चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ३२७

हरं च तत्. १७.

यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते तत्कार्यं शोणितमूत्रकृच्छ्रे, त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाश दुरालभापर्वतभेदपथ्याः, निघ्नन्ति पीता मधु नाश्मरीं च, संप्राप्तमृत्यो रपि मूत्रकृच्छ्रम्. १८.

कषायोऽतिबलामूल साधितः सर्वकृच्छ्रजित्. १९.

एलाश्म भेदकशिला जतुपिप्पलीनां चूर्णानि तण्डुलजलै र्लुलितानि पीत्वा, यद्वा गुडेन सहिता न्यवलिह्य तानि, चासन्नमृत्यु रपि जीवति मूत्रकृच्छ्री. २०.

अयोरजः श्लक्ष्णपिष्टं मधुना सह योजितम्, मूत्रकृच्छ्रं निहन्त्याशु त्रिभि र्लेहै र्न संशयः. २१.

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः, निदिग्धिकारसो वापि सहौद्रः कृच्छ्रनाशनः. २२.

तात्पर्यमु: वीर्यबन्धकमगु मूत्रकृच्छ्रमुनन्दु शिलाजत्तु तेने सेविम्पवलयुनु. वीर्यवृद्धिकरमु लगु नौषधुलचेत स्त्रीसम्भोगमु कार्यम्बु. एलकुलु इङ्गुवलतो सिद्धमुचेसिन पालो नेतिनि वैचिकॊनि तागिन मूत्रदोषमुलुनु वीर्यदोषमुलु नष्टमुलगुनु. पित्तमूत्रकृच्छ्रचिकित्सलने रक्तमूत्रकृच्छ्रमुलकु चेयुनदि. पल्लेरु रेलचॆक्क दर्भजॆल्लु दूलगॊण्डि करक्काय वीटिकषायमुलॊ तेनॆनु कलिपि तागिन अन्निविधमुलगु मूत्रकृच्छ्रमुलु नशिञ्चुनु. एलकुलु पाषाणभेदमु शिलाजित्तु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमुनु बिय्यपुकडुगुतो तागिननु बॆल्लमुनु कलिपि तिनिननु मरणासन्नुँडैन मूत्रकृच्छ्रीरोगियुनु ब्रदुकुनु. मन्दूरमुनु चक्कगानूरि तेनॆनु कलिपि मूडुपूटलु तिनिन मूत्रकृच्छ्रमुलु नशिञ्चुनु. तॆल्लवाविलि यवक्षारमु सममुगा सेविञ्चिननु, वाकुडुरसमुतो तेनॆनु तागिननु कृच्छ्रनाशनमु अगुनु.

---

शताव switch/शतावरी घृतमु

श्लो. शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्रा विदारीकेक्ष्वामलकेषु सिद्धं,
सर्पिः पयो वा सितया विमिश्रं कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु योज्यम्. २३.

तात्पर्यमु: पिल्लिपीचर काशमु कुशलु पल्लेरु नेलगुम्मुडु उसिरिक वीटितो सिद्धमु चेसिन नेयिनि गानि पालगु गनि चक्केरनु कलिपिकॊनि पित्तजमुलगु मूत्रकृच्छ्रमुल कुपयोगिञ्चिकॊनवलयुनु.

३२८ चक्रदत्त—३१. मूत्रकृच्छ्राधिकारमु.

---

❧ त्रिकण्टक घृतमु ❧

श्लो.
त्रिकण्टकैरण्डकुशाद्यभीरु कर्कारुकेक्षुस्वरसेन सिद्धम् ।
सर्पिर्गुडार्द्धांशयुतं प्रपेयं कृच्छ्राश्मरीमूत्रविघातहेतोः ॥ २४ ॥

पल्लेरु आमुदमु रेल्लु पिल्लीपीचर कर्कारुजागिंजलु चेఱकुगडलु वीटिఁरसमूतो सिद्धमुचेसिन नेतीयन्दु नेतिलो सगभागमुनु बेल्लमुनुचेर्चि त्रागिन मूत्रकृच्छ्रमूलु अश्मरुलु मूत्रविघातमुलु नशिंचुनु.

