भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
| ४३० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३४ |
|---|
वेदितुं न शक्यते। भवति च लिङ्गं शूद्राधिकारस्योपोद्वलकम्। संवर्गविद्यायां हि
भामती
पठ्यते, यथा दर्शपूर्णमासं प्रकृत्य व्रीहीनवहन्तीति । न चानारभ्याधीतमप्यव्यभिचरितं क्रतुसम्बन्धितया क्रतुमुपस्थापयति, येन वाक्येनेव क्रतुना सम्बध्येताध्ययनं, न हि यथा जुह्वाद्यव्यभिचरितक्रतुसम्बद्धमेवं स्वाध्याय इति। तस्मान्नैव क्रत्वर्थे नियमो नापि पुरुषार्थे । पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तिर्हि पुरुषार्थो भवति, यथा फलं तदुपायो वा । तदुपायेऽपि हि विधितः प्राक् सामान्यरूपा प्रवृत्तिः पुरुषेच्छानिबन्धनेव। इतिकर्तव्यतासु तु सामान्यतो विशेषतश्च प्रवृत्तिर्विधिपराधीनंव। नह्यनधिगतकरणभेद इतिकर्तव्यतासु घटते । तस्माद्विध्यधीनप्रवृत्तितायज्ञानां क्रत्वर्थता । क्रतुरिति हि विधिविषयेण विधि परामृशति विषयिणम् । तेनाथंते विषयीक्रियत इति क्रत्वर्थः । न चाध्ययनं वा स्वाध्यायो वा तदर्थज्ञानं वा प्राग् विधेः पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तियेन पुरुषार्थः स्यात् । यदि चाध्ययनेनैवार्थोवबोधरूपं नियम्येत ततो मानान्तरविरोधः । तद्रूपस्य विनाप्यध्ययनं पुस्तकादिपाठनाप्यधिगमात् । तस्मात्सुवर्णं भार्यमितिवदध्ययनादेश्च फलं कल्पनीयम् । तथा चाध्ययनविधेरनियमकरवाच्छूद्रस्याध्ययनेन वा पुस्तकादिपाठेन वा सामर्थ्यमस्तीति सोऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकृतः । मा भूद्धाऽध्ययनाभावात्सर्वत्र ब्रह्मविद्यायामधिकारः, संवर्गविद्यायां तु
भामती-व्याख्या
प्रकृत (दर्शपूर्णमास) कर्म सम्पन्न नहीं होता, क्योंकि "व्रीहीनवहन्ति"-यह वाक्य दर्शपूर्णमास के प्रकरण में पठित है, किन्तु "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" (शत. ब्रा. ११।५।६) यह वाक्य किसी क्रतु के प्रकरण में पठित न होने के कारण किसी ऋतु के लिए अध्ययन का नियम नहीं करा सकता। अनारभ्याधीत अध्ययन भी सामान्यतः ऋतु का उपस्थापक हो सकता था, यदि उसका क्रतु के साथ अव्यभिचरित सम्बन्ध होता, किन्तु "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति" (तै. सं. ३।५।७।२) यहाँ जुहू अनारभ्याधीत होने पर भी ऋतु का अव्यभिचरित सम्बन्धी होने कारण क्रतु का जैसे उपस्थापक है, वैसा अध्ययन नहीं।
पुरुषार्थ में भी अध्ययन का नियम नहीं किया जा सकता, क्योंकि 'पुरुषार्थ' शब्द से वही पदार्थ अभिहित होता है, जिसमें पुरुष की अपनी इच्छा से प्रवृत्ति हो, जैसे—स्वर्गादि फल और उसका साधन यागादि। यागादिरूप साधन में विधि से पूर्व पुरुष की सामान्यतः प्रवृत्ति होती है। यागादि साधन पदार्थ के इतिकर्तव्यभूत (प्रयाजादि अङ्ग-कलापरूप सहायक) व्यापार में तो प्रवृत्ति विधि के पूर्व नहीं, अपितु विधि के अधीन ही होती है, क्योंकि किस व्यापार का कौन साधन (करण) है—इस प्रकार का विशेष ज्ञान जब तक न हो, तब तक इतिकर्तव्य में प्रवृत्ति नहीं होती, वह विशेष ज्ञान विधि वाक्य से ही होता है। अतः अङ्गभूत पदार्थों में विधितः प्रवृत्ति होने के कारण क्रत्वर्थता मानी जाती है। 'क्रत्वर्थता' पद में ऋतु (याग) अपनी विधि का विषय है, अतः विधि के विषयीभूत अङ्ग-कलापरूप विषयों का उपलक्षक है, उसके लिए जो अभ्यर्थित हो, उसे क्रत्वर्थ कहते हैं। अध्ययन या स्वाध्याय अथवा अर्थ-ज्ञान—इनमें से कोई भी पदार्थ ऐसा नहीं, जिसमें विधि के पूर्व अपनी इच्छा से पुरुष की प्रवृत्ति होती हो, जिससे कि वह पुरुषार्थ कहा जा सके। यदि "अध्ययनेनैवार्थज्ञानं भावयेत्"—ऐसा नियम माना जाता है, तब प्रमाणान्तर से विरोध आता है, क्योंकि वेदार्थ का ज्ञान विधिपूर्वक अध्ययन के बिना अपने-आप पुस्तकों के पढ़ने से भी उपपन्न हो जाता है। फलतः "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः"—इस विधि को नियम विधि न मान कर "सुवर्णं भार्यम्" (तै. ब्रा. २।२।४।५) इस विधि के समान अपूर्व विधि मान कर अध्ययन के द्वारा ही अर्थज्ञान-रूप फल की कल्पना करनी होगी। अध्ययन (गुरुमुखोच्चारणानुच्चारण) का स्वाभाविक सामर्थ्य तो शूद्र में भी है, अतः ब्रह्मविद्या में उसका अधिकार क्यों न होगा ?
ब्रह्मविद्यायां शूद्रानधिकारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४३१
जानश्रुतिं पौत्रायणं शुश्रूषुं शूद्रशब्देन परामृशति—'अह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु' (छा० ४।२।३) इति। विदुरप्रभृतयश्च शूद्रायोनिप्रभवा अपि विशिष्ट-विज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्ते। तस्मादधिक्रियते शूद्रो विद्यास्विति। एवं प्राप्ते ब्रूमः—न शूद्रस्याधिकारः, वेदाध्ययनाभावात्। अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते। न च शूद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयनपूर्वकत्वादध्ययनस्य। उपनयनस्य
भामती
भविष्यति। अह हारेत्वा शूद्र इति शूद्रं सम्बोध्य तस्याः प्रवृत्तेः। न चैष शूद्रशब्दः कदाचिदवयवव्युत्पत्त्याऽशूद्रे वर्णनीयः। अवयवप्रसिद्धितः समुदायप्रसिद्धेरनपेक्षतया बलीयस्त्वात्। तस्माद्यथाऽनधीयानस्येष्टौ निषादस्थपतेरधिकारो वचनसामर्थ्यादेवं संवर्गविद्यायां शूद्रस्याधिकारो भविष्यतीति प्राप्तम्।
एवं प्राप्ते ब्रूमः—न शूद्रस्याधिकारो वेदाध्ययनाभावादिति। अयमभिसन्धिः—यद्यपि स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधिर्न किञ्चित्फलवत्कर्माभ्याम्नातः, नाप्यव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धपदार्थंगतः, न हि जुह्वादिवत्स्वाध्यायोऽव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धस्तथापि स्वाध्यायस्याध्ययनसंस्कारविधिरध्ययनस्यापेक्षितोपायतामवगमयन् किं पिण्डपितृयज्ञवत् स्वर्गं वा सुवर्णं भार्यमितिवदार्थवादिकं वा फलं कल्पयित्वा विनियोगभङ्गेन स्वाध्यायेनाधीयीतेत्येवमर्थः कल्पतां ? किंवा परम्परयाऽध्यय्यतोऽपेक्षितमधिगम्य निर्वृणोत्विति विषये, न दृष्टद्वारेण परम्परयाऽध्यय्यतोऽपेक्षितप्रतिलम्भे च यथाश्रुतविनियोगोपत्तौ च सम्भवन्त्यां श्रुतविनियोगभङ्गेनाध्ययनादेवाश्रुतादृष्टफलकल्पनोचिता। दृष्टश्च स्वाध्यायाध्ययनसंस्कारस्तेन हि पुरुषेण
भामती-व्याख्या
यदि अध्ययन न होने के कारण सभी प्रकार की ब्रह्म-विद्या में शूद्र का अधिकार नहीं, तब "वायुर्वाव संवर्गः" (छां. ४।३।१) इत्यादि वाक्यों से प्रतिपादित संवर्ग-विद्या में अधिकार अवश्य होना चाहिए, क्योंकि वहाँ "अह हारेत्वा शूद्र ! तवैव सह गोभिरस्तु" (छां. ४।२।३) इस प्रकार रैक्वाचार्य ने जानश्रुति को 'शूद्र' शब्द से सम्बोधित करके कहा है कि 'हे शूद्र ! ये सब 'रथ, काञ्चनमय हार एवं गौएँ तू अपने पास ही रख। यह 'शूद्र' शब्द जो 'शुचा द्रवति'—इत्यादि अवयवार्थ के द्वारा क्षत्रियादि वर्णों का बोधक माना जाता है, वह उचित नहीं, क्योंकि अवयव-शक्ति की अपेक्षा समुदाय (रूढ़) शक्ति प्रबल होती है। फलतः जैसे निषाद-स्थपति को अध्ययनादि के विना ही इष्टि-विशेष में विशेष वचन के आधार पर अधिकार है, वैसे ही संवर्ग-विद्या में शूद्र का अधिकार माना जायगा।
सिद्धान्त—उक्त पूर्व-पक्ष का खण्डन करते हुए भाष्यकार कहते हैं—"न शूद्रस्याधिकारः, वेदाध्ययनाभावात्"। आशय यह है कि यद्यपि "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः"—यह अध्ययन-विधि न तो किसी फल के साधनीभूत कर्म के प्रकरण में अधीत है और न अध्ययन का कर्म के साथ अव्यभिचरित सम्बन्ध ही है। तथापि यहाँ एक यह संशय उपस्थित होता है कि क्या यह स्वाध्याय (अपनी शाखा) के अध्ययनरूप संस्कार का विधायक वाक्य अध्ययन में इष्ट-साधनता का बोध कराता हुआ पिण्डपितृयज्ञ अथवा स्वर्ण-धारण-विधि के समान अर्थवाद-प्रतिपादित स्वर्गादि फलों की कल्पना करके अध्ययनेन स्वाध्यायः संस्कार्यः'—ऐसा विनियोग भङ्ग करते हुए 'स्वाध्यायेनाधीयीत'—इस प्रकार के साध्य-साधनभाव का गमक माना जाय ? अथवा परम्परा या अन्य युक्तियों के द्वारा अवगत पदार्थ को ही अपना कर निराकाङ्क्ष हो जाय ? अक्षरावाप्ति पदार्थ-व्युत्पत्त्यादि परम्परा के द्वारा पदार्थ-ज्ञानरूप दृष्ट फल का लाभ जब अध्ययन से हो जाता है, तब अध्ययन का स्वर्गादिरूप अदृष्ट फल नहीं माना जा सकता एवं जब "अध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेत्"—ऐसा यथाश्रुत साध्य-साधनभाव उपपन्न हो जाता है, तब इस विनियोग का भङ्ग करना भी उचित नहीं। अध्ययन-संस्कार दृष्टफलक इसलिए है
| ४३२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३४ |
|---|
च वर्णत्रयविषयत्वात्। यत्त्वर्थित्वं न तदसति सामर्थ्येऽधिकारकारणं भवति। सामर्थ्यमपि न लौकिकं केवलमधिकारकारणं भवति, शास्त्रीयेऽर्थे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितत्वात्, शास्त्रीयस्य च सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात्। यच्चेदं 'शूद्रो यज्ञेऽनवक्लृप्तः' इति 'तन्न्यायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवक्लृप्तत्वं द्योतयति,
भामती
सम्प्राप्यते प्राप्तश्च फलवत्कर्मब्रह्मावबोधमभ्युदयनिःश्रेयसप्रयोजनमुपजनयति, न तु सुवर्णधारणादौ दृष्टद्वारेण परम्परयाप्यस्त्यपेक्षितं पुरुषस्य, तस्माद्विपरिवृत्त्य साक्षाद्धारणादेव विनियोगभङ्गेन फलं कल्प्यते । यदा चाध्ययनसंस्कृतेन स्वाध्यायेन फलवत्कर्मब्रह्मावबोधो भाव्यमानोऽभ्युदयनिःश्रेयसप्रयोजन इति स्थापितं तदा यस्याध्ययनं तस्यैव कर्मब्रह्मावबोधोऽभ्युदयनिःश्रेयसप्रयोजनो नान्यस्य, यस्य चोपनयनसंस्कारस्तस्यैवाध्ययनं, स च द्विजातीनामेवेत्युपनयनाभावेनाध्ययनसंस्काराभावात् पुस्तकादिपठितस्वाध्यायजन्योऽर्थावबोधः शूद्राणां न फलाय कल्पत इति शास्त्रीयसामर्थ्याभावान्न शूद्रो ब्रह्मविद्यायामधिकृत इति सिद्धम् ।
❀ यज्ञेऽनवक्लृप्तः ❀ इति यज्ञग्रहणमुपलक्षणार्थम् । विद्यायामप्यनवक्लृप्त इत्यपि द्रष्टव्यम् ।
भामती-व्याख्या
