सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ
५९४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ २ पा. १ सू. १८

न घटकर्तृका, किं तर्हि ? अन्यकर्तृकेति कल्प्या स्यात् । तथा कपालादीनामप्युत्पत्ति- रुच्यमानाऽन्यकर्तृकैव कल्प्येत । तथा च सति घट उत्पद्यत इत्युक्ते कुलालादीनि कारणान्युत्पद्यन्त इत्युक्तं स्यात् । न च लोके घटोत्पत्तिरित्युकते कुलालादीनामप्युत्प- द्यमानता प्रतीयते, उत्पन्नताप्रतीतेश्च । अथ स्वकारणसत्तासंबन्ध एवोत्पत्तिरात्मला- भश्च कार्यस्येति चेत्, कथमलब्धात्मकं संबध्येतेति वक्तव्यम् ? सतोर्हि द्वयोः संबन्धः संभवति, न सदसतो रसतोर्वा, अभावस्य च निरुपाख्यत्वात्प्रागुत्पत्तेरिति

भामती

घटमुत्पद्यत इत्यपि प्रसङ्गात् । तस्मात् करोतिकारयत्योरिव घटगोचरयोर्भृत्यस्वामिसमवेतयोरुत्पत्त्युत्पा- दनयोरधिष्ठानभेदोऽभ्युपेत्यः, तत्र कपालकुलालादीनां सिद्धानामुत्पादनाधिष्ठानानां नोत्पत्त्यधिष्ठानत्व- मस्तीति परिशेष्याद् घट एव साध्य उत्पत्तेरधिष्ठानमेषितव्यः । न चासावसन्नधिष्ठानं भवितुमर्हतीति सत्त्वमस्याभ्युपेयम् । एवञ्च घटो भवतीति घटव्यापारस्य धातुपात्तत्वात् तत्रास्य कर्तृत्वमुपपद्यते तण्डु- लानामिव सतां विक्कित्तौ विक्किद्यन्ति तण्डुला इति । शङ्कते ॐ अथ स्वकारणसत्तासम्बन्ध एवोत्पत्तिः इति ॐ । एतदुक्तं भवति — नोत्पत्तिर्नाम कश्चिद् व्यापारो येनासिद्धस्य कथमत्र कर्तृत्वमित्यनुयुज्येत, किन्तु स्वकारणसमवायः स्वसत्तासमवायो वा, न चासतोऽप्यविरुद्ध इति । सोऽप्यसतोऽनुपपन्न इत्याह ॐ कथमलब्धात्मकम् इति ॐ । अपि च प्रागुत्पत्तेरसत्त्वं कार्यस्येति कार्याभावस्य भावेन मर्यादाकरण- मनुपपन्नमित्याह ॐ अभावस्य च इति ॐ । स्यादेतत् — अत्यन्ताभावस्य वन्ध्यासुतस्य मा भून्मर्यादा

भामती-व्याख्या

लेकर कुलालो घटमुत्पादयति'—ऐसा प्रयोग होता है, वैसे ही उत्पादना से अभिन्न उत्पत्ति की भी कर्मता घट में मान कर 'घटमुत्पद्यते'—ऐसा प्रयोग होना चाहिए, घट उत्पद्यते— ऐसा नहीं। फलतः यह मानना होगा कि 'करोति' और 'कारयति'--इन दोनों क्रियाओं के आश्रय भिन्न होते हैं, जैसे कि 'स्वामी घटं कारयति' और 'भृत्यो घटं करोति'—यहाँ घटविषयक (घटकर्मक) स्वामी (प्रयोजक) की कारयितृता और भृत्य की कर्तृता भिन्न- भिन्न आश्रय में रहनेवाले धर्म हैं, वैसे ही उत्पादना और उत्पत्ति—इन क्रियाओं के भी आश्रय भिन्न हैं। इस प्रकार उत्पादना क्रिया के अधिष्ठानभूत कपाल-कुलालादि सिद्ध पदार्थ उत्पत्ति क्रिया के आश्रय नहीं हो सकते। परिशेषतः घटरूप साध्य पदार्थ को ही उत्पत्ति क्रिया का आश्रय मानना चाहिए। घट असत् होकर उत्पत्ति क्रिया का आधार कभी नहीं हो सकता, अतः घट का सत्त्व भी पहले मानना होगा। सत्त्व मान लेने पर 'घटो भवति'— यहाँ घट का जो भवन (उत्पत्ति) 'भू' धातु से प्रतिपादित है, उसका कर्तृत्व घट में उपपन्न है।

शङ्का की जाती है—"अथ स्वकारणसत्तासम्बन्ध एवोत्पत्तिः।" आशय यह है कि उत्पत्ति कोई व्यापार या क्रिया नहीं, जिसकी आश्रयता असत् पदार्थों में अनुपपन्न होती। स्व-कारण-समवाय अथवा स्व-सत्ता-समवाय का नाम उत्पत्ति है। घट का स्वकीय कारणीभूत कपालों में जो स्व-समवाय अथवा स्व में जो सत्ता जाति का समवाय सम्बन्ध है, वह ऐसा उत्पत्ति पदार्थ है, जो असत् घट में भी रह सकता है, उसके लिए घट का सत्त्व पहले से मानने की आवश्यकता क्या ?

उक्त शङ्का का निरास किया जाता है—"कथमलब्धात्मकं सम्बन्ध्येत ?" सारांश यह है कि स्वकीय कारण में कार्य का सम्बन्ध हो, चाहे स्व में सत्ता का सम्बन्ध हो। असद्भूत कार्य का स्वप्रतियोगिक या स्वानुयोगिक कोई भी सम्बन्ध सम्भव नहीं, क्योंकि दो सत् पदार्थों का ही परस्पर सम्बन्ध होता है। दूसरी बात यह है कि 'घट का असत्त्व घट की उत्पत्ति से पूर्व'—इस प्रकार का मर्यादा-करण (सीमाङ्कन) असत्त्व के लिए संगत नहीं,

सत्कार्यवादः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५९५

मर्यादाकरणमनुपपन्नम् । सतां हि लोके क्षेत्रगृहादीनां मर्यादा दृष्टा, नाभावस्य । न हि वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव प्राक्पूर्णवर्मणोऽभिषेकादित्येवंजातीयकेन मर्यादाकरणेन, निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव भवति भविष्यतीति वा विशेष्यते । यदि च वन्ध्यापुत्रोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वमभविष्यत्तत इदमप्युपापत्स्यत—कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वं भविष्यतीति । वयं तु पश्यामो वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावस्य चाभावत्वाविशेषाद्यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारादूर्ध्वं न भविष्यत्येवं कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वं न भविष्यतीति । नन्वेवं सति कारकव्यापारोऽनर्थकः प्रसज्येत । यथैव हि प्राक्सिद्धत्वात्कारणस्वरूपसिद्धये न कश्चिद् व्याप्रियते, एवं प्राक्सिद्धत्वात्तदनन्यत्वाच्च कार्यस्य स्वरूपसिद्धयेऽपि न कश्चिद्व्याप्रियेत, व्याप्रियते च । अतः कारकव्यापारार्थवत्त्वाय मन्यामहे प्रागुत्पत्तेरभावः कार्यस्येति । नैष दोषः, यतः कार्याकारेण कारणं व्यवस्थापयतः कारकव्यापारस्यार्थवत्त्वमुपपद्यते, कार्याकारोऽपि

भामती

अनुपाख्येयो हि सः, घटप्रागभावस्य तु भविष्यता घटेनोपाख्येयस्यास्ति मर्यादेत्यत आह ॐ यदि बन्ध्यापुत्रः कारकव्यापाराद् इति ॐ । उक्तमेतदधस्ताद्यथा न जातु घटः पटो भवेत्येवमसदपि सन्न भवतीति । तस्मान्मृत्पिण्डे घटस्यासत्त्वेऽत्यन्तासत्त्वमेवेति । अत्रासत्कार्यवादो चोदयति ॐ नन्वेवं सति इति ॐ । प्राक् प्रसिद्धमपि कार्यं कदाचित् कारणेन योजयितुं व्यापारोऽर्थवान् भवेदित्यत आह ॐ तदनन्यत्वाच्च इति ॐ । परिहरति ॐ नैष दोषः इति ॐ । उक्तमेतद्यथा भुजङ्गतत्त्वं न रज्जोर्भिद्यते, रज्जुरेव हि

भामती-व्याख्या

क्योंकि असत्त्व अभाव पदार्थ है, अभाव निरुपाख्य माना जाता है, अतः 'अभाव पदार्थ इन दैशिक और कालिक सीमाओं के बीच में रहता है'—ऐसी उपाख्या सम्भव नहीं। खेत और घर आदि भाव पदार्थों का ही सीमाङ्कन हो सकता है, अभाव का नहीं—"अभावस्य च निरुपाख्यत्वात् 'प्रागुत्पत्तेः'—इति मर्यादाकरणमनुपपन्नम्"। यदि कहा जाय कि अभावों में अत्यन्ताभाव और वन्ध्या-सुतादि अलीक पदार्थों का मर्यादा-करण अवश्य नहीं किया जा सकता, क्योंकि वे अनुपाख्य हैं किन्तु प्रागभाव घटादि के द्वारा उपाख्येय (निरूपणीय) होता है, अतः उसकी मर्यादा घटकी उत्पत्ति क्यों न हो सकेगी ? इस शङ्का का उत्तर है—"यदि च वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारादूर्ध्वमभविष्यत्"। इस तथ्य का स्पष्टीकरण पहले ही किया जा चुका है कि जैसे घट कभी पट नहीं हो सकता, वैसे ही असत् पदार्थ कभी सत् नहीं हो सकता, प्रागभाव भी असत् और अनुपाख्य है, अतः उसका भी मर्यादा-करण सम्भव नहीं। फलतः मृत्पिण्ड में घट का असत्ता मानने पर घट का अत्यन्त असत् ही मानना होगा।

शङ्का—"नन्वेवं सति" इत्यादि भाष्य में असत्कार्यवादी की ओर से यह शङ्का प्रस्तुत की गई है कि यदि घटादि कार्य को पहले से ही सत् (सिद्ध) माना जाता है, तब उसकी उत्पत्ति के लिए कुलालादि कारक-चक्र का व्यापार निरर्थक हो जाता है, क्योंकि उस समय जैसे सिद्ध तन्तुरूप कारण का स्वरूप-लाभ करने के लिए कोई व्यापार नहीं किया जाता, वैसे ही सिद्ध घटादि की सिद्धि के लिए कोई व्यापार क्यों किया जायगा ? जैसे दो सिद्ध पदार्थों का सम्बन्ध स्थापित करने के लिए व्यापार किया जाता है, वैसे भी प्रकृत में कोई व्यापार अपेक्षित नहीं, क्योंकि "तदनन्यत्वात्"। सत्कार्यवाद में कार्य और कारण का अत्यन्त अभेद माना जाता है, जब कि सम्बन्ध को भेद की अपेक्षा होती है।

**समाधान—**उक्त शङ्का का भाष्यकार परिहार करते हैं—"नैष दोषः"। यह कहा जा चुका है कि जैसे आरोपित सर्प अपने आधारभूत रज्जु से भिन्न नहीं, रज्जु ही सर्प है,

५९६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. १८

कारणस्यात्मभूत एवान्यात्मभूतस्यानारभ्यत्वादित्यभाणि । न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्यत्वं भवति । नहि देवदत्तः संकोचितहस्तपादः प्रसारितहस्तपादश्च विशेषेण दृश्यमानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति, स एवेति प्रत्यभिज्ञानात् । तथा प्रतिदिनमनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्वं भवति, मम पिता मम भ्राता मम पुत्र इति प्रत्यभिज्ञानात् । जन्मोच्छेदान्तरितत्वात्तन्न युक्तं नान्यत्रेति चेत्, न; क्षीरादीनामपि दध्याद्याकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात् । अदृश्यमानानामपि वटधानादीनां समानजातीयावयवान्तरोपचितानामङ्कुरादिभावेन दर्शनगोचरतापत्तौ जन्मसंज्ञा । तेषामेवावयवानामपचयवशाददर्शनापत्तावुच्छेदसंज्ञा । तत्रेहग्जन्मोच्छेदान्तरितत्वाच्छेदसतः सत्त्वापत्तिः, सतश्चासत्त्वापत्तिः, तथा सति गर्भवासिन उत्तानशायिनश्च भेदप्रसङ्गः । तथा च बाल्ययौवनस्थाविरेष्वपि भेदप्रसङ्गः, पित्रादिव्यवहारलोपप्रसङ्गश्च । एतेन क्षणभङ्गवादः प्रतिवदितव्यः । यस्य पुनः प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यं तस्य निर्विषयः कारकव्यापारः स्यात् । अभावस्य विषयत्वानुपपत्तेराकाशहननप्रयोजनखड्गाद्यनेकायुधप्रयुक्तिकवत् । समवायिकारणविषयः कारकव्यापारः स्यादिति चेत्, न; अन्यविषयेण कारकव्यापारेणान्यनिष्पत्तेरतिप्रसङ्गात् । समवायिकारणस्यैवात्मातिशयः कार्यमिति चेत्, न; सत्कार्यतापत्तेः । तस्मात्क्षीरादीन्येव द्रव्याणि दध्यादिभावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्यां लभन्त इति न कारणादन्यत्कार्यं वर्षशतेनापि शक्यं निश्चेतुम् । तथा मूलकारणमेवान्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्याकारेण नटवत्सर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते । एवं युक्तेः कार्यस्य