---

❧ सुकुमार घृतमु ❧

श्लो.
पुनर्नवा मूलतुला दशमूलं शतावरी ।
बला तुरगगन्धा च तृणमूलं त्रिकण्टकम् ॥ २५ ॥
विदारी वंशनागाह्व गुडूच्यतिबला तथा ।
पृथग्दशपला न्भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २६ ॥
तेन पादावशेषेण घृतस्यार्द्धाढकं पचेत् ।
मधुकं शृङ्गबेरं च द्राक्षा सैन्धवपिप्पली ॥ २७ ॥
पृथग्द्विपलिकानद्या द्यवान्याः कुडवं तथा ।
त्रिंशद्गुडपला न्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च ॥ २८ ॥
प्रस्थं दत्त्वा समालोड्य सम्यङ्मृद्वग्निना पचेत् ।
एतदीश्वरपुत्राणां भागोभजनमुनिन्दितम् ॥ २९ ॥
राज्ञां राजसमानांच बहुस्त्रीपतयश्च ये ।
मूत्रकृच्छ्रे कटिस्तम्भे तथा गाढपुरीषिणाम् ॥ ३० ॥
मेढ्रवङ्क्षणशूले च योनिशूले च शस्यते ।
यथोक्तानां च गुल्मानां वातशोणितकार्श्यये ॥ ३१ ॥
बल्यं रसायनं शीतं सुकुमारकुमारकम् ।
पुनर्नवाशीर्देदोग्नो देयोऽन्येषु तथा परः ॥ ३२ ॥

गज्जेरुवेळ्लनु १०० पलमुलु दशमूलमुलु शतावरि मुत्तवपुलगमु पेन्नेरु वट्टिवेळ्लु पल्लेरु नेलगुम्मुडु वंशलोचनमु नागकेसरमुलु तिप्पतीगे पेद्दमुत्तुवपुलगमु इवि पदिपदिपलमुलुनु अर्धाढकपरिमितमगु नुदकमुलॊ पक्वमु चेयवलयुनु. नीरु नालुगवपालु मिगिलियुन्नप्पुडु ३२ पलमुल नेयिनि मधुकमु अल्लमु द्राक्ष सैन्धवलवणमु पिप्पळ्लु रेण्डेसिपलमुलुनु, वाममु नाल्गुपलमुलनु, बेल्लमु ४० पलमुलनु आमुदमु १६ पलमुलनु कलिपि कलियंबॆट्टुचु पक्वमुचेसि प्रातःकालमुल सेविंचुटयुत्तममु. इय्यदि दॊरलबिड्डलु राजुलु राजतुल्युलुनु सेविंपఁदगिनदि. स्त्रीलुनु पुरुषुलुनु दीनिनिमूत्रकृच्छ्रमु

३२९
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु.

कटिस्तम्भमु मल Gotham/मलSuper... कटीस्तम्भमु मलबन्धकमु लिङ्गशूल अण्डशूल योनिशूल गुल्मरोगमुलु वातरक्तपु मूत्रकृच्छ्र मुलु नुन्नगुवानियं दुपयोगिम्पवलयुनु. इय्यदि बलकरमुनु सुकुमारतఁ गलिगिञ्चुनदियुनु चल्लनिदियु नगु रसायनमु. नुरुपल मुल गज्जेरुवेळ्लनु ओकद्रोणपुनीटिलो इडु वेयवलयुनु. इतर औषधमुलयन्दु मॊरियॊक द्रोणमुनु कूड चेर्चवलयुनु.
इत्लु चक्रदत्तयन्दु मूत्रकृच्छ्राधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

३१. मूत्राघाताधिकारमु.

मूत्राघातोपायमुलु.

