बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)
Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary
महर्षि व्यास द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
शांतिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथांतरिक्षोत्पातानां शांतयो ह्युदिताः पृथक् ॥७॥ संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शंखांतरेषु च ॥८॥ गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया श्रृणु ॥६॥ ओंकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कंठं भित्वा विनिर्यातो तस्मान्मांग्ल्यकाविमौ ॥१०॥ कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्धानि करोतियः । सोऽथशब्दं प्रयुंजीत तदानंत्यार्थमिष्यते ॥११॥ कुशाः परिसमूह्याय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥१२॥ कृमिकीटपतंगाद्या भ्रमंति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥१३॥ रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्त्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥१४॥ मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥१५॥ वंध्या दुष्टा च दीनांगी मृतवत्सा च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥१६॥ ये भ्रमंति सदाऽऽकाशे पतंगाद्या भयंकाराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥१७॥ स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकंटकसिद्धयर्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥१८॥ आपो देवगणाः सर्व तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥१९॥ अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिमस्तं निधापयेत् ॥२०॥
मुनिवर्य ! शान्ति कल्प में दिव्य, भौम और अन्तरिक्ष सम्बन्धी उत्पात की शान्ति के विधान हैं ॥७॥ संक्षेप में मैंने कल्प और उनके लक्षणों को कहा है। इनके सम्बन्ध में विशेष ज्ञान की बातें अन्य शाखाओं में कही गई हैं ॥८॥ द्विजश्रेष्ठ ! सबके उपकार और उपयोग की दृष्टि से गृह्यकल्प की उपयोगी बातों को कह रहा हूँ, उसको सावधान होकर सुनो ॥९॥ सृष्टि के आदि में ब्रह्मा के कण्ठ से ओंकार और अथ ये दो शब्द निकले। इसलिये दोनों ही मांगलिक शब्द माने जाते हैं ॥१०॥ जो अपने कल्प-प्रोक्त कर्मों को समाप्त कर पुनः आगे भी कर्म करना चाहता है वह अवश्य अथ-शब्द का प्रयोग करे। ऐसा करने से वह अनन्त फल को प्राप्त करता है ॥११॥ परिसमूहन के लिए परिगणितकुशों की शाखा बनानी चाहिए। इसमें न्यूनता या अधिकता करने से अभीष्ट कर्म निष्फल हो जाते हैं ॥१२॥ कीड़े-मकोड़े और पतङ्ग आदि पृथिवी पर घूमते रहते हैं। उनकी रक्षा के लिए परि- समूहन कर्म करना चाहिए ॥१३॥ द्विज, जिन तीन रेखाओं को खींचने को कहा है, उनको बराबर बनाना चाहिए। वे न्यून या अधिक न हों, ऐसी ही शास्त्रों की आज्ञा है ॥१४॥ नारद ! यह पृथ्वो दैत्य मधु कैटभ को चर्बी से लिप्त है, अतः उसको गोबर से लीपकर शुद्ध कर लेना चाहिए ॥१५॥ परन्तु बन्ध्या, दुष्ट, दुबली और मृतवत्सा गाय का गोबर यज्ञ के कामों में नहीं लाना चाहिए ॥१६॥ द्विज ! सर्वदा आकाश में जो भयंकर कीट-पतंग उड़ा करते हैं उनको दूर करने लिए प्रोद्धरण किया जाता है ॥१७॥ ब्रह्मा ने बतलाया है कि हड्डी और कांटों का शोधन करने के लिए स्रुव अथवा कुश के मूल से पृथ्वो पर रेखा खींचनी चाहिए ॥१८॥ द्विज ! सब देवता और पितर जल- रूप हैं इसलिए विधिज्ञ मुनियों ने जल सिंचन करने के लिए कहा है ॥१९॥ सौभाग्यशाली स्त्रियों के द्वारा ही अग्नि का आनयन शुभदायक मिट्टी के पात्र में होना चाहिए । सबसे पहले उस आनीत पात्र अग्नि का जल से प्रोक्षण कर तदुपरान्त यज्ञ कुण्ड में रखना चाहिए ॥२०॥ ब्रह्माआदि सब देवताओं ने अमृत का क्षय
३५६ नारदीयपुराणम् अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥२१॥ दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥२२॥ उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पुर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥२३॥ द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥२४॥ ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्त्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्च्चयेत् ॥२५॥ द्वे पवित्रे द्व्यंगुले स्तः प्रोक्षिणी चतुरंगुला । आज्यस्थाली त्र्यंगुलाथ चरुस्थाली षडंगुला ॥२६॥ द्वद्यंगुलं तूपयमनमेकं संमार्जनांगुलम् । स्रुवं षडंगुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयांगुलम् ॥२७॥ प्रादेशमात्राः समिधः पूर्णपात्रं षडंगुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥२८॥ यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नास्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥२९॥ वेदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥३०॥ इंद्रवज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥३१॥ प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥३२॥ आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृन्मयं स्मृतम् ॥३३॥ तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥३४॥ तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्ये मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥३५॥ देखकर समिद्गर्भ (समिधायुक्त) अग्नि को वेदी के मध्य में रखा ॥२१॥ नारद ! यज्ञ के दक्षिण भाग में राक्षस, दानव आदि रहते हैं। उनसे रक्षा के लिए उस दिशा में ब्रह्मा को स्थापित करना चाहिए ॥२२॥ नारद ! उत्तर दिशा में प्रणीता आदि सब पात्रों को रखना चाहिए। वेदी के पश्चिम ओर यजमान और पूर्व की ओर सब ब्राह्मण बैठें ॥२३॥ जुआ खेलने, व्यापार या परस्पर व्यवहार में और यज्ञ में जो कर्ता उदासीन रहता है उसका वह कर्म अवश्य नष्ट हो जाता है ॥२४॥ यज्ञ कर्म में ब्रह्मा और आचार्य को अपनी शाखा का ही होना चाहिए, ऋत्विजों के लिए कोई नियम नहीं है। यथालाभ उनकी पूजा कर यज्ञ करना चाहिए ॥२५॥ पवित्रो (कुश की बनी हुई) दो अंगुल को, प्रोक्षणी चार अंगुल की, आज्यस्थाली तीन अंगुल की और चरुस्थाली छह अंगुल की होनी चाहिए ॥२६॥ उपयमन कुशा दो अंगुल का और संमार्जन कुशा एक अंगुल का होना चाहिए। स्रुवा छह अंगुल का और किसी के मतसे साढ़े तीन अंगुल का होना चाहिए ॥२७॥ समिधा प्रादेश मात्र की और पूर्णपात्र छह अंगुल का होना श्रेयस्कर है। प्रोक्षणी के उत्तर भाग में आठ अंगुल की प्रणीता रखना चाहिए ॥२८॥ जितने तीर्थ, समुद्र और नदियां हैं वे प्रणीता में स्थित रहती हैं, अतः उसको जल से भर देना चाहिए ॥२९॥ द्विज ! वस्त्रहीन वेदी नग्न कही जाती है। इसलिए विद्वान् व्यक्ति उस वेदी को कुशों को फैलाकर ढक दे ॥३०॥ कुश के ही इन्द्रवज्र, विष्णु चक्र और शिव त्रिशूल ओर ये तीनों कुश रूप से पवित्र छेदन होते हैं ॥३१॥ प्रोक्षणी को प्रणीता के जल से संयुक्त कर देना चाहिए। इस विधि से किया हुआ कर्म अति पवित्र और पुण्यप्रद कहा गया है ॥३२॥ आज्यस्थाली एक पल की होनी चाहिए। कुम्हार के चक्के का बना मिट्टी का पात्र आसुर कहा जाता है। वही पात्र यदि हाथ का बना हो तो दैविक होता है ॥३३॥ स्रुवा में शुभ और अशुभ दोनों प्रकार के कर्म रहते हैं। इसीलिए उसको पवित्र करने के लिए तपाना चाहिए, ऐसा कहा गया है ॥३४॥ स्रुवा का अगला भाग पकड़ने से स्वामी का नाश, बीच में पकड़ने से पुत्र का नाश और मूल पकड़ने से होता की मृत्यु होती है। अतएव भली भाँति विचारपूर्वक उसको पकड़ना
मूले च म्रियते होता तस्माद्ग्राह्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्य्यश्च सोमश्च विरिंचिरनिलो यमः ॥३६॥ स्रुवे षडेते देवास्तु प्रत्यंगुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥३७॥ निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरिंचिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥३८॥ संमार्जनोपयमनं कर्त्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सप्तशाखं स्यात्पंचशाखं तथापरम् ॥३६॥ श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकंकतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥४०॥ हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिंशांगुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामंगुलोनकम् ॥४१॥ शूद्राणां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥४२॥ अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन्पूर्णे कृते विप्र यज्ञसंपूर्णता भवेत् ॥४३॥ अष्टमुष्टिर्भवेत्किंचित्पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥४४॥ होमकाले तु संप्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्तेऽतृप्तो भवेद्वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥४५॥ आधारौ नासिके प्राक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिव्र्व्याहृतिभिः स्मृता ॥४६॥ शीर्षहस्तौ च पादौ च पंचवारुणमीरितम् । तथा स्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहूतिस्तथा ॥४७॥ द्विमुखं चैकहृदयं चतुःश्रोत्रं द्विनासिकम् । द्विशीर्षकं च षण्णेत्रं पिंगलं सप्तजिह्वकम् ॥४८॥ सव्यभागे त्रिहस्तं च चतुर्हस्तञ्च दक्षिणे । स्रुकुस्रुवौ चाक्षमाला च या शक्तिर्दक्षिणे करे ॥४६॥ त्रिमेखलं त्रिपादं च घृतपात्रं द्विचामरम् । मेषारूढं चतुःशृंगं बालादित्यसमप्रभम् ॥५०॥