भामती

तत्, काल्पनिकस्तु भेदः, एवं वस्तुतः कार्यतत्त्वं न कारणाद्भिद्यते, कारणस्वरूपमेव हि तत्, अनिर्वाच्यं तु कार्यरूपं भिन्नमिवाभिन्नमिव चावभासत इति । तदिदमुक्तं ॐ वस्त्वन्यत्वम् इति ॐ । वस्तुतः परमार्थतोऽन्यत्वं न विशेषदर्शनमात्राद्भवति, सांव्यवहारिके तु कथञ्चित्तत्वान्यत्वे भवत एवेत्यर्थः । अनयैव हि विशेष संदर्भों योज्यः । असत्कार्यवादिनं प्रति दूषणान्तरमाह ॐ यस्य पुनः इति ॐ । कार्यस्य कारणादभेदे सविषयत्वं कारकव्यापारस्य स्यान्नान्यथेत्यर्थः । ॐ मूलकारणं ॐ ब्रह्म । शब्दान्तराच्चेति । सूत्रावयवमवतार्य व्याचष्टे ॐएवं युक्तेः कार्यस्य ॐ इति । अतिरोहितार्थम् ॥ १८ ॥

भामती-व्याख्या

उनका भेद काल्पनिकमात्र है। वैसे ही कार्यतत्त्व अपने कारणतत्त्व से परमार्थतः भिन्न नहीं होता, वह कारण-स्वरूप ही होता है किन्तु 'अनिर्वाचनीय कार्य अपने कारण से भिन्न एवं अभिन्न जैसा प्रतीत होता है। यत्किञ्चित् विशेषता (भेद) देख लेनेमात्र से वस्तु अन्य नहीं हो जाती—'न च विशेषेण दृश्यमानोऽपि वस्त्वन्यत्वं भवति'। यहाँ 'वस्तुतः' का अर्थ परमार्थतः है । थोड़ा-सा अन्तर दिख जाने मात्र से यदि वस्तु-भेद हो, तब एक देवदत्त अपने हाथ को संकुचित या विस्तारित कर लेनेमात्र से भिन्न हो जायगा और 'सोऽयं देवदत्तः'-इस प्रकार की प्रत्यभिज्ञा निराधार हो जायगी । 'ये तन्तु हैं, पट नहीं'-इत्यादि व्यवहार तो कथंचित् हो जाता है और पटाकारेण तन्तुओं को व्यवस्थित करने के लिए कारक-चक्र का व्यापार भी सार्थक है । इसी प्रकार भाष्य के शेष सन्दर्भ की व्याख्या कर लेनी चाहिए।

असत्कार्यवाद में दूषणान्तर का उद्भावन किया जाता है—"यस्य पुनः"। पटादि कार्यों का तन्त्वादि कारणों से अभेद मानने पर तन्तुओं के आश्रित कारक-व्यापार उपपन्न हो जाता है, किन्तु कार्य को तन्तुओं से अन्य एवं असत् मानने पर वह क्रिया किस द्रव्य पर होगी ? भाष्यकार ने जो कहा है—"मूलकारणमेवान्त्यात् कार्यात्"। यहाँ 'मूलकारण' पद से 'ब्रह्म' का ग्रहण किया गया है। इस अट्ठारहवें सूत्र के "शब्दान्तराच्च"—इस भाग का

सत्कार्यवादः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ५९७

प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते शब्दान्तराच्चैतदवगम्यते । पूर्वसूत्रेऽसद्द्व्यपदेशिनः शब्दस्योदाहृतत्वात्ततोऽन्यः सद्द्व्यपदेशी शब्दः शब्दान्तरम्—'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्यादि । 'तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीद्' इति चासत्पक्षमुपक्षिप्य 'कथमसतः सज्जायेत' इत्याक्षिप्य 'सदेव सोम्येदमग्र आसीद्' (छा० ६।२।१) इत्यवधारयति । तत्रेदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सच्छब्दवाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य श्रूयमाणत्वात्सत्त्वानन्यत्वे प्रसिद्ध्यतः । यदि तु प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यं स्यात्पश्चाच्चोत्पद्यमानं कारणे समवेयात्तदाऽन्यत्कारणात्स्यात् , तत्र 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति' (छा० ६।१।३) इतीयं प्रतिज्ञा पीड्येत । सत्त्वानन्यत्वावगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते ॥ १८ ॥

पटवच्च ॥ १९ ॥

यथा च संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते—किमयं पटः ? किं वाऽन्यद् द्रव्यमिति । स एव प्रसारितो यत्संवेष्टितं द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणेनाभिव्यक्तो गृह्यते । यथा च संवेष्टनसमये पट इति गृह्यमाणोऽपि न विशिष्टायामविस्तारो गृह्यते, स एव प्रसारणसमये विशिष्टायामविस्तारो गृह्यते–न संवेष्टितरूपादन्योऽयं भिन्नः पट इति । एवं तन्त्वादिकारणावस्थं पटादिकार्यमस्पष्टं सत् तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापारादिभिर्व्यक्तं स्पष्टं गृह्यते । अतः संवेष्टितप्रसारितपटन्यायेनैवानन्यत्कारणात्कार्यमित्यर्थः॥१९॥

यथा च प्राणादि ॥ २० ॥

यथा च लोके प्राणापानादिषु प्राणभेदेषु प्राणायामेन निरुद्धेषु कारणमात्रेण रूपेण वर्तमानेषु जीवनमात्रं कार्यं निर्वर्त्यते, नाकुञ्चनप्रसारणादिकं कार्यान्तरम् । तेष्वेव प्राणभेदेषु पुनः प्रवृत्तेषु जीवनादधिकमाकुञ्चनप्रसारणादिकमपि कार्यान्तरं


भामती

"पटवच्च", "यथा च प्राणादि" इति च सूत्रे निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्याते ॥ १९-२० ॥


भामती-व्याख्या

अवतरणपूर्वक व्याख्यान किया जाता है—"एवं युक्तेः कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमनन्यत्वं कारणादवगम्यते शब्दान्तराच्चैतदवगम्यते"। पूर्वसूत्र में जो "धर्मान्तरेण"—ऐसा कह कर 'अव्याकृतत्व' धर्म के द्वारा असत्त्व का उपपादन कर कार्य-सत्त्व की स्थापना की गई है, वहाँ 'शब्दान्तर' को अभ्युच्चय के रूप में प्रस्तुत किया गया है । 'शब्दान्तर' का अर्थ है—पूर्वसूत्र में उदाहृत 'असत्' शब्द से भिन्न 'सत्' शब्द के द्वारा भी सत्कार्यवाद की सिद्धि होती है—"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" (छां० ६।२।१) । १८ ॥

"पटवच्च"—इस सूत्र के द्वारा यह कहा गया है कि जैसे वेष्टित (लिपटे हुए) वस्त्र का लम्बा-चौड़ा आकार दिखाई नहीं देता और प्रसारित (फैलाए हुए) वस्त्र का आकार प्रकट हो जाता है। वैसे ही कारणावस्था में कार्य सत् होने पर भी अव्यक्त और बुने जाने पर सुव्यक्त हो जाता है ॥ १९ ॥

"यथा च प्राणादि"—यह सूत्र अर्थक्रिया-भेद में असत्कार्य की साधकता को पङ्गु कर देता है। जैसे निरुद्ध (समाधिस्थ) प्राण अपने शरीर में आकुञ्चन-प्रसारणादि क्रियाएँ नहीं कर सकता, वैसे ही कारणावस्था में पटादि कार्य भी प्रावरणादि कार्य नहीं करता—एतावता असत् नहीं हो सकता ॥ २० ॥

५९८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. २ पा. १ सू. २१

निर्वर्त्यन्ते । न च प्राणभेदानां प्रभेदवतः प्राणादन्यत्वं, समीरणस्वभावाविशेषात् । एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् । अतश्च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात्तदनन्यत्वाच्च सिद्धैषा श्रौती प्रतिज्ञा—‘येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्’ (छा० ६।१।१ ) इति ॥ २० ॥

( ७ इतरव्यपदेशाधिकरणम् । सू० २१-२३ )

इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥

अन्यथा पुनश्चेतनकारणवाद आक्षिप्यते । चेतनाद्धि जगत्प्रक्रियायामाश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोषाः प्रसज्यन्ते । कुतः ? इतरव्यपदेशात् । इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुतिः—‘स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो’ (छा० ६।८।७ ) इति प्रतिबोधनात् । यद्वा इतरस्य च ब्रह्मणः शारीरात्मत्वं व्यपदिशति ‘तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्’ (तै० २।६) इति स्रष्टुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेन शारीरात्मत्वप्रदर्शनात् । ‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ (छा० ६।३।२) इति च परा देवता जीवमात्मशब्देन व्यपदिशन्ती न ब्रह्मणो भिन्नः शारीर इति दर्शयति । तस्माद्यद् ब्रह्मणः स्रष्टृत्वं तच्छारीरस्यैवेति । अतः स स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितमेवात्मनः सौमनस्यकरं कुर्यान्नाहितं जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थजालम् । नहि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनुप्रविशति । न च स्वयमत्यन्तनिर्मलः

भामती

यद्यपि शारीरात् परमात्मनो भेदमाहुः श्रुतयस्तथाप्यभेदमपि दर्शयन्ति श्रुतयो बह्व्यः । न च भेदाभेदावेकत्र समवेतौ, विरोधात् । न च भेदस्तात्त्विक इत्युक्तम् । तस्मात् परमात्मनः सर्वज्ञान्न शारीरस्तत्त्वतो भिद्यते । स एव त्वविद्योपधानभेदाद् घटकरकाद्याकाशवद्भेदेन प्रथते । उपहितं चास्य रूपं शारीरस्तेन मा नाम जीवाः परमात्मतामात्मनोऽनुभूवन् , परमात्मा तु तानात्मनोऽभिन्नाननुभवत्यननुभवे सार्वज्ञ्याघातः । तथा चायं जीवान् बध्नन्नात्मानमेव बध्नीयात् । तत्रेदम उक्तं ॐ नहि कश्चिदपरतन्त्रो

भामती-व्याख्या

संगति—'यदि तन्तु ही पट है, तब वह प्रावरणरूप कार्य नहीं कर सकता, वैसे ही सृष्टि-कर्त्ता ब्रह्म ही यदि जीव है, तब वह अपने अहित ( दुःखादि अनिष्ट ) पदार्थों की उत्पत्ति नहीं कर सकता—इस प्रकार के आक्षेप का समाधान इस अधिकरण में है।

**सन्देह—**उक्त आक्षेप की समानता से यहाँ यह सन्देह किया जाता है कि जीव और ब्रह्म का अभेद-प्रतिपादन युक्ति-संगत नहीं ? अथवा है ?