श्लो.
मूत्राघातान् यथादोषं मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत् ।
वस्तिमुत्तरवस्तिं च दद्यात् स्निग्धं विरेचनम् ॥ १ ॥

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् ।
धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ २ ॥

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादपि ।
क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषणसंयुताम् ॥ ३ ॥
पिबेद्गुडोपवंशां वा लिह्यादेतान् पृथक् पृथक् ।
त्रिफलाकल्कसंयुक्तं लवणं वापि पाययेत् ॥ ४ ॥

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेद् वस्त्रपरिस्रुतम् ।
जले कुङ्कुमGeneric कल्कं वा सक्षौद्रमुषितं निशि ॥ ५ ॥

सतैलं पाटला भस्म क्षारवद् द्वा परिस्रुतम् ।
सुरां सौवर्चलवतीं मूत्राघाती पिबेन्नरः ॥ ६ ॥

दाडिमाम्बुयुतं मुख्यं मेर्वारुबीजं सनागरम् ।
पीत्वा सुरां सलवणां मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ ७ ॥

पिबेच्छिलाजतु क्वाथे गणे वीरतरादिके ।
रसं दुरालभाया वा कषाये वासकस्य वा ॥ ८ ॥

---

तात्पर्यमु (व्याख्या):
दोषानुसारमुगा मूत्राघातमुलनु मूत्रकृच्छ्रनाशकमुलगु चिकित्सलतो पोगॊट्टवलयुनु. वस्ति उत्तरवस्ति विरेचनमु वीनिनि चेयिम्पवलयुनु. कस्तूरि/करुबुजा विखनमुलनु कल्कमुचेसि ओक तुलमु तीसिकॊनि अब्दु सैन्धवलवणमुनु गञ्जिनि चेर्चिकॊनि त्रागिन मूत्राघातमुलु नशिञ्चुनु. रक्तपाट Flora/रक्तपाटलापुष्पमु यवक्षारमु वेप तिललु वीटिनि क्षारोदकमुलतो मद्यमुनुगा चेसि लवङ्गपुपट्ट एलकुलु मिरिय...

42

३३० चक्रदत्त—३९. मूत्राघाताधिकारमु.

मुलु वीटितोचेर्चि त्रागिननु वाकुशुरसमुनु वडियఁगट्टि त्रागिननु नीटिलो कुंकुमपुव्वुकल्कमुनु तेनेनु वैचिरात्रियंतयु नुंचि त्रागिननु, पाटलभस्ममुनु तैलमुतो कलिपि त्रागिननु सौवर्चलवणमुतो मद्यमुनु चेसि त्रागिननु दानिम्मपंड्लरसमलो चिन्नयेलकुलनु शोंठि कलिपिप्रागिननु सैंधवलवणमुच मद्यमुलो चेर्चि त्रागिननु शिलाजित्तु कषायमुलो गानि वीरतरादि गणकषायमुलो गानि यवक्षाररसमुलौनैननु अड्डसरमु कषायमुलोनैननु कलिपिप्रागिन मूत्राघातमुलु नशंचुनु.

---

त्रिकण्टकादिपयस्सु

श्लो.
त्रिकण्टकैरण्डशतावरीभिः सिद्धं पयो वा तृणपञ्चमूलैः ।
गुडप्रगाढं सघृतं पयो वा रोगेषु कृच्छ्रादिषु शस्तमेतत् ॥ ९ ॥

नलकुशकाशेक्षुशिफां क्वथितां प्रातः सुशीतलां शीताम् ।
पिबतः प्रयाति नियतं मूत्रग्रह इत्युवाच कचः ॥ १० ॥

गोदावत्या मूलं क्वथितं घृततैलगोरसैर्मिश्रम् ।
पीतं निरुद्धमचिराद् भिनत्ति मूत्रस्य सुघातम् ॥ ११ ॥

जलेन खादिरीबीजं मूत्राघाताश्मरीहरम् ।
मूलं रुद्रजटायाश्च तक्रपीतं तदर्थकृत् ॥ १२ ॥

मूत्रे विबद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ।
शृतशीतपयोन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना ॥ १३ ॥

पिबेत् सशर्करं श्लेष्ममुष्णवाते सशोणिते ।
शीतोऽवगाह आवस्तिरुष्णवातनिवारणः ॥ १४ ॥

कूष्माण्डकरसश्चापि पीतः सक्षारशर्करः ।
स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य सिच्यते ॥ १५ ॥

मैथुनोपरमश्चास्य बृंहणीयो हितो विधिः ।
स्वगुप्ताफलमृद्वीकाकृष्णेक्षुरसिकारजः ॥ १६ ॥

