भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६३
भामती
पुरुषो दृश्यते एष आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुणः, यद्विज्ञानात्सर्वलोककामावाप्तिः। एतदमृतमभयम् । अथैतच्छ्रुत्वैतावप्रक्षीणकल्मषावरणतया छायापुरुषं जगृहतुः । प्रजापतिञ्च पप्रच्छतुः—अथ योऽयं भगवोऽप्सु दृश्यते यथादर्शं यश्च खङ्गादौ कतम एतेष्वसावथ बैक एव सर्वेष्विति ? तमेतयोः श्रुत्वा प्रश्नं प्रजापतिर्बन्ताहो सुदूरमृवृद्धान्तावेतो, अस्माभिरक्षिस्यान आत्मोपदिष्टः, एतो च छायापुरुषं प्रतिपन्नौ, तद्यदि वयं भ्रान्तौ स्थ इति ब्रूमस्ततः स्वात्मनि समारोपितपाण्डित्यबहुमानौ विमानितौ सन्तौ दौर्मनस्येन यथावदुपदेशं न गृह्णीयाताम् , इत्यनयोराशयमनुरुध्य यथार्थं ग्राहयिष्याम इत्यभिसन्धिमान् प्रत्युवाच । उदशरावे आत्मानमवेक्षेयाम्स्मिन्द्यत्पश्यथस्तद्ब्रूतमिति । तौ च दृष्ट्वा सन्तुष्टहृदयौ नाब्रूताम् । अथ प्रजापतिरेतौ विपरीतग्राहिणौ मा भूतामित्याशयवान्प्रच्छ— किमत्रापश्यतमिति । तौ होचतुः । यथैवावामतिचिरब्रह्मचर्यचरणसमुपजातायतनखलोमादिमन्तावेवमावयोः प्रतिरूपकं नखलोमादिमदुदशरावेऽपश्यावेति । पुनरेतयोश्छायात्मविभ्रममपनिनोषुर्यथैव हि छायापुरुष उपजनापायधर्मा भेदेनावगम्यमान आत्मलक्षणबिरहान्नात्मैवेबमेवेदं शरीरं नात्मा, किन्तु ततो भिन्नमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतौ जानीयातामित्याशयवान् प्रजापतिरुवाच । साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वा पुनरुदशरावे पश्यतमात्मानम्, यच्चात्र पश्यथस्तद् ब्रूतमिति । तौ च साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ छिन्ननखलोमानौ भूत्वा तथैव चक्रतुः ।
भामती-व्याख्या
कहा—" 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' अर्थात् यह जो आँख में प्रतिबिम्ब पुरुष दिखाई देता है, यह वह निष्पाप आत्मा है, जिसके ज्ञान से सभी लोकों की प्राप्ति होती है, यह अमृत और अभय पद है । प्रजापति के उस उपदेश के अनुसार इन्द्र और विरोचन दोनों ने उस छायापुरुष को आत्मा मान लिया और प्रजापति से फिर पूछा कि 'भगवन् यह जो जल में, आदर्श (दर्पण) में और जो खङ्गादि स्वच्छ पदार्थों में छायापुरुष दिखाई देता है, इन सबमें कोई एक ही वह आत्मा है ? अथवा सभी में एक ही है ?' उन दोनों के इस प्रश्न को सुनकर प्रजापति ने अपने मन में कहा कि बड़े खेद की बात है कि ये दोनों भ्रम मे पड़ कर लक्ष्य से दूर चले गये । हमने अक्षिरूप उपाधि के माध्यम से आत्मा का उपदेश किया था, किन्तु ये लोग तो छाया पुरुष को ही आत्मा मान बैठे । अब इनको हम यदि यह कहते हैं कि आपलोग भ्रान्त हो गए । तब इन लोगों ने जो अपने में पाण्डित्य और बहुमान का आरोप ( अभिमान ) पर रखा है, उसको ठेस पहुँचती है और हममें दौर्मनस्य ( हीन भावना या अश्रद्धा ) उत्पन्न हो जाने के कारण ये हमारा कोई भी उपदेश न सुनेंगे । अतः इनके आशय के अनुरूप ही यथार्थ लक्ष्य का ग्रहण कराएँगे । ऐसा गुप्त भाव मन में रख कर प्रजापति ने उनको सुनाकर कहा—आप लोग जल से भरे प्याले में आत्मा को देखें, वहाँ क्या दिखाई देता है ? कहिए । उन दोनों ने जल में जो देखा, उसमें ही सन्तुष्ट थे, अतः वे कुछ नहीं बोले । प्रजापति ने सोचा कि कहीं ये कुछ विपरीत ही न समझ बैठें, अतः पूछा—जल में क्या देखा ? उत्तर में वे दोनों बोले—जैसे हम लोग बहुत समय तक ब्रह्मचर्य व्रत पालन करते-करते बड़े-बड़े नख और बालों वाले हो गए हैं, वैसा ही जल में प्रतिबिम्ब देख रहे हैं । प्रजापति ने पुनः छाया में आत्मत्व-भ्रम को दूर करने की इच्छा से मन में सोचा कि जैसे छायापुरुष उत्पत्ति-विनाशशाली धर्मों के भेद से भिन्न प्रतीयमान होने के कारण आत्मा नहीं, वैसे ही यह शरीर भी आत्मा नहीं, अपितु उससे भिन्न है—इस प्रकार अन्वय-व्यतिरेक के द्वारा ये (इन्द्र और विरोचन) दोनों वास्तविक आत्मा को जान लें—ऐसी शुभाशंसा मन में रख कर प्रजापति ने कहा—यदि कोई दो यत्न पुरुष बढ़े नख और लोमादि कटा कर अपने को बहुमूल्य अलङ्कारों से अलंकृत एवं सज-ध दर्पण के सामने खड़े होकर अपना प्रतिबिम्ब देखें, तो वे क्या देखेंगे ? इसका उत्तर उन दोनों
| ३६४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १९ |
|---|
इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति । 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' ( छा० ८।९।३ ) इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य 'य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा' ( छा० ८।१०।१ ) इति 'तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मा' ( छा० ८।६।३ ) इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे । तस्यैव चापहतपा-
भामती
पुनश्च प्रजापतिना पृष्टौ तामेव छायामात्मान ऊचतुः । तदुपश्रुत्य प्रजापतिरहो बताद्यापि न प्रशान्त- एनयोर्विभ्रमः, तद्यथाभिमतमेवात्मतत्त्वं कथयामि तावत् । कालेन कल्मषे क्षीणेऽस्मद्वचनसन्दर्भपौर्वा- पर्यालोचनयाऽऽत्मतत्त्वं प्रतिपत्स्येते स्वयमेवेति मत्वोवाच — एष आत्मेतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । तयो- विरोचनो देहानुपातित्वाच्छायाया देह एवात्मतत्त्वमिति मत्वा निजसदनमागत्य तथैवासुरानुपदिदेश । देवेन्द्रस्त्वप्राप्तनिजसदनोऽध्वन्येव किञ्चिद्विरलकल्मषतया छायात्मनि शरीरगुणदोषानुविधायिनि तं तं दोषं परिभावयन् नाहमत्र छायात्मदर्शने भोग्यं पश्यामीति प्रजापतिसमीपं समित्पाणिः पुनरेवेयाय । आगतश्च प्रजापतिनाऽऽगमनकारणं पृष्टः पथि परिभावितं जगाद । प्रजापतिस्तु सुव्याख्यातमप्यात्मतत्त्व- मक्षीणकल्मषावरणतया नाग्रहीस्तत् पुनरपि तत्क्षयाय चरापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमथ प्रक्षीणकल्मषाय ते अहमेतमेवात्मानं भूयोऽनुव्याख्यास्यामीत्यवोचत् । स च तथा चरितब्रह्मचर्यः सुरेन्द्रः प्रजापतिमुपससाद । उपसन्नाय चास्मै प्रजापतिर्व्याचष्टे, य आत्माऽपहतपाप्मादिलक्षणोऽक्षिणि दर्शितः
भामती-व्याख्या
ने दिया कि भली-भाँति परिष्कृत और अलंकृत व्यक्ति अपना प्रतिबिम्ब भी वैसा ही देखेंगे । उस उत्तर को सुन कर प्रजापति ने अपने मन में कहा कि बड़े खेद का विषय है कि अभी भी इन दोनों का भ्रम दूर नहीं हुआ, अतः फिर प्रयत्न करना चाहिए कि अभिमत आत्मतत्त्व को जान लें। इनका कल्मष ( ज्ञान-प्रतिबन्धक पाप ) निवृत्त होने पर स्वयं ही हमारे उपदेश के पूर्वापर सन्दर्भ की आलोचना कर आत्मज्ञान प्राप्त कर लेंगे—ऐसा सोच कर प्रजापति ने कहा—"एष आत्मा, एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति' । इस उपदेश को दोनों ने सुना । उनमें से विरोचन ने छाया में देह का अनुवर्तन देख कर देह को ही आत्मतत्त्व मान लिया और अपने घर लौट कर अपनी असुर प्रजा को वैसा ही उपदेश दिया किन्तु देवराज इन्द्र का अपने घर पहुँचने से पहले मार्ग में ही प्रजापति के उपदेश की अनुचिन्तना करते-करते कुछ अन्तःकालुष्य क्षीण हो गया, उसने छायात्मा में शरीर के गुण-दोषों का अनुविधान देखा और उस पक्ष में दोषों की उद्भावना प्रबल हो गई और अन्तःप्रेरणा हुई कि छायापुरुष का पक्ष कल्याणप्रद नहीं, अतः पुनः प्रजापति की सेवा में समित्पाणि होकर इन्द्र उपस्थित हो गया । प्रजापति के द्वारा पुनः आगमन का कारण पूछे जाने पर इन्द्र ने मार्ग में अपनी समस्त उधेड़- बुन की पूरी गाथा कह सुनाई । प्रजापति ने कहा कि आपका ज्ञान-प्रतिबन्धकीभूत अन्तः कालुष्य निवृत्त न होने के कारण आत्मतत्त्व का ज्ञान प्राप्त नहीं कर सके, अतः उस पाप का क्षय करने के लिए फिर और बत्तीस वर्ष तक ब्रह्मचर्य-व्रत पालन करें । प्रतिबन्धकीभूत पाप की निवृत्ति हो जाने पर पुनः आत्मतत्त्व का उपदेश करेंगे । इन्द्र ने वैसा ही किया । प्रजापति ने अपनी शरण में आए हुए इन्द्र को उपदेश दिया कि 'जो निष्पापादिरूप परमात्मा नेत्र में दिखाया था, वही स्वप्न में अपने विस्तृत पुत्र, पौत्र और स्त्री के साथ स्वप्नोचित भोग भोगता हुआ विहरण करता है ।' प्रजापति के द्वारा निर्दिष्ट स्वप्न-पुरुष को भी आत्मा समझने में इन्द्र को भय बना रहा । यद्यपि यह ( स्वप्नपुरूष ) छायापुरुष के समान शरीर के धर्मों का अनुवर्तन नहीं करता, तथापि शोक-भयादि विविध बाधाओं से वह भी उन्मुक्त नहीं— ऐसा इन्द्र के कहने पर प्रजापति ने कहा—यदि अब भी आप को ज्ञान नहीं हुआ, तब और
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६५
भामती
सोऽयं य एष स्वप्ने महीयमानो वनितादिभिरनेकधा स्वप्नोपभोगान् भुञ्जानो विहरतीति । अस्मिन्नपि देवेन्द्रो भयं ददर्श । यद्यप्ययं छायापुरुषवन्न शरीरधर्माननुपतति, तथापि शोकभयादिविविधबाधानुभवान्न तत्राप्यस्ति स्वस्तिप्राप्तिरित्युक्तवति मघवति पुनरपराणि चर द्वात्रिंशतं वर्षाणि स्वच्छं ब्रह्मचर्यमिदानीमप्यक्षीणकल्मषोऽसीत्यूचे प्रजापतिः । अथास्मिन्नेवङ्कारमुपसन्ने मघवति प्रजापतिरुवाच—य एष आत्माऽपहतपाप्मादिगुणो दर्शितोऽक्षिणि च स्वप्ने च स एष यो विषयेन्द्रियसंप्रयोगविरहात्प्रसन्नः सुषुप्तावस्थायामिति । अत्रापि नेन्द्रो निर्ववार । यथा हि जाग्रद्वा स्वप्नगतो वाऽयमहमस्मीति इमानि भूतानि चेति विजानाति नैवं सुषुप्तः किञ्चिदपि वेदयते तदा खल्वयमचेतयमानोऽभावं प्राप्त इव भवति । तदिह का निर्वृत्तिरिति । एवमुक्तवति मघवति वताद्यापि न ते कल्मषक्षयोऽभूत् । तत् पुनरपराणि चर पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमित्यवोचत्प्रजापतिः । तदेवमस्य मघोनस्त्रिभिः पर्यायैर्व्यतीताः षण्णवतिर्वर्षाणि । चतुर्थे च पर्याये पञ्च वर्षाणीत्येकोत्तरं शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरतः सहस्राक्षस्य सम्पदिरे । अथास्मै ब्रह्मचर्यसंपदुन्मृदितकल्मषाय मघवते य एषोऽक्षणि यश्च स्वप्ने यश्च सुषुप्तावनुस्यूत एष आत्माऽपहतपाप्मादिगुणो दर्शितः तमेव मघवन् मर्त्यं वै शरीरमित्यादिना विस्पष्टं व्याचष्ट प्रजापतिः ।