**पूर्वपक्ष—**यद्यपि शारीर आत्मा ( जीव ) से परमात्मा ( ब्रह्म ) का भेद बहुत-सी श्रुतियाँ कहती हैं, तथापि कतिपय श्रुतियाँ अभेद का भी प्रतिपादन करती हैं। भेद और अभेद—दोनों परस्पर विरुद्ध होने के कारण एकत्र रह नहीं सकते, अतः केवल भेद माना जाता है। भेद भी तात्त्विक नहीं—यह कहा जा चुका है। फलतः सर्वज्ञ सर्व-स्रष्टा ब्रह्म से जीव वस्तुतः भिन्न नहीं, एक ही ब्रह्म शरीररूप उपाधियों के भेद से घटाकाश करकाकाशादि के समान भिन्न रूपों में अवभासित होता है, शरीररूप उपाधि से उपहित ( विशिष्ट ) होने के कारण ब्रह्म ही शारीर कहलाता है, अतः जीवगण भले ही ब्रह्म को अपना रूप न समझें किन्तु ब्रह्म उन जीवों को अपना ही रूप समझता है; अन्यथा उसकी सर्वज्ञता अक्षुण्ण नहीं रह सकती। इस प्रकार ब्रह्म जीवों को बन्धनागार में डालता हुआ अपने को ही बन्धन-ग्रस्त करता है। भाष्यकार यही कहते हैं—"न हि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनु-

स्रष्टुर्हिताकरणाभावः ] | हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् | ५९९

सन्नत्यन्तमलिनं देहमात्मत्वेनोपेयात्। कृतमपि कथञ्चिद्यद् दुःखकरं तदिच्छया जह्यात्। सुखकरं चोपाददीत। स्मरेच्च मयेदं जगद्विम्बं विचित्रं विरचितमिति। सर्वो हि लोकः स्पष्टं कार्यं कृत्वा स्मरति मयेदं कृतमिति। यथा च मायावी स्वयं प्रसारितां मायामिच्छयाऽनायासेनैवोपसंहरति, एवं शारीरोऽपीमां सृष्टिमुपसंहरेत्। स्वमपि तावच्छरीरं शारीरो न शक्नोत्यनायासेनोपसंहर्तुम्। एवं हितक्रियाद्यदर्शनादन्याय्या चेतनाज्जगत्प्रक्रियेति मन्यते ॥ २१ ॥

अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥

तु शब्दः पक्षं व्यावर्तयति। यत्सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं शारीरादधिकमन्यत्, तद्वयं जगतः स्रष्टृ ब्रूमः। न तस्मिन्हिताकरणादयो दोषाः प्रसज्यन्ते। न हि तस्य हितं किञ्चित्कर्तव्यमस्त्यहितं वा परिहर्तव्यम्, नित्यमुक्तस्वभावत्वात्। न च तस्य ज्ञानप्रतिबन्धः शक्तिप्रतिबन्धो वा कचिदप्यस्ति, सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च। शारीरस्त्वनेवंविधः। तस्मिन्प्रसज्यन्ते हिताकरणादयो दोषाः, न तु तं वयं जगतः स्रष्टारं ब्रमः। कुत एतत्? भेदनिर्देशात्। 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बृ० २।४।५), 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' (छा० ८।७।१), 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' (छा० ६।८।१), 'शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः' (बृ० ४।३।३५) इत्येवंजातीयकः कर्तृकर्मादिभेदनिर्देशो जीवाद्धिकं ब्रह्म दर्शयति। नन्वभेदनिर्देशोऽपि दर्शितः-'तत्त्वमसि' इत्येवंजातीयकः। कथं भेदाभेदौ विरुद्धौ संभवेयाताम्? नैष दोषः, आकाशघटाकाशन्यायेनोभयसंभवस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापितत्वात्। अपि च यदा तत्त्वमसीत्येवंजातीयकेनाभेदनिर्देशेना-


भामती

बन्धनागारमात्मनः कृत्वाऽनुप्रविशति इत्यादि ॐ । तस्मान्न चेतनकारणं जगदिति पूर्वः पक्षः ॥ २१ ॥

सत्यमयं परमात्मा सर्वज्ञत्वाद्यथा जीवान् वस्तुत आत्मनोऽभिन्नान् पश्यति, पश्यत्येवं न भावत एषां सुखदुःखादिवेदनासङ्गोऽस्ति, अविद्यावशाच्चैषां तदभिमान इति। तथा च तेषां सुखदुःखादिवेदनायामप्यहमुदासीन इति न तेषां बन्धनागारनिवेशेऽप्यस्ति क्षतिः काचिन्ममेति न हिताकरणादिदोषापत्तिरिति सिद्धान्तस्तद्विवमुक्तम् ॐ अपि च यदा तत् त्वमसि इति ॐ। अपि चेति चः पूर्वोपपत्तिसाहित्यं द्योतयति, नोपपत्त्यन्तरताम् ॥ २२ ॥


भामती-व्याख्या

प्रविशति।" किन्तु ब्रह्मात्मक जीव स्वयं अत्यन्त निर्मल होकर नितान्त मलिन शरीर को अपना रूप समझने की भूल क्योंकर करेगा? अतः चेतन तत्त्व के द्वारा जगत् की रचना सम्भव नहीं—यह पूर्वपक्ष है ॥ २१ ॥

सिद्धान्त—यह सत्य है कि परमात्मा सर्वज्ञ होने के कारण जैसे जीवों को अपना रूप समझता है और यह भी जानता है कि जीवों को वस्तुतः दुःखादिरूप अहित (अनिष्ट) उपभोग नहीं करना पड़ता, केवल अविद्या के चंगुल में फँस कर जीव अपने को बँधा हुआ मानते हैं किन्तु मैं असङ्ग उदासीन हूँ। जीवों को वैसा अभिमान होने पर भी मेरी (ब्रह्म की) कोई क्षति नहीं, फलतः पूर्वपक्षोक्त हिताकरणादि दोषों की प्रसक्ति नहीं होती। भाष्यकार यही कह रहे हैं—"अपि च यदा तत्त्वमसि"। 'अपि च'—यहाँ चकार के द्वारा पूर्वोक्त युक्ति की केवल अङ्गता इस युक्ति में सूचित की गई है, युक्त्यन्तरता नहीं अर्थात् अभेद-साक्षात्कार के पहले जीव अपने से भिन्न परमेश्वर को प्रपञ्च का रचयिता मानता है और अभेद-साक्षात्कार के अनन्तर किसी को भी स्रष्टा नहीं मानता ॥ २२ ॥

६००ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २४

भेदः प्रतिबोधितो भवति, अपगतं भवति तदा जीवस्य संसारित्वं ब्रह्मणश्च स्रष्टृत्वम्, समस्तस्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्यग्ज्ञानेन बाधितत्वात् । तत्र कुत एव सृष्टिः ? कुतो वा हिताकरणादयो दोषाः ? अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसंघातोपाध्यविवेककृता हि भ्रान्तिर्हिताकरणादिलक्षणः संसारो न तु परमार्थतोऽस्तीत्यसकृदवोचाम । जन्ममरणोच्छेदनाद्यभिमानवत् ! अबाधिते तु भेदव्यवहारे 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' इत्येवंजातीयकेन भेदनिर्देशेनावगम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिताकरणादिदोषप्रसक्तिं निरुणद्धि ॥ २२ ॥

अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥

यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानामप्यश्मनां केचिन्महार्हा मणयो वज्रवैडूर्यादयोऽन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्तादयोऽन्ये प्रहीणाः श्ववायसप्रक्षेपणार block? नहीं, श्ववायसप्रक्षेपणार block पाषाणा इत्यनेकविधं वैचित्र्यं दृश्यते, यथा चैकपृथिव्यपाश्रयाणामपि बीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्धरसादिवैचित्र्यं चन्दनार्कपाकपंचकादिषूपलक्ष्यते, यथा चैकस्याप्यन्नरसस्य लोहितादीनि केशलोमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति, एवमेकस्यापि ब्रह्मणो जीवप्राज्ञपृथक्त्वं कार्यवैचित्र्यं चोपपद्यत इत्यतस्तदनुपपत्तिः, परपरिकल्पितदोषानुपपत्तिरित्यर्थः । श्रुतेश्च प्रामाण्याद्विकारस्य च वाचारम्भणमात्रत्वात्स्वप्नदृश्यभाववैचित्र्यवच्चेत्यभ्युच्चयः ॥ २३ ॥


( ८ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । सू० २४-२५ )

उपसंहारदर्शनानेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥

चेतनं ब्रह्मकमद्वितीयं जगतः कारणमिति यदुक्तं; तन्नोपपद्यते । कस्मात् ?

भामती

स्यादेतत्—यदि ब्रह्मविवर्त्तो जगत् , हन्त सर्वस्यैव जीववच्चैतन्यप्रसङ्ग इत्यत आह ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ । अतिरोहितार्थेन भाष्येण व्याख्यातम् ॥ २३ ॥


ब्रह्म खल्वेकमद्वितीयतया परानपेक्षं क्रमेणोत्पद्यमानस्य जगतो विविधविचित्ररूपस्योपादानमुपेयते, तदनुपपन्नम् । नह्येकरूपात्कारणात् कार्यभेदो भवितुमर्हति तस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । कारणभेदो हि कार्यभेदहेतुः । क्षीरबीजादिभेदाद्दध्यङ्कुरादिकार्यभेददर्शनात् । न चाक्रमात् कारणात्कार्यक्रमो युज्यते । समर्थस्य


भामती-व्याख्या

यदि समस्त (जड़ाजड़ात्मक) जगत् ब्रह्म का ही विवर्त (कार्य) है, तब जीव के ही समान जड़ात्मक जगत् भी चेतनरूप होना चाहिए—इस आक्षेप का निराकरण सूत्रकार ने किया है—"अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः।" अर्थात् लोक में जैसे एक ही पृथिवीतत्त्व के पाषाणादि काय सभी एक समान नहीं होते, अपितु कुछ हीरा-वैडूर्य (विदुरदेशोत्पन्न वैडूर्य या लहसुदिया) आदि के समान उत्तम (बहुमूल्य), कोई (सूर्यकान्तादि) मध्यम और कोई निकृष्ट (कूकुर, सूकरादि को मार भगाने के काम के) होते हैं। इसी प्रकार जगत् में वैचित्र्य उपपन्न हो जाता है, अतः एकरूपापत्ति का दोष प्रसक्त नहीं होता ॥ २३ ॥

संशय— सृष्टि-प्रतिपादक वेदान्त-वाक्यों का जो अकेले (सहायक-सामग्री-निरपेक्ष) ब्रह्म में समन्वय किया गया, वह युक्ति-विरुद्ध है? अथवा नहीं?
पूर्वपक्ष— एक, अद्वितीय, परानपेक्ष ब्रह्म को जो आकाशादि-क्रम से उत्पद्यमान

अद्वैतस्य स्रष्टृत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६०१

उपसंहारदर्शनात्। इह हि लोके कुलालादयो घटपटादीनां कर्तारो मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलाद्यनेककारकसाधनोपसंहारेण संगृहीतसाधनाः सन्तस्तत्तत्कार्यं कुर्वाणा दृश्यन्ते । ब्रह्म चासहायं तवाभिप्रेतं, तस्य साधनान्तरानुपसंग्रहे सति कथं स्रष्टृत्वमुपपद्येत ? तस्मान्न ब्रह्म जगत्कारणमिति चेत्, नैष दोषः, यतः क्षीरवद् द्रव्यस्वभावविशेषादुपपद्यते । यथा हि लोके क्षीरं जलं वा स्वयमेव दधिहिमकरकादिभावेन परिणमतेऽनपेक्ष्य बाह्यं साधनं, तथेहापि भविष्यति । ननु क्षीराद्यपि दध्यादिभावेन परिणममानमपेक्षत एव बाह्यं साधनमौष्ण्यादिकं, कथमुच्यते क्षीरवदिति ? नैष दोषः, स्वयमपि हि क्षीरं यां च यावतीं च परिणाममात्रामनुभवति तावत्येव त्वर्यते त्वौष्ण्यादिना दधिभावाय । यदि च स्वयं दधिभावशीलता न स्यान्नैवौष्ण्यादिनापि बलाद्दधिभावमापद्येत । नहि वायुराकाशो वौष्ण्यादिना बलाद्दधिभावमापद्यते । साधनसामग्र्या च तस्य पूर्णता संपाद्यते । परिपूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म । न तस्यान्येन केनचित्पूर्णता संपादयितव्या । श्रुतिश्च भवति—'न तस्य कार्यं करणं च विद्यते