समाशमर्धभागानि क्षीरक्षौद्रघृतानि च ।
सर्वं सम्यग्विमथ्याक्षमानं लीढ्वा पयः पिबेत् ।
हन्ति शुक्राशयोत्थांश्च दोषान्वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ १७ ॥

---

टीका / तात्पर्य :
एनुगुपल्लेरु आमुदपुवेळ्लु पिल्लीपीचरमु वानितो सिद्धमुचेसिन नेयिगानि पालगानि तृणपञ्चमूलमुलतो सिद्धमुचेसिन नेतिनिगानि पालनगानि बेल्लमुतो त्रागिन मूत्रकृच्छ्रादिरोगमुलकु मंचिदि. वट्टिवेळ्लु दर्भलु गेल्लु चेऱकु वीटिवेळ्लतोनैन कषायमुनु चल्लार्चि प्रातःकालमुन नियतमुगा पुच्चुकोनिन मूत्राघातमु मानुनु अनि कचमुनि चेप्पेनु. हंसपादिचेट्टु वेळ्लनु कषायमुचेसि

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 331

నేయినూనె ఆవుమజ్జిగలతో కలిపి త్రాగిన మూత్రాఘాతము వెంటనే నశించును. ఖదిరబీజములను నీటితోనూరిత్రాగిన మూత్రాఘాతము నశ్మరీయనుహరించును. త్రిజటామూలమునుమజ్జిగతోత్రాగినను మూత్రాఘాతాదులునశించును. మూత్రముబంధించినచో కర్పూరపుచూర్ణమును లింగమునందురాయవలయును. కాచిచల్లార్చినపాలను త్రాగవలయును. బియ్యపునీటితో చందనమును శర్కరతో నుష్ణవాతములందు త్రాగవలయును. వస్తివటుకుచన్నీటిలో కూరుచున్ననుష్ణవాతము హరించును. గుమ్ముడికాయలలో చక్కెరనైచికొని త్రాగవలయును. స్త్రీలయొక్కఅతిప్రసంగముచే రక్తముస్రవించుచున్నచో సంగమము పనికిరాదు. దురదగొండి ద్రాక్ష పిప్పళ్లు చెఱకు చక్కెర వీటిని సమానభాగములుగను, పాలు తేనె నేయి సమభాగములుగను చేర్చి తఱచి ఒకతులముచొ॥ సేవించి పాలను త్రాగిన వీర్యాశయదోషములు నశించును. గొడ్డుతనమును మానును.

చిత్రకాదిఘృతము.

శ్లో. చిత్రకం శారిబాఞ్చైవ బలా కాలానూశారిబా, ద్రాక్షాపి శాలా పిప్పల్య స్తథా చిత్రఫలా భవేత్. 18.
తథైవ మధుకం దద్యాద్దద్యా దామలకాని చ, ఘృతాఢకం పచేదేభిః కల్కై రక్షసమన్వితైః 19.
క్షీరద్రోణే జలద్రోణే తత్సిద్ధమవతారయేత్, శీతం వద్రి సుతం చైవ శర్కరా ప్రసలయుతం. 20.
తుగాక్షీర్యా శ్చ తత్సర్వం మతిమాన్ ప్రతిమిశ్రయేత్, తతోమితం పిబే త్కాలే యథాదోషం యథాబలం. 21.
వాతరేతాః పిత్తరేతాః శ్లేష్మరేతా శ్చ యో భవేత్, రక్తరేతా గ్రంథిరేతాః పిబే దిచ్ఛ న్నరోగతాం. 22.
జీవనీయం చ వృష్యం చ సర్పి రేత న్మహాగుణం, ప్రజాహితం చ ధన్యం చ సర్వరోగాపహం శివం. 23.
సర్పి రేత త్ప్రయుంజానా స్త్రీ గర్భం లభతే చిరాత్, అస్మృగ్దోషం జయే చ్చైవ యోనిదోషం శ్చ సంహతాన్. 24.
మూత్రదోషేషు సర్వేషు కుర్యా దేత చ్చికిత్సితం.

