त्वाप्रयोगो मुखं व्यादाय स्वपितीतिवन्मन्तव्यः । यदा च विवेकसाक्षात्कारः शरीरात् समुत्थानं, न तु शरीरापादानकं गमनम्, तदा तत्सशरीरस्यापि सम्भवति प्रारब्धकार्यकर्मक्षयस्य पुरस्तादित्याह ॐ तथा विवेकाविवेकमात्रेण इति ॐ । न केवलं 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतिभ्यो जीवस्य परमात्मनोऽभेदः, प्रजापत्यवाक्यसन्दर्भपर्यालोचनयाप्येवमेव प्रतिपत्तव्यमित्याह ॐ कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् इति ॐ । स्यादेतत्—प्रतिच्छायात्मवज्जीवं परमात्मनो वस्तुतो भिन्नमप्यमृताभयात्मत्वेन ग्राहयित्वा पश्चाद् परमात्मानममृताभयादिमन्तं प्रजापतिर्ग्राहयति, न स्वयं जीवस्य परमात्मभावमाचष्टे छायात्मन इवेत्यत आह ॐ नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितः इति ॐ । अक्षिलक्षितोऽप्यात्मैवोपदिश्यते


भामती-व्याख्या

व्यादाय स्वपिति ।' [ वाचस्पति मिश्र ने ही न्यायकणिका पृ ४१४ पर कहा है— "स्वापोत्तरकालं हि मुखव्यादानम् । समानकर्तृकतैवाव्यभिचारिणी क्त्वाप्रत्ययार्थः, समानकर्तृकेऽर्थे वर्तमानाच्च धातोर्विधीयमानं य एव पूर्वं प्रयुज्यते तत्रैव क्त्वाप्रत्ययं प्रयुञ्जते लौकिकाः, यथा प्रयोगं चार्थप्रत्ययो भवति” ] ।

'शरीरात् समुत्थानं' का जो शब्दार्थ होता है—शरीरापादानक ( शरीरमपादानं यस्य गमनस्य अर्थात् शरीर को छोड़ कर ) उत्क्रमण, वह शरीर में रहते हुए आत्मा नहीं कर सकता, किन्तु जब विवेक-साक्षात्कार ( शरीरादिभ्यो भिन्नोऽहम्—ऐसे निश्चय ) को समुत्थान पदार्थ माना जाता है, तब शरीर के रहते हुए भी आत्मा शरीर से समुत्थित या अशरीर तब तक कहा जाता रहेगा, जब तक प्रारब्ध कर्म शेष है—"तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च"। केवल "स ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" ( मुण्ड, ३।२।९ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा ही जीव और ब्रह्म की अभेद-प्रतिपत्ति नहीं होती, अपितु प्रजापति के वाक्य-सन्दर्भों के पौर्वापर्य की आलोचना से भी वैसी प्रतिपत्ति की जा सकती है, इस प्रकार भाष्यकार कहते हैं—"कुतश्चैवं प्रतिपत्तव्यम्"।

शङ्का—पहले अक्षिपुरुष के रूप में छाया ( प्रतिबिम्ब ) एवं छाया में अमृताभयरूपता का निर्देश किया गया है। इसी प्रकार आगे चल कर स्वप्नपुरुष के रूप में ब्रह्म-भिन्न द्रष्टा ( जीव ) एवं जीव में अमृताभयरूपता का अनुमान प्रस्तुत किया गया है—स्वप्नद्रष्टा अमृताभयस्वरूपः, परमात्मभिन्नत्वात्, अक्षिगतछायावत् । यदि प्रथम पर्याय में अक्षिगत छाया का निर्देश नहीं माना जाता, तब द्वितीय पर्याय-प्रदर्शित स्वप्न-द्रष्टा में अमृताभयरूपता किस दृष्टान्त से सिद्ध होगी ?