चाहिए ॥३५॥ स्रुवा में एक-एक अंगुल पर अग्नि, सूर्य, सोम, ब्रह्मा, वायु और यम—ये छह देवता रहते हैं। अग्नि भोगार्थ के नाश के लिए, सूर्य रोग उत्पन्न करने के लिए, चन्द्र निष्फल कहा गया है। ब्रह्मा सब कामनाओं को सिद्ध करने के लिए स्थित रहते हैं। इसी प्रकार वायु श्रीवृद्धि करने वाले और यम मृत्युदाता हैं ॥३६-३८॥ (अतः स्रुवा को मूल भाग की ओर तीन अंगुल छोड़कर चौथे-पाँचवें अंगुल पर पकड़ना चाहिए।) संमार्जन और उपयमन नामक दो कुश बनाने चाहिए। पहला सात शाखाओं सहित रहे, परन्तु दूसरा केवल पाँच पत्तियों से ही युक्त हो ॥३९॥ स्रुव और स्रुक् श्रीपर्णी (गंभारी) शमी, खैर, विकंकत (कंटाई) और पलाश का होना चाहिए ॥४०॥ एक हाथ स्रुव और तीस अंगुल लम्बा स्रुक् प्रशस्त माने गए हैं। विप्र यजमान के लिए ऐसी विधि है अन्यों के लिए एक अंगुल का ही प्रमाण माना गया है ॥४१॥ शूद्र, पतित और गदहे आदि के दृष्टिदोष को दूर करने के लिए पात्रों का प्रोक्षण करना चाहिए ॥४२॥ पूर्णपात्र को न रखने पर यज्ञ फल में त्रुटि हो जाती है, विप्र! उसको पूर्ण कर देने पर यज्ञ पूर्ण फलदायक होता है ॥४३॥ आठ मुट्ठो का 'किञ्चित्' कहा जाता है। चार 'किञ्चित्' का 'पुष्कल' और उसके चौगुने को पूर्ण पात्र कहते हैं ॥४४॥ होमकाल आ जाने पर कहीं पर आसन नहीं देना चाहिए अर्थात् खाट आदि नहीं बिछाना चाहिए। ऐसा करने पर अग्नि अतृप्त होते और होता को दारुण शाप देते हैं। आधार (देवता को घी की आहुति देना) अग्नि देव की नासिका, आज्य भाग नेत्र, प्राजापत्य मुख, व्याहृतियां कटि, पंच वारुणी शिर, हाथ और पैर हैं। विप्र! इसी प्रकार स्विष्टकृत और पूर्णाहुति कान हैं ॥४५-४७॥ अग्नि देव द्विमुख, एक हृदय, चार कान वाले, दो नासिका, दो शिर, छः नेत्र, पिंगलवर्ण और सात जीभ वाले हैं ॥४८॥ बायें भाग की ओर तीन हाथ और दक्षिण की ओर चार हाथ हैं। दक्षिण करों में स्रुव स्रुक्, अक्षमाला और शक्ति रहती है। तीन मेखला, तीन चरणों घृतपात्र दो चँवर और चार सींगों से युक्त अग्नि देव भेड़ पर सवार रहते हैं। बाल सूर्य के समान अरुणवर्ण अग्नि यज्ञोपवीत, जटा और कुण्डल से सुशोभित रहते हैं।
३५८ नारदीयपुराणम् उपवीतसमायुक्तं जटाकुंडलमंडितम् । ज्ञात्वैवमग्निदेहं तु होमकर्मसमाचरेत् ॥५१॥ पयो दधि घृतं चैव स्नेहपक्वं तथैव च । जुहुयाद्यस्तु हस्तेन स विप्रो ब्रह्महा भवेत् ॥५२॥ यदन्नं पुरुषोऽश्नाति तदन्नं तस्य देवताः । सर्वकामसमृद्धयर्थं तिलाधिक्यं हविर्मतम् ॥५३॥ हाये मुद्रात्रयं प्रोक्तं मृगी हंसी च सूकरी । अभिचारे सूकरी स्यान्मृगी हंसी शुभात्मके ॥५४॥ सर्वांगुलोभिः क्रोडी स्याद्धंसी मुक्तकनिष्ठिका । मध्यमानामिकांगुष्ठैर्मृगी मद्रा प्रकीर्तिता ॥५५॥ पूर्वप्रमाणमाहृत्य पंचांगुलिगृहीतया । दधिमध्वाज्यसंयुक्तै ऋत्विग्भिर्जुहुयात्तिलैः ॥५६॥ कुशास्त्वनामिकाासक्ताः कार्याः स्युः पुण्यकर्मणि ॥५७॥ विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः । गणानामाधिपत्ये च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा ॥५८॥ तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे । स्वमेव गाहतेऽत्यर्थं जलं मुंडांश्च पश्यति ॥५६॥ काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति । अंत्यजैर्गद्द भैरुष्ट्रैः सह्रैकत्रावतिष्ठते ॥६०॥ व्रजन्नपि तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः । विमना विफलांरभः संसीदत्यनिमित्ततः ॥६१॥ तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनंदनः । कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भमंगना । आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा ॥६२॥ वणिग्लाभं न चाप्नोति कृषि चापि कृषीबलः । स्नपने तस्य कर्तव्यं पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् । इस प्रकार अग्नि के रूप का परिचय प्राप्त करके ही हवन कर्म करना चाहिए ॥४९-५१॥ दूध, दही, घी और घी या तेल से पकाई हुई वस्तु को जो हाथ से उठाकर हवन करता है वह ब्राह्मण ब्रह्महत्या का भागी होता है ॥५२॥ मनुष्य जो अन्न स्वयं खाता है उसके देवता भी वही अन्न खाते हैं। परन्तु सब कामों की सिद्धि के लिए हवि में तिल की अधिकता ही श्रेयस्कर है ॥५३॥ होम में मृगी, हंसी और सूकरी ये तीन प्रकार की मुद्रायें विहित हैं। अभिचार (मारण मोहन आदि) में सूकरी मुद्रा ओर शुभ कार्यों में शेष दो मुद्रायें प्रशस्त मानी गई हैं ॥५४। सब अंगुलियों को मिला देने से सूकरी मुद्रा और मध्यमा अनामिका तथा अंगूठे को मिला देने से मृगी मुद्रा बनती है ॥५५॥ केवल कनिष्ठिका को छोड़ देने से हंसी मुद्रा बनती है। ऋत्विज पूर्व में कहे गये प्रमाण के अनुसार पाँचों अंगुलियों से निकाल कर मधु, दधि, घी से मिश्रित तिलों से हवन करें ॥५६॥ पुण्य कर्मों में कुश को अनामिका से सटाये रखे ॥५७॥ रुद्र और ब्रह्मा ने विनायक को विघ्नों के विनाश के लिए गणों का आधिपत्य दिया। विनायक से बाधा पहुँचने पर कौन-कौन उपद्रव होते हैं, उनके लक्षण मुझसे सुनो ॥५८½॥ उनके क्रुद्ध होने पर वह व्यक्ति स्वप्न में अपने को जल में डूबता हुआ देखता है। फिर मूंड मुड़ाये मनुष्यों को तथा गेरुआ वस्त्र धारण करने वाले पुरुषों को वह देखता है। कच्चा मांस खाने वाले गृध्रादि पक्षियों तथा व्याघ्र आदि पशुओं पर वह चढ़ता है। एक स्थान पर अन्त्यज, गदहे और ऊंटों के बीच अपने को पाता है ॥५९-६०॥ जब चलता है तो ऐसा जान पड़ता है मानो उसके पीछे और लोग भी आ रहे हैं। स्वयं अन्यमनस्क-सा रहता है। उसके सभी प्रयत्न विफल हो जाते और अकारण उसको असफलतायें प्राप्त हो जाती हैं ॥६१॥ विनायक के प्रकोप से राजपुत्र राज्य नहीं प्राप्त कर सकता। न तो कोई कुमारी कन्या योग्य पति ही प्राप्त कर सकती और न तो कोई गर्भिणी स्त्री पुत्र पा सकती है। इसी प्रकार कोई श्रोत्रिय आचार्य पद को, विद्यार्थी विद्या को, बनिया व्यापार में लाभ तथा कोई किसान अच्छी खेती का फल नहीं पाता है ॥६२½॥
पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३५६ गौरसर्षपकल्केन स्वस्ति वाच्या द्विजैः शुभाः ॥६३॥ अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्संगमाद्ध्रदात् । मृत्तिकां रोचनां गंधान् गुग्गुलं चाशु निक्षिपेत् ॥६४॥ पाल्याहृता ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्हदात् । चर्मण्यानुडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं ततः ॥६५॥ सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्याः पुनंतु ते ॥६६॥ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ॥६७॥ यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमंते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तुदंतु सर्वदा ॥६८॥ स्नानस्य सार्षपं तैलं स्रुवेणौदुम्बरेण तु । जुहुयान्मूर्द्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य च ॥६९॥ मितश्च संमितश्चैव तथा शालकटंकटौ । कूष्माण्डो राजपुत्रश्चेत्यंते स्वाहासमन्वितैः ॥७०॥ नामभिर्बलिमंत्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । दद्याच्चतुष्पथे सूर्ये कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥७१॥ कृता कृलांस्तंडुलींश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामांन्मांसमेतावदेव तु ॥७२॥ पुष्पं चित्रं सुगंधं च सुरांच विविधांमपि । मूलकं पूरिकापूपांस्तथैवोल्लण्डजोपि च ॥७३॥ दध्यन्नं पायसं चैव गुडपिष्टं समोदकम् । एतान्सर्वानुपाहृत्य भूमौ कृत्वा ततः शिरः ॥७४॥ विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् । दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वाध्यं पूर्णमञ्जलिम् ॥७५॥ रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे । पुत्रांन्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥७६॥
ऐसे व्यक्ति को, जिसके ऊपर गणेश का कोप हो गया हो, किसी पुण्य तिथि के दिन विधिपूर्वक अभिषेक करना चाहिए। पहले उसके शरीर पर श्वेत सरसों का उबटन लगाना चाहिए। उस समय ब्राह्मण स्वस्ति पाठ करें ॥६३॥ अश्वशाला, गजशाला, वल्मीक (बाँबी), नदीसंगम (अथवा चौराहा) और तालाब की मिट्टी लाकर उसमें रोचन, गंध और गुग्गुल मिलावे ॥६४॥ वे और एक ही प्रकार के चार कलशों में तालाब से जल लाकर उसमें उपर्युक्त मिश्रित पदार्थ को मिला दे। फिर लाल वृषभचर्म पर भद्रासन लगाकर उस पर 'सहस्राक्ष' शतधारं ऋषिभिः पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्याः पुनन्तु ते ।' इस मन्त्र से उसके ऊपर कलश में से जल छिड़के ॥६५-६६॥ 'राजा वरुण तुमको ऐश्वर्य दें, सूर्य, बृहस्पति, इन्द्र, वायु और सप्तर्षि तुमको ऐश्वर्य दें इस अर्थ वाले 'भगं ते वरुणो राजा...' इत्यादि मन्त्र को और 'तुम्हारे केशों में जो दुर्भाग्य है, शिर, सीमन्त, मूर्द्धा ललाट, कान और नेत्र में जो दुर्भाग्य है उसको वरुण देवता अथवा यह जल दूर करे' इस अर्थ वाले 'यत्ते के षेषु दौर्भाग्यं...' इत्यादि मंत्र को पढ़ते हुए जल से अभिषेक करने के अनन्तर गूलर के बने स्रुवा को साथ ही दाहिने हाथ में कुश पकड़ कर 'मिताय स्वाहा, संमिताय स्वाहा, शालाय स्वाहा, कटंकटाय स्वाहा, कूष्माण्डाय स्वाहा, राजपुत्राय स्वाहा' इन मन्त्रों से उस अभिषिक्त व्यक्ति के शिर पर सरसों के तेल का हवन करे अर्थात् शिर पर सरसों का तेल छोड़े ॥६७-७०॥ अनन्तर यजमान चौराहे पर और मदार के वृक्ष पर कुश चारों ओर फैला कर नमस्कार करता हुआ, नामोच्चारण और बलि मन्त्र को पढ़ता हुआ (तण्डुल पका चावल), मांस, भात मछली का पका मांस अथवा कच्चा मांस इनकी बलि दे ॥७१-७२॥ चित्र विचित्र फूल, तीन प्रकार की सुरा, मूली, पूड़ी, पूआ, धूप, माला, दही मिला अन्न, पायस, गुड़ पोठी और मिठाई इन सामग्रियों को इकट्ठा कर पृथ्वी पर शिर नवा कर विनायक, जननी-अम्बिका (गौरी) की पूजा करे और दूब, सरसों और फूलों का अञ्जलि पूर्ण अर्घ्य देकर 'हे भगवति मुझे रूप दो, यश दो, पुत्र दो, धन दो और सभी कामनाएं पूर्ण करो।' इस प्रकार भगवती दुर्गा का उपस्थान करके धूप, दीप, नैवेद्य, गन्ध, माल्य और