చిత్రమూలము సుగంధిపాల ముత్తువపులగము నల్లసుగంధిపాల ద్రాక్ష కొడిసెపాలవిత్తులు పిప్పళ్లు యష్టిమధుకము ఉసిరిక వీటిని కాలుపలముచొ॥ ఆఢకమునేతిలో పక్వముచేసి కల్కమునొక ద్రోణము పాలుమఱియొకద్రోణము నీరువీటితో సిద్ధముచేసి దింపి చల్లార్చివడియగట్టి 16 ప॥ చక్కెరనువైచి వంశలోచన 16 పలములుకలిపి బలదోషానుసారము త్రాగిన రక్తపిత్రము మున్నగురోగములు నశించును. వాతపిత్తశ్లేష్మరోగములు నశించును. ఈఘృతము జీవనౌషధము. వృష్యయోగమునైయున్నది. దీనిని సేవించిన

332 చక్రదత్త—33. అశ్మర్యధికారము.

స్త్రీ గర్భవతి యగును. రక్తదోషములు నశించును. సంహతము లగు యోనిదోషము లన్నియు నడుగంటును. సమస్తములగు మూత్రదోషములందును దీనితో చికిత్సఁ జేయవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు మూత్రాఘాతాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

33. అశ్మర్యధికారము.

* అశ్మరీరోగమునకు సామాన్య చికిత్సలు.

శ్లో. వరుణస్య త్వచం శ్రేష్ఠాం శుంఠీ గోక్షురసంయుతాం, యవక్షారగుడం దత్వా క్వాథయిత్వా పిబేద్ధితాం. 1.

అశ్మరీం వాతజాం హన్తి చిరకాలానుబంధినీం, వీరతరః సహచరీ దర్భో వృక్షాదనీ నలః. 2.

గుంద్రాకాశకుశా వర్మ భేదమోరటటుండుకాః, కురంటికాచ వశిరో వసుకః సాగ్నిమంథకః 3.

ఇందీవరీశ్వదంష్ట్రా చ తథా కాపోతవక్త్రకః, వీరతరాది రిత్యేష గణో వాతవికారనుత్. 4.

అశ్మరీ శర్కరామూత్ర కృచ్ఛ్రాఘాతరుజాపహః, శుంఠ్యగ్నిమంథపాషాణ శిగ్రూవరుణగోక్షురైః. 5.

అభయారగ్వధపలైః క్వాథం కుర్యా ద్విచక్షణః, రామఠక్షారలవణ చూర్ణం దత్వా పిబేన్నరః. 6.

అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నం పాచనం దీపనం పరమ్, హన్యాత్తోత్థాశ్రితం వాతం కట్యూరుగుదమేఢ్రగమ్. 7.

ఉలిమిరిచెక్క శొంతి పల్లేరు వీటికషాయమును యవక్షారము బెల్లములతోసిద్ధము చేసి త్రాగిన చాలకాలమునుండి యున్న అశ్మరియైనను నశించును. కురువేరు గోరింట దర్భ తిప్పతీగె భిద్రముస్తలు కాశము కుశలు చెఱకు పచ్చనిలొద్దుగ పల్లేరు బ్రాహ్మము వీరతరాదిగణమనబడును. ఇయ్యదివాతవికారమును హరించును. అశ్మరిశర్కర మూత్రకృచ్ఛ్రము మూత్రాఘాతములనిది పోఁగొట్టును. శొంతి అగ్నిమంథము పాషాణము మునగ ఉలిమిరి కరక్కాయ రేలపండ్లు వీటితో కషాయము. జేసి ఇంగువ యవక్షారమునుచేర్చి త్రాగిన అశ్మరి మూత్రకృచ్ఛ్రములనుపోఁగొట్టి అగ్నిని దీపింపజేయును. కటి తొడలు గుదస్థానము మేఢ్రస్థానము మున్నగువానిలోగలవాతములను నశింపఁజేయును.

* అశ్మరి యనగా మూత్రద్వారమునందు రాయి నెటిగెడి రోగము.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 333

---

పాషాణ భేదాది ఘృతము.