कि उसके द्वारा पुरुष की अपनी शाखा प्राप्त होती है । [(१) उत्पत्ति, (२) विकृति, (३) संस्कृति और (४) आप्ति—इन चार प्रकारों के जनक कर्म संस्कार कर्म हैं—जैसे आधान संस्कार से अग्नि की उत्पत्ति, अवघात से व्रीहि की विकृति होती है और प्रोक्षण कर्म से व्रीहि संस्कृत होते हैं। वैसे ही अध्ययन संस्कार से स्वाध्याय (अपनी शाखा) की आप्ति (प्राप्ति या कण्ठस्थता) होती है]। प्राप्त स्वाध्याय अभ्युदय के हेतुभूत कर्म (धर्म) के ज्ञान और निःश्रेयस के साधनीभूत ब्रह्म-ज्ञान को जन्म देता है। सुवर्ण-धारणादि कर्म किसी दृष्ट फल के द्वारा पुरुषार्थ का उत्पादन परम्परा भी नहीं करते, अतः 'धारणेन सुवर्णं भावयेत्' ऐसा यथाश्रुत विनियोग भङ्ग करके 'सुवर्णधारणेन भ्रातृव्यस्य दुर्वर्णत्वं भावयेत्'—ऐसा साध्य-साधनभाव माना जाता है, किन्तु प्रकृत में उसकी कोई आवश्यकता नहीं [ "सुवर्णं हिरण्यं भार्यम्" तस्माद् दुर्वर्णोऽस्य भ्रातृव्यो भवति" (तै. ब्रा. २।२।४।६) इस वाक्य के विषय में सन्देह किया गया है कि इस वाक्य के द्वारा विहित सुवर्ण-धारण क्या क्रत्वर्थ है? अथवा पुरुषार्थ? सिद्धान्त-सूत्र है—"अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात्" (जै. सू. ३।४।२०)। अर्थात् उक्त वाक्य किसी कर्म के प्रकरण में नहीं अप्रकरण-पठित (अनारभ्याधीत) है, अतः कर्म के प्रकरण में पठित वाक्य की अपेक्षा इस अनारभ्याधीत वाक्य का यह अन्तर है कि इसके द्वारा विहित सुवर्ण-धारण क्रत्वर्थ नहीं, अपितु पुरुषार्थ है, फलतः आर्थवादिक भ्रातृव्य (शत्रु) की दुर्वर्णता ही सुवर्ण-धारण का फल है, जैसा कि भाष्यकार ने कहा है—"तस्माद् दुर्वर्णोऽस्य भ्रातृव्यो भवतीत्येवमादिना एवंजातीयकानां फलेन सम्बन्धः" (शाबर. पृ. ९५५)]।
जब कि 'अध्ययन के द्वारा संस्कृत (प्राप्त) स्वाध्याय अभ्युदयफलक कर्मावबोध और निःश्रेयसफलक ब्रह्मावबोध का साधन है'—ऐसा स्थापित (निर्णीत) हो गया, तब जिस व्यक्ति ने अध्ययन किया है, उसी को अभ्युदयार्थक कर्मावबोध और निःश्रेयसार्थक ब्रह्मावबोध होगा, अन्य को नहीं। अध्ययन वही कर सकता है, जिसका उपनयनसंस्कार हो गया हो, उपनयन संस्कार केवल त्रैवर्णिक पुरुषों का ही विहित है, अतः उपनयन और अध्ययन से वञ्चित शूद्रों को जो अपने-आप पुस्तकादि के पढ़ लेने मात्र से अर्थावबोध होता है, वह अभीष्ट फल नहीं दे सकता। इस प्रकार आगन्तुक शास्त्रीय सामर्थ्य न होने के कारण शूद्र ब्रह्म-विद्या का अधिकारी नहीं माना जा सकता—यह सिद्ध हो गया।
ब्रह्मविद्यायां शूद्रानधिकारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४३३
न्यायस्य साधारणत्वात् । यत्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे, न तल्लिङ्गं, न्यायाभावात् । न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति । न चात्र न्यायोऽस्ति । कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेवैकस्यां शूद्रमधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्, न
भामती
सिद्धवदभिधानस्य न्यायपूर्वकत्वात् न्यायस्य चोभयत्र साम्यात् । द्वितीयं पूर्वपक्षमनुभाषते ॐ यत् पुनः संवर्गविद्यायाम् इति ॐ । दूषयति ॐ न तल्लिङ्गम् ॐ । कुतः ? ॐ न्यायाभावात् ॐ । न तावच्छूद्रः संवर्गविद्यायां साक्षाच्चोद्यते : यथैतया निषादस्थपतिं याजयेदिति निषादस्थपतिः किन्तु अर्थवादवगतोऽयं शूद्रशब्दः स चान्यतः सिद्धमर्थमवद्योतयति न तु प्रापयतीत्यध्वरमीमांसकाः । अस्माकं त्वन्यपरादपि वाक्यादसति बाधके प्रमाणान्तरेणार्थोऽवगम्यमानो विधिना चापेक्षितः स्वीक्रियत एव । न्यायश्चास्मिन्नर्थे उक्तो बाधकः । न च विध्यपेक्षाऽस्ति, द्विजात्यधिकारप्रतिलम्भेन विधेः पर्यवसानात् । विध्युद्देशगतत्वे त्वयं न्यायोऽपोद्यते वचनबलान्निषादस्थपतिवन्न त्वेष विध्युद्देशगत इत्युक्तम् । तस्मान्नार्थवादमात्राच्छूद्राधिकारसिद्धिरिति भावः । अपि च किमर्थवादबलाद्विद्यामात्रेऽधिकारः शूद्रस्य कल्प्यतां संवर्गविद्यायां वा ? न तावद्विद्यामात्र इत्याह ॐ कामं चायम् इति ॐ । न हि संवर्गविद्यायामर्थवादः श्रुतो विद्यामात्रेऽधिका-
भामती-व्याख्या
“तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनबक्लृप्तः (असमर्थः)” (तै. सं. ७।१।१।६) इस वाक्य में ‘यज्ञ’ शब्द ब्रह्म-विद्या का भी उपलक्षक है, अतः ‘ब्रह्मविद्यायामनवक्लृप्तः’—ऐसा निषेध-वाक्य भी सम्पन्न हो जाता है, क्योंकि शूद्र की यज्ञानवक्लृप्ति का नियामक जो हेतु है—सामर्थ्याभाव, वह कर्म-विद्या और ब्रह्म-विद्या—दोनों में समान है ।
द्वितीय पूर्वपक्ष का अनुवाद किया जा रहा है—“यत्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे”। इस पूर्व पक्ष का भी खण्डन किया जाता है—“न तल्लिङ्गम्, न्यायाभावात्”। दृष्टान्त-साधक युक्ति का दार्ष्टान्त में अभाव है, क्योंकि निषादस्थपति-इष्टि में निषादस्थपति का “एतया निषादस्थपतिं याजयेत्” (मै. सं. २।२।४) इस विधि के द्वारा साक्षात् विधान किया गया है [ “वास्तुमध्ये रौद्रं चरुं निर्वपेद्, यत्र रुद्रः प्रजाः शमयेत्”—इस वाक्य के द्वारा विहित रौद्र इष्टि के प्रकरण में कहा गया है—“एतया निषादस्थपतिं याजयेत्”। “स्थपतिर्निषादः स्यात्, शब्दसामर्थ्यात्” (जै. सू. ६।१।५१) इस सूत्र के द्वारा सिद्धान्त स्थापित किया गया है कि निषाद नाम की शूद्र जाति का स्थपति (राजमिस्त्री) उस इष्टि का अधिकारी है ] । संवर्ग-विद्या के प्रकरण में किसी शूद्र का विधि वाक्य प्रत्यक्षतः उपलब्ध नहीं होता, किन्तु अर्थवाद वाक्य में ‘शूद्र’ शब्द आया है । वह अन्य प्रमाण से ज्ञात पदार्थ का अवद्योतनमात्र (अनुवादमात्र) करता है, अज्ञात-ज्ञापक या विधायक नहीं—ऐसा धर्म-मीमांसकों का मत है । हमारा (ब्रह्म-मीमांसकों का) यह कहना है कि अन्यार्थक वाक्य के द्वारा अवगत वह पदार्थ भी विधि वाक्य के द्वारा स्वीकृत होता है, जिसका कोई बाधक प्रमाण उपलब्ध न हो । प्रकृत में वैसा नहीं किया जा सकता, क्योंकि विधि-वाक्य द्विजातिरूप अधिकारियों को लेकर पर्यवसित हो जाता है । यदि साक्षात् विधि वाक्य में ‘शूद्र’ शब्द का उल्लेख होता, तब प्रत्यक्ष वचन के द्वारा निसर्ग-सिद्ध द्विजाति के अधिकार का अपवाद हो सकता था किन्तु वैसा प्रकृत में कोई वाक्य उपलब्ध नहीं, केवल एक अर्थवाद के आधार पर शूद्राधिकार की सिद्धि नहीं हो सकती ।
यह भी यहाँ जिज्ञासा होती है कि उक्त अर्थवाद के बल पर समस्त विद्याओं में शूद्राधिकार की कल्पना की जाती है? अथवा केवल संवर्ग-विद्या में? प्रथम कल्प का निरास किया जाता है—“कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेवैकस्यां शूद्रमधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्,
५५
| ४३४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. सू. ३४ |
|---|
सर्वासु विद्यासु। अर्थवादस्थत्वात्तु न क्वचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते। शक्यते चायं शूद्रशब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम्। कथमित्युच्यते? 'कंवर एनमेतत्सन्तं सयुग्वान-
भामती
रिणमुपनयति, अतिप्रसङ्गात्। अस्तु तर्हि संवर्गविद्यायामेव शूद्रस्याधिकार इत्यत आह ॐ अर्थवादस्थत्वाद् इति ॐ। तत्किमेतच्छूद्रपदं प्रमत्तगीतं, न चैतद् युक्तं तुल्यं हि साम्प्रदायिकमित्यत आह। ॐ शक्यते चायं शूद्रशब्द इति ॐ। एवं किलात्रोपाख्यायते- जानश्रुतिः पौत्रायणो बहुदायी श्रद्धादेयो बहुपाक्यः प्रियातिथिर्बभूव। स च तेषु तेषु ग्रामनगरशृङ्गाटरेषु विविधानामन्नपानानां पूर्णानितिथिम्य आवसथान् कारयामास। सर्वत एत्येतेष्वावसथेषु ममान्नपानमर्थिन उपयोग्क्ष्यन्त इति। अथास्य राज्ञो दानशौण्डस्य गुणगरिमसन्तोषिताः सन्तो देवर्षयो हंसरूपमास्थाय तदनुग्रहाय तस्य निदाघसमये दोषा हर्म्यतलस्थस्योपरि मालामाबध्याजग्मुस्तेषामग्रेसरं हंसं सम्बोध्य पृष्ठतो व्रजन्नेकतमो हंसः साद्भुतमभ्युवाच। भल्लाक्ष! भल्लाक्ष! जानश्रुतेरस्य पौत्रायणस्य द्युलोक आयतं ज्योतिस्तन्मा प्रसाङ्क्षीर्मैतस्त्वा धाक्षीदिति। तमेवमुक्तवन्तमग्रगामी हंसः प्रत्युवाच--कं वर! एनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थ। अयमर्थः-वर इति सोपहासमवरमाह। अथवा वरो वराकोऽयं जानश्रुतिः। कमित्याक्षेपे, यस्मादयं वराकस्तस्मात्कमेनं किम्भूतमैतत् सन्तं प्राणिमात्रं रैक्वमिव सयुग्वानमात्थ। युग्वा गन्त्री शकटी तया सह
भामती-व्याख्या
न सर्वासु विद्यासु”। उक्त अर्थवाद वाक्य केवल संवर्ग-विद्या में श्रुत है, अतः समस्त विद्याओं में अधिकार का प्रयोजक नहीं हो सकता, अन्यथा अतिप्रसङ्ग उपस्थित होता है। वस्तुतः उक्त वाक्य अर्थवाद होने के कारण संवर्ग-विद्या में भी शूद्राधिकार का विधायक नहीं हो सकता—“अर्थवादत्वात्तु न क्वचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते।” यहाँ ‘शूद्र’ शब्द यदि किसी विद्या में भी शूद्र के अधिकार का नियामक नहीं हो सकता, तब क्या यह निरर्थक और प्रमत्त-गीतमात्र है? इस प्रश्न का उत्तर दिया जाता है—‘शक्यते चायं शूद्रशब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम्’। छान्दोग्योपनिषत् में ऐसा उपाख्यान आया है कि पुत्रनाम के राजा का पौत्र और जनश्रुति का पुत्र जानश्रुति राजा था, जो ब्राह्मणों को श्रद्धापूर्वक दान एवं अतिथियों का भोजनादि से पूर्ण सत्कार किया करता था। उसने अपने राज्य के नगरों और गाँवों के चौराहों पर अतिथियों के लिए विविध अन्न-पानादि से परिपूर्ण धर्मशालाएं बनवाई थीं। अन्न-पानार्थी सभी ओर से आकर उन धर्मशालाओं में अन्न-पानादि का पूर्ण उपयोग किया करते थे। उस दानवीर राजा के सद्गुणों से सन्तुष्ट होकर देवता और ऋषिगण हंसों का रूप धारण कर राजा को अनुगृहीत करने के लिए जब वह गर्मियों के समय रात्रि में अपने महल की खुली छत पर सो रहा था, तब आकाश मार्ग से ऊपर-ऊपर उड़ते जा रहे थे। उन हंसों की पंक्ति के आगे उड़नेवाले हंस को पीछे उड़नेवाले हंस ने कहा भो भल्लाक्ष ! [‘भल्लाक्ष’ शब्द का मूल शब्द है-भद्राक्ष, जिसका अर्थ होता है—स्वस्थनेत्रवाला। यहाँ कटाक्षपूर्ण उक्ति या विपरीत-लक्षणा से अन्धे व्यक्ति का बोधक है, इस प्रकार अग्रगामी हंस को पृष्ठगामी हंस कहता कि हे अन्धे ! ] सामने यह जो द्युलोक को छूता हुआ ज्योतिःस्तम्भ दिखाई दे रहा है, यह महाराज जानश्रुति का यशःपुञ्ज है, इसके बीच से मत निकलना नहीं तो भस्मीभूत हो जाओगे। इसके उत्तर में अग्रगामी हंस ने पृष्ठगामी हंस को कहा—‘कंवर ! एनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति” [ ‘वर’ शब्द भी ‘भल्लाक्ष’ शब्द के समान कटाक्षपूर्ण सम्बोधन या विपरीत-लक्षणा के द्वारा अवर या ‘नीच’ अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। अग्रगामी हंस पृष्ठगामी को वैसा ही उत्तर देता है कि ‘हे नीच हंस !] किस ऐसे साधारण राजा की बात करता है? तूने क्या इसे शकट (बैलगाड़ी) पर चलनेवाला