अयमस्याभिसन्धिः—यावत् किञ्चित् सुखं दुःखमागमपायि तत् सर्वं शरीरेन्द्रियान्तःकरणसम्बन्धि, न त्वात्मनः । स पुनरेतानेव शरीरादीन् अनाद्यविद्यावासनावशादात्मत्वेनाभिप्रतीतस्तद्गतेन सुखदुःखेन तद्वन्तमात्मानमनुमन्यमानोऽनुतप्यते । तदा स्वयमपहतपाप्मादिलक्षणमुदासीनमात्मानं देहादिभ्यो विविक्तमनुभवति, अथास्य शरीरवतोऽप्यशरीरस्य न देहादिधर्मसुखदुःखप्रसङ्गोऽस्तीति नानु तप्यते,
भामती-व्याख्या
बत्तीस वर्ष का ब्रह्मचर्य-वास धारण करें, क्योंकि आपके अन्तस्तल का मल और विक्षेप अभी तक निवृत्त नहीं हुआ है। इन्द्र ने वैसा ही किया। विधिवत् उपसन्न (शरणागत) इन्द्र को प्रजापति ने उपदेश दिया कि जो अपहतपाप्मत्वादि गुणों से युक्त आत्मा आँख (जाग्रत् अवस्था) में और स्वप्न अवस्था में प्रदर्शित किया गया, वही यह आत्मा सुषुप्ति अवस्था में विषय और इन्द्रियों के सम्बन्ध से रहित हो जाने के कारण सुप्रसन्न हो जाता है। सुषुप्ति अवस्था की इस साधारण जन-सुलभ अनुभूति से भी इन्द्र को निर्वृत्ति (सुख-शान्ति) नहीं हुई। उसने कहा—'जैसे जाग्रत् और स्वप्न अवस्था में 'अहमस्मि' एवं 'इमानि भूतानि'—ऐसी अनुभूति होती है, सुषुप्ति अवस्था में तो वह भी अनुभूति नहीं होती, क्योंकि इस अवस्था में पुरुष खो जाता विलुप्त-सा हो जाता है, तब यहाँ क्या सुख-शान्ति है?' ऐसा सुनकर प्रजापति ने कहा कि 'महान् खेद है कि अभी भी आपका कल्मष (पाप) समाप्त नहीं हुआ, अतः और पाँच वर्ष का ब्रह्मचर्य व्रत धारण करें। इस प्रकार पहले तीन पर्यायों में इन्द्र के ३२ × ३ = ९६ छान्नवे वर्ष बीत चुके थे, चौथे पर्याय में पाँच वर्ष, सब मिला कर एक सौ एक वर्ष हो गए। तब जाकर उसके सकल कल्मष (प्रतिबन्धक पाप) प्रक्षीण हुए, प्रजापति का उपदेशामृत पान किया—'जो आत्मा जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में अपहतपाप्मत्वादि गुणों से युक्त सर्वत्र अनुस्यूत प्रतीत होता है, हे इन्द्र! "मर्त्यं वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" (छां. ८।१२।१)। तात्पर्य यह है कि जो कुछ भी सुख और दुःख आगमपायी (आने-जानेवाला विनश्वर) है, वह सब शरीर, इन्द्रिय और अन्तःकरण से ही सम्बन्धित है, आत्मा से नहीं। वह आत्मा अनादि अविद्या-वासनाओं के आधार पर शरीरादि अनात्म पदार्थों को अपना ही स्वरूप मान कर शरीरादि के सुख-दुःखों को अपना ही सुख-दुःख मान कर सन्तप्त होता रहता है। वही आत्मा जब अपने को अपहतपाप्मत्वादि-स्वरूप उदासीन (तटस्थ) और देहादि से असङ्ग अनुभव
३६६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १९
प्मत्वादि दर्शयति—‘एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म’ इति। नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि’ ( छा० ८।११।१, २) इति च सुषुप्तावस्थायां दोषमुपलभ्य ‘एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्’ इति चोपक्रम्य, शरीरसम्बन्धनिन्दापूर्वकं ‘एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः’ इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमपुरुषं दर्शयति। तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणां। अतः ‘दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः’ इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद् ब्रूयात्। तं प्रति ब्रूयात् ‘आविर्भूतस्वरूपस्तु’ इति।
भामती
केवलमयं निजे चैतन्यान्दघने रूपे व्यवस्थितः समस्तलोककामान् प्राप्तो भवति। एतस्यैव हि परमानन्दस्य मात्राः सर्वे कामाः, दुःखं त्वविद्यानिर्माणमिति न विद्वानाप्नोति। अशीलितोपनिषदां व्यामोह इव जायते, तेषामनुग्रहायेदमुपाख्यानमवर्तयम् ॥ एवं व्यवस्थित उत्तराद्वाक्यसन्दर्भात् प्राजापत्यादक्षणि च स्वप्ने च सुषुप्ते च चतुर्थे च पर्याये एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरादुत्थायेति जीवात्मैवापहतपाप्माविगुणः श्रुत्योच्यते। नो खलु परस्याक्षिस्यानं सम्भवति, नापि स्वप्नाद्यवस्थायोगः, नापि शरीरात् समुत्थानम्। तस्माद्यस्यैतत् सर्वं सोऽपहतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक्तः। जीवस्य चैतत् सर्वमिति स एवापहतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक्त इति नापहतपाप्मादिभिः परं ब्रह्म गम्यते। ननु जीवस्यापहतपाप्मत्वादयो न सम्भवन्तीत्युक्तम्। वचनाद्भविष्यन्ति। किमिव वचनं न कुर्यात् ? नास्ति वचनस्यातिभारः। न च मानान्तरविरोधः। नहि जीवः पाप्मादिस्वभावः, किन्तु वाग्बुद्धिशरीरारम्भसम्भवोऽस्य पाप्मादिः शरीराद्ध्यभावे न भवति धूम इव धूमध्वजाभाव इति शङ्कार्थः।
भामती-व्याख्या
करता है, वह शरीर रहते हुए भी अशरीर होकर देहादि के सुख-दुःखों से रहित और विविक्त मानता और सन्ताप से उन्मुक्त हो जाता है। वह अपने विशुद्ध चैतन्यान्द स्वरूप में व्यवस्थित होकर समस्त लोकों और फलों को पा लेता है। इस परमानन्दघन की ही सुख-कणिकाएँ निखिल कर्मों और उपासनाओं से जनित फलों में उपलब्ध होती है। दुःख अविद्या का कार्य होने के कारण विद्वान् पुरुष का स्पर्श नहीं कर सकता।
अशीलितोपनिषदां व्यामोह इह जायते ।
तेषामनुग्रहायैदमुपाख्यानमवर्तयम् ॥
'श्रुत्युक्त इन्द्र, विरोचनादि का उपाख्यान सरल शब्दों में इस लिए हम (वाचस्पति मिश्र) ने कह दिया है कि जो लोग उपनिषत् ग्रन्थों का समुचित अनुशीलन नहीं कर पाते, उन्हें कई स्थलों पर व्यामोह (भ्रम) हो जाता है, जिससे वे वास्तविक रहस्य तक नहीं पहुँच पाते।'
पूर्वपक्षी का आशय यह है कि अक्षि, स्वप्न और सुषुप्ति में जिस आत्मतत्त्व का वर्णन कर "एष सम्प्रसादो शरीरात् समुत्थाय'—इत्यादि वाक्यों से जिसकी विशेषताएँ वर्णित की हैं, वह जीवात्मा ही अपहतपाप्मादि गुणोंवाला श्रुति-प्रतिपादित है, परमात्मा नहीं, क्योंकि परमात्मा का न तो अक्षिस्यान हो सकता है, न स्वप्नादि अवस्था से सम्बन्ध और न शरीर से समुत्थान। फलतः अपहतपाप्मत्वादि गुणों के द्वारा परब्रह्म की अवगति नहीं हो सकती। 'जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुण समझस क्योंकर होंगे ?' ऐसी शङ्का नहीं कर सकते, क्योंकि श्रुति वचन के द्वारा उसका जीव में सामञ्जस्य हो जायगा। प्रमाण वचन क्या नहीं कर सकता 'नास्ति वचनस्यातिभारः' शब्द की प्रतिपादन और उपपादन की शक्ति असीम है, उसके लिए कुछ असम्भव नहीं। जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुणों के प्रतिपादन का कोई प्रमाणान्तर विरोधी भी नहीं, क्योंकि किसी प्रमाण के द्वारा जीव में पाप्मादिस्वभावता सिद्ध
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६७
तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभवतीत्यर्थः। कस्मात्? यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते। आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूत-स्वरूपः। भूतपूर्वगत्या जीववचनम्। एतदुक्तं भवति - 'य एषोऽक्षिणि' इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य 'एतं त्वेव ते' इति पुनःपुनः तमेव व्याख्येयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण 'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे, न जैवेन रूपेण। यत्तत्परं ज्योतिरुपसंपत्तव्यं श्रुतं तत्परं ब्रह्म। तच्चापहतपाप्मत्वादि-धर्मकं, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं 'तत्त्वमसि' इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपा-धिकल्पितम्। यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थ-नित्यदृक्स्वरूपमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति न प्रतिपद्यते, तावज्जीवस्य जीवत्वम्। यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताद् व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रिय-मनोबुद्धिसंघातः, नासि संसारी, किं तर्हि? तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्र-स्वरूपस्तत्त्वमसीति, तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुद्ध्यास्माच्छरीराद्यभि-
भामती
निराकरोति ॐ तं प्रतिब्रूयात् , आविर्भूतस्वरूपस्तु ॐ । अयमभिसन्धिः - पौर्वापर्यपर्यालोच-नया तावदुपनिषदां शुद्धबुद्धमुक्तमेकमप्रपञ्चं ब्रह्म तदतिरिक्तं च सर्वं तद्विवर्तो रज्जोरिव भुजङ्ग इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते। तथा च जीवोऽप्यविद्याकल्पितदेहेन्द्रियाद्युपहितं रूपं ब्रह्मणो न तु स्वाभाविकः। एवं च नापहतपाप्मत्वादयस्तस्मिन्नविद्योपाधौ सम्भविनः। आविर्भूतब्रह्मरूपे तु निरुपाधौ सम्भवन्तो ब्रह्मण एव न जीवस्य। एवञ्च ब्रह्मैवापहतपाप्मादिगुणं श्रुत्युक्तमिति तदेव दहराकाशो न जीव इति। स्यादे-तत् — स्वरूपाविर्भावः चेत् ब्रह्मैव न जीवः, र्तहि विप्रतिषिद्धमिदमभिधीयते, जीव आविर्भूतस्वरूप इष्यत आह ॐ भूतपूर्वगत्या इति ॐ । ॐ उदशरावब्राह्मणेन इति ॐ । यथैव हि मघोनः प्रतिबिम्बान्य उदशराब उपजनापायधर्मकाण्यात्मलक्षणविरहान्नात्मा, एवं देहेन्द्रियाद्यप्युपजनापायधर्मकं नात्मेत्युदशराबदृष्टान्तेन
भामती-व्याख्या
नहीं की गई, पाप्मादि तो जीव के वाक्, बुद्धि और शरीर की क्रियाओं से उत्पन्न होते हैं, शरीरादि का अभाव हो जाने पर पाप्मादि का भी अभाव हो जाता है।