३६० नारदीयपुराणम् उपस्थाय शिवां दुर्गामुपतिमथार्चयेत् । धूपदीपैश्च नैवेद्यैर्गन्धमाल्यानुलेपनेः ॥७७॥ ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि ॥७८॥ एवं विनायकं पूज्य ग्रहाँश्चैव प्रपूजयेत् । श्रीकामः शांतिकामो वा पुष्टिवृद्धयायुवीर्यवान् ॥७६॥ सूर्य्यः सोमो महीपुत्रो बुधो जीवो भृगुः शनिः । राहुकेतू नवायते स्थापनीया ग्रहाः क्रमात् ॥८०॥ ताम्रकाद्रजताद्रक्तचंदनात्स्वर्णकादपि । हेम्नो रजतादयसः सीसात्कार्या शुभाप्तये ॥८१॥ स्ववर्णैर्वा पटे लेख्या गंधेमंडलिकेषु च । यथावर्णं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ॥८२॥ गंधाश्च बलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलुः । कर्तव्या मंत्रवंतश्च चरवः प्रतिदेवतम् ॥८३॥ आकृष्णेन इमं देवा अग्निमूर्द्धादिवः ककुत् । उद्वुध्यस्वाग्नि यदर्यर्णस्तथैवान्नात्परिस्रुतः ॥८४॥ शन्नोदेवीस्तथा कांडात्केतुं कृण्वन्नकेतवः ॥८५॥ अर्कः पलाशः खदिरस्त्वपामार्गोऽथपिप्पलः । उदुंबरः शमी दूर्वा कुशाश्च समिधः क्रमात् ॥८६॥ एकैकस्मादष्टशत मष्टाविंशतिरेव च । होतव्या मधुसर्पिभ्यां दध्ना क्षीरेण वा पुनः ॥८७॥ गुडौदनं पायसं च हविष्यंक्षीरषाष्टिकम् । दध्योदनं हविश्चूर्णं माषं चित्रान्नमेव च ॥८८॥ दद्याद्ग्रहक्रमादेतद्विद्वेजेभ्यो भोजनं बुधः । शक्तितोऽपि यथा लाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥८६॥ धेनुः शंखस्तथाऽनडुवान्हिमवासो हयः क्रमात् । कृष्णा गौरायसं छाग एता वै दक्षिणाः स्मृताः ॥६०॥ यस्य यस्य तु यद्द्रव्यं पलेनार्च्यः स तेन च । ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥६१॥ अनुलेपन से भगवान् शंकर की पूजा करे। तत्पश्चात् शुक्ल वस्त्र, श्वेतमाल और अनुलेपन धारण करके ब्राह्मणों को भोजन कराकर गुरु को एक जोड़ा वस्त्र दे। इस प्रकार विनायक की पूजा करने के अनन्तर श्री, शान्ति, पुष्टि, वृद्धि तथा आयु चाहने वाला पराक्रमी व्यक्ति नवग्रहों की पूजा करे। सूर्य, सोम, मंगल, बुध, वृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु और केतु इन नवग्रहों की क्रमशः ताँबा, चाँदी, लाल चन्दन, स्वर्ण, हेम, रजत, लोह और सीसे की मूर्ति बनावे ॥७३-८१॥ अथवा किसी वस्त्रपर सुवर्ण अथवा गंध से मण्डल बनाकर उनमें ग्रहों की आकृति बनावे। प्रत्येक ग्रहों के वर्ण के अनुसार वस्त्र, पुष्प, गन्ध, बलय, धूप और गुग्गुल चढ़ावें और प्रति देव- ताओं के मन्त्र के अनुसार चरु प्रदान करे ॥८२-८३॥ इन ग्रहों के मन्त्र इस प्रकार हैं 'आकृष्णेन रजसा' इत्यादि मन्त्र सूर्य का' 'इमं देवा' इत्यादि मन्त्र सोम का, 'अग्निमूर्द्धा दिवः ककुत्' इत्यादि मन्त्र मंगल का 'उद्बुध्यस्व' इत्यादि मन्त्र बुध का, 'बृहस्पते अतियदर्य' इत्यादि मन्त्र वृहस्पति का 'अन्नात्परि स्रुतः' इत्यादि मन्त्र शुक्र का, शन्नो देवी 'इत्यादि मन्त्र शनि का, कांडात् इत्यादि मन्त्र राहु का, 'केतुं कृण्वन्नकेतवः' इत्यादि मन्त्र केतु का है। अर्क, पलाश, खैर, चिंचिड़ा (अपामार्ग), पीपल, गूलर, शमी, दुर्वा और कुश ये क्रमशः सूर्यादि की समिधायें हैं । ॥८४-८६॥ एक-एक से एक सो आठ बार अथवा अट्ठाईस बार मधु, घी, दही, दूध आदि से हवन करना चाहिए। पुनः क्रमशः नव ग्रहों को गुड़ मिला चावल, पायस, हविष्य, दूध मिला हुआ साठी के चावल का भात, दही भात, घी भात, तिल चूर्ण मिश्रित भात, उड़द युक्त भात, और चित्रान्न (खिचड़ी) ये वस्तुएँ ग्रह के क्रमानुसार विद्वान् व्यक्ति शक्ति के अनुसार ब्राह्मणों को भोजन के लिये दे, और अपनी आय के अनुसार विधिपूर्वक उनका सत्कार करके क्रमशः धेनु, शंख, बैल, सोना, वस्त्र, अश्व, काली गाय, लोहा और बकरी की दक्षिणा सूर्यादिग्रह के लिये दे ॥८७-९०॥ जिस ग्रह के लिए जो द्रव्य विहित है उसका एक पल परिमाण लेकर पूजा करनी चाहिए। ब्रह्मा ने इन ग्रहों को वर दिया है कि जो तुम्हारी पूजा करे उनकी तुम भी पूजा (मनोरथपूर्ति) करना ॥६१॥ राजाओं का विभव, वंश-वृद्धि,
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६१ ग्रहाधीना नरेन्द्राणां धनजात्युच्छ्रयास्तथा । भावाभावौ च जगतस्तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः ॥९२॥ आदित्यस्य सदा पूजा तिलक स्वामीनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥९३॥ कर्मणा सफलत्वं च श्रियं वाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥९४॥ अकृत्वा मातृयागं तु यो ग्रहार्था समारभेत् । कुप्यंति मातरस्तस्य प्रत्यूहं कुर्वते तथा ॥९५॥ वसोः पवित्रमंत्रेण वसोद्धारां प्रकल्प्य च । गोर्याद्या मातरः पूज्या मांगल्पेषु शुभार्थिभिः ॥९६॥ गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातृका वैघृतिर्धृतिः ॥९७॥ पुष्टिस्तुष्टिरस्तथा तुष्टिरात्मदेवतया सह । गणेशेनाधिका ह्येता वृद्धौ पूज्यास्तु षोडश ॥९८॥ आवाहनं तथा पाद्यमर्घ्यं स्नानं च चंदनम् । अक्षतांश्चैव पुष्पाणि धूपं दीपं फलानि च ॥९६॥ नैवेद्याचमनीयं च तांबूलं पूगमेव च । नीराजनं दक्षिणां च क्रमाद्दद्याच्च तुष्टये ॥१००॥ पितृकल्पं प्रवक्ष्यामि धनसंततिवर्द्धनम् । अमावश्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षायनद्वयम् ॥१०१॥ द्रव्यं ब्राह्मणसंपत्तिविषुवत्सूर्यसंक्रमः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः ॥१०२॥ श्राद्धं प्रतिरुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः । अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युवा ॥१०३॥ वेदार्थविज्ज्येष्ठसामा त्रिमधुस्त्रिसपर्णकः । स्वस्त्रीय ऋत्विग्जामाता याज्यश्वशुरमातुलाः ॥१०४॥ त्रिणाचिकेत दौहित्रशिष्यसंबंधिबांधवाः । कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पंचाग्निब्रह्मचारिणः ॥१०५॥
राज्य की प्राप्ति और नाश यथा जगत् की जन्म-मृत्यु भी सब ग्रहों के ही अधीन है। इसलिए ग्रह सबसे अधिक पूज्य हैं ॥९२॥ सर्वदा सूर्य की पूजा महागणपति और स्वामी (स्कन्ध) की पूजा और तिलक अथवा सेवा करने से सिद्धि, कार्यों में सफलता और उत्तम श्री प्राप्त होती है। जो व्यक्ति मातृयोग के बिना ग्रह पूजा प्रारम्भ करता है उसके ऊपर मातृकाएं कुपित हो जाती हैं और विघ्न बाधायें करती हैं ॥९३-९५॥ इसलिये 'वसो पवित्र' इस मन्त्र से वसुधारा की क्रिया कर शुभाकांक्षी जन शुभ कार्यों में गौरी आदि माताओं की पूजा करें ॥९६॥ जो गौरी, पद्मा, शची, मेधा, सावित्री, विजया, जया, देवसेना, स्वधा, स्वाहा, मातृकाएँ, वैधृति, धृति, पुष्टि, हृष्टि, तुष्टि इन सोलह माताओं की अपनी कुल देवी तथा गणेश के सहित पूजा करता है उसकी श्री वृद्धि होती है। इनका आवाहन करने के अनन्तर पाद्य-अर्घ्य और स्नान के लिए जल देना चाहिए फिर चन्दन, अक्षत, पुष्प, धूप, दीप, फल, गुड़ अर्पित कर आचमन, ताम्बूल, पुंगी-फल, नीराजन और दक्षिणा देनी चाहिए ॥९७-१००॥ अब धन और वंश की वृद्धि करने वाले पितृकल्प को कह रहा हूँ। अमावस्या, अष्टका, वृद्धि, कृष्णपक्ष, दोनों अयनों के आरंभ का दिन, श्राद्धीय द्रव्य की उपस्थिति, उत्तम ब्राह्मण की प्राप्ति, विषुवत् योग, सूर्य की संक्रांति, व्यतोपात योग, गजच्छाया, चन्द्रग्रहण, सूर्यग्रहण तथा श्राद्ध के लिए रुचि का होना—ये सभी श्राद्ध के समय अथवा अवसर कहे गए हैं। सब वेदों में अग्रणी, श्रोत्रीय, ब्रह्मज्ञानी युवक, वेदार्थज्ञ, ज्येष्ठ साम का गायक, त्रिमधु, १ त्रिसुपर्ण २ भानजा, ऋत्विक्, जामाता, यजमान, श्वशुर, मामा, त्रिणाचिकेत ३ कन्या का पुत्र (नाती) ४ शिष्य, संबन्धी, बान्धव, कर्मनिष्ठ, तपोनिष्ठ, पंचाग्नि-सेवी ५ ब्रह्मचारी ओर पिता-माता के भक्त ब्राह्मण श्राद्ध की सम्पत्ति माने गये हैं ॥१०१-१०५॥
१. 'मधुवाता' इत्यादि तीन ऋचाओं का जप और तदनुकूल व्रत का आचरण करने वाला । २. त्रिसौपर्णी ऋचाओं का अध्येता और तत्सम्बन्धी व्रत का पालन करने वाला । ३. त्रिणाचिकेतसंज्ञक त्रिविध अग्निविद्या को जानने वाला और तदनुकूल व्रत का पालक । ४. सभ्य, आवसथ्य तथा त्रिणाचिकेत--इन पांच अग्नियों का उपासक । ४६ ना० पु०