भामती

क्षेपाद्योगाद् द्वितीयतया च क्रमवत्तत्सहकारिसमवधानानुपपत्तेः । तदिदमुक्तम् ॐ इह हि लोके इति ॐ । एकैकं मृदादि कारकं, तेषां तु सामग्र्यं साधनम्, ततो हि कार्यं साधयत्येव, तस्मान्नाद्वितीयं ब्रह्म जगदुपादानमिति प्राप्ते, उच्यते—"क्षीरवद्धि"। इदं तावद्ब्रूवान् पृष्टो व्याचष्टां, किं तात्त्विकमस्य रूपमपेक्ष्येदमुच्यते उतानादिनामरूपबीजसहितं काल्पनिकं सार्वज्ञ्यं सर्वशक्तित्वम् ? तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे किं नाम ततोऽद्वितीयादसहायादुपजायते ? नहि तस्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य वस्तुसत्कार्यमस्ति, तथा च श्रुतिः—"न तस्य कार्यं करणञ्च विद्यते" इति । उत्तरस्मिंस्तु कल्पे यदि कुलालादिवदत्यन्तव्यतिरिक्त-

भामती-व्याख्या

विचित्र प्रपञ्च का उपादान कारण माना गया है, वह युक्ति-सङ्गत नहीं, क्योंकि विचित्र कारण से ही विचित्र कार्य की उत्पत्ति देखी जाती है, एकरूप (अविचित्र) कारण से नानारूप कार्य की उत्पत्ति नहीं हो सकती। यदि होगी, तब उसमें आकस्मिकत्व (अकारणकत्व) प्रसक्त होगा, क्योंकि कारण का भेद ही कार्य के भेद का हेतु है, जैसे दूध और बीजरूप विभिन्न कारणों से उत्पन्न होने के ही कारण दधि और अंकुररूप कार्यों का भेद देखा जाता है। आकाश की उत्पत्ति के समय वायु आदि की उत्पत्ति क्यों नहीं हुई ? इस प्रश्न का समुचित उत्तर विभिन्न कारणवादी ही दे सकता है कि 'उनके कारण भिन्न-भिन्न हैं, जिस क्रम से कारण उपस्थित होते गए, उसी क्रम से कार्य उत्पन्न होते गये'। किन्तु एक, अद्वितीय ब्रह्म को समस्त कार्य-सक्षम माननेवाला उस प्रश्न का उत्तर क्या देगा ? एक काल में ही समस्त कार्य उत्पन्न होना चाहिए, क्योंकि सर्व-सक्षम कारणतत्त्व की क्षमता का न तो अवरोध या निलम्बन किया जा सकता है और न एक कारण में क्रम बिठाया जा सकता है, भाष्यकार यही कह रहे हैं—"इह हि लोके कुलालादयो घटादीनां कर्त्तारः।" भाष्यकार ने प्रत्येक मृदादि को 'कारक' एवं मृत, दण्ड, चक्र, कुलालादि के समुच्चय को 'साधन' पद से निर्दिष्ट किया है, क्योंकि कर्त्ता आदि कारकों का समुच्चय होने पर कार्य की सिद्धि हो ही जाती है। फलतः अद्वितीय ब्रह्म जगत् का उपादान नहीं हो सकता ।

सिद्धान्त —सूत्रकार ने 'क्षीरवद्धि' ऐसा कह कर सिद्धान्त स्थापित किया है। सारांश यह है कि पूर्वपक्षी से यह पूछा जा सकता है कि उसने क्या तात्त्विक (शुद्ध) ब्रह्म में अनुपादानत्व की प्रसक्ति की है ? अथवा अनादि नाम-रूप-बीज-सहित (विशिष्ट) ब्रह्म में ? प्रथम कल्प में तो इष्टापत्ति है, क्योंकि शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वरूप ब्रह्म का वस्तुतः कोई कार्य

७६

६०२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २५

न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान- बलक्रिया च।' (श्वे० ६।८) इति। तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगात्क्षी- रादिविचित्रपरिणाम उपपद्यते ॥ २४ ॥

देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥

स्यादेतत् - उपपद्यते क्षीरादीनामचेतनानामनपेक्ष्यापि बाह्यं साधनं दध्यादि- भावः, दृष्टत्वात्। चेतनाः पुनः कुलालादयः साधनसामग्रीमपेक्ष्यैव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दृश्यन्ते। कथं ब्रह्म चेतनं सदसहायं प्रवर्तेतेति ? देवादिवदिति

भामती

सहकारिकारणाभावादनुपादानत्वं साध्यते, ततः क्षीरादिभिर्व्यभिचारः, तेऽपि हि बाह्यचेतनादिकारणान- पेक्षा एव कालपरिवासवशेन स्वत एव परिणामान्तरमासादयन्ति। अथान्तरकारणानपेक्षत्वं हेतूक्रियते, तदसिद्धमनिर्वच्यनामरूपबीजसहायत्वात्। तथा च श्रुतिः—"मायांन्तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनन्तु महेश्वर- म्" इति। कार्यक्रमेण तत्परिपाकोऽपि क्रमवानुन्नेयः। एकस्मादपि च विचित्रशक्तेः कारणादनेक- कार्योत्पादो दृश्यते। यथैकस्मादग्नेर्दाहपाकावेकस्माद्वा कर्मणः संयोगविभागसंस्काराः ॥ २४ ॥

यदि तु चेतनत्वे सतीति विशेषणान्न क्षीरादिभिर्व्यभिचारः, दृष्टा हि कुलालादयो बाह्यमृदाद्य- पेक्षाश्चेतनश्च ब्रह्मेति, तत्रेवमुपतिष्ठते ॐदेवादिवद् इतिॐ लोक्यतेऽनेनेति लोकः शब्द एव तस्मिन् ॥२५॥

भामती-व्याख्या

माना ही नहीं जाता, जैसा कि श्रुति कहती है—"न तस्य कार्यं करणं च विद्यते" (श्वेता० ६।८)। द्वितीय कल्प में यदि कुलालादि के समान अत्यन्त भिन्न सहकारी कारण का अभाव होने से ब्रह्म में अनुपादानत्व सिद्ध किया जाता है—'ब्रह्म जगतोऽनुपादानम्, कुलालादि-वत्सहायकाभावात्। तब तो दुग्धादि में व्यभिचार है, क्योंकि चेतनादि बाह्य सामग्री के अभाव में भी दुग्धादि दध्यादिरूप कार्य के उपादान होते हैं। 'ब्रह्म जगतोऽनुपादानम्, आन्तरिककारणानपेक्षत्वात्'—इस प्रकार यदि आन्तर कारण (सहायक) के अभाव को हेतु बनाया जाता है, तब वह स्वरूपासिद्धिीरूप दोष से युक्त होकर हेत्वाभास हो जाता है, हेत्वाभास से साध्य की सिद्धि नहीं हो सकती। ब्रह्म की आन्तरिक सहायक सामग्री का प्रतिपादन श्रुति करती है-"मायां तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनं तु महेश्वरम्” (श्वेता. ४।१०)। यद्यपि माया में सर्वकार्योत्पादन का सामर्थ्य है, तथापि मायागत संस्काररूप बीजों का परिपाक (कार्यकरणोन्मुखत्व) जिस-क्रम से होता है, उसी क्रम से कार्यों की क्रमशः उत्पत्ति होती है। यह जो कहा गया कि एकरस (अविचित्र) कारण से विचित्र कार्यों की उत्पत्ति नहीं होती। वह कहना भी संगत नहीं, क्योंकि विचित्र शक्ति-सम्पन्न एक कारणतत्त्व से भी अनेक और विचित्र कार्य होते देखे जाते हैं, जैसे कि एक ही अग्नि से दाह, पाक और प्रकाशादि एक ही क्रिया से संयोग, विभाग और संस्कारादि अनेक कार्य उत्पन्न होते हैं ॥ २४ ॥

यदि 'ब्रह्म न जगतोऽनुपादानम्, चेतनत्वे सत्यसहायत्वात्'—इस प्रकार हेतु का 'चेतनत्व' विशेषण लगाया जाता है, तब क्षीरादि जड़ पदार्थों में व्यभिचार न होने पर भी देवों, पितरों और ऋषियों में व्यभिचार होता है—"देवादिवदपि लोके"। लोक्यते प्रकाश्यतेऽनेन'— इस व्युत्पत्ति के द्वारा 'लोक' पद से शब्द विवक्षित है, अर्थात् मन्त्र, अर्थवाद, इतिहास और पुराणादिरूप शब्दों में देवादि का ऐसा ऐश्वर्य वर्णित है कि वे किसी बाह्य सामग्री के विना ही अनेक शरीर, महल और रथादि का निर्माण कर देते हैं ॥ २५ ॥

निरवयवस्य स्रष्टृत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६०१

भ्रमः । यथा 'लोके देवाः पितर ऋषय इत्येवमादयो महाप्रभावाश्चेतना अपि सन्तोऽ- नपेक्ष्यैव किंचिद्वाह्यं साधनमैश्वर्यविशेषयोगादभिध्यानमात्रेण स्वत एव बहूनि नानासंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि च रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणप्रामाण्यात् । तन्तुनाभश्च स्वत एव तन्तून्सृजति बलाका चान्तरेणैव शुक्लं गर्भं धत्ते, पद्मिनी चानपेक्ष्य किञ्चित्प्रस्थानसाधनं सरोऽन्तरात्स- रोऽन्तरं प्रतिष्ठते, एवं चेतनमपि ब्रह्मानपेक्ष्य बाह्यं साधनं स्वत एव जगत्स्रक्ष्यति, स यदि ब्रूयात्-य एते देवादयो ब्रह्मणो दृष्टान्ता उपात्तास्ते दार्ष्टान्तिकेन ब्रह्मणा न समाना भवन्ति, शरीरमेव ह्यचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादिविभूत्युत्पादन उपा- दानम्, नतु चेतन आत्मा, तन्तुनाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लालो कठिनातामा- पद्यमाना तन्तुर्भवति बलाका च स्तनयित्नु रवश्रवणाद्गर्भं धत्ते पद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सत्यचेतनेनैव शरीरेण सरोऽन्तरात्सरोऽन्तरमुपसर्पति, वल्लीव वृक्षं, नतु स्वयमे- वाचेतना सरोऽन्तरोपसर्पणे व्याप्रियते । तस्मान्नैते ब्रह्मणो दृष्टान्ता इति । तं प्रति ब्रूयात्-नायं दोषः, कुलालादिदृष्टान्तवैलक्षण्यमात्रस्य विवक्षितत्वादिति । यथा हि कुलालादीनां देवादीनां च समाने चेतनत्वे कुलालादयः कार्यारम्भे बाह्यं साध- नमपेक्षन्ते न देवादयः, तथा ब्रह्म चेतनमपि न बाह्यं साधनमपेक्षिष्यत इत्येताव- द्रथं देवायुदाहरणेन विवक्षामः। तस्माद्यथैकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथा सर्वेषामेव भवि- तुमर्हतीति नास्त्येकान्त इत्यभिप्रायः ॥ २५ ॥


( ९ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् । सू० २६-२९ )

कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ २६ ॥

चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवद्देवादिबच्चानपेक्ष्य बाह्यसाधनं स्वयं परि-

भामती

ननु न ब्रह्मणस्तत्त्वतः परिणामो येन कात्र्स्न्यभागविकल्पेनाक्षिप्येत, अविद्याकल्पितेन तु नाम-रूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मना तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन परिणामादिव्यवहारास्पदत्वं ब्रह्म प्रतिपद्यते । न च कल्पितं रूपं वस्तु स्पृशति, न हि चन्द्रमसि तैमिरिकस्य द्वित्वकल्पना चन्द्रमसो द्वित्वमावहति, तदनुपपत्त्या वा चन्द्रमसोऽनुपपत्तिः, तस्मादवास्तवो परिणामकल्पनानुपपद्यमानापि न परमार्थसतो ब्रह्मणोऽनुपपत्तिमावहति, तस्मात्पूर्वपक्षाभावादनारभ्यमिदमधिकरणमित्यत आह ॐ चेतन-