पूर्वपक्ष का निराकरण किया जाता है—"तं प्रति ब्रूयात्, आविर्भूतस्वरूपस्तु"। आशय यह है कि पूर्वापरवाक्यों की आलोचना से उपनिषत् ग्रन्थों का तात्पर्य यही निश्चित होता है कि एकमात्र ब्रह्म शुद्ध, बुद्ध, मुक्त और निष्प्रपञ्चैकस्वभाव सत्य है। उससे भिन्न समस्त प्रपञ्च ब्रह्म का वैसे ही विवर्त है, जैसे रज्जु का सर्प। जीव भी अविद्या-कल्पित देह, इन्द्रियादि उपाधियों से संवलित ब्रह्म का रूप है, स्वाभाविक नहीं; अतः उस अविद्योपाधिक जीव में अपहतपाप्मत्वादि गुण सम्भव नहीं। जब जीव अविद्या-रहित होकर ब्रह्म के रूप में अविर्भूत हो जाता है, तब वे गुण सम्भावित होकर ब्रह्म के ही कहे जाते हैं, जीव के नहीं। श्रुति ने अपहतपाप्मत्वादि गुण ब्रह्म के ही बताए हैं, अतः ब्रह्म ही दहराकाश है, जीव नहीं।
'आविर्भूतस्वरूपः' का अर्थ है—आविर्भूतं स्वरूपं यस्य, स आविर्भूतस्वरूपः—इस प्रकार अन्य पदार्थ ब्रह्म या परमेश्वर सिद्ध होता है, अतः 'आविर्भूतस्वरूपः परमेश्वरः'—ऐसा कहना था, किन्तु 'आविर्भूतस्वरूपो जीवः'—ऐसा क्यों कहा ? इस प्रश्न का उत्तर है—"भूतपूर्वगत्या जीववचनम्"। ब्रह्म ही अपनी पूर्व (अविद्यावत्ता की) अवस्था में जीव कहलाता है, अतः ब्रह्म को ही पूर्वावस्थापत्ति के दृष्टिकोण से जीव कह दिया गया है। भाष्यकार ने जो कहा है कि "उदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य"। उसका आशय यह है कि इन्द्र को उदकादिगत प्रतिबिम्ब दिखा कर यह समझाया गया कि जैसे
३६८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १९
मानात्समुत्थितःन्स एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति, 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्ड० ३।२।९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपं येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य ? सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । तथा नक्षत्रादीनामह्न्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । न तु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाद् व्योम्न इव, दृष्टविरोधाच्च । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् । तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते । सर्वो हि जीवः पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन् व्यवहारति; अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः । तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत, प्राक्समुत्थानाद् दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत । अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति ?
अत्रोच्यते, - प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति । यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति ।
भामती शरीरात्मतावा व्युत्थानं बाध इति । चोदयति कथं पुनः स्वञ्च रूपम् इति । द्रव्यान्तरसंसृष्टं हि तेनाभिभूतं तस्माद्विविच्यमानं व्यज्यते हेमतारकादि, कूटस्थनित्यस्य पुभरन्धेना - संसृष्टस्य कुतो विवेचनादभिव्यक्तिः । न च संसारावस्थायां जीवोऽनभिव्यक्तः, दृष्ट्यादयो ह्यस्य स्वरूपं, ते च संसारावस्थायां भासन्त इति कथं जीवरूपं न भासत इत्यर्थः । परिहरति प्राग्विवेकज्ञानोत्पत्तेः इति । अयमर्थः । अद्यप्यस्य कूटस्थनित्यस्यान्धसंसर्गो न वस्तुतोऽस्ति । यद्यपि च संसारावस्थायामस्य दृष्ट्यादिरूपञ्चाङ्कोऽस्ति, तथाप्यनिर्वोच्यानाद्यविद्यावशादविद्याकल्पितैरेव देहेन्द्रियादिभिरसंसृष्टमपि संसृष्टमिव विविक्तमप्यविविक्त-
भामती-व्याख्या प्रतिबिम्ब पदार्थ उत्पत्ति-विनाशशील होने के कारण आत्मा नहीं, वैसे ही देह, इन्द्रियादि भी उत्पाद और विनाशरूप धर्मवाले होने के कारण आत्मा नहीं माने जा सकते - इस प्रकार शरीरगत आत्मत्व की धारणा से इन्द्र को व्युत्थित किया (ऊपर उठाया) गया।
आक्षेपवादी आक्षेप करता है- "कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव निष्पद्यते ?" आक्षेपवादी का अभिप्राय यह है कि जो पदार्थ किसी द्रव्यान्तर से वेष्टित या संसृष्ट होकर अन्यथा प्रतीत होता हैं, वह द्रव्यान्तर से विविक्त (पृथक्) हो कर अपने रूप में आविर्भूत कहा जाता है, जैसे स्वर्ण खण्ड मिट्टी से एवं नक्षत्र सौर्य तेज से वियुक्त होकर अपने स्वरूप में आविर्भूत माने जाते हैं, किन्तु कूटस्थ नित्य असङ्ग आत्मा का द्रव्यान्तर से सङ्ग वा संसर्ग ही नहीं होता, किसके वियोग में आविर्भूत या अभिव्यक्त होगा ? संसारावस्था में जीव अनभिव्यक्त है-ऐसा भी नहीं कह सकते, क्योंकि चाक्षुषादि वृत्तियों में अभिव्यक्त चैतन्यरूप दृष्टि, श्रुति और विज्ञाप्ति आदि ही तो जीव का स्वरूप है। संसारावस्था में भी जीव उस रूप से अवभासित ही होता है, अनभिव्यक्त नहीं ।
उक्त आक्षेप का परिहार किया जाता है - "प्राग् विवेकज्ञानोत्पत्तेः"। सारांश यह है कि यद्यपि इस कूटस्थ, नित्य, असङ्ग आत्मा का वस्तुतः अन्य द्रव्य से संसर्ग नहीं होता एवं संसारावस्था में वह दृष्ट्यादि-रूप से अवभासित भी है। तथापि अनिर्वचनीय अनादि अविद्या के सम्बन्ध से एवं अविद्या-द्वारा कल्पित देहेन्द्रियादि से संसृष्ट-जैसा, शुद्ध होता हुआ भी अशुद्ध-
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३६९
प्रमाणजनितविवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन च स्वेन रूपे- णाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन् । तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो
भामती
मिव वृष्ट्यादिरूपमद्य प्रथते । तथा च देहेन्द्रियादिगतैस्तापादिविभिस्तापादिमदिव भवतीति । उपपादित- ञ्चैतद्विस्तरेणाध्यासभाष्य इति नेहोपपाद्यते । यद्यपि स्फटिकादयो जपाकुसुमादिसन्निहिताः, सन्निधानञ्च संयुक्तसंयोगात्मकम् , तथा च संयुक्ताः, तथापि न साक्षाज्जपादिकुसुमसंयोगिनः इत्येतावता दृष्टान्तता इति । ॐ वेदनाः ॐ हर्षभयशोकादयः । दार्ष्टान्तिके योजयति ॐ तथा देहादि इति ॐ । सम्प्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्येतद्विभजते ॐ श्रुतिकृतं विवेकविज्ञा- नम् इति ॐ । तदनेन श्रवणमननध्यानाभ्यासाद्विवेकज्ञानमुक्त्वा तस्य विवेकविज्ञानस्य फलं केवलात्म- रूपसाक्षात्कारः, स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः । स च साक्षात्कारो वृत्तिरूपः प्रपञ्चमात्रं प्रविलापयन् स्वयमपि प्रपञ्चरूपत्वात् कतकफलवत् प्रलीयते । तथा च निमृष्टनिखिलप्रपञ्चजालमनुपसंसर्गमपराधीनप्रकाशमात्म- ज्योतिः सिद्धं भवति । तदिदमुक्तं ॐ परं ज्योतिरुपसम्पद्य इति ॐ । अत्र चोपसम्पत्ताबुत्तरकालायामपि
भामती-व्याख्या
जैसा प्रतीत होता है। फलतः देहेन्द्रियादिगत ताप के द्वारा संतप्त-जैसा हो जाता है। अध्यास- भाष्य में इस विषय का उपपादन विस्तार से किया जा चुका है, अतः यहाँ उसका पिष्ट-पेषण नहीं किया जाता।
यद्यपि स्फटिकादि पदार्थ जपाकुसुमादि उपाधियों से सन्निहित हैं और सन्निधान है— संयुक्तसंयोगात्मक [ जपाकुसुम साक्षात् स्फटिक से जुड़ा नहीं, अपितु जिस भूतल पर स्फटिक है, उसके समीप है, अतः स्फटिक-संयुक्त भूतल का संयोग जपाकुसुम के साथ है]। यद्यपि असंसृष्ट आत्मा की पररूपापत्ति और स्वरूपाभिव्यक्ति में जो दृष्टान्त दिया गया है— स्फटिकादि, वह जपाकुसुमादि से संसृष्ट (संयुक्त) होकर ही रक्त और जपाकुसुम के हट जाने पर अपने स्वच्छ शुक्लरूप में अभिव्यक्त होता है, अतः दृष्टान्त और दार्ष्टान्त की एकरूपता उपपन्न नहीं होती। तथापि स्फटिक का जपाकुसुम के साथ स्वसंयुक्तसंयोगरूप परम्परा सम्बन्ध होने पर भी साक्षात् सम्बन्ध न होने के कारण स्फटिक भी साक्षात् असंसृष्ट है, अतः दृष्टान्त और दार्ष्टान्त में असंसृष्टता का समन्वय हो जाता है। 'वेदना' पद से विवक्षित हैं-हर्ष, भय और शोकादि। दृष्टान्त-प्रदर्शन का दार्ष्टान्त में समन्वय किया जाता है—"तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य"। "सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुप- सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३) इस श्रुति से प्रतिपादित विवेक-विज्ञान को ही शरीर से समुत्थान कहा गया है—"श्रुत्युक्तं विवेकविज्ञानं शरीरात् समुत्थानम्"। इसका निष्कर्ष यह है कि श्रवण, मनन और ध्यान का अभ्यास करने से जो विवेक-विज्ञान उत्पन्न होता है, उसका ही फल है—केवलात्मसाक्षात्कार या स्वरूपेण अभिनिष्पत्ति। वह वृत्तिरूप साक्षात्कार समस्त प्रपञ्च का प्रविलापन करता हुआ स्वयं भी प्रपञ्चान्तर्गत होने के कारण वैसे ही समाप्त हो जाता है, जैसे कतक-रज (रीठे के फल का चूर्ण) जलगत्त पार्थिव कणों को नीचे बिठाता हुआ स्वयं बैठ जाता है। इस प्रकार निखिल प्रपञ्च से रहित सर्वथा अनासक्त, स्वयंप्रकाश ब्रह्मज्योति उपसम्पन्न हो जाती है—यही श्रुति कह रही है— "परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३)। यद्यपि स्वरूपाभिनिष्पत्तिरूप मानस वृत्ति के द्वारा आत्मगत आवरण की निवृत्ति हो जाने के पश्चात् ज्योति की उपसम्पत्ति होती है, अतः 'उपसम्पद्य अभिनिष्पद्यते'—ऐसा विपरीताभिधान उचित नहीं। तथापि 'क्त्वा' प्रत्यय का यहाँ केवल समानकर्तृता में ही वैसा ही प्रयोग किया गया है, जैसा कि 'मुखं
| ३७० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १९ |
|---|
जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानम्, विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च, मन्त्रवर्णात् 'अशरीरं शरीरेषु' (का० १।२।२२) इति, 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते' (गी० १३।३१) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात् । तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन् विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते, नत्वन्यादृशावाविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव । एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदो न वस्तुतः, व्योमवदसङ्गत्वविशेषात् । कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् ? यतो 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्युपदिश्य 'एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म' इत्युपदिशति । योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते सोऽमृताभयलक्षणाद् ब्रह्मणोऽन्यश्चेत्स्यात्, ततोऽमृताभयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात् । नापि प्रतिच्छायात्माऽयमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेर्मृषावादित्वप्रसङ्गात् । तथा द्विती-
भामती
क्त्वाप्रयोगो मुखं व्यादाय स्वपितीतिवन्मन्तव्यः । यदा च विवेकसाक्षात्कारः शरीरात् समुत्थानं, न तु शरीरापादानकं गमनम्, तदा तत्सशरीरस्यापि सम्भवति प्रारब्धकार्यकर्मक्षयस्य पुरस्तादित्याह ॐ तथा विवेकाविवेकमात्रेण इति ॐ । न केवलं 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतिभ्यो जीवस्य परमात्मनोऽभेदः, प्रजापत्यवाक्यसन्दर्भपर्यालोचनयाप्येवमेव प्रतिपत्तव्यमित्याह ॐ कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् इति ॐ । स्यादेतत्—प्रतिच्छायात्मवज्जीवं परमात्मनो वस्तुतो भिन्नमप्यमृताभयात्मत्वेन ग्राहयित्वा पश्चाद् परमात्मानममृताभयादिमन्तं प्रजापतिर्ग्राहयति, न स्वयं जीवस्य परमात्मभावमाचष्टे छायात्मन इवेत्यत आह ॐ नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितः इति ॐ । अक्षिलक्षितोऽप्यात्मैवोपदिश्यते
भामती-व्याख्या
व्यादाय स्वपिति ।' [ वाचस्पति मिश्र ने ही न्यायकणिका पृ ४१४ पर कहा है— "स्वापोत्तरकालं हि मुखव्यादानम् । समानकर्तृकतैवाव्यभिचारिणी क्त्वाप्रत्ययार्थः, समानकर्तृकेऽर्थे वर्तमानाच्च धातोर्विधीयमानं य एव पूर्वं प्रयुज्यते तत्रैव क्त्वाप्रत्ययं प्रयुञ्जते लौकिकाः, यथा प्रयोगं चार्थप्रत्ययो भवति” ] ।
'शरीरात् समुत्थानं' का जो शब्दार्थ होता है—शरीरापादानक ( शरीरमपादानं यस्य गमनस्य अर्थात् शरीर को छोड़ कर ) उत्क्रमण, वह शरीर में रहते हुए आत्मा नहीं कर सकता, किन्तु जब विवेक-साक्षात्कार ( शरीरादिभ्यो भिन्नोऽहम्—ऐसे निश्चय ) को समुत्थान पदार्थ माना जाता है, तब शरीर के रहते हुए भी आत्मा शरीर से समुत्थित या अशरीर तब तक कहा जाता रहेगा, जब तक प्रारब्ध कर्म शेष है—"तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च"। केवल "स ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" ( मुण्ड, ३।२।९ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा ही जीव और ब्रह्म की अभेद-प्रतिपत्ति नहीं होती, अपितु प्रजापति के वाक्य-सन्दर्भों के पौर्वापर्य की आलोचना से भी वैसी प्रतिपत्ति की जा सकती है, इस प्रकार भाष्यकार कहते हैं—"कुतश्चैवं प्रतिपत्तव्यम्"।
शङ्का—पहले अक्षिपुरुष के रूप में छाया ( प्रतिबिम्ब ) एवं छाया में अमृताभयरूपता का निर्देश किया गया है। इसी प्रकार आगे चल कर स्वप्नपुरुष के रूप में ब्रह्म-भिन्न द्रष्टा ( जीव ) एवं जीव में अमृताभयरूपता का अनुमान प्रस्तुत किया गया है—स्वप्नद्रष्टा अमृताभयस्वरूपः, परमात्मभिन्नत्वात्, अक्षिगतछायावत् । यदि प्रथम पर्याय में अक्षिगत छाया का निर्देश नहीं माना जाता, तब द्वितीय पर्याय-प्रदर्शित स्वप्न-द्रष्टा में अमृताभयरूपता किस दृष्टान्त से सिद्ध होगी ?
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७१
येऽपि पर्याये 'य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति' इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षिपुरुषाद् द्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः, एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' इत्युपक्रमात्। किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं, नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे, द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति 'य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यामि' इति। तथा तृतीयेऽपि पर्याये 'नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति, न विज्ञातारं प्रतिषेधति।
भामती
न छायात्मा। तस्मादसिद्धो दृष्टान्त इत्यर्थः। किञ्च द्वितीयादिष्वपि पर्यायेष्वेतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या- स्यामीत्युपक्रमात् प्रथमपर्यायनिर्दिष्टो न छायापुरुषोऽपि तु ततोऽन्यो द्रष्टाऽस्त्विति दर्शयत्यन्यथा प्रजापतेः प्रतारकत्वप्रसङ्गादित्यत आह ॐ तथा द्वितीयेऽपि इति ॐ। अथ छायापुरुष एव जीवः कस्मान्न भवति ? तथा च छायापुरुष एवैतमिति परामृश्यत इत्यत आह ॐ किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनम् इति ॐ। ॐ किञ्च इति ॐ। समुच्चयाभिधानं पूर्वोपपत्तिसाहित्यं ब्रूते, तच्च शङ्कानिराकरणद्वारेण। छायापुरुषोऽस्थायी स्थायी चायमात्मा चकास्ति, प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। ॐ नाह खल्वयमेव इति ॐ। अयं सुषुप्तः। ॐसम्प्रतिॐ सुषुप्तावस्थायाम्। अहमात्मानमहंकारास्पद्मात्मानम्। न जानाति। केन प्रकारेण न जाना- तीत्यत आह ॐ अयमहमस्मीमानि भूतानि च इति ॐ। ॐ यथा जागृति स्वप्ने च इति ॐ। न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वादित्यनेनाविनाशित्वं सिद्धवद्धेतुं कुर्वता सुषुप्तोत्थितस्यात्म-
भामती-व्याख्या
समाधान—उक्त शङ्का का निराकरण करते हुए भाष्यकार कहते हैं—"नापि प्रतिच्छायात्माऽयमभिलक्षितो निर्दिश्यते"। आशय यह है कि अक्षिपुरुष के रूप में आत्मा का ही निर्देश किया गया है, छाया (प्रतिबिम्ब) का नहीं, अतः छाया में दृष्टान्तता सिद्ध नहीं होती। दूसरी बात यह भी है कि द्वितीयादि पर्यायों में पूर्व-निर्दिष्ट वस्तु के निर्देश की प्रतिज्ञा की गई है—"एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि"। द्वितीयादि पर्यायों में आत्मा का पुनः निर्देश तभी उपपन्न होगा, जब कि प्रथम पर्याय में भी अक्षिपुरुष के रूप में आत्मा का ही निर्देश माना जाय, छाया का नहीं। छाया से भिन्न आत्मा का निर्देश यदि अक्षि में नहीं माना जाता, अपितु प्रजापति के द्वारा छाया को ही आत्मा बताया जाता है, तब प्रजापति में वञ्चकत्व प्रसक्त होता है, क्योंकि आत्मा के जिज्ञासुओं को छायारूप अनात्म पदार्थ में आत्मत्व का उपदेश निरी वञ्चना है, भाष्यकार कहते हैं—"अन्यथा प्रजापतेर्मृषावादित्व- प्रसङ्गात्"। 'छायापुरुष को जीव और उसी का 'एतम्' पद के द्वारा परामर्श क्यों न मान लिया जाय ? इस प्रश्न का उत्तर है—किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानीते"। 'किञ्च' पद का वहीं प्रयोग किया जाता है, जहाँ पूर्व-दर्शित उपपत्ति के साथ उपपत्त्यन्तर का समुच्चयाभिधान किया जाय। प्रथम उपपत्ति है—शङ्कापूर्वक छाया-निर्देश का निरास और दूसरी उपपत्ति है—प्रत्यभिज्ञा। छाया-पुरुष अस्थायी है, किन्तु यह आत्मा प्रत्यभिज्ञा प्रमाण के द्वारा स्थायी सिद्ध होता है। "नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानाति—अयमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि"—इस श्रुति का अर्थ यह है कि 'अयं सुषुप्तः, सम्प्रति सुषुप्तावस्थायाम्, अहमात्मानमहंकारास्पद्मात्मानं न जानाति' अर्थात् यह सुषुप्त पुरुष सुषुप्ति अवस्था में अहङ्कारास्पद आत्मा को नहीं जानता। आत्मा को कैसा नहीं जानते ? इस प्रश्न का उत्तर है—"अयमहमस्मि इमानि भूतानि च" अर्थात् जागरण और स्वप्न की अवस्थाओं में जैसा ज्ञान आत्मा और अनात्मा का होता है, सुषुप्ति में वैसा ज्ञान नहीं होता। "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्"—
| ३७२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १९ |
|---|
यत्तु तत्र ‘विनाशमेवापीतो भवति’ इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेव न विज्ञातृविनाशाभिप्रायम्, ‘नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्’ (बृ० ४।३।३०) इति श्रुत्यन्तरात् । तथा चतुर्थेऽपि पर्याये ‘एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्’ इत्युपक्रम्य ‘मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरम्’ इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीराद्युपाधिसंबन्धप्रत्याख्यानेन संप्रसादशब्दोदितं जीवं ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन्न परस्माद् ब्रह्मणोऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति ।
केचित्तु – परमात्मविवक्षायां ‘एतं त्वेव ते’ इति जीवाकर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति – कल्पयन्ति । तेषामेतमिति संनिहितालम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत । भूयःश्रुतिश्चोपरोध्येत, पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरेऽह्यभिधीयमानत्वात् । ‘एतं त्वेव ते’ इति प्रतिज्ञाय प्राक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत । तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृभोक्तृरागद्वेषादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणं परमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन् । अपरे तु वादिनः पारमार्थि-