३६२ | नारदीयपुराणम् पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसंपदः । रोगी न्यूनातिरिक्तांगः काणः पौनर्भवस्तथा ॥११०६॥ अवकीर्णी कुंडगोलो कुनखी श्यावदंतकः । भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः ॥११०७॥ मित्रधुक् पिशुनः सोमविक्रयी परिविन्दकः । मातृपितृगुरुत्यागी कुंडाशी वृषलात्मजः ॥११०८॥ परिपूर्वापतिः स्तेनः कर्मभ्रष्टाश्च निंदिताः । निमंत्रयीत पूर्वेद्युर्ब्राह्मणान्नात्मवान् शुचिः ॥११०८½॥ तैश्चापि संयतैर्भाव्यं मनोवाक्कायकर्मभिः । अपराह्ने समभ्यर्च्य स्वागतेनागतांस्तु तान् ॥१११०॥ पवित्रपाणिराचांतानासने चोपवेशयेत् । विप्रान्दैवे यथाशक्ति पित्र्येऽयुग्मांस्तथैव च ॥११११॥ पराश्रिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणं तथा । द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उदगैकैकमेव च ॥१११२॥ मातामहानामप्येवं तत्र वा वैश्वदैविकम् । पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि ॥१११३॥ आवाहयेदनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्यृचा । यवैरन्वावकीर्याथ भाजने सपवित्रके ॥१११४॥ शन्नो देव्या अपः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवांस्तथा । या दिव्या इति मंत्रेण हस्ते पाद्यं विनिक्षिपेत् ॥१११५॥ दत्त्वोदकं गंधमाल्यं प्रदायान्नं सदीपकम् । अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां सप्रदक्षिणम् ॥१११६॥ द्विगुणांस्तु कुशान्दत्त्वा ह्यु शंतस्त्वेत्यृचा पितॄन् । आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायंतु नस्ततः ॥१११७॥ रोगी, न्यून और अतिरिक्त अंग वाले, काना, पौनर्भव, अवकीर्णी (क्षतव्रत) कुण्ड, गोलक, कुनखी, श्यावदन्तक (काले दाँत वाले), भृतकाध्यापक (घर पर पैसे लेकर पढ़ाने वाले), नपुंसक, कन्या दूषक, अभिशस्तक (जिस पर व्यभिचार का दोषारोप हो), मित्रद्रोही, चुगलखोर, सोमविक्रयी, परिविन्दक (बड़े भाई के अविवाहित रहते हुए विवाह करने वाला छोटा भाई) माता-पिता और गुरु का त्याग करने वाला, कुण्ड¹ का अन्न खाने वाला, वृषल का पुत्र, पूर्व पति को छोड़कर आयी स्त्री से विवाह करने वाला, चोर और कर्मभ्रष्ट ये यज्ञ में निन्दित हैं ॥११०६-१०८½॥ श्राद्ध में एक दिन पहले ही आत्मज्ञ पवित्र श्राद्धकर्ता ब्राह्मणों को निमन्त्रण दे दे । वे निमन्त्रित ब्राह्मण भी मन, वाणी और कर्म से संयमी हों । अपराह्न काल में स्वागतपूर्वक उन आगत ब्राह्मणों को आचमन करने के बाद यजमान, पवित्र पाणि होकर आसन पर बैठावे । देव कार्य में युग्म ब्राह्मणों और पितर कार्य में यथा- शक्ति अयुग्म (विषम संख्या) ब्राह्मणों को निमंत्रित करना चाहिए ॥११०९-११११॥ सब ओर से घिरे हुए पवित्र स्थान में, दक्षिण दिशा की ओर नीची भूमि में श्राद्ध करना चाहिए । वैश्वदेव श्राद्ध में दो ब्राह्मणों को पूर्वाभिमुख और पितृ कार्य में तीन ब्राह्मणों को उत्तराभिमुख अथवा दोनों में एक-एक ब्राह्मण को ही सम्मिलित करे । इसी प्रकार मातामह के श्राद्ध और वैश्वदेव कर्म में करना उचित है । हस्त प्रक्षालन के लिए जल देकर विष्टर के लिए कुश देना चाहिए ॥१११२-११३॥ पुनः आज्ञा लेकर 'विश्वेदेवास...' इस ऋचा से आवाहन करे । पहले यव छोड़कर पवित्रक युक्त पात्र में 'शन्नो देव्या...., इस मन्त्र से जल छोड़े 'यवोऽसि'... इस मन्त्र से यव बिखेरे । 'या दिव्या आपः' इस मन्त्र से हाथ में पाद्य के लिए जल दे ॥१११४-११५॥ जल, गन्ध, माला और अन्न देकर दीपक दिखावे । तत्पश्चात् अपसव्य होकर बिना प्रदक्षिणा किये दो कुश आसन के लिए बिछाकर 'उशन्त...' इस ऋचा से पितरों का आवाहन कर उनसे आवाहित ब्राह्मण से आज्ञा लेकर 'आयन्तु नः पितर...' इस मन्त्र का जप करे । यव के स्थान पर पितृ कर्म में तिल का प्रयोग करना चाहिए, अर्घ्य आदि पूर्व की ही भाँति दे। १. अपने पति के रहते दूसरे पति से उत्पन्न किया हुआ पुत्र ।
यहाँ दिए गए पृष्ठ का संपूर्ण पाठ पंक्ति-दर-पंक्ति (Line-by-Line) निम्नलिखित है:
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६३ यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घादि पूर्ववत् । दत्त्वार्घं सयवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ॥११७॥ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः । अग्नौ करिष्यन्नादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् ॥११८॥ कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो दत्त्वाग्नौ पितृयज्ञवत् । हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ॥१२०॥ यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु च विशेषतः । दत्त्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमंत्रणम् ॥१२१॥ कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ते द्विजांगुष्ठं निवेशयेत् । सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति तृचम् ॥१२२॥ जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः । अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनोऽत्वरः ॥१२३॥ आतृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं तथा । अन्नमादाय तृप्ताःस्थ शेषं चैवानुमान्य च ॥१२४॥ तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत्सकृत् । सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः ॥१२५॥ उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान्दद्याद्वै पितृयज्ञवत् । मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः ॥१२६॥ स्वस्तिवाचं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव हि । दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् ॥१२७॥ वाच्यतामित्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् । ब्रूयुरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलम् ॥१२८॥ विश्वेदेवाश्च प्रीयंतां विप्रैश्चोक्त इदं जपेत् । दातारो नोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः संततिरेव च ॥१२६॥ श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं चनोऽस्त्विति । इत्युक्तोक्ताः प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥१३०॥ वाजेवाजे इति प्रीतः पितॄन्पूर्वं विसर्जनम् । यस्मिंस्ते संश्रवाः पूर्वमर्घ्यपात्रे निवेशिताः ॥१३१॥
विधान के अनुसार पात्र में यव आदि रखकर अर्घ्य देने के अनन्तर 'पितृभ्यः स्थानमसि' इस मन्त्र से न्युब्ज पात्र को नीचे उलट दे ॥११६-११८॥ अग्नि में पृथक् अन्न को हवन करने के लिये 'अग्नौ करिष्ये' ऐसा ब्राह्मण से पूछे। 'करो' ऐसी आज्ञा पाकर पितृ यज्ञ की भाँति उस अग्नि में हवन करके, हवन से बची सामग्री को उस पात्र में एकाग्र होकर रखे और उस समय वह पात्र यथाशक्ति किसी उत्तम धातु का होना चाहिए। यदि चाँदी का हो तो उत्तम है। अन्न देकर 'पृथ्वी ते पात्रम्' इस मन्त्र से अभिमन्त्रित करे ॥११९-१२१॥ ऐसा करने के बाद 'इदं विष्णुः' यह कह कर उस अन्न में ब्राह्मण के अंगूठों का स्पर्श कराये। 'व्याहृति सहित गायत्री और 'मधुव्वाता....' इस ऋचा को जपकर आदरपूर्वक उनको भोजन करने के लिए कहे। वे ब्राह्मण भी मौन होकर भोजन प्रारम्भ करें। उस समय यजमान (श्राद्धकर्ता) क्रोध और जल्दबाजी को त्यागकर शान्तिपूर्वक ब्राह्मण को प्रिय अन्न और हविष्यभोजन विधिपूर्वक परसे जब तक ब्राह्मण भोजन से तृप्त न हों तब तक 'पवित्राणि....' मंत्र को अथवा पूर्व के मन्त्रों का जप करता रहे। उन ब्राह्मणों के तृप्त हो जाने पर अथवा उनको तृप्त जानकर शेष अन्न को पृथ्वी पर बिखेर दे। और एक-एक बार जल दे। पुनः शेष बचे हुए सब अन्न को जूठो भूमि में समीप पितृ यज्ञ की भाँति पिण्ड दे ॥१२२-१२५॥ इसी प्रकार मातामहों के श्राद्ध में भी करे। तदन्तर आचमन कर स्वस्ति वाचन करे और अक्षय्योदक दे। यथाशक्ति उन ब्राह्मणों को दक्षिणा देकर स्वधाकार कहे ॥१२६-१२७॥ "वाच्यताम्" ऐसी आज्ञा पाने पर "प्रकृतेभ्यः स्वधा" ऐसा कहे। 'वपूरस्तु स्वधा' यह कहने पर पृथ्वी पर जल छिड़के ॥१२८॥ जब विप्र 'विश्वेदेवाश्च प्रीयन्ताम्' कहें तो वह यजमान 'दातारो नोऽभिवर्द्धन्ताम् वेदाः सन्ततिरेव च, श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोऽस्त्विति' अर्थात् मेरे वंश में दाता, वेद के अध्ययन करने वाले, वंश को बढ़ाने वाले हों, श्रद्धा से कभी दूर न हों, हम सर्वदा श्रद्धालु रहें, हमें दान देने के लिए पर्याप्त धन हो, ऐसा कह कर प्रिय वाणी से सत्कार कर प्रणाम करके विसर्जन करे। पहले प्रसन्नतापूर्वक 'वाजे वाजे' इस मन्त्र से पितरों का विसर्जन करे। पहले जिस अर्घ्य पात्र में संश्रव का जल डाला गया था उस पात्र का उत्थापन कर विप्रों को विसर्जित करे। पुनः विप्रों की प्रदक्षिणा
यहाँ पृष्ठ का सम्पूर्ण देवनागरी पाठ प्रस्तुत है:
३६४ \hspace{150pt} नारदीयपुराणम्
पितृपात्रं तदुत्थानं कृत्वा विप्रान्विसर्जयेत् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुंजीत पितृसेवितम् ॥१३२॥ ब्रह्मचारी भवेत्तां तु रजनीं ब्राह्मणैः सह । एवं प्रदक्षिणावृत्त्या वृद्धौ नांदीमुखान्वितॄन् ॥१३३॥ यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान्पिण्डान्यवैः कृतान् । एकोद्दिष्टं देवहीनमेवार्घ्यकपवित्रकम् ॥१३४॥ आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्यपसव्यवतू । उपतिष्ठतामक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने ॥१३५॥ अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्तेऽभिरताः स्म ह । गंधोदकं तिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् ॥१३६॥ अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् । ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥१३७॥ एतत्पिण्डीकरणमेकोद्दिष्ट स्त्रिया अपि । अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् ॥१३८॥ तस्याप्यन्नं सोदकुंभं दद्यात्संवत्सरं द्विजे । मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् ॥१३९॥ प्रतिसंवत्सरं चैव मासमेकादशेऽहनि । पिंडांश्चगोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ॥१४०॥ प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषुद्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् । हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरम् ॥१४१॥ मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः । ऐणरौरववाराहशशैर्मास्तैर्येनथाश्रमम् ॥१४२॥ मासवृद्ध्याभितृप्यंति दत्तैरिह पितामहाः । खड्गामिषं महाकल्पं मधु मुन्यन्नमेव च ॥१४३॥ लोहामिषं महाशाकं मांसं वार्ध्रीणसस्य च । यो ददाति गयास्थश्च सर्वमानंत्यमश्नुते ॥१४४॥