भामती-व्याख्या

संशय— निरवयव ब्रह्म में जगत् की उपादानता क्या असम्भव है ? अथवा सम्भव ?
पूर्वपक्ष— निरवय ब्रह्म का परिणाम सम्भव नहीं ।
शङ्का— यहाँ कृत्स्नशः या अवयवशः परिणाम का विकल्प तब कर सकते थे, जब कि जगत् को वस्तुतः ब्रह्म का परिणाम माना जाता । वेदान्त-सिद्धान्त में ब्रह्म का तत्त्वतः परिणाम माना नहीं जाता, केवल अविद्या-कल्पित नाम-रूपात्मक अनिर्वचनीय प्रपञ्च की अव्याकृतता ( अनभिव्यक्ति ) और व्याकृतता ( अभिव्यक्ति ) को लेकर ब्रह्म में परिणामिता का व्यवहारमात्र हो जाता है । कल्पित पदार्थ का अपनो आधार वस्तु से कोई लगाव नहीं होता, जैसे कि एक चन्द्रमा में तैमिरिक (तिमिररोगाक्रान्त) व्यक्ति के द्वारा कल्पित द्वित्व एक चंद्रमा को न तो दो कर देता है और न द्वित्व की अनुपपत्ति से चंद्रमा की अनुपपत्ति होती है । फलतः अवास्तवो परिणाम-कल्पना स्वयं कथित विकल्पों के द्वारा अनुपपद्यमान होकर ब्रह्म को अनुपपन्न नहीं कर सकती । इस प्रकार उक्त विकल्प-संवलित पूर्वक्ष उठाया ही नहीं जा

६०४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २७

णममानं जगतः कारणमिति स्थितम् । शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु पुनराक्षिपति । कृत्स्नप्रसक्तिः कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामः प्राप्नोति निरवयवत्वात् । यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्, ततोऽस्यैकदेशः पर्यणंस्यदेकदेशश्चावास्थास्यत । निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते- 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्' ( श्वे० ६।१९ ), 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः' मु० २।१।२), 'इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन, एवं ( बृ० २।४।१२ ), 'स एष नेति नेत्यात्मा' ( बृ० ३।९।२६), 'अस्थूलमनणु' ( बृ० ३।८।८ ) इत्याद्याभ्यः सर्वविशेषप्रतिषेधिनीभ्यः । ततश्चैकदेशपरिणामासंभवात्कृत्स्नपरिणामप्रसक्तौ सत्यां मूलोच्छेदः प्रसज्येत । द्रष्टव्यतोपदेशानर्थक्यं चापद्येत, अयत्नदृष्टत्वात्कार्यस्य, तद्व्यतिरिक्तस्य च ब्रह्मणोऽसंभवात्, अजत्वादिशब्दकोपश्च । अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया सावयवमेव ब्रह्माभ्युपगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपादकाः शब्दा उदाहृतास्ते प्रकुप्येयुः । सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति । सर्वथायं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति ॥ २६ ॥

श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥

तुशब्देनाक्षेपं परिहरति । न खल्वस्मत्पक्षे कश्चिदपि दोषोऽस्ति । न तावत्कृ-


भामती

मेकम् ॐ । यद्यपि श्रुतिशतावेकान्तिकाद्वैतप्रतिपादनपरात् परिणामो वस्तुतो निषिद्धस्तथापि क्षीरादिवेवतादृष्टान्तेन पुनस्तद्द्वास्तव्यप्रसङ्गं पूर्वपक्षोपपस्त्व्वा सर्वथाऽयं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्यपवाद्य "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्", "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" इति सूत्राभ्यां विवर्त्तदृढीकरणेनेकान्तिकाद्वयलक्षणः श्रुत्यर्थः परिशोध्यत इत्यर्थः । ॐ तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म ॐ तत्त्वतः । ॐ ननु शब्देनापि ॐ इति चोद्यमविद्याकल्पितत्वोद्घाटनाय । नहि निरवयवत्वसावयवत्वाभ्यां विधांन्तरमस्त्येकनिषेधस्येतरविधाननान्तरीयकत्वात् । तेन प्रकारान्तराभावान्निरवयवत्वसावयवत्वयोश्च प्रकारयोरनुपपत्तेर्ग्रावप्लवनाद्यर्थवादवदप्रमाणं शब्दः स्यादिति चोद्यार्थः । परिहारः सुगमः ॥ २६–२७ ॥


भामती-व्याख्या

सकता, अतः इस अधिकरण का आरम्भ सम्भव नहीं ।

समाधान—उक्त शङ्का का निराकरण करने के लिए भाष्यकार ने कहा है—'चेतनमेकमद्वितीयम्' । यद्यपि ऐकान्तिकाद्वैतपरक अनेक श्रुतियों के द्वारा परिणाम की वास्तविकता निराकृत की गई है । तथापि क्षीर और देवादि दृष्टान्तों के द्वारा परिणाम की वास्तविकता सिद्ध करके पूर्वपक्ष ने यह आक्षेप किया कि निरवयव ब्रह्म का परिणाम सर्वथा असङ्गत है—ऐसा कह कर "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्" ( ब्र. सू. २।१।२७ ) और "आत्मनि चैवं विचित्राश्च" ( ब्र. सू. २।१।२८ ) इन दो सूत्रों के द्वारा विवर्तवाद का दृढीकरण करते हुए ऐकान्तिक अद्वैतवाद को परिशुद्ध किया जाता है ।

"तस्मादस्ति अविकृतं ब्रह्म"—इस भाष्य का आशय यह है कि मायामय ( विशिष्ट ) ब्रह्म विकारी होने पर भी तात्त्विक ( विशुद्ध ) ब्रह्म अविकारी ही है । "ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रतिपादयितुम्"—इस आक्षेप का उद्देश्य ब्रह्मगत परिणामित्व या सावयवत्व में अविद्या-कल्पितत्व प्रकट करना है, क्योंकि आक्षेपवादी का आशय यह है कि निरवयव और सावयवत्व—इन दो विधाओं को छोड़ कर कोई तीसरी विधा है नहीं, अतः उक्त दोनों विधाओं में से एक का निषेध करने पर दूसरी विधा का विधान अवश्यंभावी है । निरवयत्व और सावयत्व—इन दोनों प्रकारों की अनुपपत्ति होने पर उभय-प्रकार-प्रतिपादक आगम प्रमाण वैसे ही अप्रमाण है, जैसे "ग्रावाणः प्लवन्ते"—यह वाक्य । परिहार-भाष्य

निरवयवस्य कृत्स्नत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६०५

त्स्नप्रसक्तिरस्ति । कुतः ? श्रुतेः यथैव हि ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिः श्रूयत, एवं विकारव्यतिरेकेणापि ब्रह्मणोऽवस्थानं श्रूयते, प्रकृतिविकारयोर्भेदेन व्यपदेशात्, 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) इति, 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा० ३।१२।६) इति चैवंजातीयकात्, तथा हृदयायतनत्ववचनात् सत्संपत्तिवचनाच्च । यदि च कृत्स्नं ब्रह्म कार्याभावेनोपयुक्तं स्यात्, 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' (छा० ६।८।१) इति सुषुप्तिगतं विशेषणमनुपपन्नं स्यात्, विकृतेन ब्रह्मणा नित्यसंपन्नत्वादविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात् । तथेन्द्रियगोचरत्वप्रतिषेधाद् ब्रह्मणो विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वोपपत्तेः तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म । नच निरवयवत्वशब्दव्याकोपोऽस्ति, श्रूयमाणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात् । शब्दमूलं च ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियादिप्रमाणकं तद्यथाशब्दमभ्युपगन्तव्यम् । शब्दश्चोभयमपि ब्रह्मणः प्रतिपादयत्यकृत्स्नप्रसक्तिं निरवयवत्वं च । लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते । ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्ते-अस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सहाया एतद्विषया एतत्प्रयोजनाश्च शक्तय इति । किमुताचिन्त्यस्वभावस्य ब्रह्मणो रूपं विना शब्देन न निरूप्येत । तथा चाहुः पौराणिकाः- 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥' इति । तस्माच्छन्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः ।

ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुं निरवयवं च ब्रह्म परिणमते, न च कृत्स्नमिति । यदि निरवयवं ब्रह्म स्यान्नैव परिणमेत । कृत्स्नमेव वा परिणमेत । अथ केनचिद्रूपेण परिणमेत केनचिच्चावतिष्ठेतेति रूपभेदकल्पनात्सावयवमेव प्रसज्येत । क्रियाविषये हि 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति', 'नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति' इत्येवंजातीयकायां विरोधप्रतीतावपि विकल्पाश्रयणं विरोधपरिहारकारणं भवति, पुरुषतन्त्रत्वाच्चानुष्ठानस्य । इह तु विकल्पाश्रयणेनापि न विरोधपरिहारः संभवति, अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुनः । तस्माद् दुर्घटमेतदिति । नैष दोषः, अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात् । नह्यविद्याकल्पितेन रूपभेदेन सावयवं वस्तु संपद्यते । नहि तिमिरोपहतनयनेनानेक इव चन्द्रमा दृश्यमानोऽनेक एव भवति । अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते । पारमार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणतमवतिष्ठते । वाचारम्भणमात्रत्वाच्चाविद्याकल्पितस्य नामरूपभेदस्येति न निरवयवत्वं ब्रह्मणः कुप्यति । न चेयं परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्था, तत्प्रतिपत्तौ फलानवगमात् । सर्वव्यवहारहीनब्रह्मात्मभावप्रतिपादनार्था त्वेषा, तत्प्रतिपत्तौ फलावगमात् । 'स एष नेति नेत्यात्मा' इत्युपक्रम्याह-'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' (बृ० ४।२।४) इति । तस्मादस्मत्पक्षे न कश्चिदपि दोषप्रसङ्गोऽस्ति ॥ २७ ॥


भामती-व्याख्या

में आगम-प्रामाण्य का सामञ्जस्य ब्रह्मगत सावयवत्व को अविद्या-कल्पित मानकर ही किया गया है—"अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात् । न ह्यविद्याकल्पितेन रूपभेदेन सावयवत्वं वस्तु सम्पद्यते" ॥ २६-२७ ॥

६०६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २९

आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥

अपि च नैवात्र विवदितव्यं—कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्यादिति । यत आत्मन्यप्येकस्मिन्स्वप्नदृशि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः पठ्यते—'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' (बृ० ४।३।१०) इत्यादिना । लोकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिषु च स्वरूपानुपमर्देनैव विचित्रा हस्त्यश्वादिसृष्टयो दृश्यन्ते । तथैकस्मिन्नपि ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिर्भविष्यतीति ॥ २८ ॥

स्वपक्षदोषाच्च ॥ २९ ॥

परेषामप्येष समानः स्वपक्षे दोषः । प्रधानवादिनोऽपि हि निरवयवमपरिच्छिन्नं शब्दादिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिच्छिन्नस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणमिति स्वपक्षः । तत्रापि कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वात्प्रधानस्य प्राप्नोति, निरवयवत्वाभ्युपगमलोपो वा । ननु नैव तैर्निरवयवं प्रधानमभ्युपगम्यते, सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः, तेषां साम्यावस्था प्रधानं तैरेवावयवैस्तत्सावयवमिति । नैवंजातीयकेन सावयवत्वेन प्रकृतो दोषः परिहर्तुं पार्यते । यतः सत्त्वरजस्तमसामप्येकैकस्य समानं निरवयवत्वम् । एकैकमेव चेतरद्वयानुगृहीतं सजातीयस्य प्रपञ्चस्योपादानमिति समानत्वात्स्वपक्षदोषप्रसङ्गस्य । तर्काप्रतिष्ठानात्सावयवत्वमेवेति चेत्, एवमप्यनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः । अथ शक्तय एव कार्यवैचित्र्यसूचिता अवयवा

भामती

अनेन स्फुटितो मायावादः । स्वप्नदृगात्मा हि मनसैव स्वरूपानुपमर्देन रथादीन् सृजति ॥२८॥
चोदयति ॐ ननु नैव इति ॐ । परिहरति ॐ नैवंजातीयकेन इति ॐ । यद्यपि समुदायः सावयवस्तथापि प्रत्येकं सत्त्वादयो निरवयवाः । नह्यस्ति सम्भवः सत्त्वमात्रं परिणमते न रजस्तमसी इति । सर्वेषां सम्भूयपरिणामाभ्युपगमात् । प्रत्येकं चानवयवानां कृत्स्नपरिणामे मूलोच्छेदप्रसङ्गः, एकदेश-

भामती-व्याख्या

"आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" - इस सूत्र के द्वारा सूत्रकार ने वेदान्त का मुख्य सिद्धान्त 'मायावाद' स्फुटित किया है । सूत्रस्थ आत्मा स्वप्न-द्रष्टा विवक्षित है, क्योंकि वहाँ अपने स्वरूप को जैसे-का-तैसा अक्षुण्ण रख कर रथादिरूप विचित्र प्रपञ्च का सर्जन कर लेता है ॥ २८ ॥