भामती
प्रत्यभिज्ञानमुक्तम् । य एवाहं जागरित्वा सुप्तः स एवैतर्हि जागर्मीति । आचार्यदेशीयमतमाह ॐ केचित्तु इति ॐ । यदि ह्येतमित्येनेनानन्तरोक्तं चक्षुरधिष्ठानं पुरुषं परामृश्य तस्यात्मत्वमुच्येत ततो न भवेच्छायापुरुषः, न त्वेतदस्ति । वाक्योपक्रमसूचितस्य परमात्मनः परामर्शात् , न खलु जीवात्मनोऽपहतपाप्मत्वादिगुणसम्भव इत्यर्थः । तदेतद् दूषयति ॐ तेषामेतम् इति ॐ । सुबोधम् । मतान्तरमाह ॐ अपरे तु वादिनः इति ॐ । यदि न जीवः कर्त्ता भोक्ता च वस्तुतो भवेत् , ततस्तदाश्रयाः कर्मविधय उपरुध्येरन् । सूत्रकारवचनं च नासम्भवादिति कुप्येत । तत् खलु ब्रह्मणो गुणानां जीवेऽसम्भवमाह । न चाभेदं
भामती-व्याख्या
इस श्रुति के द्वारा अविनाशित्व हेतु को सिद्धवत् मानकर सुषुप्ति से उठे व्यक्ति की यह प्रत्यभिज्ञा प्रस्तुत की गई है कि ‘जो मैं जागते-जागते सुषुप्ति में चला गया था, वही मैं फिर जाग गया हूँ’।
वेदान्त के किसी एकदेशी आचार्य का मत दिखाया जाता है – “केचित् तु”। अक्षिपुरुष-निर्देश के अनन्तर पठित “एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि” – इस श्रुति में ‘एतं’ पद के द्वारा उपक्रमस्थ और बुभुत्सित परमात्मा का ही परामर्श करना चाहिए, अक्षिपुरुषरूप जीव का नहीं, क्योंकि यदि अव्यवहित पूर्व-कथित चक्षुराधिष्ठानक पुरुष का परामर्श करके उसमें आत्मत्व का अभिधान करते, तब छायापुरुष का अभिधान न होता, किन्तु व्यवहितरूपेण वाक्य के उपक्रम में ही निर्दिष्ट परमात्मा का ‘एतं’ पद से परामर्श किया गया है, जीवात्मा का नहीं, क्योंकि जीवात्मा में अपहतपाप्मत्वादि गुण सम्भव नहीं। कथित एकदेशी आचार्य के मत में दोषाभिधान किया जाता है – “तेषामेतमिति सन्निहितालम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत ।” ‘एतत्’ पद समीपतर पदार्थ का परामर्शक होता है, व्यवहित या विप्रकृष्ट पदार्थ का ‘एतं’ पद से परामर्श सर्वथा अनुचित है।
मतान्तर का प्रदर्शन किया जाता है – “अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते”। इन आचार्यों का आशय यह है कि यदि जीव वस्तुतः कर्त्ता और भोक्ता नहीं होता, तब जीवात्मा के लिए समस्त कर्म-विधान निरर्थक हो जायगा और वेदान्त-सूत्र में जो
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७३
कमेव चैवं रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचित् । तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्श- नप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्धम् । एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति । यच्चेदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्क्य प्रतिषेधति सूत्रकारः - नासंभवात् ( ब्र० १।३।१८) इत्यादिना । तत्रायमभिप्रायः - नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम् । तदात्मैकत्व- प्रतिपादनपरैर्वाक्यैर्न्यायोपेतैर्द्वैतवादप्रतिषेधैश्चापनेष्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति । जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति किं त्वनुवदत्येवाविद्या- कल्पितं लोकप्रसिद्धं जीवभेदम् । एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते । प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति- 'शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्' ( ब्र० १।१।३०) इत्यादिना । वर्णितश्चास्माभिर्वि- द्वदविद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः ॥ १९ ॥
अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥
अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः - 'अथ य एष संप्रसादः' ( छा० ८।३।४ ) इत्यादिः, स दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवोपासनोपदेशो न प्रकृत-
भामती
ब्रह्मणो जीवानां ब्रह्मगुणानामसम्भवो जीवेष्विति तेषामभिप्रायः । तेषां वादिनां शारीरकेणैवोत्तरं दत्तम्, तथाहि—पौर्वापर्यपर्यालोचनया वेदान्तानामेकमद्वयमात्मतत्त्वं, जीवास्त्वविद्योपाधानकल्पिता इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते । न च वस्तुसतो ब्रह्मणो गुणाः समारोपितेषु जीवेषु सम्भवन्ति । नो खलु वस्तुसत्या रज्ज्वा धर्माः सेद्ध्व्यादयः समारोपिते भुजङ्गे सम्भविनः । न च समारोपितो भुजङ्गो रज्ज्वा भिन्नः । तस्मान्न सूत्रव्याकोपः । अविद्याकल्पितञ्च कर्तृत्वभोक्तृत्वं यथा लोकसिद्धमुपाश्रित्य कर्मविधयः प्रवृत्ताः श्येनादिविधय इव निषिद्धेऽपि 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इति साध्यांशेऽभिचारेऽतिक्रान्तनिषेधं पुरुषमधिकृत्याविद्यावत्पुरुषाश्रयत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तम् । तदिदमाह ॐ तेषां सर्वेषाम् इति ॐ ॥१९॥ ननु ब्रह्म चेदत्र
भामती-व्याख्या
कहा गया है—"नासम्भवात्" ( ब्रा. सू. १।३।१८ )। वह भी असंगत हो जायगा, क्योंकि इस सूत्र-खण्ड के द्वारा ब्रह्म के अकर्तृत्वादि धर्मों का जीव में असम्भव प्रतिपादित है । ब्रह्म से जीवों का अभेद मानने पर ब्रह्म के गुणों का जीव में असंभव नहीं हो सकता । इस मत का निराकरण करते हुए कहा गया है—"तेषां प्रतिबोधाय शारीरकमारब्धम्" । सारांश यह है कि वेदान्त-वाक्यों के पौर्वापर्य की आलोचन करने पर उनका तात्पर्य एक, अद्वय आत्मतत्त्व में स्थिर होता है और अविद्यारूप उपाधि के द्वारा उसी में जीवभाव की कल्पना हो जाती है। ब्रह्म के वास्तविक गुणों का समन्वय काल्पनिक जीव में सम्भव नहीं हो सकता, क्योंकि रज्जु के वास्तविक ग्राह्यत्वादि गुण आरोपित सर्प में सम्भव नहीं होते । अनारोपित रज्जु से भिन्न भी नहीं होता, अतः 'नासम्भवात्'—इस सूत्रांश का विरोध उपस्थित नहीं होता । अविद्या-कल्पित कर्तृत्व-भोक्तृत्व को लेकर लोक-प्रसिद्ध आत्मा के लिए कर्म-विधानों का वैसे ही औचित्य हो जाता है, जैसे "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" ( कूर्मपु. उत्तर. १६। ) इत्यादि वाक्यों के द्वारा निषिद्ध साध्यरूप हिंसा के साधन-विधान—"श्येनेनाभिचरन् यजेत" ( षड्विंश. १।८ ) इत्यादि । विधि-शास्त्रों की प्रवृत्ति तो अज्ञानी पुरुषों को लेकर मानी गई है—"अविद्यावद्विषयाणि शास्त्राणि च" ( शां. भा. १।१।१ ) ॥ १९॥
यदि ब्रह्म ही दहराकाश है, तब 'सम्प्रसाद' पद के द्वारा जीव का परामर्श किस
३७४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २२
विशेषोपदेश इत्यनर्थकत्वं प्राप्नोतीति, अत आह—अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शो न जीवस्वरूपपर्यवसायी । किं तर्हि ? परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी । कथम् ? संप्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरोऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेषविज्ञानत्वं च परित्यज्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । यदस्योपसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते स एष आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते ॥ २० ॥
अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥
यदप्युक्तम् 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वराग्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति, तस्य परिहारो वक्तव्यः । उक्तो ह्यस्य परिहारः परमेश्वरस्यापेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति 'अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च' ( ब्र० १।२।७ ) इत्यत्र । स एवेह परिहारोऽनुसंधातव्य इति सूचयति । श्रुत्यैव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति ॥ २१ ॥
( ६ अनुकृत्यधिकरणम् । सू० २२–२३ )
अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥
'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' ( मु० २।२।१० ) इति समामनन्ति । यत्र यं भान्तमनुभाति सर्वं यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति, स किं तेजोधातुः कश्चि-
भामती वक्तव्यं कृतं जीवपरामर्शनेत्युक्तमित्यत आह—अन्यार्थश्च परामर्शः जीवस्योपाधिकल्पितस्य ब्रह्मभाव उपदेष्टव्यः, न चासौ जीवमपरामृश्य शक्य उपदेष्टुमिति तिसृष्ववस्थासु जीवः परामृष्टस्तद्भावप्रविलयनं तस्य पारमार्थिकं ब्रह्मभावं दर्शयितुमित्यर्थः ॥ २० ॥ निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् ॥ २१ ॥
भामती-व्याख्या लिए ? इस प्रश्न का उत्तर है—"अन्यार्थश्च परामर्शः"। उपाधि-कल्पित जीव में ब्रह्मरूपता का उपदेश तब तक नहीं किया जा सकता, जब तक कि जीव का परामर्श न किया जाय, अतः जाग्रदादि तीनों अवस्थाओं में जीव का परामर्श किया गया है कि जीवभाव का प्रविलयन और पारमार्थिक ब्रह्मभाव का सामञ्जस्य किया जा सके ॥ २० ॥
यह जो कहा गया है कि "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः'—इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित दहरत्व (अल्पत्व) का समन्वय ब्रह्म में क्योंकर होगा ? इस प्रश्न का उत्तर पहले ही दिया जा चुका है—"अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न, निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च" (ब्र. सू. १।२।७) अर्थात् व्यापकीभूत ब्रह्म का उपलब्धि हृदय अल्प है ॥ २१ ॥
विषय—"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्, नेमा विद्युतो भान्ति, कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" (मुण्ड. २।२।१०) ।
सन्देह—उक्त श्रुति से प्रतिपादित भासक पदार्थ क्या सूर्यादि से भिन्न कोई तेजोधातु है ? अथवा ब्रह्मज्योति ?
दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७५
द्रुत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् । कुतः ? तेजोधातूनामेव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात् । तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावक एव सूर्ये भासमानेऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् । तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते, सोऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते । अनुभानमपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात्, गच्छन्तमनुगच्छतीतिवत् । तस्मात्तेजोधातुः कश्चित् ।
भामती
अभानं तेजसो दृष्टं सति तेजोऽन्तरे यतः ।
तेजो धात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते ॥
वलीयसा हि सौर्येण तेजसा मन्दं तेजश्चन्द्रतारकाद्यभिभूयमानं दृष्टं, न तु तेजसोऽन्येन । येऽपि पिधायकाः प्रदीपस्य गृहघटादयो न ते स्वभासा प्रदीपं भासयितुमीशते । श्रूयते च 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति । सर्वशब्दः प्रकृतसूर्याद्यपेक्षः । न चातुल्यरूपेणानुभानमित्यनुकारः सम्भवति । नहि गावो वराहानुधावन्तीति कृष्णविहङ्गानुधावनमुपपद्यते गवाम्, अपि तु तादृशशूकरानुधावनम् । तस्माद्यद्यपि 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्' इति ब्रह्म प्रकृतं, तथाप्यभिभवानुकारसामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेन प्रकरणबाधया तेजो धातुरवगम्यते, न तु ब्रह्म, लिङ्गानुपपत्तेः । तत्र तं तस्येति च सर्वनामपदानि प्रदर्शनीयमेवावचक्षयन्ति । न च तच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शीति नियमः समस्ति । न हि 'तेन रक्तं रागात्' 'तस्यापत्यम्' इत्यादौ पूर्वोक्तं किञ्चिदस्ति । तस्मात्प्रमाणान्तराप्रतीतमपि तेजोऽन्तरमलौकिकं शब्दादुपास्यत्वेन गम्यते ।
भामती-व्याख्या
पूर्वपक्ष—
अभानं तेजसो दृष्टं सति तेजोऽन्तरे यतः ।
तेजोधात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते ॥
चन्द्र, नक्षत्रादि का अभिभव तज्जातीय सूर्यरूप तेज से ही देखा जाता है, अन्यजातीय धातु से नहीं। प्रदीपादि प्रकाश के आवरक जो गृह, घटादि पदार्थ देखे जाते हैं, वे अपने प्रकाश से प्रदीपादि का प्रकाश नहीं करते, किन्तु प्रकृत में “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति”—ऐसा कहा गया है। यहाँ 'सर्व' पद के द्वारा लोक-प्रसिद्ध सूर्यादि समस्त भासक पदार्थों का संग्रह किया गया है। “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्”—यहाँ जिस मूल भासक ज्योति का अनुभान या अनुकरण सूर्यादि में प्रतिपादित है, वह भास्यभूत सूर्यादि का समानरूप (सजातीय) ही होना चाहिए, विरूप (विजातीय) नहीं, जैसे कि एक गौ दूसरी गौ या वराहादि का ही अनुगम कर सकती है, काले पक्षियों का नहीं। अतः यद्यपि “यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्” (मुण्ड. २।२।५) इस वाक्य से प्रतिपादित ब्रह्म प्रक्रान्त है, तथापि अभिभव और अनुभानात्मक सामर्थ्यरूप लिङ्ग प्रमाण के द्वारा प्रकरण का बाध करके सजातीय भासक तेजो धातु की ही अवगति होती है, ब्रह्म की नहीं। अन्यथा लिङ्ग प्रमाण की अनुपपत्ति हो जायगी। 'तत्र', 'तं' और 'तस्य'—ये सर्वनाम पद भी प्रदर्शनीय तेजो धातु के ही परामर्शक हो जाएँगे। 'तत्' शब्द पूर्वोक्त का ही परामर्शी होता है—ऐसा कोई नियम नहीं, क्योंकि “तेन रक्तं रागात्” (पा. सू. ४।२।१) और “तस्यापत्यम्” (पा. सू. ४।१।९२) इत्यादि सूत्रों में प्रयुक्त 'तत्' पद के द्वारा किसी पूर्व-चर्चित पदार्थ का ग्रहण नहीं किया जाता। अतः किसी प्रमाणान्तर से अप्रतीत भी अलौकिक तेजोऽन्तर उपास्यत्वेन तदादि शब्दों के द्वारा अवगमित है।
३७६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २२
इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः—प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति। कस्मात्? अनुकृतेः। अनुकरणमनुकृतिः। यदेतत् 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यनुभानं, तत्प्राज्ञपरिग्रहेऽवकल्पते। 'भारूपः सत्यसंकल्पः' (छा० ३।१४।२) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति। न तु तेजोधातुं कांचत्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम्। समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमम्यं प्रत्यपेक्षास्ति, यं भान्तमनुभायुः। नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति।
यदप्युक्तं—समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति। नायमेकान्तो नियमः,
भामती
इति प्राप्ते। उच्यते — ब्रह्मण्येव हि तल्लिङ्गं न तु तेजस्यलौकिके। तस्माच्च तदुपास्यत्वं ब्रह्म ज्ञेयं तु गम्यते ॥
तमेव भान्तमित्यत्र किमलौकिकं तेजः कल्पयित्वा सूर्यादीनामनुभानमुपपाद्यताम् , किंवा भारूपः सत्यसङ्कल्प इति श्रुत्यन्तरसिद्धेन ब्रह्मणो भानेन सूर्यादीनां भानमुपपाद्यतामिति विशये न श्रुतसम्भवेऽश्रुतस्य कल्पना युज्यत इत्यप्रसिद्धं नालौकिकमुपास्यं तेजो युज्यते, अपि तु श्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मैव ज्ञेयमिति, तदेतदाह ॐ प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति ॐ। विरोधमाह ॐ समत्वाच्च इति ॐ। ननु स्वप्रतिभाने सूर्यादयश्चक्षुषं तेजोपेक्षन्ते, नह्यन्धैनेते दृश्यन्ते। तथा तदेव चाक्षुषं तेजो बाह्यसौर्यादितेजआप्यायितं रूपादि प्रकाशयति नानाप्यायितम्, अन्धकारेऽपि रूपदर्शनप्रसङ्गादित्यत आह ॐयं भान्तमनुभायुरिति ॐ। न हि तेजोऽन्तरस्य तेजोऽन्तरापेक्षां व्यासेधामः, किन्तु तद्द्वानमनुभानम्। न च लोचनभानमनुभान्ति सूर्यादयस्तद्विदुमुक्तम् ॐ नहि प्रदीप इति ॐ। पूर्वपक्षमनुभाष्य व्यभिचारमाह ॐ यदप्युक्तम् इति ॐ।
भामती-व्याख्या
सिद्धान्त— ब्रह्मण्येव हि तल्लिङ्गं न तु तेजस्यलौकिके। तस्मान्न तदुपास्यत्वं ब्रह्म ज्ञेयं तु गम्यते ॥
"तमेव भान्तम्"—यहाँ क्या अलौकिक तेज की कल्पना करके सूर्यादिगत अनुभाव का उपपादन किया जाय ? अथवा "भारूपः सत्यसङ्कल्पः" (छां. ३।१४।२) इत्यादि अन्य श्रुतियों में प्रसिद्ध ब्रह्म के भान का ही सूर्यादि में अनुभान सम्पन्न किया जाय ? इस प्रकार का सन्देह उपस्थित होने पर श्रुत (श्रुति-प्रतिपादित) पदार्थ की उपलब्धि सम्भव होते हुए अश्रुत पदार्थ की कल्पना उचित नहीं मानी जाती, अतः यहाँ अत्यन्त अप्रसिद्ध अलौकिक तेजो धातु को उपास्य मानना उचित नहीं, अपितु श्रुति-प्रसिद्ध ब्रह्म-ज्योति ही ज्ञेय है, यही भाष्यकार ने कहा है—"प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति"। अर्थात् जगत् की मौलिक भासक ब्रह्म ज्योति ही है, क्योंकि "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्"—इत्यादि श्रुतियों से प्रतिपादित अनुकरणीय भान की उपपत्ति उसी में ही सम्भव है। ब्रह्म ज्योति से ही अनुप्राणित होकर सूर्यादि जगत् के अनुभासक माने जाते हैं। अलौकि तेजोऽन्तर के द्वारा सूर्यादि अनुप्राणित नहीं हो सकते, क्योंकि दोनों समान तैजस पदार्थ हैं, अतः कौन किसकी अपेक्षा करेगा—इसमें विनिगमना सम्भव नहीं, भाष्यकार कहते हैं—"समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमम्यं प्रत्यपेक्षाऽस्ति"।
यह जो शङ्का होती है कि सूर्यादि को अपना प्रतिभान कराने में चक्षुरादिरूप तेजोऽन्तर की अपेक्षा देखी जाती है, क्योंकि अन्धे व्यक्ति सूर्यादि को नहीं देख सकते। उसी प्रकार चाक्षुष तेज भी बाह्य सूर्यादि प्रकाशों की सहायता से ही रूपादि का प्रकाशक होता
सर्वभासकस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७७
भिन्नस्वभावकेष्वपि ह्यनुकारो दृश्यते । यथा सुतप्तोऽयःपिण्डोऽग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्त- मनुदहति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहतीति । 'अनुकृतेः' इत्यनुभानमसूसूचत् । 'तस्य च' इति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति । 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति, तद्धेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति । 'तद्देवा ज्योतिषां ज्योति- रायुर्होपासतेऽमृतम्' (बृ० ४।४।१६) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति, तेजोऽन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धं विरुद्धं च, तेजोऽन्तरेण तेजोऽन्तरस्य प्रतिघातात् । अथवा—न सूर्यादीनामेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते । किं तर्हि ? 'सर्वमिदम्' इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य याऽभिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता । यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्या- भिव्यक्तिस्तद्वत् । 'न तत्र सूर्यो भाति' इति च 'तत्र' शब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति ।
भामती
एतदुक्तं भवति — यदि स्वरूपसाम्याभावमभिप्रेत्यानुकारो निराक्रियते, तदा व्यभिचारः । अथ क्रियासा- म्याभावं, सोऽसिद्धः । अस्ति हि वायुरजसोः स्वरूपविसदृशयोरपि नियतदिग्देशवहनक्रियासाम्यम् । वह्न्ययःपिण्डयोस्तु यद्यपि दहनक्रिया न भिद्यते तथापि द्रव्यभेदेन क्रियाभेदं कल्पयित्वा क्रियासादृश्यं व्याख्येयम् । तदेवमनुकृतेरिति विभज्य तस्य चेति सूत्रावयवं विभजते ॐ तस्य च इति ॐ । ॐ चतुर्थं इति ॐ । ॐ ज्योतिषाम् ॐ सूर्यादीनाम् । ॐ ब्रह्म ज्योतिः ॐ प्रकाशकमित्यर्थः । तेजोऽन्तरेणानिन्द्रिय- भावमापन्नेन सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम् । सर्वशब्दस्य हि स्वरसतो निःशेषाभिधानं वृत्तिः । सा तेजोधातावलोकिके रूपमात्रप्रकाशके सङ्कुचेत् । ब्रह्मणि तु निःशेषजगदवभासके न सर्वशब्दस्य वृत्तिः सङ्कुचतीति । ॐ तत्र शब्दमाहरन् इति ॐ । सर्वत्र खल्वयं तच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शी । 'तेन रक्तं रागात्'
भामती-व्याख्या
है, अन्यथा अन्धकार में भी चक्षु के द्वारा रूप-दर्शन क्यों नहीं होता ? उस शङ्का का निरास किया जाता है—"यं भान्तमनुभायुः"। यहाँ तेजोऽन्तर को तेजोऽन्तर की अपेक्षा का निरास नहीं किया जाता, अपितु उसके भान और अनुभान का । आँखों के भासकत्व का अनुकरण (अनुभासकत्व) सूर्यादि में उपलब्ध नहीं होता, यही भाष्यकार कहते हैं—"न हि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति"। पूर्वपक्षी के द्वारा कथित नियम में व्यभिचार प्रदर्शित करते हैं— "यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यते इति, नायमेकान्तो नियमः"। आशय यह है कि स्वरूप-साम्य न होने के कारण अनुकरण का निराकरण किया जाता है, तब व्यभिचार है और यदि क्रिया का साम्याभाव होने के कारण विश्व के पदार्थों में अनुकार का निरास किया जाता है, तब असिद्धि है, क्योकि वायु और धूलिकणों में वैसा सादृश्य न रहने पर भी क्रिया- साम्य उपलब्ध होता है। अग्नि और अयःपिण्ड में यद्यपि दहन क्रिया भिन्न नहीं, तथापि द्रव्य के भेद से क्रियाभेद की कल्पना करके क्रिया-साम्य की व्याख्या की जा सकती है।