कर उनको थोड़ी दूर तक पहुँचा दे। इतनी क्रिया समाप्त कर पितृ यज्ञ निमित्त सामग्री में से स्वयं भोजन करे ॥१२६-१३२॥ उस दिन श्राद्धकर्ता और ब्राह्मण भी रात में ब्रह्मचारी रहे । इस प्रकार पुत्र-जन्म और विवाहादि के अवसर पर प्रदक्षिणावृत्ति से नान्दीमुख पितरों का यजन करे । दही और बेर मिले हुए अन्न का पिण्ड दे और सारी क्रियायें यव से करे । एकोद्दिष्ट श्राद्ध में किसी देवता की पूजा नहीं होती। केवल एक पिंड पवित्रक (कुशा) के साथ दिया जाता है ॥१३३-१३४॥ इस श्राद्ध में अपसव्य होकर आवाहन और अग्नि स्थापन नहीं किया जाता। विप्र विसर्जन के समय अक्षय्यमस्तु के स्थान में 'उप- तिष्ठताम्' ऐसा कहा जाता है । पहले विप्रों से 'अभिरम्यताम्' ऐसा कहे, यह सुनकर वे कहें कि "अभिरताः स्म" ॥१३५-३॥ पहले गंधोदक और तिल से युक्त चार पात्र रखे । अर्घ्य के लिए पितृ पात्रों में जल छोड़े और प्रेत पात्र को केवल जल से सींच दे । 'ये समाना...' इस मन्त्र से दो पात्रों में पिण्ड दे और शेष क्रिया पूर्व की भाँति करे ॥१३६-१३७॥ यह सपिण्डीकरण और एकोद्दिष्ट स्त्रियों का भी होना चाहिए । जिसका सपिण्डीकरण श्राद्ध वर्ष पूर्ण होने से पहले हुआ हो उसके लिए संवत्सर पर्यन्त जल कलश के सहित अन्न देना चाहिए । मृत्यु वाले दिन को प्रतिमास श्राद्ध करना चाहिए । यह क्रिया एक वर्ष तक होती रहे ॥१३८-१३९॥ प्रति वर्ष मृत्यु के ग्यारहवें दिन श्राद्ध करके गो या बकरी या इच्छुक विप्र को पिण्ड दे दे । अर्थात् दत्त श्राद्धपिण्ड उनको खिला दे, या अग्नि अथवा जल में फेंक दे ॥१४०॥ जब तक ब्राह्मण लोग भोजन करके वहाँ से उठ न जायें तब तक उच्छिष्ट स्थान पर झाडू न लगाये । पितर हविष्य का पिण्ड देने से एक महीने तक और पायस से एक वर्ष तक तृप्त रहते हैं ॥१४१॥ मछली, मृग, भेड़, पक्षी, बकरी, चितकवरा हरिण, सामान्य हरिण, कृष्ण मृग, वाराह, शशक इनके मांस का पिण्ड देने से पितर क्रमशः एक-एक माह की वृद्धि से अधिक काल तक तृप्त रहते हैं। जो गैंडे का मांस श्राद्ध में पितरों को देता है, उसके पितर महाकल्प पर्यन्त तृप्त रहते हैं। जो गया में पितरों को मधु, लाल बकरे के मांस, महाशाक, वार्ध्रीणस (गैंडे) का मांस का विशेषकर भाद्रपद कृष्ण को मघा का योग होने पर
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६५ तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः । कन्यां कन्यावेदिनश्च पशून्वै सत्सुतानपि ॥१४५॥ द्यूतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशकैकशफांस्तथा । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रांत्स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ॥१४६॥ ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा । प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ॥१४७॥ शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते । स्वर्ग ह्यपत्यमोजश्च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा ॥१४८॥ पुत्रान् श्रेष्ठांश्च सौभाग्यं समृद्धिं मुख्यतां शुभम् । प्रवृत्तं चक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीनि च ॥१४९॥ अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् । धनं विद्यां भिषक्सिद्धिं कुप्यगा अप्यजाविकम् ॥१५०॥ अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं संप्रयच्छति । कृत्तिकादिभरण्यांतं सकामानाप्नुयादिमान् ॥१५१॥ आस्तिकः श्रद्दधानश्च व्यपेतमदमत्सरः । वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ॥१५२॥ प्रीणयंति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः । आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥१५३॥ प्रयच्छंति तथा राज्यं नृणां प्रीताः पितामहाः । इत्येवं कथितं किंचित्कल्पाध्याये विशेषतः ॥१५४॥ ज्ञातव्यं वैदिके तंत्रे पुराणांतरकेऽपि च । य इमं चिंतयेद्विद्वान्कल्पाध्यायं मुनीश्वर ॥१५५॥ स भवेत्कर्मकुशल इहान्यत्र गतिं शुभाम् । यः शृणोति नरो भक्त्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥१५६॥ कल्पाध्यायं स लभते दैवपित्र्यक्रियाफलम् । धनं विद्यां यशः पुत्रान्परत्र च गतिं पराम् ॥१५७॥ अतः परं व्याकरणं तुभ्यं वेदमुखाभिधम् । कथयिष्ये समासेन शृणुष्व सुसमाहितः ॥१५८॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५१॥ पितरों को देते हैं वे अनन्त काल तक अपने इष्ट पदार्थ को पाते हैं ॥१४२-१४४॥ एक चतुर्दशी को छोड़कर प्रतिपदा से अमावस्या तक की चौदह तिथियों में श्राद्ध करने वाला व्यक्ति क्रमशः सदा रूप शीलयुक्त कन्या, बुद्धिमान् व रूपवान् दामाद, पशु, सत्पुत्र, द्यूत, कृषि, व्यापार में लाभ, दो खुर वाले पशु (गाय, बकरी), एक खुर वाले (घोड़ा आदि), ब्रह्मवर्चस्वी पुत्र, सोना, चांदी, कुप्यक (त्रपु सीसा आदि) कुल में श्रेष्ठता तथा सब इच्छानुकूल पदार्थों को प्राप्त करता है ॥१४५-१४७॥ गया में चतुर्दशी तिथि को केवल शस्त्र से मारे गए पितर के निमित्त पिण्ड दिया जाता है। जो विधिपूर्वक श्राद्ध करता है वह स्वर्ग, संतान, ओज, शौर्य, क्षेत्र, बल, श्रेष्ठ पुत्र, सौभाग्य, समृद्धि, समाज में सम्मानित पद, शुभ स्वभाव, चक्रवर्तित्व, व्यापार में लाभ, स्वास्थ्य, यश, शोकहीनता, परसगति (मुक्ति), धन, विद्या, ओषधि, प्रयोग में निपुणता, कुप्य (त्रपु-सीसा आदि) गौ, बकरी, भेड़, अश्व और दीर्घायु प्राप्त करता है। जो आस्तिक, श्रद्धालु, विनम्र और संयमी व्यक्ति कृत्तिका से भरणी नक्षत्र के अन्त तक श्राद्ध करता है वह क्रमशः उपर्युक्त पदार्थों को प्राप्त करता है। श्राद्ध से तृप्त होकर वसु, रुद्र, आदित्य, ये श्राद्ध देवता पितर मनुष्यों के पितरों को प्रसन्न करते हैं। और ऐसे मनुष्य पर पितामह प्रसन्न होकर उसको आयु, धन, प्रजा, विद्या, स्वर्ग, राज्य, मोक्ष और सुख प्रदान करते हैं ॥१४८-१५३३॥ इस प्रकार संक्षेप में मैंने इस कल्पाध्याय में कुछ कहा है। इस विषय का विशेष ज्ञान, वैदिक तन्त्रों तथा अन्य पुराणों द्वारा विशेष ज्ञान प्राप्त करना चाहिए ॥१५४ ॥ मुनीश्वर ! जो विद्वान् व्यक्ति इस कल्पाध्याय का चिन्तन करता है वह कार्य कुशल हो जाता और लोक-परलोक दोनों में शुभ गति प्राप्त करता है ॥१५५३॥ जो दैव और पितृ कर्म के समय इस कल्पाध्याय को सुनता है वह दैव और पितृ क्रिया का अशेष फल पाता है। साथ ही वह धन, विद्या, यश, पुत्र, आदि लौकिक सुखों को और मृत्यु के बाद परा गति को प्राप्त करता है ॥१५६-१५७॥ अब इसके अनन्तर तुमको वेद मुख का कहे जाने वाले व्याकरण शास्त्र का सूक्ष्म रूप में वर्णन करूँगा उसको सावधान होकर सुनना ॥१५८॥ श्रीनारदीयमहापुराण के पूर्वभाग के द्वितीय पाद में इक्यानवेवां अध्याय समाप्त ॥१५१॥
अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः सनन्दन उवाच अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥१॥ सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥२॥ संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप shape/प्रत्ययवर्जितम् ॥३॥ अमौशशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥४॥ टाभ्यांभिस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं स कर्ता स्यात्करोति यः ॥५॥ ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थी स्यात्सम्प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥६॥ पंचमी स्याङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥७॥ ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥८॥ आधारे चापि विप्रेन्द्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥६॥ पंचमी पयुपाङ्योगे इतरर्तेंऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥१०॥
अध्याय ५२ व्याकरण शास्त्र का वर्णन सनन्दन बोले—नारद ! अब तुमको संक्षेप में व्याकरण की शिक्षा दे रहा हूँ जो कि सिद्ध शब्दों के प्रबन्ध क्रम पूर्वक व्याख्या करने के कारण व्याकरण वेद का मुख कहा जाता है ॥१॥ विप्र ! सुबन्त और तिङन्त को पद कहते हैं। सुप् प्रत्याहार में सात विभक्तियाँ होती हैं। सु, औ, जस् प्रथमा है जो प्रातिपदिक स्वरूप मानी गयी है। यह प्रथमा विभक्ति संबोधन, लिङ्ग, वचन आदि में प्रधान कर्म और कर्त्ता में होती है। धातु और प्रत्यय से रहित अर्थवान् शब्द की प्रातिपदिक संज्ञा है ॥२॥ अम्, औ, शस् द्वितीया है, और जो किया जाता है उसको कर्म कहते हैं। कर्म में और अन्तरा अन्तरेण के संयोग में द्वितीया होती है ॥३॥ टा, भ्याम्, भिस् तृतीया कहलाती है। अप्रधान कर्त्ता और करण में तृतीया होती है ॥४॥ जिससे काम किया जाता है उसको करण और जो करता है उसको कर्त्ता कहते हैं ॥५॥ ङे, भ्याम्, भ्यस् चतुर्थी है जो संप्रदान कहलाता है ॥५-६॥ ङस्-भ्याम्, भ्यस् पंचमी की विभक्तियाँ हैं जो अपादान कारक में होती हैं। जहाँ से कोई जाता है जिससे कोई वस्तु पृथक् होती है। जिससे कोई वस्तु प्राप्त होती है, उसको अपादान कहते हैं ॥७॥ ङस्, ओस्, आम् षष्ठी है जो सेवक-स्वामि-आदि संबन्ध में होती है। ङि, ओस्, सुप् सप्तमी है जो अधिकरण में होती है ॥८॥ विप्रेन्द्र ! रक्षार्थ धातुओं के प्रयोग में, ईप्सित और अनीप्सित को अपादान कहते हैं ॥६॥ परि, अप और आङ् के योग में पञ्चमी होती है। इतर, ऋत, अन्य और दिग्वाचक शब्दों के योग में पञ्चमी होती