ब्रह्मज्ञाने शूद्रानधिकारः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४३५
मिव रैकमात्थ' ( छा० ४।१।३ ) इत्यस्माद्धंसवाक्यादात्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुगुत्पेदे, तामृषी रैकः शूद्रशब्देनानेन सूचयां बभूवात्मनः परोक्षज्ञताख्या-
भामती
वर्तत इति सयुग्वा रैकवस्तमिव कमेनं प्राणिमात्रं जानश्रुतिमात्थ । रैकवस्य हि ज्योतिरसहानं न त्वेतस्य प्राणिमात्रस्य । तस्य हि भगवतः पुण्यज्ञानसम्पन्नस्य रैकवस्य ब्रह्मविदो धर्मे त्रैलोक्योदरवर्तिप्राणभृन्मात्रधर्मोऽन्तर्भवति न पुनारैकवधर्मकक्षां कस्यचिद्धर्मोऽवगाहत इति । अथैष हंसवचनादात्मनोऽत्यन्तनिकर्षमुत्कर्षकाष्ठां च रैकवस्योपश्रुत्य विषण्णमानसो जानश्रुतिः कितव इवाक्षपराजितः पौनःपुन्येन निःश्वसन्नुद्वेलं कथमपि निशीथमतिवाहयाम्बभूव । ततो निशान्तपिशुनमनुभूतवन्दारुवृन्दप्रारब्धस्तुतिसहस्रसंवलितं मङ्गलतूर्यनिर्घोषमाकर्ण्य तल्पतलस्थ एव राजेकपदे यन्तारमाहूयाविवेश-वयस्य रैकवाह्वयं ब्रह्मविद्वमेकरतिं सयुग्वानमतिविविक्तेषु तेषु येषु विपिननगनिकुञ्जनदीपुलिनादिप्रदेशेष्वन्विष्य प्रयत्नतोऽस्मभ्यमाचक्ष्वेति । स च तत्रान्विष्यन् क्वचिदतिविविक्ते देशे शकटस्याधस्तात् पामानं कण्डूयमानं ब्राह्मणायनमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च रैक्वोऽयं भवितेति प्रतिभावानुपविश्य सविनयमप्राक्षीत् त्वमसि हे भगवन् सयुग्वा रैकव इति । तस्य च रैकवभावानुमतिं च तेस्तेरिङ्गतैर्ज्ञातेर्गाहस्थ्येच्छां धनायां चोन्नीय यन्ता राज्ञे निवेदयामास । राजा तु तं निशम्य गवां षट्शतानि निष्कं च हारं चाश्वतरीरथं चादाय सत्वरं रैकवं प्रतिचक्रमे । गत्वा चाभ्युवाव हे रैकव गवां षट्शतानीमानि निष्कञ्च हारश्चायमश्वतरीरथ एतदादत्स्व, अनुशाधि मां भगवन्निति । अथैवमुक्तवन्तं प्रति साटोपं च सस्पृहं चोवाच रैकवः—अह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिर-
भामती-व्याख्या
महातेजस्वी रैक ऋषि समझ लिया है ? यह रैक कैसे हो सकता है ? कहाँ वह ब्रह्मवेत्ताओं का आदर्श महापुरुष पुण्यात्मा महात्मा रैकव और कहाँ यह एक साधारण राजा ? वस्तुतः आज महर्षि रैकव के यशः सूर्य की एक रश्मि की भी बराबरी किसी का यशःपुञ्ज नहीं कर सकता। अग्रगामी हंस की उक्ति के द्वारा जानश्रुति ने अपना अपकर्ष और रैकव का उत्कर्ष सुना, असह्य आघात से जानश्रुति का मन आहत हो गया, रातभर, नींद नहीं आई, बड़े-बड़े निःश्वासों और फूत्कारों के साथ करवटें बदल-बदल कर किसी प्रकार रात बिताई । रात बीतने की सूचना देनेवाले बन्दी और चारणगणों के द्वारा उच्चारित विरुदावलियों के घोष से मिश्रित प्रभाती स्वर-लहरियों को सुन कर राजा ने विस्तरे पर बैठे-ही-बैठे एकदम सारथी या धावक को बुलाकर आदेश दिया कि मित्रवर ! रैकव नाम के शकट-धारी (बैलगाड़ीवाले) ब्रह्म-वेत्ता को वन की सघन झाड़ियों, पर्वत-कन्दराओं, नदी के बालुकामय आदि एकान्त प्रान्तों में खोज कर हमें बताओ । सारथि ने खोजते-खोजते देखा कि एक व्यक्ति निर्जन स्थान पर बैलगाड़ी के नीचे बैठा अपने शरीर की खाज खुजाता है । उस ब्राह्मण को देखा 'यही रैकव होगा'—ऐसी सम्भावना कर के सारथि ने बैठ कर विनयपूर्वक पूछा—हे भगवन् ! शकटधारी रैकव आप ही हैं ? प्रश्नोत्तर एवं चिह्न-चक्रों से यही, रैकव है'—ऐसा जान लिया और प्रसङ्गतः यह भी जानकारी प्राप्त कर ली कि रैकव की गृहस्थ बनने की लालसा एवं धनाया [ “अशनायोदन्यधनायाबुभुक्षापिपासागधेषु” ( पा. सू. ७।४।३४ ) इस सूत्र के द्वारा निष्पन्न 'धनाया' शब्द का अर्थ—धनिक बनने की इच्छा ] है । सारथि ने अपनी यह समस्त जानकारी महाराज को दे दी । राजा ने वह सब सुना और छः सौ गौएँ, एक निष्क ( सोने का कण्ठा ), एक मोतियों का हार, खच्चर-जुता रथ —यह भेंट-पूजा की सामग्री लेकर रैकव की ओर प्रस्थान किया । वहाँ पहुँच कर रंकव से प्रार्थना की—हे रैकव ! ये छः सौ गौएँ, एक निष्क, एक हार और खच्चरवाही रथ आप स्वीकार करें और हमें ब्रह्म-ज्ञान का उपदेश करें । रैकव ने उत्तर दिया— “अह हारेत्वा शूद्र ! तवैव सह गोभिरस्त्विति”
| ४३६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३४ |
|---|
पनायेति गम्यते, जातिशूद्रस्यानधिकारात् । कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति ? उच्यते—तदाद्रवणात् । शुचमभिदुद्राव, शुचा वाऽभिदुद्रुवे, शुचा वा रैक-मभिदुद्रावेति शूद्रः, अवयवार्थसंभवादूढार्थस्य चासंभवात् । दृश्यते चायमर्थोऽस्यामा-ख्यायिकायाम् ॥ ३४ ॥
भामती
स्त्विति । अहेति निपातः साटोपमामन्त्रणे । हारेण युक्ता इत्वा गन्त्री रथो हारेत्वा गोभिः सह तवैवास्तु किमेतन्मात्रेण मम धनेनाकल्पवर्तिनो गार्हस्थ्यस्य निर्वाहानुपयोगिनेति भावः । अहर् त्वेति तु पाठोऽन-र्थकतया च गोभिः सहेत्यत्र प्रतिसम्बन्ध्यनुपादानेन चाचार्यैर्दूषितः । तदस्यामाख्यायिकायां शक्यः शूद्रशब्देन जानश्रुती राजन्योऽप्यवयवव्युत्पत्त्या वक्तुं, स हि रैकवः परोक्षज्ञतां चिख्यापयिषुरातमनो जान-श्रुतेः शूद्रेति शुचं सूचयामास । ❖ कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति ❖ । उच्यते ? ❖तदाद्रव-णात्❖ । तद्व्याचष्टे ❖शुचमभिदुद्राव❖ जानश्रुतिः । शुचं प्राप्तवानित्यर्थः । ❖ शुचा वा ❖ जानश्रुतिः । ❖दुद्रुवे❖ शुचा प्राप्त इत्यर्थः । अथवा शुचा रैकवं जानश्रुतिर्दुद्राव, गतवान् । तस्मात्तदाद्रवणादिति तच्छ-ब्देन शुग्वा जानश्रुतिर्वा रैक्वो वा परामृश्यत इत्युक्तम् ॥ ३४ ॥
भामती-व्याख्या
( छां. ४।१।३ ) । अर्थात् हे शोकातुर राजन् ! यह निष्कादि समस्त सामग्री आप के पास ही रहे । यहाँ 'अह' शब्द गर्वपूर्वक सम्बोधन में प्रयुक्त हुआ है । हारेत्वा ( 'हारेण युक्ता इत्वा इत्वरी' अर्थात् हारादि के साथ यह रथ और गौएँ हम ( जानश्रुति ) इनको लेकर क्या करेंगे ? गृहस्थ जीवन का निर्वाह इतने से नहीं हो सकता । उक्त श्रुति-वाक्य में जो कहीं 'अहरेत्वा'—ऐसा पाठ उपलब्ध होता है । वहाँ यद्यपि 'अह' और 'रे' दोनों पद सम्बोधनार्थ-कत्वेन सार्थक हैं, तथापि 'त्वा' पद अनर्थक होने के कारण उक्त श्रुति-वाक्य के भाष्य में भाष्यकार के द्वारा निरस्त कर दिया गया है। दूसरी बात यह भी है कि 'गोभिः'—यह पद भी प्रतिसम्बन्धी का ग्रहण न होने से साकांक्ष रह जाता है और जब वहाँ 'अह हारेत्वा'—ऐसा पाठ मानकर रथार्थक स्त्रीलिङ्ग 'इत्वा' पद का छेद किया जाता है, तब 'गोभिः सह इत्वा तवैव'—ऐसा अन्वय सम्पन्न हो जाने से 'गोभिः' पद साकाङ्क्ष भी नहीं रह जाता । [ इस समय उक्त श्रुति-वाक्य के उस भाष्य की आनुपूर्वी ऐसी उपलब्ध होती है—"अहेत्ययं निपातो विनिग्रहार्थीयोऽन्यत्र इह त्वनर्थकः, एवशब्दस्य पृथक्प्रयोगात्" ( छां. भा. पृ. २०२ ) । अर्थात् 'अह' शब्द तिरस्कारपूर्वक सम्बोधन में अन्यत्र प्रयुक्त होकर सार्थक माना जाता है, किन्तु यहाँ वह अनर्थक है, क्योंकि रैकव ने जो कह दिया है—तवैव । वहाँ एवकार के प्रयोग से ही जानश्रुति का तिरस्कार सिद्ध हो जाता है ] ।
इस उपाख्यान में यद्यपि जानश्रुति क्षत्रिय है, तथापि अवयवार्थ को लेकर 'शूद्र' शब्द के द्वारा अभिहित किया जा सकता है, क्योंकि वह रैकव अपनी परोक्षज्ञता को प्रकट करने के लिए जानश्रुति के शोक की सूचना 'शूद्र' पद के द्वारा देता है । जानश्रुति के हृदय में उत्पन्न शोक 'शूद्र' पद के द्वारा कैसे सूचित होता है ? इस प्रश्न का उत्तर दिया गया है—"तदाद्रव-णात्" । उसकी व्याख्या है—"शुचमभिदुद्राव जानश्रुतिः" । अभिदुद्राव का अर्थ है—प्राप्तवान् । या 'शुचा दुद्रुवे जानश्रुतिः' अर्थात् शोक के द्वारा अभिभूत हुआ । अथवा 'शुचा दुद्राव' शोक-सन्तप्त जानश्रुति रैकव की शरण में गया । इस प्रकार सूत्रकार ने "तदाद्रवणात्"—यहाँ 'तत्' पद के द्वारा शुक् ( शोक ) या जानश्रुति अथवा रैकव का ग्रहण किया है । [ "शुचेर्दश्च" ( उणा. २।१९ ) इस सूत्र के द्वारा 'शुच शोके' धातु से 'रक्' प्रत्यय, चकार को दकार का आदेश एवं उकार को दीर्घ करने पर 'शूद्र' शब्द की निष्पत्ति पाणिनि ने मानी है, जिसका
ब्रह्मज्ञाने शूद्रानधिकारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४३७
क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥
इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः । यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराल्लिङ्गादवगम्यते । उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररथिरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्त्यते—'अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारो बिभिक्षे' ( छा० ४।३।५ ) इति । चैत्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् । कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः 'एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्' ( ताण्ड्यब्रा० २०।१२।५ ) इति । समानान्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । 'तस्माच्चैत्ररथिर्नामैकः क्षत्रपति-
भामती