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७१

येऽपि पर्याये 'य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति' इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षिपुरुषाद् द्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः, एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' इत्युपक्रमात्। किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं, नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे, द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति 'य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यामि' इति। तथा तृतीयेऽपि पर्याये 'नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति, न विज्ञातारं प्रतिषेधति।

भामती

न छायात्मा। तस्मादसिद्धो दृष्टान्त इत्यर्थः। किञ्च द्वितीयादिष्वपि पर्यायेष्वेतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या- स्यामीत्युपक्रमात् प्रथमपर्यायनिर्दिष्टो न छायापुरुषोऽपि तु ततोऽन्यो द्रष्टाऽस्त्विति दर्शयत्यन्यथा प्रजापतेः प्रतारकत्वप्रसङ्गादित्यत आह ॐ तथा द्वितीयेऽपि इति ॐ। अथ छायापुरुष एव जीवः कस्मान्न भवति ? तथा च छायापुरुष एवैतमिति परामृश्यत इत्यत आह ॐ किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनम् इति ॐ। ॐ किञ्च इति ॐ। समुच्चयाभिधानं पूर्वोपपत्तिसाहित्यं ब्रूते, तच्च शङ्कानिराकरणद्वारेण। छायापुरुषोऽस्थायी स्थायी चायमात्मा चकास्ति, प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। ॐ नाह खल्वयमेव इति ॐ। अयं सुषुप्तः। ॐसम्प्रतिॐ सुषुप्तावस्थायाम्। अहमात्मानमहंकारास्पद्मात्मानम्। न जानाति। केन प्रकारेण न जाना- तीत्यत आह ॐ अयमहमस्मीमानि भूतानि च इति ॐ। ॐ यथा जागृति स्वप्ने च इति ॐ। न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वादित्यनेनाविनाशित्वं सिद्धवद्धेतुं कुर्वता सुषुप्तोत्थितस्यात्म-

भामती-व्याख्या

समाधान—उक्त शङ्का का निराकरण करते हुए भाष्यकार कहते हैं—"नापि प्रतिच्छायात्माऽयमभिलक्षितो निर्दिश्यते"। आशय यह है कि अक्षिपुरुष के रूप में आत्मा का ही निर्देश किया गया है, छाया (प्रतिबिम्ब) का नहीं, अतः छाया में दृष्टान्तता सिद्ध नहीं होती। दूसरी बात यह भी है कि द्वितीयादि पर्यायों में पूर्व-निर्दिष्ट वस्तु के निर्देश की प्रतिज्ञा की गई है—"एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि"। द्वितीयादि पर्यायों में आत्मा का पुनः निर्देश तभी उपपन्न होगा, जब कि प्रथम पर्याय में भी अक्षिपुरुष के रूप में आत्मा का ही निर्देश माना जाय, छाया का नहीं। छाया से भिन्न आत्मा का निर्देश यदि अक्षि में नहीं माना जाता, अपितु प्रजापति के द्वारा छाया को ही आत्मा बताया जाता है, तब प्रजापति में वञ्चकत्व प्रसक्त होता है, क्योंकि आत्मा के जिज्ञासुओं को छायारूप अनात्म पदार्थ में आत्मत्व का उपदेश निरी वञ्चना है, भाष्यकार कहते हैं—"अन्यथा प्रजापतेर्मृषावादित्व- प्रसङ्गात्"। 'छायापुरुष को जीव और उसी का 'एतम्' पद के द्वारा परामर्श क्यों न मान लिया जाय ? इस प्रश्न का उत्तर है—किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानीते"। 'किञ्च' पद का वहीं प्रयोग किया जाता है, जहाँ पूर्व-दर्शित उपपत्ति के साथ उपपत्त्यन्तर का समुच्चयाभिधान किया जाय। प्रथम उपपत्ति है—शङ्कापूर्वक छाया-निर्देश का निरास और दूसरी उपपत्ति है—प्रत्यभिज्ञा। छाया-पुरुष अस्थायी है, किन्तु यह आत्मा प्रत्यभिज्ञा प्रमाण के द्वारा स्थायी सिद्ध होता है। "नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानाति—अयमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि"—इस श्रुति का अर्थ यह है कि 'अयं सुषुप्तः, सम्प्रति सुषुप्तावस्थायाम्, अहमात्मानमहंकारास्पद्मात्मानं न जानाति' अर्थात् यह सुषुप्त पुरुष सुषुप्ति अवस्था में अहङ्कारास्पद आत्मा को नहीं जानता। आत्मा को कैसा नहीं जानते ? इस प्रश्न का उत्तर है—"अयमहमस्मि इमानि भूतानि च" अर्थात् जागरण और स्वप्न की अवस्थाओं में जैसा ज्ञान आत्मा और अनात्मा का होता है, सुषुप्ति में वैसा ज्ञान नहीं होता। "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्"—