द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६७ लक्षणेत्थंभूतोऽभिर्भागे चानुपर्प्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्व कथ्यते ॥११॥ द्वितीया च चतुर्थी स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥१२॥ नमःस्वस्तिस्वधास्वाहाल्वषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥१३॥ तृतीयासहयोगे स्यात्कुत्सितऽङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतद्योगे च षष्ठ्यपि ॥१४॥ स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादसुतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्ठी हेतुप्रयोगके ॥१५॥ स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियानके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥१६॥ न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठादिप्रतिपादिका । गता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु भूवादिष तिङन्तेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥१७॥ तिप्तसंतोति प्रथमो मध्यमः सिप्यस्थोत्तमः । मिब्बस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥१८॥ त आतांऽते प्रथमो मध्यः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यान्ये लिङादिषु ॥१९॥ नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥२०॥ भूवादया धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥२१॥ मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्या दाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥२२॥
है। कर्मप्रवचनीय में लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग, वीप्सा अर्थों में प्रति, परि, अनु को कर्म प्रवचनीय संज्ञा - द्वितीया होती है। इसी तरह सहायक, अन्तर, हीन अर्थों में उप की कर्म प्रवचनीय संज्ञा होती है ॥१०-११॥ चेष्टा और गति कर्म में द्वितीया और चतुर्थी दोनों होती हैं। अनादर सूचित होने पर मन् धातु अप्राणिबोधक कर्म में द्वितीया और चतुर्थी दोनों होती हैं ॥१२॥ नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, अलं और वषट् योग में तादर्थ्य, तुमर्थं भाववाचक में चतुर्थी होती है ॥१३॥ सह के योग में, कुत्सित अंग में और विशेषण में तृतीया होती है। काल में और भाव में सप्तमी होती है। स्वामी, ईश्वर, अधिपति, साक्षी, दायाद्, सूतक (प्रसूत) इनके योग में सप्तमी षष्ठी दोनों होती हैं। निर्धा- रण में भी दोनों विभक्तियाँ होती हैं। हेतु शब्द के प्रयोग में षष्ठी होती है। स्मृति अर्थ को बताने वाले शब्दों के योग में कर्ता और कर्म से षष्ठी होती है। निष्ठा, लकारादेश, अव्यय, खलर्थ और तृन् प्रत्याहार के योग में षष्ठी नहीं होती है। सुप् आदि विभक्तियों में कही गयी उपर्युक्त प्रथमा आदि विभक्तियाँ दो प्रकार की हैं अर्थात् कथित अर्थों की अपेक्षा अन्य अर्थों में भी विविक्षा द्वारा वे हो सकती हैं। भू आदि धातुओं से तिङन्त में दश लकार होते हैं ॥१४-१७॥ तिङन्त प्रत्यय में आगे कही हुई विभक्तियाँ होती हैं। तिप्, तस् (अन्ति) को प्रथम पुरुष कहते हैं। सिप्, थस्, थ को मध्यम और मिप्, वस्, मस् को उत्तम पुरुष कहते हैं। ये सब परस्मैपद हैं। आत्मनेपद में त आताम् अन्त प्रथम पुरुष है, से आथाम्, ध्वम् मध्यम पुरुष और इ, वहि, महि उत्तम पुरुष। इनके अतिरिक्त लिङ आदि में और भी आदेश होते हैं, युस्मद्, अस्मद् से अस्मद् से अति- रिक्त संज्ञा शब्दों के प्रयोग में प्रथम पुरुष, युष्मद् के प्रयोग में मध्यम पुरुष और अस्मद् के प्रयोग में उत्तम पुरुष होता है ॥१८-२०॥ भू आदि को, सनाद्यन्त को धातु कहते हैं। उन धातुओं से वर्तमान काल में लट् होता है। अनद्यतन भूत और स्म, मा के योग में लङ् होता है। मुने ! आशीर्वाद में धातु से लोट् लकार होता है। विध्यादि अर्थ में और
३६८ नारदोयपुराणम् लिङतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुट् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृट् च भविष्यति तु धातुतः ॥२३॥ भूते लुङ् तिप्स्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहिताविपुरःसरम् ॥२४॥ दण्डाग्रं च दधोदं च मधूदकं पित्रर्थमः । होतृकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥२५॥ गंगोदकं तवल्कार ऋणार्ण च मुनीश्वर । शीतातंश्च मुनिश्रेष्ठ सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥२६॥ वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा वधः ॥२७॥ हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अघाः । गौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥२८॥ आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्ठंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्घस्तिथा ॥२९॥ हरिशेते विभश्चित्यस्तच्छेषो यच्चरस्तथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥३०॥ भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्टे तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिन्धि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥३१॥ सम्यङ्डनंतोगंच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्चेत्ता मरशिशवः ॥३२॥ राम काम्यः कृप पूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रामो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥३३॥ विष्णुर्नम्योरविर्यं गी )( फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वन्द्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्ग सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥३४॥ रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः ॥३५॥
आशीर्वाद में लिङ् लकार होता है । इस प्रकार लिङ् लकार के विधि लिङ् और आशीर्लिङ् दो भेद होते हैं। परोक्ष भूत में लिट् लकार होता है। कल होने वाले अर्थात् अनद्यतन भविष्यत् में लुट् लकार होता है । धातु से भविष्यत् काल में लृट लकार का प्रयोग होता है। भूतार्थ में लुङ् और क्रिया की अनिष्पत्ति में लृङ् लकार होता है । २१-२३॥ अब संहिताओं (सन्धियों) को सिद्ध शब्दों के उदाहरण द्वारा समझा रहा हूँ, सुनो। मुनिश्रेष्ठ ! दण्डाग्रम्, दधोदम्, मधूदकम्, पित्रर्थमः, वध्वासनम्, पित्रर्थः, होतृकार और लांगलीषा, मनीषा, गंगोदकम्, तवल्कारः, ऋणार्णम् । शीतार्तः सेंद्रः, सोकारः ये सन्धियों के उदाहरण हैं । वध्वासनम्, पित्रर्थः, नायकः, लवणः, ते आद्या, विष्णवे, ह्यत्र, तस्मा अर्धः, गुरावध, हरेऽव, विष्णोऽव, इत्येव ये भी सन्धि के उदाहरण हैं। अदसो मात् इस सूत्र से अमी अघाः, गौरी एतौ, विष्णूइमौ, दुर्गे अमू, नो अर्जुनः, आ एवम् यहाँ पर प्रकृति भाव ही होता है, कोई सन्धि नहीं होती । षडत्र, षण्मातरः, वाक्छुरः, वाग्घरिः, हरिशेते विभुश्चिन्त्यः तन्छेषः, यच्चरः, प्रश्नः, हरिष्षष्ठः, कृष्णष्टीकते ये भी उदाहरण हैं। भवान्षष्ठश्च, षट्सन्तः, षट्टे, तल्लेपः, चक्रिंश्छिन्धि, भवाञ्छौरिः, भवाञ्छौरिः ये भी सन्धियों के उदाहरण हैं । मुनीश्वर ! सम्यङ्डनन्तः, गञ्च्छाया, कृष्णं वन्दे, तेजांसि, मंस्यते, गङ्गा, हरिश्चेत्ता, अमरशिशवः, रामः काम्यः, कूपः पूज्यः, हरिः पूज्योऽर्च्य एव, रामो दृष्टः, अबला अत्र सुप्ताः, दृष्टाः, इमाः विष्णुर्नम्यः, रविरयम्, गीः फलम्, प्रातरच्युतः, भक्तैर्वन्द्योऽप्य अन्तरात्मा और भो भो एष हरिः, एष शार्ङ्ग, सैषरामः इन उदाहरणों से संहिताओं का वर्णन किया गया है ॥२४- ३४॥ "रामो राजमणिः सदा विजयते रामं भजे सादरम्, रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्ति- मभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम्, रामे रंजतु मे मनः सुविशदं हे राम ! तुभ्यं नमः । इस श्लोक में प्रथमा से लेकर सप्तमी तक का उदाहरण है ।
१. एष चिन्त्यः पाठः । २. यहपाठरामरक्षास्तोत्र में पाया जाता है ।
द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६६ सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥३६॥ सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनड्वाङ्गोघुग्लिट् च द्वौ त्रयश्चत्वार एव च ॥३७॥ राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविश्रद्वपुष्मान्ः ॥३८॥ प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविमे पुंसि स्युरक्षतबलविरामकाः ॥३६॥ राधा सर्वा गतिर्गोपी स्त्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गोर्नौरुपान दुह्र्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥४०॥ रुग्विदुदृक्षाः स्त्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुखलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥४१॥ स्वनडुच्च विमलद्यु वाश्चत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदार्धि च ॥४२॥ एतद्भेद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥४३॥ वीव्यद्वनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुपुमांसि च । गुणद्रव्यक्रियायोगांस्त्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥४४॥ शुक्लः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥४५॥ सत्यानायुस्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाढ्यसोमौ चागहंस्तादृग्योस्वर्णवहू ॥४६॥ रिमषन्विष्वद्वङ्जातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥४७॥ उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥४८॥