आक्षेपवादी कहता है—'ननु नैव तैर्निरवयवम्" । अर्थात् सूत्रकार ने जो "स्वपक्षदोषाच्च" कह कर दोष दिया, वह सांख्य-पक्ष में तभी लागू हो सकता है, जब कि प्रधान (प्रकृति) निरवयव हो, किन्तु सत्त्व, रज और तम — इन तीन लड़ियों से बटी हुई प्रकृतिरूप रज्जु निश्चितरूप से सावयव है, सांख्याचार्यों ने भी कहा है—"सावयवं परतन्त्रम्" (सां० का० १०) ।

उक्त आक्षेप का परिहार है—'नैवं जातीयकेन सावयवत्वेन" । अर्थात् सत्त्व रज और तम का समूह यद्यपि सावयव है, तथापि प्रत्येक गुण निरवयव है, अव्यक्त है । "तद्विपरीतमव्यक्तम्" (सां. का. १०) ऐसा कह कर उसमें सावयवत्व का विपर्यय (निरवयवत्व) सिद्ध किया गया है । ऐसा कभी सम्भव नहीं कि अकेला निरवयव सत्त्व गुण परिणत हो, रजो गुण और तमो गुण परिणत न हों । तीनों गुण मिल कर ही किसी कार्य के रूप में परिणत होते हैं, जैसा कि ईश्वर कृष्ण ने कहा है—"अन्योऽन्यजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः" (सां. का. १२) । प्रत्येक निरवयव गुण यदि समग्रतया परिणत होता है, तब गुणरूप मूल तत्त्व का उच्छेद हो जायगा

निरवयवस्य स्रष्टृत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६०७

इत्यभिप्रायः, तास्तु ब्रह्मवादिनोऽप्यविशिष्टाः । तथाणुवादिनोऽप्यणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवयवत्वाद्वदि कात्स्न्र्येन संयुज्येत, ततः प्रथिमानुपपत्तेरणुमात्रत्व- प्रसङ्गः । अथैकदेशेन संयुज्येत, तथापि निरवयवत्वाभ्युपगमकोप इति स्वपक्षेऽपि समान एष दोषः । समानत्वाच्च नान्यतरस्मिन्नेव पक्ष उपक्षेप्तव्यो भवति । परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोषः ॥ २९ ॥


भामती

परिणामे वा सावयवत्वमनिष्टं प्रसज्येत । ॐ तथाणुवादिनोऽपि इति ॐ । वैशेषिकाणां ह्यणुभ्यां संयुज्य द्व्यणुकमेकमारभ्यते, तैस्त्रिभिर्द्व्यणुकैस्त्र्यणुकमेकमारभ्यत इति प्रक्रिया । तत्र द्वयोरण्वोरनवयवयोः संयोगस्तावन्न व्याप्यानव्याप्नुवन्वा तत्र न वर्त्तेत । नह्यस्ति सम्भवः स एव तदानीं तत्र वर्त्तते न वर्त्तते चेति । तथा चोपर्यधःपार्श्वस्थाः षडपि परमाणवः समानदेशा इति प्रथिमानुपपत्तेरणुमात्रः पिण्डः प्रसज्येत । अव्यापने वा षडवयवः परमाणुः स्यादित्यनवयवत्वव्याकोपः । अशक्यञ्च सावयवत्वमुपेतुं, तथा सत्यनन्तावयवत्वेन सुमेरुराजसर्षपयोः समानपरिणामत्वप्रसङ्गः, तस्मात् समानो दोषः । आपा- तमात्रेण साम्यमुक्तं परमार्थतस्तु भाविकं परिणामं वा कार्यकारणभावं वेच्छतामेष दुर्वारो दोषो न पुनरस्माकं मायावादिनामित्याह ॐ परिहृतस्तु इति ॐ ॥ २९ ॥


भामती-व्याख्या

और यदि उसका अवयवशः परिणाम माना जाता है, तब सावयवत्व की आपत्ति होती है, जो कि अनिष्ट है ।

"तथाऽणुवादिनोऽपि"— इस भाष्य के द्वारा वैशेषिक-पक्ष में भी समानदोषता की प्रसक्ति की गई है, क्योंकि उनके मत की प्रक्रिया यह है कि दो परमाणु परस्पर संयुक्त होकर एक द्व्यणुक और तीन द्व्यणुक संयुक्त होकर एक त्र्यणुक आरम्भ करते हैं । वहाँ निरवयव- भूत दो परमाणुओं का संयोग दोनों परमाणुओं एवं एक परमाणु का अपनी ( पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, ऊपर और नीचे की ) छहों दिशाओं में विद्यमान छः परमाणुओं के साथ संयोग सभी परमाणुओं को व्याप्त करेगा । व्याप्त किए विना संयोग सम्भव नहीं, क्योंकि व्याप्त न करने का अर्थ है—सम्बन्धित न होना और संयुक्त होने का अर्थ—सम्बन्धित होना है । दोनों विरुद्ध घटनाएँ एक साथ घटित नहीं हो सकतीं । विभिन्न देशों ( छः दिशाओं ) में विद्यमान परमाणुओं से संयुक्त परमाणु के छः अवयव मानने होगे । इस सावयवत्वापत्ति से बचने के लिए यह मानना होगा कि द्व्यणुक-निर्माणार्थ जिन दो परमाणुओं एवं त्र्यणुक- रचनार्थ जिन छः परमाणुओं या तीन द्व्यणुकों का संयोग माना जाता है, वे सभी परमाणु एक ही देश में विद्यमान हैं । तब द्व्यणुक और त्र्यणुकादि सभी पिण्ड अणु परिमाण के ही रहेंगे, उनका मध्यम या महत्परिमाण न हो सकेगा, जैसा कि आचार्य वसुबन्धु कहते हैं—

षट्केन युगपद् योगात् परमाणोः षडंशता ।
षण्णां समानदेशत्वे पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥ (विंशति० १२)

इस प्रकार वैशेषिकों के पक्ष में परमाणु को सावय मानना सम्भव नहीं, निरवयव परमाणु का समग्रतया संयोग मानने पर प्रथिमा (महत्परिमाण) उपपन्न नहीं होती और अवयवशः संयोग मानने पर सावयवत्वापत्तिरूप समान दोष प्रसक्त होता है । अनन्त अवयव-परम्परा मानने पर सुमेरु पर्वत और सरसों के एक दाने का समान परिमाण का प्रसङ्ग दिखाया जा चुका है । भाष्यकार ने यहाँ पर सिद्धान्तों में दोष-साम्य का अभिधान आपाततः ही कर दिया है, वस्तुतः जो लोग परिणामवाद और आरम्भवाद को पारमार्थिक मानते हैं, उन्हीं

६०८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. ३१

( १० सर्वोपेताधिकरणम् । सू० ३०-३१ )

सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥

एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोग उपपद्यते विचित्रो विकारप्रपञ्च इत्युक्तम् । तत्पुनः कथमवगम्यते विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मेति ? तदुच्यते — सर्वोपेता च परा देवतेत्यभ्युपगन्तव्यम् । कुतः ? तद्दर्शनात् । तथा हि दर्शयति श्रुतिः सर्वशक्तियोगं परस्या देवतायाः — 'सर्वकर्मा सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः' ( छा० ३।१४।४ ), 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः' ( छा० ८।७।१ ), 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' ( मुण्ड० १।१।९ ), 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ( बृ० ३।८।९ ) इत्येवंजातीयका ॥ ३० ॥

विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥

स्यादेतत्,-विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रम् — अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः' ( बृ० ३।८।८ ) इत्येवंजातीयकम् । कथं सा सर्वशक्तियुक्तापि सती कार्याय प्रभवेत् ? देवादयो हि चेतनाः सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसंपन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते । कथं च 'नेति नेति' (बृ० ३।९।२६) इति प्रतिषिद्धसर्वविशेषायाः सर्वशक्तियोगः संभवेदिति चेत्-यदत्र वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् ।

भामती

विचित्रशक्तित्वमुक्तं ब्रह्मणस्तत्र श्रुत्युपन्यासपरं सूत्रम्— "सर्वोपेता च तद्दर्शनात्" ॥ ३० ॥
एतदाक्षेपसमाधानपरं सूत्रम्— "विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम्" ।
कुलालादिभ्यस्तावद् बाह्यकरणापेक्षेभ्यो देवादीनां बाह्यानपेक्षाणामान्तरकरणापेक्षसृष्टीनां प्रमाणेन दृष्टो यथा विशेषो नापह्नोतुं शक्यः । यथा तु जाग्रत्सृष्टेर्बाह्यकरणापेक्षायास्तदनपेक्षान्तरकरणमात्रसाध्या दृष्टा स्वप्ने रथादिसृष्टिरशक्यापह्नोतुमेवं सर्वशक्तेः परस्या देवताया आन्तरकरणानपेक्षाया जगत्सृर्जनं श्रूयमाणं न सामान्यतोदृष्टमात्रेणापह्नवमर्हतीति ॥ ३१ ॥

भामती-व्याख्या

के मत में कथित दोष प्रसक्त होते हैं, हम मायावादी वेदान्तियों के मत में नहीं, यही भाष्यकार ने कहा है — "परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोषः"॥ २९ ॥

संशय — समन्वयाध्याय में माया शक्ति-समन्वित ब्रह्म से जगत् की सृष्टि प्रतिपादित है, वह युक्ति-विरुद्ध है ? अथवा नहीं ?
पूर्वपक्ष — लोक में सभी मायाकार ( जादूगर ) शरीरधारी ही होते हैं, शरीर-रहित ब्रह्म का मायावी होना सम्भव नहीं, अतः "मायी सृजते विश्वम्" ( श्वेता. ४।९ ) इत्यादि वेदान्त-वाक्यों का ब्रह्म में समन्वय युक्ति-विरुद्ध है ।
सिद्धान्त — मायारूप विचित्र शक्ति से सम्पन्न ब्रह्म के प्रतिपादक श्रुति-वाक्यों का निदर्शक सूत्र है— "सर्वोपेता च तद्दर्शनात्" । इससे उक्त पूर्वपक्ष का सम्यक् समाधान हो जाता है । सूत्रकार का कहना है कि जैसे दण्ड, चक्रादि बाह्य सामग्री-सापेक्ष कुलालादि की अपेक्षा बाह्य सामग्री-निरपेक्ष देव, पितर और ऋष्यादि की जिस विशेषता का दर्शन किया जाता है, उसका अपलाप नहीं किया जा सकता जाग्रत्सृष्टि की अपेक्षा स्वाप्न सृष्टि की दृष्ट विशेषता भी नकारी नहीं जा सकती । वैसे ही शरीरादि बाह्य एवं आन्तर साधन-निरपेक्ष सर्वशक्ति-सम्पन्न ब्रह्म की श्रूयमाण जगत्कर्तृता केवल सामान्यतो दृष्ट अनुमान के द्वारा निरस्त

लीलामात्रं सृष्टिः ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्६०९

श्रुत्यवगाह्यमेवेदमतिगम्भीरं ब्रह्म न तर्कावगाह्यम् । नच यथैकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथाऽन्यस्यापि सामर्थ्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति । प्रतिषिद्धसर्वविशेषस्यापि ब्रह्मणः सर्वशक्तियोगः संभवतीत्येतदप्यविद्याकल्पितरूपभेदोपन्यासेनोक्तमेव । तथा च शास्त्रम् — 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः' (श्वे० ३।१९) इत्यकरणस्यापि ब्रह्मणः सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयति ॥ ३१ ॥

( ११ नप्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् । सू० ३२--३३ )

न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२ ॥

अन्यथा पुनश्चेतनकर्तृत्वं जगत आक्षिपति । न खलु चेतनः परमात्मेदं जगद्विम्बं विरचयितुमर्हति कुतः ? प्रयोजनवत्त्वात्प्रवृत्तीनाम् । चेतनो हि लोके बुद्धिपूर्वकारी पुरुषः प्रवर्तमानो न मन्दोपक्रमामपि तावत्प्रवृत्तिमात्मप्रयोजनानुपयोगिनीमारभमाणो दृष्टः, किमुत गुरुतरसंरम्भाम् ? भवति च लोकप्रसिद्धद्यनुवादिनी श्रुतिः — 'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति' (बृह० २।४।५) इति । गुरुतरसंरम्भा चेयं प्रवृत्तिर्यदुच्चावचप्रपञ्चं जगद्विम्बं विरचयितव्यम् । यदीयमपि प्रवृत्तिश्चेतनस्य परमात्मन आत्मप्रयोजनोपयोगिनी परिकल्प्येत परितृप्तत्वं