'अनुकृतेः'—इस सूत्र-खण्ड की व्याख्या करके 'तस्य च'— इस सूत्रांश की व्याख्या की जाती है—"तस्य चेति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति।" "ज्योतिषां ज्योति।"—इस श्रुति-वाक्य का अर्थ है—सूर्यादि ज्योतियों की प्रकाशक ब्रह्मज्योति है। भाष्यकार ने जो कहा है—"तेजोऽन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम्"। वहाँ तेजोऽन्तरेण का 'इन्द्रियत्वमना- पन्नेन'—ऐसा विशेषण लगाना आवश्यक है, क्योंकि इन्द्रियभावापन्न चक्षुरूप तेजोन्तर से सूर्यादि तेजोन्तर का विभान लोक-प्रसिद्ध है। अलौकिक तेजोधातु का ग्रहण करने पर निःशेषाभिधायक 'सर्व' शब्द का रूपमात्र-प्रकाशक अर्थ में सङ्कोच करना पड़ता है, किन्तु ब्रह्म का उपादान करने पर 'सर्व' शब्द की वृत्ति में किसी प्रकार का सङ्कोच नहीं करना
४८
३७८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ १ पा. २ सू. २२
प्रकृतं च ब्रह्म 'यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्' (मु० २।२।५) इत्यादिना । अनन्तरं च 'हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्य- दात्मविदो विदुः' इति । कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्- 'न तत्र सूर्यो भाति' इति । यदप्युक्तं - सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधस्तेजोधातावेवान्यस्मिन्नव- कल्पते सूर्ये इवेतरेषामिति । तन्न तु स एव तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादितम् । ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पते । यतः यदुपलभ्यते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषो-
भामती
इत्यादावपि प्रकृते परस्मिन् प्रत्ययेऽर्थभेदेऽन्वाख्यायमाने प्रातिपदिकप्रकृत्यर्थस्य पूर्ववृत्तत्वमस्तीति । तेनेति तत्परामर्शान्न व्यभिचारः । तथा च सर्वनामश्रुतिरेव ब्रह्मोपस्थापयति । तेन भवतु नाम प्रकरणालिङ्गं बलीयः, श्रुतिस्तु लिङ्गाद् बलीयसीति । श्रौतमिह ब्रह्मैव गम्यत इति । अपि चापेक्षितानपेक्षिताभिधानयोर- पेक्षिताभिधानं युक्तं, दृष्टार्थत्वादित्याह ॐ अनन्तरं च हिरण्मये परे कोशे इति ॐ । अस्मिन् वाक्ये ज्योतिषां ज्योतिरित्युक्तं, तत्र कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यपेक्षायामिदमुपतिष्ठते ॐ न तत्र सूर्य इति ॐ । स्वातन्त्र्येण तूच्यमानेऽनपेक्षितं स्याददृष्टार्थमिति ॐ ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पत इति ॐ । अयमभिप्रायः-
भामती-व्याख्या
पड़ता ऐसा भाष्यकार कह रहे हैं- "तत्र शब्दमाहरन् प्रकृतग्रहणं दर्शयति, प्राकृतं च ब्रह्म" । यह 'तत्' शब्द सर्वत्र पूर्वोक्त का ही परामर्शक होता है, "तेन रक्तं रागात्" (पा० स० ४।२।१) इत्यादि स्थलों पर भी प्रकृति से पर-प्रयुक्त प्रत्यय के अर्थ-विशेष का अन्वाख्यान करते समय प्रातिपदिक रूप प्रकृति का अर्थ पूर्वोक्त है, अतः 'तेन' पद के द्वारा उसो रागादि का ग्रहण किया जाता है, अतः उक्त नियम में किसो प्रकार का व्यभिचार सम्भव नहीं। फलतः तदादि सर्वनाम शब्द ही ब्रह्म के उपस्थापक है। निरपेक्ष शब्द को ही श्रुति प्रमाण कहा जाता है। पहले यह समझा जाता था कि ब्रह्म का प्रकरण होने के कारण प्रकरण प्रमाण ब्रह्म का उपस्थापक है, किन्तु भान-अनुभानरूप शब्द-सामर्थ्यात्मक लिङ्ग प्रमाण से अलौकिक तेजोधातु की कल्पना की जाती है। प्रकरण प्रमाण से पूर्वभावी होने के कारण लिङ्ग प्रमाण प्रकरण का बाधक होता है, अतः अलौकिक तेजोऽन्तर धातु को ही जगत् का भासक मानना होगा । अब यह निष्कर्ष निकाला जा सका है कि प्रकृत में परमेश्वर का प्रापक प्रकरण प्रमाण नहीं, अपितु श्रुति प्रमाण है अर्थात् "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्", "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति"-इत्यादि वाक्यों में प्रयुक्त 'तम्' और 'तस्य' इत्यादि सर्वनाम शब्द ही परमेश्वर के बोधक हैं, निरपेक्ष शब्द ही श्रुतिप्रमाण कहे जाते हैं। अतः लिङ्ग प्रमाण प्रकरण से प्रबल होने पर भी श्रुति से दुर्बल है, अतः श्रुति प्रमाण-प्रापित ब्रह्म ही वह तेज है, जिसके प्रकाश से समस्त जगत् प्रकाशित है।
दूसरी बात यह भी है कि "न तत्र सूर्यो भाति" (मुण्ड० २।२।१०) इस वाक्य से पूर्व "हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कल, तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः" (मुण्ड० २।२।९) इस वाक्य में जो ब्रह्म को ज्योतियों की ज्योति कहा गया है, उसमें आकाङ्क्षा होती है कि 'कथं ज्योतिषां ज्योतिर्ब्रह्म?' इस आकाङ्क्षा को शान्त करने के लिए "न तत्र सूर्यो भाति"- यह कहा गया है। अब यदि इस वाक्य के द्वारा अलौकिक तेजोधातु का अभिधान किया जाता है, तब वह पूर्व वाक्य में अपेक्षित या आकांक्षित नहीं और यदि ब्रह्म का प्रतिपादन किया जाता है, तब वह आकांक्षिताभिधान है। अपेक्षित (आकांक्षित) और अनपेक्षित (अनाकां- क्षित) में अपेक्षित का अभिधान न्यायोचित और दृष्टार्थक होने के कारण ग्राह्य है किन्तु अलौकिक तेजोधातु का अभिधान अदृष्टार्थक होने के कारण अग्राह्य है । "ब्रह्मण्यपि तेषां भान-
सर्वभासकस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७९
पलभ्यते, ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते, स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वाद् ; येन सूर्यादय- स्तस्मिन्भायुः। ब्रह्म ह्यन्यद्व्यनक्ति, नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते, 'आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते' (बृ० ४।३।६), 'अगृह्यो नहि गृह्यते' (बृ० ४।२।४) इत्यादि- श्रुतिभ्यः ॥ २२ ॥
अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥
अपि चेदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु - "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥" (गी० १५।६) इति, 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि माम कम्' (गी० १५।१२) इति च ॥ २३ ॥
( ७ प्रमिताधिकरणम्। सू० २४-२५ ) शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥
भामती न तत्र सूर्यो भातीति नेयं सतिसप्तमी, यतः सूर्यादीनां तस्मिन् सत्यभिभवः प्रतीयेत। अपि तु विषय- सप्तमी। तेन न तत्र ब्रह्मणि प्रकाशयितव्ये सूर्यादयः प्रकाशकतया भान्ति, किन्तु ब्रह्मैव सूर्यादिषु प्रकाशयितव्येषु प्रकाशकत्वेन भाति, तच्च स्वयंप्रकाशम् ॐ अगृह्यो नहि गृह्यत इत्यादिश्रुतिभ्यः इति ॐ ॥ २२ ॥
ॐ न तद्भासयते इति ॐ । ब्रह्मणोऽग्राह्यत्वमुक्तं, ॐ यदादित्यगतम् ॐ इत्यनेन तस्यैव ग्राह- कत्वमुक्तमिति ॥ २३ ॥
नाञ्जसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन् मानवर्जिते। भूतभव्येशिता जीवे नाञ्जसी तेन संशयः ॥
भामती-व्याख्या प्रतिषेधोऽवकल्पते"-इस भाष्य का अभिप्राय यह है कि- "न तत्र सूर्यो भाति"। इस श्रुति के 'तत्र' पद में "सप्तम्याः त्रल्" (पा० सू० ५।३।१०) इस सूत्र के द्वारा सप्तमी विभक्ति के स्थान में 'त्रल्' प्रत्यय विहित है। यहाँ सप्तमी विभक्ति यदि सति सप्तमी होती, तब 'तस्मिन् अलौ- किके भौतिके तेजसि) 'सति सूर्यो न भाति' अर्थात् उस पूर्वपक्षोक्त अलौकिक तेज के रहने पर सूर्यादि प्रकाशित नहीं होते, अपितु दिन में तारों के समान अभिभूत हो जाते हैं- ऐसा अर्थ करके अलौकिक तेजोन्तर की कल्पना की जा सकती थी। किन्तु वहाँ सति सप्तमी प्रकरण के अनुकूल नहीं, अतः विषयसप्तमी मानने पर तत्र ( ब्रह्मणि) अर्थात् ब्रह्मरूप विषय का प्रकाशक सूर्य नहीं हो सकता, ब्रह्मप्रकाशकत्वेन सूर्यादि का भान सम्भव नहीं, प्रत्युत सूर्यादि ज्योतियों का ब्रह्म ही प्रकाशक है और वह (ब्रह्म) स्वयंप्रकाश है, किसी अन्य प्रकाश के द्वारा प्रकाशित नहीं, श्रुति कहती है- "अगृह्यो न हि गृह्यते" (बृ० उ० ४।२।४) ॥२२॥
भाष्यकार ने इस तेईसवें सूत्र में भगवद्गीता के जो दो वाक्य उद्धृत किए हैं, उनमें "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः"-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में अग्राह्यत्व (अप्रकाशकत्व) और 'यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयते'-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में ग्राहकत्व (प्रकाशकत्व) प्रतिपादित है ॥ २३ ॥
विषय- "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" (कठो० ४।२), अङ्गुष्ठमात्रः
३८० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २४
'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति श्रूयते। तथा 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्' (का० २।४।१३) इति च। तत्र योऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते, स किं विज्ञानात्मा, किंवा परमात्मेति संशयः। तत्र परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम्। न ह्यनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते। विज्ञानात्मनस्तूपाधिमत्त्वात्संभवति कयाचित्क-
भामती
किमङ्गुष्ठमात्रश्रुत्यनुग्रहाय जीवोपासनापरमेतद्वाक्यमस्तु, तदनुरोधेन चेशानश्रुतिः कथञ्चिद्व्याख्यायताम्, आहोस्वदीशामश्रुत्यनुग्रहाय ब्रह्मपरमेतदस्तु, तदनुरोधेनाङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः कथञ्चिन्नींयताम्, तत्रान्यतरस्यान्यतरानुरोधविषये प्रथमानुरोधो न्याय्य इत्यङ्गुष्ठश्रुत्यनुरोधेनेशानश्रुतिर्ने॑तव्या। अपि च युक्तं हृत्पुण्डरीकदहरस्थानस्वं परमात्मनः, स्थानभेदनिवेशात्। तद्धि तस्योपलब्धिस्थानं शालग्राम इव कमलनाभस्य भगवतः। न च तथेहाङ्गुष्ठमात्रश्रुत्या स्थानभेदो निर्दिष्टः, परिमाणमात्रनिर्देशात्। न च मध्य आत्मनीत्यत्र स्थानभेदोऽवगम्यते। आत्मशब्दो ह्ययं स्वभाववचनो वा जीववचनो वा ब्रह्मवचनो वा स्यात्। तत्र स्वभावस्य स्वभवित्रधीननिरूपणतया स्वस्य च भवितुरनिर्देशान्न ज्ञायते कस्य मध्य इति। न च जीवपरयोरस्ति मध्यमंक्षसेति नैव स्थाननिर्देशो विस्पष्टः, स्पष्टस्तु परिमाणनिर्देशः। परिमाणभेदश्च परस्मिन्न
भामती-व्याख्या
पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः' (कठो० २।४।१३) इत्यादि श्रुतियों में 'अङ्गुष्ठमात्र' शब्द का अर्थ विचारणीय है।
संशय— उक्त श्रुतियों में जीवात्मा और परमात्मा का संशय इसलिए हो गया कि—
नाञ्जसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन् मानवर्जिते।
भूतभव्येशिता जीवे नाञ्जसी तेन संशयः ॥
अर्थात् यदि यहाँ परमात्मा (ब्रह्म) का ग्रहण किया जाता है, तब उसमें श्रुति-प्रतिपादित अङ्गुष्ठमात्रता रूप परिमाण विशेष का सामंजस्य नहीं होता, क्योंकि ब्रह्म को परिमाणातीत माना जाता है और यदि जीव का ग्रहण किया जाता है, तब उसमें 'ईशानो भूतभव्यस्य'—इस प्रकार कथित भूत-भावी सकल प्रपञ्च की ईशिता (शासकता) नहीं घटती। अतः यहाँ सन्देह हो जाता है कि क्या उक्त श्रुति-वाक्यों में कथित अङ्गुष्ठमात्र परिमाण के बल पर जीव का उपास्यत्वेन प्रतिपादन मानकर जीव में भूत-भावी जगत् की ईशिता का कथञ्चित् समन्वय किया जाय ? अथवा मुख्य ईशितृत्व के अनुरोध पर ब्रह्म का प्रतिपादन मानकर ब्रह्म में औपाधिक रूप से अङ्गुष्ठमात्रता का समन्वय किया जाय ?