अब सुबन्त शब्दों का उदाहरण दिया जाता है। सर्वः आदि, गोपाः, सखा, पतिः, हरिः, सुश्रीः, भानुः, स्वयम्भूः, कर्ता, राः, गौः, नौः, अनड्वान्, गोधुक्, लिट् द्वे, त्रयः, चत्वारः, राजा, पन्थाः, दण्डी, ब्रह्महा, पंच, अष्ट, अष्टौ, अयम्, सम्राट्, सुराट्, वपुष्मान्, प्रत्यङ, पुमान्, महान्, धीमान्, विद्वान्, षट्, पिपठीः, दोः और उशना—ये अजन्त (स्वरान्त) और हलन्त पुलिंग शब्द कहे गए हैं ॥३६-३९॥ राधा, सर्वा, गतिः, गोपी, स्त्री, श्रीः, धेनुः, वधूः, स्वसा, गौः, नौः, उपानत्, द्योः, क्षुत्, ककुप्, संवित्, रुक्, विद्, उदृक्षाः—ये स्त्रीलिंग शब्द हैं। तपः, कुलम्, सोमपम्, अक्षि, ग्रामणि, अम्बु, खलपु (खलिहान साफ करने वाला), कर्तृ, अतिरि (धन की सीमा को लांघने वाला कुल), अतिनु (जिसे नाव से पार करना असंभव हो), स्वनडुत् (जिसके कुल या गृह में गाड़ी खींचने वाले अच्छे बैल हों), विमलद्यु (निर्मल आकाश वाला दिन), वाः (जल), चत्वारि, इदम्, एतत्, ब्रह्म, अहः, दण्डि, असृक् (रक्त), किम्, चित्, त्यत्, एतत्, बेभित्, गवाक्—गवाग्—गोअक्—गोअग्—गोक्—गोग्— गवाङ्—गोअङ्—गोङ् (गाय के पास जाने वाला, पूजा पक्ष में अर्थ गोपूजक), तिर्यक् (पशु-पक्षी), यकृत् (कलेजा तथा उससे सम्बद्ध रोग), शकृत् (विष्ठा), ददतु भवत्, पचत्, तुदत्, दीव्यत्, धनुः, पिपठीः, पय, अदः, सुपुम्— ये नपुंसकलिंग शब्द हैं। अब ऐसे शब्दों का वर्णन किया जा रहा है जो गुण, द्रव्य और क्रिया के सम्बन्ध से तीनों लिंगों में प्रयुक्त होते हैं। शुक्लः, कीलालपाः, शुचिः, ग्रामणीः, सुधीः, पटुः, स्वयम्भूः, कर्ता, माता, पिता, न्रा, सत्यः, अनायुः, अपुमान्, मतः, भ्रमरः, दीर्घपात्, धनाढ्यः, सोमः, अगहंः, तादृक्, स्वर्णः, वहूः—ये शब्द तीनों लिंगों में प्रयुक्त होते हैं ॥४०-४६॥ अब सर्वनाम शब्दों को सूचित करते हैं—सर्व, विश्व, उभय, उभ, अन्य, अन्यतर, इतर, उत्तर, उत्तम, नेम, स्व, स्वत्, सम, सिम्, पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अधर, अपर, स्व, अन्तर, त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, किम्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवत् । ये सर्वनाम हैं और इनके रूप प्रायः सर्व शब्द ४७ ना० पु०
३७० नारदीयपुराणम् अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्ताक्तिकमसौ द्वयम् । युष्मदस्मच्च प्रथमश्चरमोऽल्पस्तथार्धकः ॥४८॥ नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्ध्रादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥५०॥ तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थं पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वसीयः ॥५१॥ देवतार्थे चेदमर्थे ह्येन्द्र ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकत्र्तोर्धौरेयः कौङ्कुमं तथा ॥५२॥ भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥५३॥ ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥५४॥ जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालु रौन्नत्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥५५॥ वाचाटो वाचालश्चैव बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पब्देशीय एव च ॥५६॥ कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥५७॥ वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्त्रीमयस्तथा ॥५८॥ जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थं श्रेयाञ्श्रेष्ठश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लमः किम् आख्यानतोऽव्ययान् ॥५९॥ किंतरां चैवातितरामभिद्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥६०॥ जानुमात्रं च निर्धार बहुनां व द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥६१॥ द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्ठपंचमौ । एकादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥६२॥ के समान हो हैं। प्रथम, चरम, तय, अल्प, अर्ध, कतिपय और नेम--इन शब्दों के प्रथमा के बहुवचन में दो रूप होते हैं। स्वरादि और निपात तथा उपसर्ग, विभक्ति एवं स्वर के प्रतिरूपक शब्द अव्ययसंज्ञक होते हैं ॥४७-५०॥ तद्धित के उदाहरण ये हैं-पांडवाः श्रैधरः, गार्ग्यः, नाडायनः, आत्रेयः, गांगेयः, पैतृष्वस्त्रीयः। देवता अर्थ में, इदम् अर्थ में ऐन्द्र और ब्राह्म शब्द बनते हैं। क्रिया से युक्त रहने वाले कर्म और कर्त्ता में तद्धित प्रत्यय होते हैं, जैसे धौरेय और कौङ्कुम । भवादि अर्थ में कानीन, क्षत्रिय, और वैदिक निष्पन्न होते हैं। स्वकः में स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। चौर में भी स्वार्थ में ही अ प्रत्यय हुआ है। तुल्यार्थ में चन्द्रवन् मुखमीक्षते में वत् प्रत्यय है। ब्राह्मणत्व, ब्राह्मणता, ब्राह्मण्य यहीं भाव में प्रत्यय हैं। गोमान्, धनी और धनवान् में अस्त्यर्थ में प्रत्यय हुआ है। प्रमिति अर्थ में कियान् शब्द बनता है। जातार्थ में ही तुन्दिलः, श्रद्धालुः बनते हैं। औन्नत्यार्थ में दन्तुर होता है। स्रग्वी, तपस्वी, मेधावी और मायावी अस्त्यर्थ में ही होते हैं। अधिक और अनापशनाप बकने वाले के अर्थ में वाचाल और वाचाट बनते हैं। अल्प और असमाप्ति के अर्थ में कल्पप्, देश्य तथा देशीय प्रत्यय होते हैं। कविकल्पः, कविदेश्यः इसके उदाहरण हैं। प्रकार वचन में पटुजातीयः, कुत्सा में वैद्यपाशः, प्रशंसा अर्थ में वैद्यरूपः प्रयोग बनता है। मुने ! भूतपूर्वे इस अर्थ में दृष्टचर होता है। प्राचुर्य आदि अर्थ में अन्नमय, मृण्मय और स्त्रीमय होता है। नारद ! जातार्थ में लज्जित, अत्यर्थ में श्रेयान् ओर श्रेष्ठ बनता है। इसी प्रकार अपेक्षाकृत अधिक अर्थ में कृष्णतर तथा शुक्लम प्रयोग होते हैं। किम्, क्रियावाचक शब्द (तिङन्त) और अव्यय से परे जो तर और तम प्रत्यय हैं, उनके अन्त में आम् लग जाता है। उदाहरण के लिए किन्तराम्, अतितराम् तथा उच्चैस्तराम् आदि प्रयोग हैं ॥५१-५६३॥ प्रमाण में जानुदघ्नम्, जानुद्वयसम् और जानुमात्रम् बनता है। बहुतों में से एक का निर्धारण करने और दो में से एक का निर्धारण करने में कतमः कतरः बनता है। नारद ! संख्येय विशेष के निश्चय में द्वितीयः तृतीयः, चतुर्थः, षष्ठः, पंचम, एकादशः, कतिपयः, कतिथः, कति, विंशः, विंशतितमः और शततमः बनते हैं।
द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३७१ विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥६३॥ क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विखिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितयं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥६४॥ कुटीरश्च समीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । स्त्रैणः पौंस्नस्तुंडिभश्च वृन्दारककृषीवलौ ॥६५॥ मलिनो विकटो गोमी मौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे च निबिडं चेश शाकिनम् ॥६६॥ निबिरीसमेषुकरी वित्तोविद्याचणस्तथा । विद्याचुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥६७॥ स्वामी विषम रूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्कवं वातूलः कुतपस्तथा ॥६८॥ वल्लश्च हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरुत्तश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥६९॥ ज्योत्स्ना तमिस्रा ष्ठीवश्च कक्षोवच्चमंण्वती । आसंदीवच्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पत्क्यपि ॥७०॥ कंभश्च कंयुः कंक्श्व नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोर्हंयुः शुंभयुवत् ॥७१॥ भवति बभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भवेच्चापि ॥७२॥ भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाद्दद्यादघसदात्स्यत् ॥७३॥ जुहोति जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौसोदहोष्यदात्येति ॥७४॥ दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीप्याद्वै । अदेवीददेविष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै ॥७५॥ सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादसावीदसोष्यत्तुदति च । तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्वि ॥७६॥ अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रणद्धि ररोध रोद्धा रोत्स्यति वै
मुनीश्वर ! संख्यावाची शब्दों से प्रकार अर्थ में द्वेधा, द्वैधा, द्विधा बनते हैं। क्रिया आवृत्ति के पंचकृत्वः, द्विः, त्रिः और बहुशः उदाहरण हैं। द्वितय त्रितय और द्वयम्, त्रयम् संख्या में होते हैं। कुटीर, समीर और शुण्डार अल्पार्थक हैं। स्त्रैणः, पौंस्नः, तुंडिभः, वृन्दारकः, कृषीवलः, मलिनः, विकटः, गोमी, मौरिकी विधम्, उत्कटम्, अवटीटः, अवनाटः, निविडम्, इक्षुशाकिनम्, निविएीसम्, ऐषूकारिभक्तम्, विद्याचणः, विद्या चुञ्चुः, बहुतिथम्, पर्वतः, शृङ्गिणः, स्वामी, विषमरूप्यम्, उपत्यका, अधित्यका, चिल्लः, चिपिटम्, चिक्कम्, वातूलः, कुलुपः, बलूलः, हिमेलुः, कहिकः, उपडः, ऊर्णायुः, मरुत्तः, एकाकी, चर्मण्वती, ज्योत्स्ना, तमिस्रा, अष्ठीवत्, कक्षोवत्, चमण्वती, आसन्दीवत्, चक्रीवत्, तूष्णीकाम्, जल्पतकि, कंवः, कंभः, कंयुः,, कन्तिः, कन्तुः, कन्त:, कंयः, शंवः, शम्भः, शन्तिः, शन्तुः, शंतः, अह्रंयुः, शुंभंयुः ॥६०-७१॥