❀ इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः यत्कारणं ❀ प्रकरणनिरूपणे क्रियमाणे क्षत्रियत्वमस्य जानश्रुतेरवगम्यते । चैत्ररथेन लिङ्गादिति व्याचक्षाणः प्रकरणं निरूपयति ❀ उत्तरत्र ❀ संवर्गविद्यावाक्यशेषे । चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा निश्चितक्षत्रियत्वेन समानायां संवर्गविद्यायां समभिव्याहाराल्लिङ्गात् सन्दिग्धक्षत्रियभावो जानश्रुतिः क्षत्रियो निश्चीयते । अथ ह शौनकञ्च कापेयमभिप्रतारिणञ्च काक्षसेनिं सूदेन परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारो बिभिक्ष इति प्रसिद्धयाजकत्वेन कापेयेनाभिप्रतारिणो योगः प्रतीयते । ब्रह्मचारिभिक्षया चास्याशूद्रत्वमवगम्यते । नहि जातु ब्रह्मचारो शूद्रान्नं भिक्षते । याजकेन च कापेयेन योगाद्ब्राह्मण्योऽभिप्रतारी । क्षत्रियत्वं चास्य चैत्ररथित्वात् । तस्माच्चैत्ररथिनामैकः क्षत्रपतिरजायतेति वचनात् । चैत्ररथित्वं चास्य कापेयेन याजकेन योगात् । ❀ एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्निति ❀ छन्दोगानां द्विरात्रे श्रूयते । तेन चित्ररथस्य याजकाः कापेयाः । एष चाभिप्रतारो चित्ररथादन्यः सन्नेव
भामती-व्याख्या
अर्थ है—शोचक या शोक-कर्त्ता । श्री रामानुजाचार्य ने यही व्युत्पत्ति अपनाई है, किन्तु सूत्रकार का आशय वैसा नहीं प्रतीत होता, क्योंकि 'तदाद्रवण' शब्द के द्वारा जो 'शुचाद्रवण' सूचित किया गया है, उसके अनुसार 'तमाद्रवणम्' और 'तेनाद्रवणम्'—ये दो प्रकार सम्भव है । 'तेन'—यह तृतीया कर्त्ता और करण में हो सकती है, इस प्रकार सब तीन रूप सम्पन्न होते हैं—(१) शोकमादुद्राव ( प्राप्तवान् ) जानश्रुतिः, (२) शुचा कर्जा दुद्रुवे ( प्राप्तः) जानश्रुतिः और (३) शुचा करणेन रैकवं दुद्राव ( प्राप्तवान् ) जानश्रुतिः । अर्थात् शोककर्मक, या शोककर्त्तक अथवा शोककरणक आद्रवण के निमित्त से जानश्रुति को शूद्र कह दिया गया है ]। यहाँ कर्म कारक प्रथम प्रकार में शोक, द्वितीय प्रकार में जानश्रुति और तृतीय प्रकार में रैकव है, अतः 'तं प्रति'—इस अर्थ के द्योतक 'तत्' पद के द्वारा इन्हीं तीनों का ग्रहण किया गया है ॥ ३४ ॥
इस कारण से भी जानश्रुति जातितः शूद्र नहीं सिद्ध होता, कि प्रकरण के आधार पर जानश्रुति में चित्ररथ के समभिव्याहार से क्षत्रियत्व सिद्ध होता है । संवर्ग-विद्या के अन्त में प्रसङ्ग आया है कि—"अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षे" (छां. ४।३।५ ) अर्थात् जब शौनक-पुत्र कापेय और कक्षसेन के पुत्र अभिप्रतारी ये दोनों एक साथ भोजन करने बैठे थे, उनके लिए अन्न परोसा जा रहा था, तब एक ब्रह्मचारी ने भिक्षा माँगी । अभिप्रतारी चैत्ररथ के वंश का था, "एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्" (ताण्ड्य. ब्रा. २०।१२।५) । अर्थात् इस द्विरात्र यज्ञ का कापेय गणों ने चैत्ररथ से अनुष्ठान कराया । कापेय याजक और चैत्ररथ यजमान था । यहाँ यह ध्यान देने की बात है कि कोई ब्रह्मचारी शूद्र से भिक्षा नहीं माँग सकता, अभिप्रतारी क्षत्रिय था, क्योंकि उसके लिए कहा गया है—"तस्माच्चैत्ररथी नामैकः क्षत्रपतिरजायत" । अभिप्रतारी चैत्ररथी
४३८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३६
रजयत' इति च क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वमस्यावगन्तव्यम् । तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यायां संकीर्तनं जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति । समानानामेव हि प्रायेण समभिव्याहारा भवन्ति । क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः । अतो न शूद्रस्याधिकारः ॥ ३५ ॥
संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः, यद्विद्याप्रदेशेषूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते -- 'तं होपनिन्ये' (श० ब्रा० ११।५।३।१३) । 'अधीहि भगव इति होपससाद' (छा० ७।१।१) 'ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः' (प्र० १।१) इति च । 'तान्हानुपनीयैव'
भामती
कापेयानां याज्यो भवति यदि चैत्ररथः स्यात्, समानान्वयानां हि प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । तस्माच्चैत्ररथत्वादभिप्रतारी काक्षसेनिः क्षत्रियः । तत्समभिव्याहाराच्च जानश्रुतिः क्षत्रियः सम्भाव्यते । इतश्च क्षत्रियो जानश्रुतिरित्याह ॐ क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च ॐ । क्षत्तृप्रेषणे चार्थसम्भारे च तादृशि तस्य वदान्यप्रकृष्टस्यैश्वर्यं प्रायेण क्षत्रियस्य दृष्टं युधिष्ठिरादिवदिति ॥ ३५ ॥
न केवलमुपनीताध्ययनविधिपरामर्शन न शूद्रस्याधिकारः किन्तु तेषु तेषु विद्योपदेशप्रदेशेषूपनयनसंस्कारपरामर्शात् शूद्रस्य तदभावाभिधानाद् ब्रह्मविद्यायामनधिकार इति । नन्वनुपनीतस्यापि ब्रह्मोपदेशः श्रूयते तान् हानुपनीयैवेति । तथा शूद्रस्यानुपनीतस्यैवाधिकारो भविष्यतीत्यत आह ॐ तान् हानुपनीयै-
भामती-व्याख्या
था—यह बात इसके याजक कापेय के सम्बन्ध से अवगत होती है, क्योंकि याजकगण प्रायः अपने समान वंशवालों को यजन कराते हैं। यह अभिप्रतारी चित्ररथ से अन्य होकर ही कापेयगणों का यजमान हो सकता है। इससे यह सिद्ध हो जाता है कि अभिप्रतारी चैत्ररथी होने के कारण क्षत्रिय था। इसका सम्बन्ध जिस संवर्ग-विद्या से जोड़ा गया है, उसी विद्या से जानश्रुति भी जुड़ा हुआ है। इस प्रकार समभिव्याहाररूप लिङ्ग (सामर्थ्य) प्रमाण के द्वारा जानश्रुति का क्षत्रिय होना निश्चित होता है। केवल इतने से ही नहीं, क्षत्ता (अपने सारथि) को रैक्य के अन्वेषण के लिए भेजता है, युधिष्ठिर के समान सैकड़ों गौएँ, काञ्चन और मणिमय हारों का दान करता है, अतः निश्चितरूप से जानश्रुति क्षत्रिय था—"क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः"। फलतः जानश्रुति को 'शूद्र' शब्द गौणी वृत्ति (शोकवत्त्वरूप गुण के सम्बन्ध) से ही कह सकता है, मुख्य वृत्ति से नहीं कि वैदिक विद्या में शूद्र का अधिकार सिद्ध हो जाता ॥ ३५ ॥
"अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत"—इत्यादि वाक्यों से सूचित उपनीत व्यक्ति के अध्ययन-विधान का परामर्श ही शूद्राधिकार का विरोधी नहीं, अपितु अनेकत्र ब्रह्म-विद्या के उपदेश-प्रदेशों में उपनयनादि संस्कारों का परामर्श किया गया है, वे संस्कार शूद्र के होते नहीं, अतः ब्रह्म-विद्या में शूद्र का अधिकार नहीं—"इतश्च न शूद्रस्याधिकारः, यद् विद्याप्रदेशेषूपनयनादयः संकाराः परामृश्यन्ते—'तं होपनिन्ये" (शत. ब्रा. ११।३।१३), "अधीहि भगव इति होपससाद" (छां. ७।१।१)। तम् उपनिन्ये (उपनीतवान्) यहाँ उपनयन और 'अधीहि भगव'--यहाँ अध्ययनाध्यापन का उल्लेख किया गया है, क्योंकि 'अधीहि'—इस मन्त्र-पद से विवक्षित है—अध्यापय।
शङ्का—उपनयन संस्कार से रहित व्यक्ति को भी ब्रह्म-विद्या का उपदेश किया गया है—"तान् हानुपनीयैवैतदुवाच" (छां. ५।११।७) अर्थात् महाराज अश्वपति ने प्राचीन-
ब्रह्मज्ञाने शूद्रानधिकारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४३९
( छा० ५।११।७ ) इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिर्भवति। शूद्रस्य संस्काराभावोऽभिलप्यते, 'शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः' ( मनु० १०।४ ) इत्येकजातित्वस्मरणात्। 'न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति' (मनु० १०।१२६) इत्यादिभिश्च ॥ ३६ ॥
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः । यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रववृते, 'नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोपत्वा नेष्ये न सत्यादगाः' (छा० ४।४।५) इति श्रुतिलिङ्गात् ॥ ३७ ॥
भामती
वेत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिः ॐ । प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य येषामुपनेयनं प्राप्तं तेषामेव तन्निषिध्यते। तच्च द्विजातीनामिति द्विजातय एव निषिद्धोपनयना अधिक्रियन्ते न शूद्र इति ॥ ३६ ॥
सत्यकामो ह वै जाबालः प्रमीतपितृकः स्वां मातरं जवालामपृच्छत् । अहमाचार्यकुले ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि, तद् ब्रवीतु भवती किङ्गोत्रोऽहमिति । साऽब्रवीत् — त्वज्जनकपरिचरणपरतया नाहमज्ञासिषं यद्गोत्रं तवेति । स त्वाचार्यं गौतममुपससाद । उपसद्योवाच — हे भगवन् ब्रह्मचर्यमुपेयां त्वयीति । स होवाच, नाविज्ञातगोत्र उपनीयत इति किङ्गोत्रोऽसीति । अथोवाच सत्यकामो नाहं वेद स्वं गोत्रं, स्वां मातरं जबालामपृच्छं, सापि न वेदेति । तदुपश्रुत्याभ्यधाद् गौतमः — नाद्विजन्मन आर्जवं युक्तमीदृशं वचस्तेनास्मिंश्च शूद्रत्वसम्भावनास्तीति त्वां द्विजातिजन्मानमुपनेष्य इत्युपनेतुमनुशासितुं च जाबालं गौतमः प्रवृत्तः । तेनापि शूद्रस्य नाधिकार इति विज्ञायते ॐ न सत्यादगाः इति ॐ । न सत्यमतिक्रान्तवानसीति ॥ ३७ ॥
भामती-व्याख्या
शालादि ऋषियों का उपनयन किए बिना ही उन्हें वैश्वानर-विद्या का उपदेश किया। उसी प्रकार उपनयन संस्कार-रहित शूद्र का भी ब्रह्म-विद्या में अधिकार मानना होगा।
समाधान—महाशालादि ब्राह्मण थे, अतः उनका उपनयन प्राप्त था, किन्तु उनकी अपेक्षा राजा की जाति हीन थी, अतः हीन जाति के द्वारा उच्च जाति का उपनयन निषिद्ध माना गया। शूद्र का उपनयन प्राप्त ही नहीं कि उसका निषेध होता, निषेध सदैव प्राप्तिपूर्वक ही होता है। यदि शूद्र का उपनयन प्रसक्त होता, तब भी उसका वहाँ निषेध नहीं होता, क्योंकि शूद्र की अपेक्षा क्षत्रिय जाति हीन नहीं, उन्नत मानी गई है। फलतः ब्रह्म-विद्या में यदि अनुपनीत का अधिकार है, तो द्विजाति का ही, शूद्र का नहीं ॥ ३६ ॥