శ్లో. पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तकं तथा, शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका ॥ ८ ॥ कपोतवक्त्रार्त्तगल काञ्चनोशीर गुल्मकाः, वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम् ॥ ९ ॥ यवाः कुलुत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च, उषकादिप्रतीवाप मेषां क्वाथैश्शृतं घृतम् ॥ १० ॥ भिनत्ति वातसम्भूता मश्मरीं क्षिप्रमेव तु, क्षारा न्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च, भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मि न्वातनाशने ॥ ११ ॥

తాత్పర్యము (తెలుగు): కొండపిండిచెక్క మోదెనవేళ్లు వినుగుపిప్పళ్లు పిల్లిపీచర పల్లేరు వాకుడు బ్రాహ్మీ గోరంటు వట్టివేళ్లు గన్నేరు ఎఱ్ఱగన్నేరు బదనిక ఉలిమిరి వెలగపండు వీటిక్వాథములో ఉషకాదిగణౌషధములు ప్రతివాపముచేసి నేతినిచేసి సేవింపవలయును. ఇయ్యది వాతజమగు నశ్మరీరోగమును శీఘ్రముగా పోఁగొట్టును. క్షారపదార్థములను గంజి పేయ కషాయములను చేసి భుజింపవలయును. వాతనాశకవర్గములగు వానిని భుజింపవలయును.

---

ఉషకాది గణము.

శ్లో. उषकं सैन्धवं हिङ्गु काशीसद्वयगुग्गुलुः, शिलाजतुः तुत्थकं च उषकादि रुदाहृतः ॥ १२ ॥ उषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोधनః, अश्मरीशर्करामूत्र शूलघ्नः कफगुल्मनुत् ॥ १३ ॥

తాత్పర్యము (తెలుగు): చవుడు సైంధవలవణము ఇంగువ కందు తెలగులగు కాసీసములు గుగ్గులుము శిలాజిత్తు మైలుతుత్థము ఇయ్యవి ఉషకాది గణము. ఇది కఫమును పోఁగొట్టి మెదడును శుద్ధిచేసి అశ్మర్యాదుల నశింపజేసి గుల్మాదులను పోఁగొట్టును.

---

కుశాది ఘృతము.

శ్లో. कुशः काशः शरो गुल्म इत्करो मोरटोऽश्वभित् ॥ १४ ॥ दर्भो निदागी वाराही शालीमूलं त्रिकण्टकః, भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरोऽथ कुरण्टकाः ॥ १५ ॥ पुनर्नवे शिरीषश्च क्वथिता स्तेषु साधितं, घृतं शिलाह्व मधुकं बीजै रिन्दीवरस्य च ॥ १६ ॥ त्रपुषैर्वारुकाणां वा बीजै श्चावापितश्शृतम्, भिनत्ति पित्तसम्भूता मश्म...

334	చక్రదత్త—33. అశ్మర్యధికారము.

రీం తీవ్ర మేన తు. 17. క్షారా న్యవాగూః పేయా శ్చ కషాయాణి పయాంసి చ, భోజనాని చ కుర్వీత వర్గే౭స్మి న్పిత్తనాశనే. 18.

కుశకాశములు జెల్లు నల్లచెఱకు చెఱకువేళ్లు పల్లేరు కొండపిండి దర్భశాలీమూలము త్రికంటకములు పాటలి అగరుశొంఠి నేలగుమ్ముడు నేలతాడి పత్తూరును గోరింట శిరీషము గలిజేరు వీటితోనైన కషాయములలో సాధించినదియును, శిలాజిత్తు మధుకము కమలబీజములు దోసకాయ కరుబూజావిత్తులు వీటితో ప్రతివాపము చేయఁబడినదియు నగు నేతిని పిత్తాశ్మరీరోగులు త్రాగవలయును.