अब तिङन्त के रूप कहे जाते हैं, सुनो--भवति, बभूव, भविता, भविष्यति, भवतु, अभवत्, भवेत्, भूयात, अभूत्, अभविष्यत्—भू धातु के नौ लकार में इतने रूप होते हैं। अत्ति, जघास, अत्ता, अत्स्यति, अत्तू, आदत्, अद्यात्, अघसत, आत्स्यत्-ये अद् के रूप हैं। जुहोति, जुहाव, जुहवांचकार, होता, होष्यति, जुहोतु, अजुहोत, जुहुयात, हूयात, अहौसीत्, अहोष्यत्-ये हु धातु के रूप हैं। दीव्यति, दिदेव, देविता, देविष्यति, अदीव्यत, दीव्येत, दीव्यात, अदेवीत्, अदेविष्यत्-ये दिव् धातु के रूप हैं। सुनोति, सुषाव, सोता, सोष्यति, सुनोतु, असुनोत, सुनुयात, सूयात, असावीत, असोष्यत्-ये सु के रूप हैं। तुदति, तुतोद, तोत्ता, तोत्स्यति, तुदतु, अतुदत, तुदेत, तुद्यात्, अतौत्सीत्, अतोत्स्यत्-ये तुद् के नव लकारों के रूप हैं। रणद्धि, ररोध, रोद्धा, रोत्स्यति, रणद्ध, अरुणत्, रुन्ध्यात्, रुच्यात, अरोत्सीत् अरोत्स्यत्--ये रुध धातु के रूप हैं।
३७२ नारदीयपुराणम् रुणद्धु अरुणद्धूध्यादरौत्सीदरोत्स्यच्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥७७॥ अतनीच्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रेषीदक्रेष्यच्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥७८॥ अचोरयच्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वगणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति ॥७९॥ क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने । तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद ॥८०॥ अनुदात्तजितो धातोः क्रियाविनिमये तथा । निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेवात्कर्तरि शाब्दिकैः ॥८१॥ जित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदा द्योतयितुं मुने ॥८२॥ विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृतां पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥८३॥ साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचंति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥८४॥ तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः ॥८५॥ धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥८६॥ बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषामण्यंतानां लादयो मताः ॥८७॥
तनोति, ततान, तनिता, तनिष्यति, तनोतु, अतनोत्, तनुयात्, तन्यात्, अतानीत् अतनिष्यत्-ये तनु के रूप हैं। क्रीणाति, चिक्राय, क्रेता, क्रेष्यति; क्रीणातु, अक्रीणात्, क्रीणीयात्, क्रीयात्, अक्रेषीत्, अक्रेष्यत्-ये क्री के रूप हैं। चोरयति, चोरयामास, चोरयिता, चोरयिष्यति, चोरयतु, अचोरयत, चोरयेत्, चोर्यात्, अचूचुरत्, अचोरयिष्यत्-ये चुर् धातु के रूप हैं। इस प्रकार ये धातुओं के दस गण माने गये हैं ॥७९-८८॥ मुने ! प्रयोजक (प्रेरणा) में भावयति, सनोच्छा में बुभूषति, क्रियासमभिव्याहार में बोभूयते और यङ्लुक् में बोभवीति होता है। नारद ! आचार अर्थ और इच्छा अर्थ में पुत्रीयति होता है। हे विप्र ! अनुदात्तेत् धातु तथा ङकार इत्संज्ञक धातु से आत्मनेपद होता है। जहाँ क्रिया का विनिमय होता हो वहाँ भी आत्मनेपद होता है। निपूर्वक विश् धातु से आत्मनेपद होता है। आत्मनेपद के जितने निमित्त हैं, उन्हें छोड़कर शेष धातुओं से कर्ता में परस्मैपद होता है, ऐसा वैयाकरणों का कथन है। ङित् तथा स्वरितेत् धातु से उभयपद होता है। भाव और कर्म में यक् प्रत्यय होता है। मुने ! अत्यन्त सौकर्य व्यक्त करने के लिए जब कर्ता के व्यापार की विवक्षा नहीं की जाती तब कर्ता से अतिरिक्त भी कर्ता के समान हो जाते हैं। जैसे औदनः स्वयमेव पच्यते। असिः साधु छिनत्ति (खङ्गस्वयं काटता है)। स्थाली पचंति (बटलोई पकाती है)। सकर्मक धातुओं से कर्म और भाव में लप्रत्यय होते हैं, अकर्मक से भाव और कर्ता में। जब फल और व्यापार एकनिष्ठ होते हैं तब धातु अकर्मक होता है और जब ये दोनों धर्मिभेद में अर्थात् दो में रहते हैं तब वह धातु सकर्मक होता है। द्विकर्मक दुह् आदि के गौण कर्म में और नी, हृ, कृष्, वह् के प्रधान कर्म में, बुद्धि भक्षणार्थक एवं शब्द कर्माक धातुओं के दोनों कर्मों में इच्छानुसार प्रत्यय होते हैं अन्य ण्यन्त धातुओं के प्रयोज्य कर्म में लकारादि
द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३७३ फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङ् स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङर्थस्तु विशेषणम् ॥८८॥ एधितव्यमेधनीयमिति कृत्यै निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥८६॥ कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥६०॥ अधिस्त्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥६१॥ व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥६२॥ नीलोत्पलं महाषष्ठी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो नञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥६३॥ अन्यर्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विजः । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥६४॥ समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥६५॥ इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वे द्वे ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥६६॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे व्याकरणनिरूपणं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥
प्रत्यय होते हैं। धातु का अर्थ फल और व्यापार हैं, आश्रय तिङ् का अर्थ है। फल और व्यापार दोनों में व्यापार ही प्रधान होता है, तिङर्थ सदा विशेषण होता है ॥८९-८८॥ [अब कृदन्त प्रकरण प्रारंभ करते हैं] एधितव्यम् और एधनीयम् ये कृत्य प्रत्यय के उदाहरण हैं। कृत्य प्रत्यय भाव और कर्म में होते हैं और कृत् प्रत्यय कर्ता में होते हैं। कर्ता, कारक इत्यादि कृत् के उदाहरण हैं। भूत में भूत आदि उदाहरण कहे गए हैं। गम्य आदि शब्द भविष्यत् अर्थ में निर्दिष्ट हुए हैं। शेष शब्द वर्तमानकाल में प्रयुक्त होने योग्य माने गये हैं। [अब समास का प्रकरण आरंभ करते हैं--] अधिस्त्रि, यथाशक्ति अव्ययीभाव है। रामाश्रितः, धान्यार्थः, यूपदारु, व्याघ्रभीः, राजपुरुषः, अक्ष शौण्डः तत्पुरुष समास हैं। पंचगवम्, दशग्रामी, त्रिफला द्विगु के उदाहरण हैं। नीलोत्पलम् और महाषष्ठी में तुल्यार्थ में कर्मधारय है। अब्राह्मणः में नञ् समास है। कुम्भकारादि में कृदुपपद के साथ समास होता है। अन्यर्थ में बहुव्रीहि समास होता है, जिसके उदाहरण प्राप्तोदको ग्रामः, पंचगुः रूपवद्भार्यः हैं। मध्याह्नः और ससुतः आदि भी समास के उदाहरण हैं। (द्वन्द्वसमास में) समुच्चय में 'गुरुं चेशं भजस्व' इत्यादि में और 'अट भिक्षां गां चानय' इस अन्वाचय में वाक्य ही रहेगा, समास नहीं होगा। इतरेतरयोग द्वन्द्व का 'रामकृष्णौ उदाहरण है। समाहार द्वन्द्व में नपुंसकलिंग होता है, विप्रवर ! इतरेतरयोग में राम और कृष्ण दोनों दो हैं और समाहार में उनकी एकता है, इसलिए ब्रह्मरूप से उन्हें एक मानकर उनकी उपासना की जाती है ॥८९-९६॥ श्रीनारदीयमहापुराण में बावनवाँ अध्याय समाप्त ॥५२॥
अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः सनंदन उवाच निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥१॥ क्वचिद्वर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥२॥ तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशायी च संयोगः परिकीर्तितः ॥३॥ सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनाशात्पृषोदरः ॥४॥ भ्रमरादिषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसु ॥५॥ नभस्वद्वृषणश्वश्चापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तु याङि आ ॥६॥ विभक्तीनां विपर्यासो यथा दघ्ना जुहोति हि । अभ्युत्साद्यामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टभ्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥७॥ सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलच्स्वरकर्तृ यङां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥८॥ रात्री विम्वी च कद्रूश्चाविष्ट्वो वाजसनेयिनः अध्याय ५३ निरुक्त-निरूपण सनन्दन बोले--अब मैं वेद के श्रोत्राङ्ग रूप निरुक्त का वर्णन कर रहा हूँ। वैदिक धातु रूप की निरुक्ति पाँच प्रकार से की गई है उसमें कहीं तो वर्णागम होता, कहीं वर्षों में विपर्यय (उलटफेर), कहीं वर्ण-विकार और कहीं वर्ण-विनाश ॥१-२॥ नारद ! जहाँ वर्णनाश और वर्णविकार दोनों की आवश्यकता पड़ती है वहाँ वैसा भी किया जाता । कहीं धातु का योगातिशायो संयोग भी कहा गया है ॥३॥ वर्णागम से हंस की सिद्धि होती है वर्ण विपर्यय से सिंह की (अर्थात् हिंस में स के विपर्यय से सिंह शब्द बनता है)। गूढोत्मा में वर्णविकृति और पृषोदर में वर्ण नाश से सिद्धि हुई है ॥४॥ भ्रमर आदि शब्दों में पाँचवां योग है। वेद में लौकिक नियमों का विकल्प या विपर्यय कहा गया है। इसका उदाहरण 'पुनर्वसु' है जो नित्य द्विवचनान्त होने पर वेद में एकवचनान्त होकर प्रयुक्त हुआ है ॥५॥ कहीं आत्मनेपद के स्थान पर परस्मैदी प्रयोग वेद में होते हैं। नभस्वत, वृषणश्व, भी इसके उदाहरण है। प्रआदि उपसर्ग वेद में धातु के बाद या व्यवधान से आने पर भी उपसर्ग एवं गति संज्ञक होते हैं जैसे गाहि आ ॥५-६॥ विभक्ति विपर्यय 'दध्ना जुहोति' में है। अभ्युत्साद्यामकः, 'ध्वनयोत्' 'निष्टम्व्यं' और 'गृभाय' आदि वैदिक उदाहरण है ॥७॥ शास्त्रकार सुप्, तिङ्, उपग्रह (परस्मैपद, आत्मनेपद) लिङ्ग, पुरुष, काल, हल्, अच्, स्वर, कर्ता और यङ् इनमें व्यत्यय करना चाहते हैं परन्तु यह सब कुछ बाहुलक के द्वारा सिद्ध हो जाता है ॥८॥ रात्री, विम्बी, कद्रूः, आविष्ट्यः, वाजसनेयिनः, कर्णेभिः, यशोभाग्यः चतुरक्षरम्, देवासः, सर्वदेवताति, त्वावतः,