छान्दोग्य उपनिषत् (४।४।१) में एक उपाख्यान आता है कि सत्यकाम नाम का एक बालक था, उसके पिता का देहान्त हो चुका था। वह अपनी 'जबाला' नाम की माता से कहने लगा कि मैं आचार्य के पास ब्रह्मचर्य धारण करना चाहता हूँ, अतः आप यह बता दें कि मैं किस गोत्र का हूँ? जबाला ने उत्तर दिया कि मैं तुम्हारे पिता की सेवा में तल्लीन रही, तुम्हारा गोत्र न जान सकी। सत्यकाम आचार्य गौतम की शरण में गया और प्रार्थना की कि भगवन् मैं आप से ब्रह्मचर्य-दीक्षा लेना चाहता हूँ। गौतम ने कहा—जिसके गोत्र का ज्ञान नहीं होता, उसका उपनयनादि नहीं किया जाता, अतः तुम्हारा गोत्र क्या है? सत्यकाम ने उत्तर दिया कि मैं अपना गोत्र नहीं जानता। मैंने अपनी 'जबाला' नाम की माता से पूछा था, वह भी नहीं जानती थी। आचार्य गौतम ने सत्यकाम से कहा कि तुम्हारे-जैसा निष्छल और स्पष्ट वक्ता अब्राह्मण नहीं हो सकता, अतः तुम्हारा उपनयन अवश्य करेंगे। शीघ्र ही आचार्य ने सत्यकाम का उपनयन करके वेदाध्ययन करना आरम्भ कर दिया। इस कथानक से भी यही सिद्ध होता है कि शूद्र का अधिकार वेद-विद्या में नहीं। उक्त श्रुति में जो गौतम
| ४५० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३९ |
|---|
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥
इतश्च न शूद्रस्याधिकारः। यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति। वेदश्रवणप्रतिषेधो वेदाध्ययनप्रतिषेधस्तदर्थज्ञानानुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते। श्रवणप्रतिषेधस्तावत् 'अथास्य वेदमपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्' इति। 'पद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्' इति च। अत एवाध्ययनप्रतिषेधः। यस्य हि समीपेऽपि नाध्येतव्यं भवति, स कथमश्रुतमधीयीत? भवति च वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इति। अत एव चार्थार्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति—'न शूद्राय मतिं दद्यात्' इति, 'द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम्' इति च। येषां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिस्तेषां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेद्धुं, ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात्। 'श्रावयेच्चतुरो वर्णान्' इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्याधिकारस्मरणात्। वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शूद्राणामिति स्थितम् ॥ ३८ ॥
--- ० ---
( १० कम्पनाधिकरणम्। सू० ३९ )
कम्पनात् ॥ ३९ ॥
अवसितः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचारः। प्रकृतामेवेदानीं वाक्यार्थविचारणां प्रवर्तयिष्यामः। 'यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम्। महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' (का० २।६।२) इति। एतद्वाक्यं 'एजू कम्पने' इति धात्वर्थानुगमाल्लक्षितम्। अस्मिन्वाक्ये सर्वमिदं जगत्प्राणाश्रयं स्पन्दते, महच्च किंचिद्भयकारणं वज्रशब्दितमुद्यतं, तद्विज्ञानाच्चामृतत्वप्राप्तिरिति श्रूयते। तत्र कोऽसौ प्राणः, किं तदुद्यानकं वज्रमित्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत्प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिर्वायुः प्राण इति। प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वज्रं स्यात्। वायोश्चेदं माहात्म्यं संकीर्त्यते। कथम्?
भामती
निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम्। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ ३८ ॥
प्राणवज्रश्रुतिबलाद्भाष्यं प्रकरणं च भङ्क्त्वा वायुः पञ्चवृत्तिराध्यात्मिको बाह्यश्चात्र प्रतिपाद्यः।
भामती-व्याख्या
ने सत्यकाम से कहा है कि 'न सत्यादगाः', उसका अर्थ है—हे सत्यकाम ! तू ने सत्य का अतिक्रमण नहीं किया ॥ ३७ ॥
इस अड़तीसवें सूत्र में विशेषतः स्मृति-वाक्यों के द्वारा शूद्र के श्रवण, अध्ययन, वेदार्थ-ज्ञान एवं वेदार्थानुष्ठान का निषेध दिखाया गया है, जो कि अत्यन्त स्पष्ट और सुबोध है। शूद्र के लिए कहा गया है कि 'पद्युः ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रः'। अर्थात् शूद्र एक पद्युः ( पाव-युक्त या चलता-फिरता ) श्मशान है ॥ ३८ ॥
विषय—'यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्, महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' (कठो० २।६।२)। इस वाक्य में जगत् को कम्पायमान करनेवाला प्राण विचारणीय है।
संशय—उक्त प्राण वज्र है ? या वायु ? अथवा ईश्वर ?
पूर्वपक्ष—'श्रुति, लिङ्ग, वाक्य, प्रकरण, स्थान और समाख्या'—इन छः प्रमाणों में
विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४४१
सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति । वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुद्यम्यते, वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्नुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते । वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् । तथा हि श्रुत्यन्तरम् - वायुरेव व्यष्टि- र्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद' इति । तस्माद्वायुरयमिह प्रतिप- त्तव्य इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - ब्रह्मैवेदमिति प्रतिपत्तव्यम् । कुतः ? पूर्वोत्तरालोचनात् ।
भामती
तथाहि—प्राणशब्दो मुख्यो वायावाध्यात्मिके, वज्रशब्दश्चाशनौ । अशनिश्च वायुपरिणामः । वायुरेव हि बाह्यो धूमज्योतिःसलिलसंवलितः पर्जन्यभावेन परिणतो विद्युत् स्तनयित्नुवृष्ट्यशनिभावेन विवर्तन्ते । यद्यपि च सर्वं जगदिति सवायुकं प्रतीयते, तथापि सर्वशब्द आपेक्षिकोऽपि न स्वाभिधेयं जहाति किन्तु सङ्कु- चितवृत्तिमवति । प्राणवज्रशब्दौ तु ब्रह्मविषयत्वे स्वार्थमेव त्यजतः । तस्मात् स्वार्थत्यागाद्वरं वृत्तिसङ्कोचः, स्वार्थलेशावस्थानात् । अमृतशब्दोऽपि मरणाभाववचनो न सार्वकालिकं तदभावं ब्रूते, ज्योक्जीवित्वापि तदुपपत्तेः । यथा अमृता देवा इति । तस्मात् प्राणवज्रश्रुत्यनुरोधाद्वायुरेवात्र विवक्षितो न ब्रह्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते उच्यते— ॐ कम्पनात् ॐ सवायुकस्य जगतः कम्पनात्, परमात्मैव शब्दात् प्रमित इति मण्डूकप्लुत्यानुषज्यते । ब्रह्मणो हि बिभ्यदेतज्जगत् कृत्स्नं स्वव्यापारे नियमेन प्रवर्त्तते न तु मर्यादामति- वर्त्तते । एतदुक्तं भवति— न श्रुतिसङ्कोचमात्रं श्रुत्यर्थपरित्यागे हेतुरपि तु पूर्वापरदाढ्येनेकवाक्यताप्रकर-
भामती-व्याख्या
श्रुति प्रमाण सबसे प्रबल माना जाता है, अतः 'प्राण' और 'वज्र'—ये दोनों शब्द श्रुति प्रमाण होने के कारण वाक्य और प्रकरण के बाधक हैं । फलतः यहाँ 'कम्पन' शब्द के द्वारा पञ्चवृत्त्यात्मक प्राण अथवा बाह्य वायु का अभिधान करना उचित है, क्योंकि 'प्राण' शब्द आध्यात्मिक ( शरीरान्तर्वर्ती ) वायु को मुख्यरूप से कहता है । 'वज्र' शब्द भी अशनि का वाचक है और अशनि वायु का परिणाम है, क्योंकि बाह्य वायु ही धूम, ज्योति और जल से संवलित होकर वर्षा के रूप में परिणत होकर विद्युत्, मेघ, वृष्टि और अशनि के रूप में विवर्तित हो जाती है । यद्यपि 'सर्वं जगत्' शब्द के द्वारा वायु-सहित संसार प्रतीत होता है, तथापि 'सर्व' शब्द अपने अभिधेयार्थ का सर्वथा त्याग न करके संकुचित अर्थ का बोधक हो जाता है । 'प्राण' और 'वज्र' शब्द यदि ब्रह्मपरक माने जाते हैं, तब स्वार्थ का सर्वथा त्याग कर डालते हैं । सर्वथा स्वार्थ-त्याग से तो संकुचित अर्थ का बोधन ही अच्छा है, क्योंकि संकुचित अर्थ में स्वार्थ का कुछ भाग अवस्थित ही रहता है । 'अमृत' शब्द भी मरणाभाव का वाचक है किन्तु मरण के सार्वकालिक अभाव को नहीं कहता, कादाचित्क जीवन में भी उसकी उपपत्ति हो जाती है, जैसे कि देवगणों को अमर कहा जाता है, वे सदा अमर नहीं, केवल चिरजीवी होने के कारण ही अमर कह दिए जाते हैं । इस प्रकार 'प्राण' और 'वज्र' इन शब्दों के अनुरोध पर वायु ही उक्त श्रुति में विवक्षित है, ब्रह्म नहीं । सिद्धान्त—'कम्पनात्' सूत्र के द्वारा वायु-सहित समस्त जगत् का कम्पन विवक्षित है । समस्त जगत् को कँपानेवाला तो परमात्मा ही है । 'कम्पनात्'—यह हेतुवाक्य है, इसका अन्वय इसी पाद के "शब्दादेव प्रमितः"—इस चौबीसवें सूत्र के साथ वैसे ही होता है, जैसे कि एक मेंढक लम्बी छलांग भर कर अपने दूर बैठे साथी से जा मिलता है । [ “इको गुणवृद्धी” ( पा. सू. १।१।३ ) इस सूत्र के भाष्य में भाष्यकार ने कहा है—"यथा मण्डूका उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छन्ति, तद्वदधिकारः” । शब्द जड़ होने पर भी आकांक्षा के आधार पर व्यवहितान्वयी हो जाता है, जैसा कि प्रदीपकार ने कहा है—"बुद्धिशब्दस्येहाकांक्षावशादुप- ५६
| ४४२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ३९ |
|---|
पूर्वोत्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे। इहैव कथम कस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि ? पूर्वत्र तावत् 'तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन' ( का० २।६।१) इति ब्रह्म निर्दिष्टं, तदेवेहापि, संनिधानात्, जगत्सर्वं प्राण एजतीति च लोकाश्रयत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते । प्राणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्तः, 'प्राणस्य प्राणम्' ( बृ० ४।४।१८ ) इति दर्शनात् । एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य । तथा चोक्तम्— 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ' ( का० २।५।५) इति । उत्तरत्रापि 'भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' ( का० २।६।३ ) इति ब्रह्मैव निर्दिश्यते न वायुः। सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात्। तदेवेहापि सन्निधानात् 'महद्भयं वज्रमुद्यतम्' इति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते। वज्रशब्दोऽप्ययं भयहेतुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः। यथा हि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेद्यद्यहमस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तते एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो बिभ्यन्नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म। तथा च ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरम्— 'भीषाऽस्माद्वातः पवते। भीषोदेति सूर्यः। भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च। मृत्युर्धावति पञ्चमः' ( तै० ८।१) इति । अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते। ब्रह्मज्ञानाद्धमृतत्वप्राप्तिः। 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे० ६।१५ ) इति मन्त्रवर्णात् । यत्तु वायुविज्ञानात्क्वचिदमृतत्वमभिहितं, तदापेक्षिकम् । तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन
भामती
णाभ्यां संवलितः श्रुतिसङ्कोचः। तदिदमुक्तं ॐ पूर्वापरयोर्ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे, इहैव कथमन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि इति ॐ । तदनेन वाक्यैकवाक्यता दर्शिता । ॐ प्रकरणादपीति ॐ भाष्येण प्रकरणमुक्तम् । यत् खलु पृष्टं तदेव प्रधानं प्रतिवक्तव्यमिति तस्य प्रकरणम्। पृष्टादन्यस्मिंस्तूच्यमाने शास्त्रमप्रमाणं भवेदसम्बद्धप्रलापित्वात् । ॐ यत्तु वायुविज्ञानात् क्वचिदमृतत्वमभिहितमापेक्षिकं तदिति ॐ । अपपुनमृत्युं जयतीति श्रुत्या ह्यपमृत्युविजय उक्तो न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वं
भामती-व्याख्या
स्थानम्''। हेतु वाक्य को प्रतिज्ञा वाक्य की आकांक्षा होती है, प्रतिज्ञा-वाक्य यदि दूर हो, तब मण्डूकप्लुति-न्याय से हेतु वाक्य उसके साथ जुड़ता है ]। इस प्रकार 'शब्दादेव प्रमितः (परमात्मा), कम्पनात्' ऐसा पूरा वाक्य सम्पन्न हो जाता है। ब्रह्म के भय से नियन्त्रित होकर यह जगत् अपने व्यापार में नियमतः प्रवृत्त होता है और अपनी मर्यादा का अतिक्रमण नहीं करता । आशय यह है कि केवल श्रुति का संकोच श्रुत्यर्थ के परित्याग का नियामक नहीं, अपितु पूर्वापर की एकवाक्यता और प्रकरण—इन दो प्रमाणों से संवलित श्रुति-सङ्कोच, भाष्यकार ने यही कहा है—"पूर्वापरयोर्ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे, इहैव कथमन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि"। इतने भाष्य के द्वारा वाक्यैकवाक्यता प्रदर्शित की गई है। "प्रकरणादपि"—इस भाष्य से प्रकरण दिखाया है, क्योंकि जो पदार्थ पूछा जाता है, वही प्रधानतया प्रतिपाद्य होता है—यही प्रकरण का स्वरूप है। जिज्ञासित पदार्थ से भिन्न अर्थ का अभिधान करने पर शास्त्र असम्बद्धाभिधायी होने के कारण अप्रमाण हो जायगा । 'यत्तु वायु-विज्ञानात् क्वचिदमृतत्वमभिहितम्, तदापेक्षिकम् ।' अर्थात् "वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद"—इत्यादि श्रुतियों के द्वारा जो वायु के
| ज्योतिःशब्दं ब्रह्मः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४३ |
|---|
परमात्मानमभिधाय 'अतोऽन्यदार्तम्' (बृ० ३।४) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः, 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद' (का० १।२।१४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात् ॥ ३९ ॥
( ११ ज्योतिरधिकरणम् । सू० ४० )
ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥
'एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते' (छा० ८।१२।३) इति श्रूयते । तत्र संशय्यते—किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषय- तमोऽपहं तेजः, किंवा परं ब्रह्मेति । किं तावत्प्राप्तम् ? प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्द- मिति । कुतः ? तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् । 'ज्योतिश्चरणाभिधानात्' (ब्र० सू० १।१।२४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्ज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते । न चेह तद्वत्किंचित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते । तथा च नाडीखण्डे—'अथ यत्रैतदस्माच्छ-
भामती
तच्च तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन हेतुना । न केवलमपमृत्या तदापेक्षमपि तु परमात्मानमभिधायातोऽन्य- दार्तमिति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । नह्यार्त्तोऽभ्यासादमर्त्तो भवतीति भावः ॥ ३९ ॥
अत्र हि ज्योतिःशब्दस्य तेजसि मुख्यत्वाद् ब्रह्मणि जघन्यत्वात् प्रकरणाच्च श्रुतेर्बलीयस्त्वात् पूर्ववच्छ्रुतिसङ्कोचस्य चात्राभावात् , प्रत्युत ब्रह्मज्योतिःपक्षे क्त्वाश्रुतेः पूर्वकालार्थायाः पीडनप्रसङ्गात् । समुत्थानश्रुतेश्च तेज एव ज्योतिः । तथाहि—समुत्थानमुद्गमनमुच्यते, न तु विवेकविज्ञानम् । उद्गमनञ्च
भामती-व्याख्या
विज्ञान से अमृतत्व की प्राप्ति बताई है, वह अमृतत्व आपेक्षिक [ मनुष्य-लोक की अपेक्षा वायु-लोक का चिरस्थायित्व मात्र ] है, वायु-विज्ञान से केवल अपमृत्यु पर विजय-प्राप्ति का उल्लेख है, परम मृत्यु पर विजय नहीं, क्योंकि वहीं पर प्रकरणान्तररूप करण (हेतु) के द्वारा परमात्मा का अभिधान करके वाय्वादि के आर्तत्व (मृतत्व या नश्वरत्व) का अभिधान किया गया है—"अतोऽन्यदार्तम्" (बृह. उ. ३।४)। ऐसा कभी सम्भव नहीं कि आर्त (मृत) पदार्थ उपास्यमान (अभ्यस्यमान) होकर अमृत बन जाय ॥ ३९ ॥
विषय—"एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३) यहाँ ज्योतिःशब्द विचारणीय है ।
संशय—उक्त श्रुति-वाक्य में 'ज्योतिः' पद के द्वारा भौतिक तेज विवक्षित है ? अथवा पर ब्रह्म ?
पूर्वपक्ष—जोतिःशब्द भौतिक तेज में रूढ या मुख्य और ब्रह्म में गौण माना जाता है, अतः निरपेक्ष शब्दरूप श्रुति प्रमाण से भौतिक तेज और प्रकरण प्रमाण से ब्रह्म विवक्षित प्रतीत होता है । प्रकरण प्रमाण से श्रुति-प्रमाण प्रबल होता है, अतः पूर्वाधिकरण के समान यहाँ श्रुति का संकोच सम्भव नहीं, प्रत्युत ब्रह्मरूप ज्योति का ग्रहण करने पर 'उपसम्पद्य'— यहाँ पूर्वकालार्थक 'क्त्वा' प्रत्यय बाधित हो जाता है, क्योंकि ब्रह्म ज्योति की प्राप्ति के अनन्तर अन्य कोई क्रिया होती ही नहीं, किन्तु आदित्यादि ज्योति (अचिरादि मार्ग) के द्वारा ब्रह्मलोकादि की प्राप्ति के अनन्तर मुक्ति का लाभ होता है ।
| ४४४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ४० |
|---|
रीरादुत्क्रमत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते' (छा० ८।६।५) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्ति- रभिहिता । तस्मात्प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः—परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । कस्मात् ? दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिर्दृश्यते, 'य आत्माऽपहतपाप्मा' (छा० ८।७।१) इत्यपहत- पाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञा- नात् । 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' (छा० ८।९।३) चानुसंधानात् । 'अशरीरं
भामती
तेजःपक्षेऽर्चिरादिमार्गेणोपपद्यते । आदित्यश्चाचिराद्यपेक्षया परं ज्योतिर्भवतीति । तदुपसम्पद्य तस्य समीपे भूत्वा स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, कार्यब्रह्मलोकप्राप्तौ क्रमेण मुच्यते । ब्रह्मज्योतिःपक्षे तु ब्रह्म भूत्वा का परा स्वरूपनिष्पत्तिः ? न च देहादिविविक्तब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारो वृत्तिरूपोऽभिनिष्पत्तिः । सा हि ब्रह्मभूयात् प्राचीना न तु पराचीना । सेयमुपसम्पद्येति क्त्वाश्रुतेः पीडा । तस्मात्तिसृभिः श्रुतिभिः प्रकरणबाधनात्तेज एवात्र ज्योतिरिति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते – ॐ परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । कस्मात् ? दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे अनुवृत्तिर्दृश्यते ॐ । यत् खलु प्रतिज्ञायते यच्च मध्ये परामृश्यते यच्चोपसंह्रियते स एवं प्रधानं प्रकरणार्थः । तदन्तःपातिनस्तु सर्वे तदनुगुणतया नेतव्याः । न तु श्रुत्यनुरोधमात्रेण प्रकरणादपक्रष्टव्य इति हि लोकस्थितिः । अन्यथोपशुयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोप- संहारे च तदन्तःपातिनो विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्यादयो विधिश्रुत्यनुरोधेन पृथग् विधायः प्रसज्येरन् ।
भामती-व्याख्या
दूसरी बात यह भी है कि उक्त श्रुति में जो समुत्थान कहा गया है कि 'अस्मात् शरीरात् समुत्थाय', वह समुत्थान 'ज्योति' पद के द्वारा तेज का ग्रहण करने पर ही उपपन्न हो सकता है, क्योंकि वहाँ समुत्थान का अर्थ उद्गमन ही है, विवेक-विज्ञान नहीं । अर्चिरादि की अपेक्षा आदित्य को परं ज्योति कहा जाता है, अतः जीव का सूक्ष्म शरीर इस स्थूल शरीर का त्याग कर आदित्य की उपसम्पत्ति प्राप्त करता है, उसके पश्चात् स्वरूपाभिनिष्पत्ति (ब्रह्मरूपतापत्ति) होती है । किन्तु 'ज्योति' शब्द से ब्रह्म का ग्रहण करने पर तत्त्वज्ञानी का शरीर से समुत्थान न हो सकेगा, जैसा कि श्रुति कहती है—"न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" (बृह. उ. ४।४।६) । इसी प्रकार "परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते"—यह ज्योति, रुपसम्पत्ति और स्वरूपाभिनिष्पत्ति का पौर्वापर्यभाव भी संगत नहीं रह जाता, क्योंकि ब्रह्मरूप ज्योति की उपसम्पत्ति भी स्वरूपाभिनिष्पत्ति ही है, अतः 'स्वरूपमभिनिष्पद्य स्वरूपमभिनिष्पद्यते'—ऐसा व्यवहार संगत क्योंकर होगा ? देहादि से विविक्त ब्रह्मस्वरूप के वृत्त्यात्मक साक्षात्कार को अभिनिष्पत्ति नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वह ब्रह्मरूपतापत्तिरूप मुक्ति के पूर्व क्षण में होती है, पश्चात् नहीं । फलतः (१) ज्योतिः शब्द, (२) क्त्वा प्रत्यय और (३) समुत्थान शब्द—इन तीन श्रुति प्रमाणों (रूढ शब्दों) के द्वारा प्रकरण प्रमाण का बाध करके भौतिक तेज ही ज्योति पद का अर्थ सिद्ध होता है ।
सिद्धान्त—"परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम्" अर्थात् परम ब्रह्म ही ज्योतिः शब्द के द्वारा विवक्षित है, क्योंकि इस प्रकरण में उसी की अनुवृत्ति का दर्शन होता है । जो प्रतिज्ञा या प्रकरण के उपक्रम में चर्चित, मध्य में परामृष्ट और उपसंहार में वर्णित होता है, वही प्रकरण का मुख्यार्थ माना जाता है और प्रकरण-पाती अन्य सभी पदार्थ उसी प्रधान के अनुसारी या अङ्ग माने जाते हैं, केवल श्रुति के अनुरोध पर प्रकरण से पृथक् नहीं किए जाते—ऐसी लोकमर्यादा है । अन्यथा उपांशुयाज के प्रकरण में पठित "विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"—इन तीन वाक्यों