— వరుణాది ఘృతము. —

శ్లో. గణే వరుణకాదౌ చ గుగ్గుల్వేలాహరేణుభిః, కుష్ఠముస్తాహ్వమరిచ చిత్రకైః ససురాహ్వయైః. 19. ఏతై స్సిద్ధ మజా సర్పి రుషకాదిగణేనచ, భినత్తి కఫసంభూతా మశ్మరీం తీవ్ర మేన తు. 20. క్షారా న్యవాగూః పేయాః శ్చ కషాయాణి పయాంసి చ, భోజనాని ప్రకుర్వీత వర్గే౭స్మి న్కఫనాశనే. 21. వరుణా ర్తగలఃశిగ్రుః తర్కారీ మధుశిగ్రు కాః, మేషశృంగీ కరంజౌ చ బింబ్ర్యగ్నిమంథమోరటాః. 22. శైరేయా శిరీషోదర్భౌ వరీవసుక చిత్రకాః, బిల్వం చైవాజశృంగీ చ బృహతీద్వయమేవచ. 23. వరుణాదిగణో హ్యేష కఫమేదో నివారణః, వినిహంతి శిరఃశూలా గుల్మాంశ్చాంతరవిద్రధీన్. 24.

వరణాదిగణములందును గుగ్గిలము ఏలకులు రేణుక కోష్టు తుంగముస్తలు మిరియములు చిత్రమూలము దేవదారు వీతికషాయమందు నుషికాదిగణమును ప్రతివాపముచేసి సిద్ధముచేసిన మేకపాలు కఫాశ్మరినిబోగొట్టును. కఫనాశకములగు క్షారాదుల నిందు భుజింపవలయును. ఉలిమిరి నల్లగోరింట మునగ తీయమునగ మేషశృంగి నెమిలియడుగుచెక్క దొండపండు అగ్నిమంథము చెఱకు శైరీయము శిరీషము దర్భ వరివసుక చిత్రకములు పిల్లిపీచర బిల్వము అజశృంగి దుష్టుపుతీగె వాకుడు ఇయ్యది వరణాదిగణము. కఫమేదనివారణము. శిరశ్శూల గుల్మము విద్రధి మున్నగువానిని ఇది నశింపఁజేయును.

— వరణాదికషాయము. —

శ్లో. వరుణత్వక్కషాయం తు పీతం చ గుడసంయుతమ్, అశ్మరీం పాతయ త్యాశు వస్తిశూలనివారణమ్. 25. యవక్షారం గుడోన్మి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 335

శ్చం పిబే త్పుష్పఫలోద్భవమ్, రసం మూత్రవిబంధఘ్నం శర్కరాశ్మరి నాశనమ్. 26.

పిబే ద్వరుణమూలత్వ క్క్వాథం తత్కల్కసంయుతం, క్వాథ శ్చ శిగ్రుమూలోత్థః కదుష్ణో శ్వరిఘాతకః. 27.

నాగరవారుణ గోక్షుర పాషాణభేదక పోతనల్కజః క్వాథః, గుడయవశూకమిశ్రః పీతో హన్త్యశ్మరీ ముగ్రామ్. 28.

వరుణత్వక్శిలాభేద శుంఠీగోక్షురకైః కృతః, కషాయః క్షారసంయుక్తః శర్కరాం చ భినత్త్వపి. 29.

శ్వదం ష్ట్రాైరండపత్రాణి నాగరం వరుణత్వచమ్, ఏతత్క్వాథవరం ప్రాతః పిబే దశ్మరిభేదనం. 30.

మూలం శ్వదంష్ట్రాత్తురకోరుభూకాత్ క్షీ రేణ పిష్టం బృహతీద్వయా చ్చ, ఆలోడ్య దధ్నా మధురేణ పేయం దినాసి సప్తాశ్మరిభేదనార్థం. 31.

పక్వేక్ష్వాకురసః క్షారః సితాయుక్తో శ్మరీహరః, పాషాణరోగపీడాం సౌవర్చలయుక్తా సురా జయతి. 32.

తద్వన్న సుదుగ్ధయుక్తా త్రిరాత్రం తిలనాళభూతిశ్చ. 33.