भामती

न तावदुन्मत्तवदस्य मतिविभ्रमाज्जगत्प्रक्रिया, भ्रान्तस्य सर्वज्ञत्वानुपपत्तेः । तस्मात् प्रेक्षावतानेन जगत् कर्तव्यम् । प्रेक्षावतश्च प्रवृत्तिः स्वपरहिताहितप्राप्तिपरिहारप्रयोजना सती नाप्रयोजनाल्पायासापि सम्भवति, किं पुनरपरिमेयानेकविधोच्चावचप्रपञ्चजगद्विम्बविरचना महाप्रयासा । अत एव लीलापि परास्ता । अल्पायाससाध्या हि सा न चेयमप्यप्रयोजना, तस्या अपि सुखप्रयोजनवत्त्वात्तदर्थ्येन वा प्रवृत्तौ

भामती-व्याख्या

नहीं की जा सकती । [ न्यायसूत्रकार ने अनुमानों के तीन भेद बताए हैं — 'पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतोदृष्टं च' (न्या. सू. १।१।५) । इनमें किन्हीं दो विशेष धर्मों का कहीं सहचार देख कर सामान्य धर्म के द्वारा अनुमान करना सामान्यतोदृष्ट अनुमान कहलाता है, जैसे भौतिक प्राणियों में स्रष्टृत्व और शरीरित्व का सहचार देख कर 'स्रष्टृत्व' हेतु के द्वारा शरीरित्व का अनुमान — 'ईश्वरः शरीरी, जगत्स्रष्टृत्वात्, कुलालादिवत्' । यह अनुमान आगम प्रमाण से बाधित है — 'अशरीरं शरीरेषु' (कठो. १।२।२१) ] ॥ ३०-३१ ॥

संशय — सर्वथा परितृप्त और निष्काम स्रष्टा का जगत्सृजन युक्ति-विरुद्ध है ? अथवा नहीं ?

पूर्वपक्ष — निष्काम ब्रह्म जगत् की रचना यदि वैसे ही करता है, जैसे कोई उन्मत्त (विक्षिप्त) व्यक्ति अपने मति-विभ्रम से कुछ बना डालता है, तब वह सर्वज्ञ नहीं हो सकता अतः ईश्वर को वैसे ही जगत् का सर्जन करना चाहिए, जैसे प्रेक्षावान् (प्रज्ञावान्) पुरुष कार्य करता है । प्रज्ञाशील पुरुष की प्रवृत्ति सदैव सभी के हित की प्राप्ति एवं अहित की निवृत्ति को ध्यान में रख कर ही होती है, उसकी प्रवृत्ति का लेशमात्र भी निष्प्रयोजन नहीं होता । जगद्रचना-जैसी महनीय एवं अनन्त उच्चावच विविधताओं और विषमताओं से परिपूर्ण रचना निष्प्रयोजन नहीं हो सकती । अत एव इसे किसी की लीला या क्रीड़ा भी नहीं कहा जा सकता, क्योंकि क्रीड़ा के लिए इतने बड़े प्रयास (प्रयत्न) की अपेक्षा नहीं होती । दूसरी बात यह भी है कि क्रीड़ा भी निरर्थक नहीं होती, उसका मनोरञ्जनादि-जनित सुख-

७७

६१० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. २ पा. १ सू. ३२

परमात्मनः श्रूयमाणं बाध्येत । प्रयोजनाभावे वा प्रवृत्त्यभावोऽपि स्यात् । अथ चेतनोऽपि सन्नुन्मत्तो बुद्ध्यपराधादन्तरेणात्मारम्भप्रयोजनं प्रवर्त्तमानो दृष्टस्तथा परमा- त्मापि प्रवर्तिष्यत इत्युच्येत, तथा सति सर्वज्ञत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं बाध्येत । तस्मादश्लिष्टा चेतनात्सृष्टिरिति ॥ ३२ ॥

लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥

तुशब्देनाक्षेपं परिहरति । यथा लोके कस्यचिदाप्तैषणस्य राज्ञो राजामात्यस्य वा व्यतिरिक्तं किंचित्प्रयोजनमनभिसंधाय केवलं लीलारूपाः प्रवृत्तयः क्रीडाविहारेषु भवन्ति, यथा चोच्छ्वासप्रश्वासादयोऽनभिसंधाय बाह्यं किंचित्प्रयोजनं स्वभावादेव सम्भवन्ति, एवमीश्वरस्याप्यनपेक्ष्य किंचित्प्रयोजनान्तरं स्वभावादेव केवलं लीला- रूपा प्रवृत्तिर्भविष्यति । न हीश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरूप्यमाणं न्यायतः श्रुतितो वा सम्भवति । न च स्वभावः पर्यन्ुयोक्तुं शक्यते । यद्यप्यस्माकमियं जगद्विम्बविरचना


भामती

तदभावे कृतार्थत्वानुपपत्तेः परेषां चोपकार्याणामभावेन तदुपकाराय अपि प्रवृत्तेरयोगात् । तस्मात् प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता तदभावेऽनुपपन्ना ब्रह्मोपादानतां जगतः प्रतिक्षिपतिरिति प्राप्तम् ॥ २ ॥

एवं प्राप्तेऽभिधीयते— लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।

भवेदेतदेवं यदि प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता भवेत्तत्तन्निवृत्तौ निवर्तेत, शिंशपात्वमिव वृक्षतानिवृत्तौ, न त्वेतदस्ति प्रेक्षावतामननुसंहितप्रयोजनानामपि यादृच्छिकीषु क्रियासु प्रवृत्तिदर्शनात् । अन्यथा 'न कुर्वीत वृथा चेष्टाम्' इति धर्मसूत्रकृतां प्रतिषेधो निर्विषयः प्रसज्येत । न चोन्मत्तान् प्रत्येतत् सूत्रमर्थवत्तेषां तदर्थबोधतदनुष्ठानानुपपत्तेः । अपि चादृष्टहेतुकोत्पत्तिका श्वासप्रश्वासलक्षणा प्रेक्षावतां


भामती-व्याख्या

प्राप्ति प्रयोजन होता है । जगद्रचना का सुख-प्राप्ति भी प्रयोजन नहीं हो सकता, क्योंकि जगत् की उत्पत्ति से पहले सुख का भी अभाव होता है । जिन प्राणियों का हित-साधन करने के लिए जगद्रचना अभिलषित है, उनका भी पहले अभाव होता है, अतः परोपकारार्थ भी प्रपञ्च-रचना सम्भव नहीं । फलतः प्रज्ञाशील पुरुष की प्रवृत्ति प्रयोजनवत्ता से व्याप्त होती है, अतः प्रयोजन के अभाव में प्रवृत्ति उपपन्न नहीं हो सकती । इस प्रकार जगद्रचना की प्रवृत्ति अनुपपन्न होकर ब्रह्मगत जगदुपादानत्व का निराकरण कर देती है ॥ ३२ ॥

सिद्धान्त—सूत्रकार ने "लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" कह कर सिद्धान्त की स्थापना करते हुए यह स्पष्ट कर दिया है कि यदि प्रेक्षावान् पुरुष की प्रवृत्ति प्रयोजनवत्ता से व्याप्त होती, तब अवश्य ब्रह्मगत जगत्कर्तृत्व पर आघात आ सकता था कि व्यापकीभूत प्रयोजन- वत्ता की निवृत्ति से ब्रह्मनिष्ठ जगदुपादानता की निवृत्ति वैसे ही हो जाती, जैसे वृक्षत्व की निवृत्ति हो जाने से शिंशपात्व की निवृत्ति हो जाती है, किन्तु प्रज्ञावान् पुरुषों की भी कुछ प्रवृत्तियाँ बिना उद्देश्य एवं बिना प्रयोजन की देखी जाती हैं । यदि ऐसा न हो, तब निष्प्रयोजन प्रवृत्ति पर धर्म-शास्त्रकार ऐसा अंकुश न लगाते—"न कुर्वीत वृथा चेष्टाम्" (मनु. ४।६३) । उन्मत्त व्यक्तियों की प्रवृत्ति को रोकने के लिए उक्त मनु-वचन की सार्थकता नहीं मानी जा सकती, क्योंकि इस वचन के द्वारा भी उन्हें व्यर्थ चेष्टा से उपरत नहीं किया जा सकता, उन्हें न तो इस वचन का अर्थ-बोध होगा और न वे इस आज्ञा का पालन ही करेंगे ।

दूसरी बात यह भी है कि प्रेक्षावान् व्यक्तियों की भी श्वास-प्रश्वास क्रिया ऐसी है, जो बिना किसी प्रयोजन के केवल अदृष्टानुप्राणित हो स्वभावतः ही सञ्चारित है । 'चेतनात्मा

लीलामात्रं सृष्टिः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६११

गुरुतरसंरम्भेवाभाति, तथापि परमेश्वरस्य लीलैव केवलमेयम्, अपरिमितशक्तित्वात् । यदि नाम लोके लीलास्वपि किञ्चित्सूक्ष्मं प्रयोजनमुत्प्रेक्ष्येत, तथापि नैवात्र किंचित् प्रयोजनमुत्प्रेक्षितुं शक्यते, आप्तकामश्रुतेः । नाप्यप्रवृत्तिरुन्मत्तप्रवृत्तिर्वा; सृष्टिश्रुतेः, सर्वज्ञश्रुतेश्च । न चेयं परमार्थविषेया सृष्टिश्रुतिः, अविद्याकल्पितनामरूपव्यवहारगो-

भामती

क्रिया प्रयोजनानुसन्धानमन्तरेण दृष्टा न चास्यां चेतनस्यापि चैतन्यमनुपयोगि, सम्प्रसादेऽपि भावादिति युक्तं प्राज्ञस्यापि चैतन्याप्रच्युतेरन्यथा मृतशरीरेऽपि श्वासप्रश्वासप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । यथा च स्वार्थपरार्थ-सम्पदासादितसमस्तकामानां कृतकृत्यतयाऽनाकुलमनसामकामानामेव लीलामात्रात्स्वध्यमुनिष्पादिनि प्रयोजने नैव तदुद्देशेन प्रवृत्तिरेवं ब्रह्मणोऽपि जगत्सर्जने प्रवृत्तिर्नोपपन्ना । दृष्टञ्च यदल्पबलवीर्यबुद्धी-नामशक्यमतिदुष्करं वा तदन्येषामनल्पबलवीर्यबुद्धीनां सुशकमीषत्करं वा न हि वानरैर्मारुतिप्रभृतिभि-र्लङ्घेनं बद्धो नीरनिधिरगाधो महासत्त्वानाम् । न चैष पार्थेन शिलीमुखेनं बद्धो न चायं न पीतः संक्षिप्य चुलुकेन हेलयेव कलशयोनिना महामुनिना । न चाद्यापि न दृश्यन्ते लीलामात्रविनिर्मितानि महाप्रासाद-प्रमदवनानि श्रीमन्मृगनरेन्द्राणामन्येषां मनसापि दुष्कराणि नरेश्वराणाम् । तस्मादुपपन्नं यदृच्छया वा स्वभावाद्वा लीलया वा जगत्सर्जनं भगवतो महेश्वरस्येति । अपि च नेयं पारमार्थिकी सृष्टिये॑नानुयुज्येत प्रयोजनम्, अपि त्वनाद्यविद्यानिबन्धना, अविद्या च स्वभावत एव कार्यान्मुखी न प्रयोजनमपेक्षते, नहि द्विचन्द्रालातचक्रगन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुद्दिष्टप्रयोजना भवन्ति । न च तत्कार्या विस्मयभयकम्पादयः स्वोत्पत्तौ प्रयोजनमपेक्षन्ते । सा च चैतन्यविविच्छुरिता जगदुत्पादहेतुरिति चेतनो जगद्योनिरित्याप्यंत इत्याह ॐ न चेयं परमार्थविषया इति ॐ । अपि च न ब्रह्म जगत्कारणमपि तत्त्वया विवक्षन्त्यागमा अपि तु