ज्योतिःशब्दं ब्रह्म ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४४५
वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' ( छा० ८।१२।१) इति चाशरीरतायै ज्योतिःसम्पत्ते- रस्याभिधानात्, ब्रह्मभावाच्चान्यत्राशरीरतानुपपत्तेः, 'परं ज्योतिः', 'स उत्तमः
भामती
तत् किमिदानीं तिस्रः साह्नस्योपसदः कार्या द्वादशाहीनस्येति प्रकरणानुरोधात् समुदायप्रसिद्धिबललब्ध- महर्गणाभिधानं परित्यज्याहीनशब्दः कथमप्यवयवव्युत्पत्त्या साह्नं ज्योतिष्टोममभिधाय तत्रैव द्वादशोपसत्तां विदधताम् ? स हि कृत्स्नविधानान्न कुतश्चिदपि हीयते क्रतोरित्यहीनः शक्यो वक्तुम् । मैवम्, अवयव- प्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति श्रुत्या प्रकरणबाधनान्न द्वादशोपसत्तामहीनगुणयुक्ते ज्योतिष्टोमे
भामती-व्याख्या
के द्वारा प्रतिपादित तीनों कर्म उपांशुयाज से भिन्न मानने पड़ेंगे । [ जैमिनि-दर्शनस्थ द्वितीय अध्याय के द्वितीय पाद का चौथा अधिकरण है—उपांशुयाजाधिकरण । शबरस्वामी ने विषय- वाक्य की आनुपूर्वी दिखाई है—"जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशावुपांशुयाज- मन्तरा यजति । विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, अग्नीषो- मावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"। तैत्तिरीयसंहिता में यजति तक वाक्य मिलता है, विष्णुरुपांशु यष्टव्यः' इत्यादि इस समय उपलब्ध नहीं । तथापि अजामित्वाय-पर्यन्त एकवाक्यता मान कर प्रायः सभी आचार्यों ने यही विचार प्रस्तुत किया है कि उपक्रम और उपसंहारादि में समनुगत पदार्थ को यदि मुख्यार्थ मान कर प्रकरणस्थ अन्यान्य पदार्थों को उसका अङ्ग नहीं माना जाता, तब उपांशुयाज-प्रकरण के उपक्रम ( आरम्भ ) में जो जामिता ( आलस्य या उबा देना ) दोष उठा कर उपसंहार में अजामित्वाय कह कर उसकी निवृत्ति बताई गई । उससे ऐसी एकवाक्यता पर्यवसित हो जाती है कि मध्यपाती उक्त तीनों वाक्य स्वतन्त्र कर्म के विधायक न होकर उपांशुयाज के अन्तरा-विधान की प्रशंसामात्र करते माने गए हैं ] ।
शङ्का—यदि एकवाक्यतापन्न प्रकरण का भङ्ग या बाध किसी प्रकार भी नहीं किया जा सकता, तब ज्योतिष्टोमनामक एकाह कर्म के प्रकरण में जो कहा गया है कि "तिस्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य" ( तै. सं. ६।२।५।१) । उपसत् होमविशेष की संज्ञा है । 'ज्योतिष्टोमादि एकाह कर्म में तीन ही उपसत् किए जाएँ और अहीन कर्म में 'द्वादश' [ जिस सोमयाग में एक ही दिन सोम का अभिषव किया जाता है, उसे एकाह या साह्न कहते हैं और जिसमें कई दिन सोमरस का अभिषव होता है, वह अहीन या अहर्गण कहलाता है । एकाह और अहीन शब्द अपने अपने उक्त अर्थों में रूढ़ माने जाते हैं ]। यह प्रकरण ज्योति- ष्टोमरूप एकाह क्रतु का है, अतः इसके प्रकरण में पठित द्वादश उपसत् भी इसी कर्म में करने पड़ेंगे और 'अहीन' शब्द की अवयवार्थ को लेकर ज्योतिष्टोम-वाचकता भी मानी जा सकती है, जैसा कि शबरस्वामी ने कहा है—"अहीनशब्देन ज्योतिष्टोमं वक्ष्यामः, कुतः ? न हीयते इत्यहीनः । दक्षिणया क्रतुकरणैर्वा फलेन वा न हीयते, तेन ज्योतिष्टोमोऽहीनः" ( शाबर. पृ. ८६३ ) ।
समाधान—अवयवार्थ की अपेक्षा रूढार्थ प्रबल माना जाता है। यद्यपि प्रकरण प्रमाण से द्वादश उपसत् ज्योतिष्टोम में प्राप्त हैं, तथापि 'अहीन' शब्दरूप श्रुति प्रमाण के द्वारा प्रकरण का बाध हो जाता है. अतः उक्त वाक्य ज्योतिष्टोम में द्वादश उपसत् का विधान नहीं कर सकता । इस प्रकरण से विच्छिन्न कर देने पर भी उक्त वाक्य अहीन या अहर्गण कर्मों में भी द्वादश उपसत् का विधान नहीं कर सकता, क्योंकि अन्य प्रकरण में पठित वाक्य के द्वारा अन्य कर्म में अङ्गों का विधान न्यायोचित नहीं माना जाता । परिशेषतः 'तिस्रः उपसदः कार्याः'—इस विधि की स्तुति में ही "द्वादशाहीनस्य"—इस वाक्य का तात्पर्य
४४६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. ४०
भामती
शक्नोति विधातुम्। नाप्यतोऽपकृष्टः सन्नहर्गणस्य विधत्ते परप्रकरणेऽप्यधर्मविधेरन्याय्यत्वात् । असम्बद्ध- पदव्यवायविच्छिन्नस्य प्रकरणस्य पुनरनुसन्धानक्लेशात् । तेनानपकृष्टेनैव द्वादशाहीनस्येति वाक्येन साह्नस्य तिस्र उपसदः कार्या इति विधिं स्तोतुं द्वादशाहविहिता द्वादशोपसत्ता तत्प्रकृतित्वेन च सर्वाहीनेषु प्राप्ता निवीतादिवदनूद्यते । तस्मादहीनश्रुत्या प्रकरणबाधेऽपि न द्वादशाहीनस्येति वाक्यस्य प्रकरणाद- पकर्षो ज्योतिष्टोमप्रकरणानात्तस्य । पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य यल्लिङ्गबलात् प्रकणबाधेनावकर्षस्तद्गत्या, पौष्णादौ च कर्मणि तस्यार्थवत्त्वादिह त्वप्रकृष्टस्याचिरादिमार्गोपदेशे फलस्योपायमार्गप्रतिपादकेऽतिविशदे एष सम्प्रसाद इति वाक्यस्याविशदेकदेशमात्रप्रतिपादकस्य निष्प्रयोजनत्वात् । न च द्वादशाहीनस्येतिवद्य- थोक्तमध्यानासाधनानुष्ठानं स्तोतुमेष सम्प्रसाद इति वचनमचिरादिमार्गमनुवदतीति युक्तम्, स्तुति- लक्षणायां स्वाभिधेयसंसर्गतात्पर्यपरित्यागप्रसङ्गात् । द्वादशाहीनस्येति तु वाक्ये स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये प्रकरणविच्छेदस्य प्राप्तानुवादमात्रस्य चाप्रयोजनत्वमिति स्तुत्यर्थो लक्ष्यते । न चैतद्द्दोषभयात्समुदायप्रसिद्धि- मूलरूढ्यावयवप्रसिद्धिमपाश्रित्य साह्नस्यैव द्वादशोपसत्तां विधातुमर्हति, त्रित्वद्वादशत्वयोर्विकल्पप्रस- ङ्गात् । न च सत्यां गतौ विकल्पो न्याय्यः । साह्नाहीनपदयोश्च प्रकृतज्यो [तिष्टोमाभिधायिनोरानर्थक्यप्रस- ङ्गात् । प्रकरणाञ्च तदवगतेः । इह तु स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये नोक्तदोषप्रसङ्ग इति पौर्वापर्यपर्यालोचनया
भामती-व्याख्या
पर्यवसित होता है। द्वादशाहरूप अहीन कर्म में द्वादश उपसत् का विधान किया गया है, सभी अहीन कर्मों की द्वादशाह कर्म प्रकृति है, अतः उसके विकृतिभूत सभी अहीन कर्मों में द्वादश उपसत् 'प्रकृतिवद् विकृतिः कार्या'—इस अतिदेश वाक्य से ही प्राप्त हो जाते हैं, इस लिए भी ज्योतिष्टोम-प्रकरण-पठित वाक्य के द्वारा द्वादश उपसदों का विधान वहाँ अपेक्षित ही नहीं, अतः इसका प्रकरण से अपकर्ष (विच्छेद) भी अनावश्यक है। ज्योतिष्टोम के प्रकरण में पठित पूषानुमन्त्रण मन्त्रों का उत्कर्ष जो लिङ्ग प्रमाण से प्रकरण का बाध करके किया जाता है, वह अगति-गति है। पूषदेवताक कर्मों में उसकी आवश्यकता और सार्थकता भी है। "एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय"—इस वाक्य का यहाँ से विच्छेद करके अर्चिरादि मार्ग-प्रतिपादक प्रकरण में उन्नयन सम्भव नहीं, क्योंकि अर्चिरादि का "तेऽर्चिषमेवाभि- सम्भवन्ति"—इत्यादि उपदेश जैसा विशद (स्पष्ट) है, वैसा "एष सम्प्रसादः"—यह नहीं, क्योंकि यहाँ तो उस मार्ग के तेजोरूप एकदेश का ही ग्रहण किया गया है, जिसका कोई विशेष प्रयोजन नहीं।
जैसे "द्वादशाहीनस्य"—यह वाक्य तीन उपसदों के विधान की स्तुति है, वैसे ही उक्त मध्यान-भावना की स्तुति करने के लिए "एष सम्प्रसादः" इसका उपयोग भी नहीं किया जा सकता, क्योंकि वैसा करने पर इस वाक्य को अपने स्वार्थ का सर्वथा त्याग करना पड़ेगा। "द्वादशाहीनस्य"—इस वाक्य का अन्यत्र उन्नयन करने पर द्वादशाह-पठित वाक्य के द्वारा विहित द्वादशोपसत्ता का अनुवादमात्र करना होगा, जो कि निष्प्रयोजन और निरर्थक मात्र है, अतः उसमें स्तुतिपरता अगत्या मानी जाती है। ज्योतिष्टोमगत उपसद् होमों में ही त्रित्व और द्वादशत्व—दोनों का विधान करने पर विकल्प प्राप्त होता है, जो कि मार्गान्तर के सम्भव होने पर उचित नहीं माना जाता । फिर भी त्रित्व और द्वादशत्व—दोनों का विधान करने पर ज्योतिष्टोम के वाचक 'साह्न' और 'अहीन'—दोनों पद निरर्थक हो जाते हैं, क्योंकि केवल प्रकरण के बल पर भी दोनों धर्म प्राप्त हो जाते हैं किन्तु प्रकृत में 'ज्योतिः' पद का ब्रह्मज्योति में तात्पर्य मान लेने पर आनर्थक्य प्रसक्त नहीं होता, पौर्वापर्य की विचारणा से सहकृत प्रकरण प्रमाण के द्वारा पूर्वकालता रूप अर्थ में रूढ 'क्त्वा' प्रत्यय का परित्याग करके ब्रह्मज्योति ही ज्योतिपदास्पद निर्णीत होती है।
आकाशशब्दं ब्रह्म ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४७
पुरुषः' ( छा० ८।१२।३ ) इति च विशेषाणात् । यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति । नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् । न ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः ॥ ४० ॥
( १२ अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् । सू० ४१ )
आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥
'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' ( छा० ८।१४।१ ) इति श्रूयते । तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म, किंवा प्रसिद्धमेव भूताका-
भामती
प्रकरणानुरोधाद्रूढिमपि पूर्वकालतामपि परित्यज्य प्रकरणानुगुण्येन ज्योतिः परं ब्रह्म प्रतीयते । यत् तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति, नासावात्यन्तिको मोक्षः, किन्तु कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः । न च क्रममुक्त्यभिप्रायं स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति वचनं, नह्येतत् प्रकरणोक्तब्रह्मतत्त्वविदुषो गत्युत्क्रान्ती स्तः । तथा च श्रुतिः—'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते' इति । न च तद्वारेण क्रममुक्तिः । अर्चिरादिमार्गस्य हि कार्यब्रह्मलोकप्रापकत्वं न तु ब्रह्मभूयहेतुभावः, जीवस्य तु निरुपाधिनित्यशुद्धबुद्धब्रह्मभावसाक्षात्कारहेतुके मोक्षे कृतमर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकप्राप्त्या ? अत्रापि ब्रह्मविदस्तदुपपत्तेः । तस्मान्न ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्य सम्प्रसादस्य जीवस्य स्वेन रूपेण पारमार्थिकेन ब्रह्मणाऽभिनिष्पत्तिराक्षसीति श्रुतेरत्रापि क्लेशः । अपि च परं ज्योतिः स उत्तमः पुरुष इतीहैवोपरिष्टाद्विशेषणात्तेजसो व्यावृत्त्येतुषष्ठविषयत्वेनावस्थापनाज्ज्योतिष्पवस्य परमेव ब्रह्म ज्योतिः न तु तेज इति सिद्धम् ॥ ४० ॥