पूर्वपक्ष—जहाँ दो वाक्यों में परस्पर अनुरोध की अपेक्षा होती है, वहाँ प्रथम वाक्य का अनुरोध पहले न्यायोचित माना जाता है, अतः अङ्गुष्ठमात्रता का मुख्यरूप से सामञ्जस्य करने के लिए जीव का प्रतिपादन मान कर भूत-भावी प्रपञ्च की ईशिता का जीव में ही समन्वय किया जाना उचिततर है। इतना ही नहीं, यहाँ परमात्मा का प्रतिपादन मानने पर विगत दहराधिकरण से पुनरुक्ति भी हो जाती है, क्योंकि जैसे दहर (स्वल्प) परिमाण के हृदय में उपलब्ध होने के कारण ब्रह्म को दहराकाश कहा जा सकता है, वैसे ही अङ्गुष्ठमात्र परिमाण के हृदय में उपास्य होने के कारण ब्रह्म को 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः' कहा जा सकता है, उपलब्धि-स्थान में उपलभ्यमान का व्यवहार शालग्राम में विष्णु-व्यवहार के समान लोकप्रसिद्ध है।
प्रकृत में 'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा किसी उपलब्धि-स्थान का निर्देश नहीं, अपितु परिमाण-विशेष का उल्लेख किया गया है। 'मध्य आत्मनि'—इस वाक्य के द्वारा भी किसी
| [ अङ्गुष्ठमात्रपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ३८१ |
|---|
ल्पनायाऽङ्गुष्ठमात्रत्वम्। स्मृतेश्च—'अथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्। अङ्गुष्ठ- मात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्॥' (म० भा० ३।२९७।१७) इति। नहि परमेश्वरो बलाद्यमेन निष्क्रष्टुं शक्यः। तेन तत्र संसार्यङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः, स एवेहापीत्येवं
भामती सम्भवतीति जीवात्मैवाङ्गुष्ठमात्रः, स खल्वन्तःकरणाद्युपाधिकल्पितो भागः परमात्मनः अन्तःकरणञ्च प्रायेण हृत्कमलकोशस्थानं, हृत्कमलकोशश्च मनुष्याणामङ्गुष्ठमात्र इति तदवच्छिन्नो जीवात्माप्यङ्गुष्ठ- मात्रो नभ इव वंशपर्वावच्छिन्नमरत्निमात्रम्। अपि च जीवात्मनः स्पष्टमङ्गुष्ठमात्रत्वं स्मर्यते—'अङ्गुष्ठ- मात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्।' इति। नहि सर्वेशस्य ब्रह्मणो यमेन बलात्निष्कर्षः कल्पते। यमो हि जगौ—'हरिगुरुवशगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः' इति। तेनाङ्गुष्ठमात्रत्वस्य जीवे निश्चयाद् आपेक्षिकं किञ्चिद् भूतभव्यं प्रति जीवस्येशानत्वं व्याख्येयम्। एतद्वै तदिति च प्रत्यक्षजीवरूपं परामृशतीति। तस्माज्जीवात्मैवात्रोपास्य इति प्राप्तेऽभिधीयते —
भामती-व्याख्या स्थान विशेष की अवगति नहीं होती, क्योंकि वहाँ 'आत्म' शब्द या तो स्वभावार्थक होगा, या जीवार्थक. अथवा ब्रह्माभिधायी। उनमें स्वस्य भाव, स्वभावः'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार स्वभाव एक ऐसा धर्म है, जो कि 'स्व' शब्द से अभिमत धर्मी ( भविता ) की अपेक्षा करता है, किन्तु किसी धर्मी का निर्देश न होने के कारण यह नहीं जाना जा सकता कि 'मध्ये स्वभावे' - यहाँ किसके भाव का मध्य विवक्षित है ? जीवात्मा और परमात्मा दोनों निरंश हैं. अतः उनमें मध्यता ( मध्यभागता ) का सामञ्जस्य नहीं हो सकता। फलतः 'मध्ये आत्मनि' - इस वाक्य के द्वारा किसी स्थान ( उपलब्धि-केन्द्र) का निर्देश नहीं हो सकता। हाँ, 'अंगुष्ठमात्रः' पद के द्वारा परिमाणविशेष का उल्लेख अत्यन्त स्पष्ट है। अंगुष्ठमात्रतारूप परिमाणविशेष परमात्मा का सम्भव नहीं, अतः जीवात्मा ही 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषः' कहा गया है, क्योंकि वह (जीव) ब्रह्म का अन्तःकरणरूप उपाधि से कल्पित (अवच्छिन्न) एक भाग है। अन्तःकरणरूप आन्तर इन्द्रिय का हृदय गोलक है और मनुष्यों का हृदय प्रायः उनके अंगूठे के परिमाण का होता है, अतः उस (हृदय-कमलस्थ अन्तःकरण) से अवच्छिन्न जीव भी अंगुष्ठमात्र वैसे ही कहा जाता है, जैसे अरत्नि मात्र ( कनिष्ठिका को सीधा रखते हुए मुष्टि-बन्धे हाथ के परिमाणवाली) बाँस की पोरी से अवच्छिन्न आकाश को अरत्निमात्र।
इतना ही नहीं महाभारतगत सत्यवान् के उपाख्यान में जीवात्मा को स्पष्टरूप से अंगुष्ठमात्र कहा गया है—
ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशंगत:। अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्॥ (म. भार. ३।१९७।१७)
अर्थात् यमराज ने पाश में बन्धे हुए सत्यवान् के शरीर से अंगूठे मात्र के जीवात्मा को बलपूर्वक खींच कर निकाल लिया। ब्रह्म का किसी शरीर से खींच कर निकालना सम्भव नहीं, क्योंकि वहाँ यमराज ने ही कहा है — "प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः" ( ) अर्थात् परमेश्वर तो हमारा ( यम का ) भी नियमन करता है, वह किसी के भी नियन्त्रण में नहीं, सर्वथा स्वतन्त्र है। फलतः अंगुष्ठमात्रता जीव में ही पर्यवसित होती है, उसके अनुरोध पर यत्किञ्चित् भूतादि पदार्थों की ईशानता ( शासकता) जीव में घटाई जा सकती है या ध्यान के लिए सर्वेशिता का निर्देश माना जा सकता है। दूसरी बात यह भी है कि "एतद्वै तत्" (कठो. २।४।१३) इस वाक्य के द्वारा प्रत्यक्षतः जीव का परामर्श किया गया है, क्योंकि उसके पूर्व "येयं प्रेते विचिकित्सा"—इस प्रकार जीव के विषय में ही सन्देह प्रस्तुत किया गया है।
| ३८२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २५ |
|---|
प्राप्ते ब्रूमः—परमात्मैवायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति। कस्मात्? शब्दात्, ‘ईशानो भूतभव्यस्य’ इति। नह्यन्यः परमेश्वराद् भूतभव्यस्य निरङ्कुशमीशिता। ‘एतद्वै तत्’ इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति। एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः। पृष्टं चेह ब्रह्म ‘अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद’ (का० १।२।१४) इति। शब्दादेवेति, अभिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥
कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूमः—
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमुच्यते।
भामती
प्रश्नोत्तरत्वादीशानश्रवणस्याविशेषतः।
जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः ॥
इह हि भूतभव्यमात्रं प्रति निरङ्कुशमीशानत्वं प्रतीयते। प्राक् पृष्टं चात्र ब्रह्म, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्यादिना। तदनन्तरस्य सन्दर्भस्य तत्प्रतिवचनतोचितेति एतद्वै तदिति ब्रह्माभिधानं युक्तम्। तथा चाङ्गुष्ठमात्रतया यद्यपि जीवोऽवगम्यते, तथापि न तत्परमेतद्वाक्यं, किन्त्वङ्गुष्ठमात्रस्य जीवस्य ब्रह्मरूपताप्रतिपादनपरम्। एवं निरङ्कुशमीशानत्वं न सङ्कोचयितव्यम्। न च ब्रह्मप्रश्नोत्तरता हातव्या, तेन यथा तत्त्वमसीति विज्ञानात्मनस्त्वम्पदार्थस्य तदिति परमात्मनैकत्वं प्रतिपाद्यते, तथेहाप्यङ्गुष्ठपरिमितस्य विज्ञानात्मन ईशानश्रुत्या ब्रह्मभावः प्रतिपाद्यत इति युक्तम् ॥ २४ ॥
❖ सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्य इति ❖। जीवाभिप्रायम्। न चान्यः परमात्मन
भामती-व्याख्या
सिद्धान्त—'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा ब्रह्म का ही निर्देश मानना चाहिए, क्योंकि—
प्रश्नोत्तरत्वाद् ईशानश्रवणस्याविशेषतः।
जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः॥
“अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृताद्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद् वद” (कठो० १।२।१४) इस प्रश्न के उत्तर में कहा गया है—“अंगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्॥” (कठो० २।४।१३)। अर्थात् जिस अतीतानादि समस्त प्रपञ्च के नियन्ता परमेश्वर के विषय में प्रश्न किया गया है, वह निर्धूम ज्योति के समान देदीप्यमान अंगुष्ठमात्र हृदय में उपलब्ध होनेवाला यह पर ब्रह्म ही है—इस प्रकार प्रश्नोत्तररूप में प्रतिपादित ब्रह्म ही अंगुष्ठमात्र पुरुष है, क्योंकि उसमें ही निखिल प्रपञ्च का निरंकुश शासकत्व है और ब्रह्मविषयक प्रश्न के उत्तर वाक्य के द्वारा प्रतिपादित है। ब्रह्मविषयक प्रश्न के उत्तर में ब्रह्म का ही प्रतिपादन उचिततर है। यद्यपि 'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा सहजत: जीव प्रतीत होता है, तथापि यहाँ 'अंगुष्ठमात्र' शब्द जीवपरक नहीं, किन्तु अंगुष्ठमात्रक जीव की ब्रह्मरूपता के प्रतिपादन में उसका तात्पर्य निश्चित होता है। इस प्रकार न तो निरंकुश ईशानता का संकोच करने की आवश्यकता रह जाती है और न प्रश्न और उत्तर वाक्यों की ब्रह्मपरता का परित्याग करना पड़ता है। अतः जैसे 'तत्त्वमसि'—इस वाक्य के द्वारा त्वं पदार्थभूत जीव और तत्पदार्थरूप ब्रह्म की एकता का प्रतिपादन किया जाता है, वैसे ही यहाँ भी अंगुष्ठ परिमाण के जीव की ब्रह्मरूपता का प्रतिपादन “ईशानो भूतभव्यस्य”—इस वाक्य के द्वारा किया जाना युक्ति-युक्त है॥ २४॥
“सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्य”—इस भाष्य में सर्वगत ब्रह्म का