भामती-व्याख्या

का चैतन्य भी उस क्रिया में उपयोगी नहीं, क्योंकि सुषुप्त (प्राज्ञ) आत्मा में चैतन्य न होने पर भी श्वास-प्रश्वास क्रिया प्रवाहित रहती है'—ऐसा कहना युक्ति-युक्त नहीं, क्योंकि प्राज्ञात्मा में भी चैतन्य अक्षुण्ण रहता है, अन्यथा मृत शरीर में भी श्वासादि क्रिया होनी चाहिए ।

जिन व्यक्तियों के सभी स्वार्थ और परार्थ सिद्ध हो चुके हैं, ऐसे कृत-कृत्य प्रशान्तमनस्क और निष्काम पुरुषों की भी लीलामात्र से जब सभी प्रयोजन अपने-आप निष्पन्न हो जाते हैं, अतः उनकी प्रवृत्ति जैसे सर्वथा निष्प्रयोजन होती है, वैसे ही ब्रह्म की जगद्रचनारूप प्रवृत्ति उपपन्न हो जाती है । लोक में तो यह देखा ही जाता है कि जो कार्य अल्प बलवीर्य वाले व्यक्ति के लिए अत्यन्त अशक्य या दुष्कर होता है, वही कार्य महाशक्ति-सम्पन्न पुरुषों के लिए सुकर या ईषत्कर होता है । विशालकाय प्राणियों के लिए भी अगाध और अपार समुद्र में भी हनुमान्-जैसे वानरपुङ्गवों ने क्या महापर्वतों द्वारा सेतु बन्ध का निर्माण नहीं कर दिया था ? महाधनुर्धर अर्जुन ने क्या बाणों की अद्भुत वर्षा से सागर को पाट नहीं दिया था ? महर्षि अगस्त ने क्या महासागर को एक चुल्लू में भर की पी नहीं लिया था । नृप नरेश के सङ्कल्पमात्र से निर्मित गगन-चुम्बी अट्टालिकाएँ और मोहक प्रमद-वन क्या आज भी नहीं देखे जाते हैं ? फलतः ब्रह्म की जगद्रचना को चाहे याद्दच्छिक, चाहे स्वाभाविक या लीलामात्र कहा जाय, सर्वथा उपपन्न और युक्ति-संगत है ।

दूसरी बात यह भी है कि यह सृष्टि पारमार्थिकी नहीं मानी जाती कि जिसके प्रयोजन का प्रश्न उठता । अनादि अविद्या की देन यह सृष्टि है, अविद्या स्वभावतः विभ्रम कार्य को जन्म दे डालती है, किसी प्रयोजन की अपेक्षा नहीं करती, जैसे कि न तो द्विचन्द्र, अलातचक्र, गन्धर्वनगरादि विभ्रम किसी प्रयोजन को उद्देश्य करके उत्पन्न होते हैं और

६१२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ २ पा. १ सू. ३४

परत्वात् ब्रह्मात्मभावप्रतिपादनपरत्वाच्चेत्येतदपि नैव विस्मर्तव्यम् ॥ ३३ ॥


( १२ वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् । सू० ३४-३६ )

वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥

पुनश्च जगज्जन्मादिहेतुत्वमीश्वरस्याक्षिप्यते, स्थूणानिखननन्यायेन प्रतिज्ञातस्यार्थस्य दृढीकरणाय । नेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते । कुतः ? वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गात् । कांश्चिदत्यन्तसुखभाजः करोति देवादीन्, कांश्चिदत्यन्तदुःखभाजः पश्वादीन्, कांश्चिन्मध्यमभोगभाजो मनुष्यादीनित्येवं विषमां सृष्टिं निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनस्येव रागद्वेषोपपत्तेः । श्रुतिस्मृत्यवधारितस्वच्छत्वाद्यीश्वरस्वभावविलोपो प्रसज्येत । तथा खलजनैरपि जुगुप्सितं निघृणत्वमतिक्रूरत्वं दुःखयोगविधानात्सर्वप्रजोपसंहाराच्च प्रसज्येत । तस्माद्वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गान्‍नेश्वरः कारणमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः—

भामती
जगत्ति ब्रह्मात्मभावं, तथा च सृष्टेरविवक्षायां तदाश्रयो दोषो निर्विषय एवेत्याशयेनाह ॐ ब्रह्मात्मभाव इति ॐ ॥ ३३ ॥


अतिरोहितोऽत्र पूर्वः पक्षः, उत्तरस्तूच्यते । उच्चावचमध्यमसुखदुःखभेदवत्प्राणभृत्प्रपञ्चं च सुखदुःखकारणं सुधाविषादि चानेकविधं विरचयतः प्राणभृद्दोषासत्पापपुण्यकर्माश्रितसहायस्यात्र भवतः परमेश्वरस्य न वैषम्यनैर्घृण्ये प्रसज्येते । न हि सभ्यः सभायां नियुक्तो युक्तवादिनं युक्तवाद्यसीति चायुक्तवादिनमयुक्तवाद्यसीति ब्रुवाणः सभापतिर्वा युक्तवादिनमनुगृह्णन्नयुक्तवादिनञ्च निगृह्णन्ननुरक्तो द्विष्टो

भामती-व्याख्या
न उनसे जनित विस्मय, भय और कम्पादि कार्य ही किसी प्रयोजन की अपेक्षा करते हैं। वह अविद्या चिदात्मा से तादात्म्य स्थापित करके ही जगत् की रचना करती है, अतः चेतन तत्त्व जगत् का उपादान कहा जाता है। भाष्यकार भी यही कह रहे हैं—"न चेयं परमार्थ-विषया"। वस्तुतः सृष्टि-प्रतिपादक वेदान्त-वाक्यों का परम तात्पर्य ब्रह्मात्मभाव के प्रदर्शन में है। सृष्टि अविवक्षित होने के कारण सृष्टिविषयक दोष निर्विषयक हैं—"ब्रह्मात्मभावप्रतिपादनपरत्वात्" ॥ ३३ ॥


संशय—निर्दोष ब्रह्म में सृष्टि-प्रतिपादक वेदान्त-वाक्यों का जो समन्वय किया गया, वह न्याय-विरुद्ध है ? अथवा नहीं ?

पूर्वपक्ष—ब्रह्म को यदि जगत् का रचयिता माना जाता है, तब उसमें वैषम्य और नैर्घृण्य (क्रूरभाव) प्रसक्त होता है, क्योंकि देवादिरूप सात्त्विक और सुखी सृष्टि के प्रति राग, मनुष्यादिरूप राजस एवं दुःखाक्रान्त प्राणियों से द्वेष, पशु-पक्ष्यादि तामस जगत् के निर्माण एवं प्रलयार्थ अतिक्रूरत्व अपेक्षित है ।

सिद्धान्त—यद्यपि भगवान् ने उच्च-नीचादि-भेद-भिन्न विश्व का निर्माण किया, जिसमें कोई सुखी और कोई दुःखी है, अमृत और विष-जैसी विषमताएँ हैं। तथापि उसमें किसी प्रकार का राग, द्वेष और क्रूरत्व नहीं, क्योंकि प्राणियों की अनादि कर्म-वासनाओं को अपने उदर में समेटे महाअविद्या विविधताओं और विषमताओं को जन्म देती जा रही है, भगवान् का क्या दोष ? जैसे किसी सभा में नियुक्त साक्षी या अध्यक्ष युक्तवादी का अनुमोदन और अयुक्तवादी का प्रतारण करता हुआ भी राग-द्वेषपूर्ण या पक्षपाती नहीं होता,

लीलामात्रं सृष्टिः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ६१३


वैषम्यनैर्घृण्ये नेश्वरस्य प्रसज्येते । कस्मात् ? सापेक्षत्वात् । यदि हि निरपेक्षः केवल ईश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते, स्यातामेतौ दोषौ—वैषम्यं नैर्घृण्यं च, न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति । सापेक्षो हीश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते । किमपेक्षत इति चेत्, धर्माधर्मावपेक्षत इति वदामः । अतः सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराधः । ईश्वरस्तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्यः । यथा हि पर्जन्यो व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति, व्रीहियवादिवैषम्ये तु तत्तद्बीजगतान्येवासाधारणानि सामर्थ्यानि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरो देवमनुष्यादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति । देवमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येवासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरः सापेक्षत्वान्न वैषम्यनैर्घृण्याभ्यां दुष्यति । कथं पुनरवगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं निर्मिमीत इति ? तथा हि दर्शयति श्रुतिः—'एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते' एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते' (कौ० ब्रा० ३।८) इति । 'पुण्यो वै पुण्येन

भामती

वा भवत्यपि तु मध्यस्थ इति वीतरागद्वेष इति चाख्यायते, तद्वदीश्वरः पुण्यकर्माणमनुगृह्णन्नपुण्यकर्माणञ्च निगृह्णन्मध्यस्थ एव नामध्यस्थः । एवं ह्यसावमध्यस्थः स्याद्यद्यकल्याणकारिणमनुगृह्णीयात्कल्याणकारिणञ्च निगृह्णीयान्न त्वेतदस्ति । तस्मान्न वैषम्यदोषोऽत एव न नैर्घृण्यमपि संहरतः समस्तान् प्राणभृतः । स हि प्राणभृत्कर्माशयानां वृत्तिनिरोधसमयस्तमतिलङ्घ्यन्नयनेऽयमयुक्तकारी स्यात् । न च कर्मापेक्षायामीश्वरस्य ऐश्वर्यव्याघातः । न हि सेवाविकर्मभेदापेक्षः फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति न च "एष ह्येव साधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" इति श्रुतेरीश्वर एव द्वेषपक्षपाताभ्यां साध्वसाधुनी कर्मणी कारयित्वा स्वर्गं नरकं वा लोकं नयति । तस्माद्वैषम्यदोषप्रसङ्गान्नेश्वरः कारणमिति वाच्यम् ; विरोधात् । यस्मात् कर्म कारयित्वेश्वरः प्राणिनः सुखदुःखिनः

भामती-व्याख्या

अपितु तटस्थ और वीतराग ही माना जाता है। वैसे ही परमेश्वर भी पुण्यवान् पर अनुग्रह और पापी का निग्रह करता हुआ भी मध्यस्थ ही सिद्ध होता है। हाँ, वह तब अमध्यस्थ या पक्षपाती कहा जा सकता था, जब कि अकल्याणकारी पर अनुग्रह और कल्याणकारी का निग्रह करता, किन्तु ऐसा नहीं, अतः उसमें वैषम्य दोष नहीं। इसी प्रकार समस्त प्राणियों का संहार कर देने पर भी वह निर्घृण (क्रूर) नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वह प्रलय अवस्था है, जिसमें सभी प्राणियों के कर्म-बीज अवगुण्ठित एवं कार्याक्षम हो जाते हैं, अदृष्टों की इस कुब्ज मर्यादा का उल्लङ्घन करके यदि ईश्वर संसृति-सृजन करने लग जाता, तब अवश्य उसे अयुक्तकारी कहा जा सकता था। अपनी सृष्टि-क्रिया में उन अदृष्टों की अपेक्षा करने मात्र से ईश्वर का ऐश्वर्य वैसे ही व्याहत नहीं होता, जैसे भृत्यों की सेवा के अनुरूप पुरस्कार या भृति प्रदान करनेवाले गृहस्वामी का स्वातन्त्र्य समाप्त नहीं होता।

शङ्का— "एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष एवासाधु कर्म कारयति, तं यमधो निनीषते" (कौ. ब्रा. ३।८) यह श्रुति स्पष्ट कहती है कि ईश्वर ही जिस जीव को देव-लोक में ले जाना चाहता है, उससे साधु (पुण्य-प्रद) कर्म एवं जिसको नरक लोक में ले जाना चाहता है, उससे असाधु (पाप-प्रद) कर्म कराता है। इस प्रकार ईश्वर में स्वयं अपनी राग-द्वेष-युक्तता सिद्ध होती है—'ईश्वरो रागादिमान्, विषमस्सृष्टृत्वात्'।

समाधान— ईश्वर में स्वतः विषम-स्रष्टृत्व का अनुमान करना आगम प्रमाण से सर्वथा विरुद्ध है, क्योंकि उक्त आगमने ईश्वर में स्वतः विषम-स्रष्टृत्व का निराकरण करने के