भामती-व्याख्या
भाष्य में जो कहा गया है कि “अथ यत्रैतस्माच्छरीरादुत्क्रामति, अथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते” ( छां, ८।६।५ ) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता”। वह अत्यन्तिक मोक्ष नहीं, अपितु हिरण्यगर्भ-लोक-प्राप्तिमात्र है। प्रकृत वाक्य का अभिप्राय क्रम-मुक्ति में नहीं माना जा सकता, क्योंकि ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’—इस वाक्य का स्वारस्य क्रम-मुक्ति में सम्भव नहीं। प्राकरणिक ब्रह्मतत्त्व के वेत्ता पुरुष की न शरीर से उत्क्रान्ति होती है और न लोकान्तर में गति, क्योंकि श्रुति स्पष्ट कहती है—“न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते” ( बृह. उ. ४।४।६ ) । अर्चिरादि मार्ग के द्वारा क्रम-मुक्ति होती है—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि अर्चिरादि मार्ग केवल हिरण्यगर्भ के लोक का ही प्रापक होता है, ब्रह्मरूपतापत्ति का जनक नहीं होता। जीव को तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध ब्रह्म तत्त्व का साक्षात्कार कर लेने पर अर्चिरादि मार्ग से कार्य ब्रह्म-लोक-प्राप्ति की क्या आवश्यकता ? ब्रह्म-साक्षात्कार से ही परम मोक्ष की प्राप्ति हो जाती है। कार्य ब्रह्म के लोक में भी ब्रह्मवेत्ता ही मुक्त होता है। फलतः 'आदित्यरूप ज्योति को प्राप्त होकर यह सम्प्रसाद ( जीव ) ब्रह्मरूपेण अभिनिष्पन्न होता है'—ऐसा मानना समुचित नहीं, क्योंकि वहाँ भी श्रुति की अनुपपन्नता बनी ही है। दूसरी बात यह भी है कि ‘परं ज्योतिः’, ‘स उत्तमः पुरुषः’—ऐसे विशेषणों के द्वारा भौतिक ज्योति की व्यावृत्ति करके ब्रह्म ज्योति का ही निरूपण आगे किया जा रहा है, अतः यहाँ पर ब्रह्म ही विवक्षित ज्योति है, भौतिक तेज नहीं ॥ ४० ॥
विषय—“आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता, ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा” ( छां. ८।१४।१ ) इस श्रुति में ‘आकाश’ शब्द विचारणीय है।
| ४५८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ४१ |
|---|
शमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः, आकाशशब्दस्य तस्मिन्रूढत्वात्, नामरूपनिर्वह- णस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात्, स्रष्टृत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्म- लिङ्गस्याश्रवणादिति । एवं प्राप्त इदमुच्यते—परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितुमर्हति । कस्मात् ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । ‘ते यदन्तरा तद् ब्रह्म’ इति हि नामरूपाभ्याम- र्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति । न च ब्रह्मणोऽन्यन्नामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवति, सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् । नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्कुशं न ब्रह्मणोऽन्यत्र संभवति, ‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकर-
भामती
यद्यप्याकाशस्तल्लिङ्गादित्यत्र ब्रह्मलिङ्गदर्शनादाकाशः परमात्मेति व्युत्पादितं, तथापि तद्वदत्र परमात्मलिङ्गदर्शनाभावान्नामरूपनिर्वहणस्य भूताकाशेऽप्यवकाशदानेनोपपत्तेरकस्माच्च रूढिपरित्यागस्या- योगात् । नामरूपे अन्तरा ब्रह्मेति च नाकाशस्य नामरूपयोर्निर्वहितुरन्तरालत्वमाहापि तु ब्रह्मणस्तेन भूताकाशो नामरूपयोर्निर्वहिता । ब्रह्म चैतयोरन्तरालं मध्यं सारमिति यावत् । न तु निर्वोढैव ब्रह्म अन्त- रालं वा निर्वोढृ । तस्मात्प्रसिद्धेर्भूताकाशमेवाकाशो न तु ब्रह्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते—परमेवा- काशं ब्रह्म कस्मात् ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । नामरूपमात्रनिर्वाहकमिहाकाशमुच्यते । भूता- काशञ्च विकारत्वेन नामरूपान्तःपाति सत् कथमात्मानमुद्वहेत् । न हि सुशिक्षितोऽपि विज्ञानी स्वेन स्कन्धेनात्मानं वोढुमुत्सहते । न च नामरूपश्रुतिरविशेषतः प्रवृत्ता भूताकाशवर्जं नामरूपान्तरे सङ्कोचयितुं सति सम्भवे युज्यते, न च निर्वाहकत्वं निरङ्कुशमवगतं ब्रह्म लिङ्गं कथम्चित् क्लेशेन परतन्त्रे नेतुमु-
भामती-व्याख्या
संशय—उक्त श्रुति में पठित 'आकाश' शब्द भूताकाश का बोधक है ? अथवा ब्रह्म का ?
पूर्वपक्ष—यद्यपि "आकाशस्तल्लिङ्गात्" (ब्र. सू. १।१।२२) इस सूत्र में यह निर्णय दे दिया गया है कि उक्त श्रुति में ब्रह्म के संकीर्तित लिङ्गों (धर्मों) के आधार पर 'आकाश' शब्द परमात्मा का बोधक है । तथापि यहाँ वैसा ब्रह्म-लिङ्ग-दर्शन न होने के कारण 'आकाश' शब्द ब्रह्म का गमक नहीं हो सकता । नाम और रूपात्मक प्रपञ्च का निर्वहण भूताकाश में भी सम्भव है, क्योंकि वह समस्त प्रपञ्च को रहने के लिए अवकाश प्रदान करता है । 'आकाश' पद भूताकाश में रूढ़ है, रूढि अर्थ का अकस्मात् (बिना किसी कारण के) परित्याग उचित नहीं । 'नामरूप अन्तरा ब्रह्म'—इन शब्दों के द्वारा नाम-रूप के निर्वाहक आकाश की अन्तरालता विवक्षित नहीं, अपितु ब्रह्म की, अर्थात् नाम-रूप का निर्वाहिता तो आकाश ही है, ब्रह्म नाम और रूप के अन्तराल (मध्य) में अवस्थित सारभूत वस्तु है । आकाशरूप निर्वोढा निर्वाहिता ब्रह्म नहीं और अन्तरालभूत जो ब्रह्म है, वह नाम-रूप का निर्वाहिता नहीं । अतः लोक-प्रसिद्धि और रूढि अर्थ के अनुसार 'आकाश' शब्द भूताकाश का ही बोधक है, ब्रह्म का नहीं ।
सिद्धान्त—'आकाश' शब्द से यहाँ ब्रह्म ही विवक्षित है, क्योंकि "अर्थान्तरत्वादि- व्यपदेशात्" अर्थात् नामरूपात्मक समग्र प्रपञ्च की निर्वाहक वस्तु को 'आकाश' शब्द कहता है । भूताकाश तो स्वयं विकाररूप होने के कारण नाम-रूप का अन्तः पाती है, अतः वह अपना निर्वाहक क्योंकर होगा ? कितना भी कुशल नट हो वह कभी अपने कन्धे पर अपने- आप को बिठा नहीं सकता । 'नामरूप' शब्द सामान्यतः समस्त 'प्रपंच का बोधक है, आकाशेतर प्रपञ्च में संकुचित नहीं किया जा सकता । जगत्-निर्वाहकत्व एक ऐसा धर्म है, जो ब्रह्म का ही लिङ्ग (धर्म) है, उसे खींच-खाँच कर भी पराश्रित आकाश में घटाना सम्भव नहीं ।
| विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४९ |
|---|
वाणि' (छा० ६।३।२) इत्यादिब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात्। ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नाम-रूपविषयं निर्वोढृत्वमस्ति । बाढमस्ति, अभेदस्त्विह विवक्षितः। नामरूपनिर्वहणा-भिधानादेव च स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति । 'तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छा० ८।१४) इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि । 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' (ब्र० १।१।२२) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ ४१ ॥
( सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । सू० ४२-४३ )
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥
व्यपदेशादित्यनुवर्तते । बृहदारण्यके षष्ठे प्रपाठके 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः' (बृ० ४।३।७) इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः । तत्किं संसारिस्वरूपमात्रान्त्राख्यानपरं वाक्यम्, उतासंसारिस्वरूप-
भामती
चितम्। अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति च तत्स्रष्टृत्वमतिस्पष्टं ब्रह्मरूपतया च जीवस्य व्याकर्तृत्वे ब्रह्मण एव व्याकर्तृत्वमुक्तम्। एवं च निर्वहितुरेवान्तराळतोपपत्तेरन्यो निर्वहिताऽन्यच्चान्तरालमित्यर्थभेदकल्पनापि न युक्ता। तथा च ते नामरूपे यदाकाशमन्तरेऽत्ययमर्थान्तरव्यपदेश उपपन्नो भवत्याकाशस्य । तस्मादर्थान्तरव्यपदेशात्तथा । तद् ब्रह्म तदमृतमिति व्यपदेशाद् ब्रह्मैवाकाश-शमिति सिद्धम् ॥४१॥
आदिमध्यावसानेषु संसारिप्रतिपादनात् ।
तत्परे ग्रन्थसन्दर्भे सर्वं तत्रैव योज्यते ॥
संसार्य्येव तावदात्माऽहङ्कारास्पदं प्राणाद्विपरीतः सर्वजनसिद्धः । तमेव च योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादिश्रुतिसम्बधं आदिमध्यावसानेष्वामृशतीति तदनुवादपरो भवितुमर्हति। एवं च संसार्य्यात्मैव कश्चिदपेष्य महान्, संसारस्य चानादित्वेनानादित्वादज उच्यते, न तु तद्वतिरिक्तः कश्चिदवत्र नित्य-
भामती-व्याख्या
दूसरी बात यह भी है कि "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छां. ६।३।२) इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित नामरूपात्मक प्रपञ्च का स्रष्टृत्व ब्रह्म का ही लिङ्ग प्रतीत होता है, क्योंकि ब्रह्मरूप जीव में नाम-रूप का व्याकर्तृत्व कहा गया, वह वस्तुतः ब्रह्म में ही है। इस प्रकार नाम-रूप के निर्वाहक ब्रह्म में ही जब अन्तरालता सम्भव हो जाती है, तब निर्वाहक अन्य और अन्तराल अन्य हो-ऐसा मानना युक्ति-युक्त नहीं। इस प्रकार आत्मस्कन्धरूढता-न्याय भी प्रसक्त नहीं होता, क्योंकि नाम-रूपात्मक प्रपञ्च का निर्वाहक जो ब्रह्माकाश है, वह उससे भिन्न है। अर्थान्तर-व्यपदेश के समान ही "तद् ब्रह्म तदमृतम्'-ऐसा व्यपदेश भी ब्रह्म का ही गमक है ॥ ४१ ॥
विषय—"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः” (बृह. उ. ४।३।७) इस श्रुति का 'विज्ञानमय' शब्द विचारणीय है।
संशय—उक्त श्रुति में 'विज्ञानमय' शब्द जीव का बोधक है? अथवा ब्रह्म का ?
पूर्वपक्ष—
आदिमध्यावसानेषु संसारिप्रतिपादनात् ।
तत्परे ग्रन्थसन्दर्भे सर्वं तत्रैव योज्यते ॥
५७