ఉలిమిరికషాయములో బెల్లమును కలిపి త్రాగిన అశ్మరులు శీఘ్రముగా నశించును. వస్తిశూలలు నశించును. యవక్షారమును బెల్లముతో పుష్పఫల రసమును త్రాగిన మూత్రబంధము శర్కరాశ్మరులునశించును. ఉలిమిరిచెక్క కషాయములో కల్కమును వైచి త్రాగినను మునగచెక్కకషాయమును గోరువెచ్చగా త్రాగినను అశ్మరి నశించును. శొంఠి ఉలిమిరి పల్లేరు కొండపిండివేళ్లు బ్రాహ్మీ వీటికషాయములో యవక్షారము బెల్లముఁ గలిసిత్రాగిన శర్కర అశ్మరులు నశించును. ఉలిమిరి కొండపిండి శొంతి పల్లేరు వీటికసాయమును యవక్షారముతోఁత్రాగినచో శర్కరలునశించును. పల్లేరు ఆముదపాకులు శొంతి ఉలిమిరిచెక్క వీటికషాయమును ప్రాతఃకాలమునందు త్రాగిన నశ్మరులు నశించును. పల్లేరు తిలకపుచెక్క ఆముదపువేళ్లు వాకుడు వీటిని పాలతోనూరి పెరుగుతో కలిపి ఏడురాత్రులు త్రాగినచో నశ్మరులు నశించును. చేదుసార రసమును యవక్షారము చక్కెర వీటిని కలిపి త్రాగినచో అశ్మరులు నశించును. అశ్మరీబాధను సౌవర్చలవణముతో చేరిన కల్లును త్రాగిన పోగొట్టును. నువ్వుకట్టెలఁగాల్చిన బూదినిత్రాగినను మూడురాత్రులలో పోగొట్టును.

—•— ఏలాదిక్వాథము. —•—

శ్లో. ఏలోపకుల్యా మధుకాశ్మభేద కాంతీ శ్వదంష్ట్రా వృషకో రుభూకైః, క్వాథం పిబే దశ్మజతుప్రగాఢం సశర్కరే చాశ్మరిమూత్ర కృచ్ఛ్రే. 34.

336 చక్రదత్త—33. అశ్మర్యధికారము.

ఏలకులు పిప్పళ్లు యష్టిమధుకము కొండపిండి వేళ్లు రేణుకబీజములు పల్లేరు అడ్డసరము ఆముదములు వీటిని కషాయమును చేసి వెన్నెగు లక్క వీటిని కలిపి సేవించిన శర్కర మూత్రకృచ్ఛ్రము అశ్మరులు నశించును.

త్రికంటకాది చూర్ణము.

శ్లో. త్రికంటకస్య బీజానాం చూర్ణం మాక్షికసంయుతం, ఆవిక్షీరేణ సప్తాహం పిబే దశ్మరినాశనం. 35. శుక్రాశ్మర్యాం తు సామాన్యో విధి రశ్మరినాశనః.

పల్లేరుగింజలను నూరికొట్టి తేనె నందు కలిపి మేక పాలతో నేడుదినములు త్రాగిన కల్లుగట్టుట (అనగా నశ్మరీరోగము) మానును. తెల్ల అశ్మరియందు అశ్మరీసామాన్య చికిత్సను చేయవలయును.

పాషాణభేదచూర్ణము.

శ్లో. పాషాణ భేదం వృషకం శ్వదంష్ట్రా పాతాభయావ్యోషశటీనికుంభాః, హింస్రాఖరాశ్వాసితమాగధానా మేర్వారుకా చ్ఛత్రపుషాచ్చ బీజం. 36. ఉపకుంచికాహింగుసవేతసామ్లం స్యాద్ద్వేబృహత్యౌ హపుషా వచా చ, చూర్ణం పిబే దశ్మరి భేదిపక్వం సర్పి శ్చ గోమూత్ర చతుర్గుణ తైః. 37.

కొండపిండివేళ్లు అడ్డసరము పల్లేరు అగరుశొంతి కరక్కాయలు శొంతి మిరియములు పిప్పళ్ళు కచ్చూరము కరక్కాయలు శాలింజశాకము నక్కదోసవిత్తులు మున్నగువానిచూర్ణమును నాల్గురెట్లగోమూత్రముతో సిద్ధముచేసి నేతితో త్రాగిన నశ్మరులు హరించును.

కులత్థ చూర్ణము.

శ్లో. కులత్థ సిద్ధోత్థ విడంగసారం సశర్కరం శీతలయావశూకం, బీజాని కూష్మాండక గోక్షురాభ్యాం ఘృతం పచే న్నావరుణస్య తోయే. 38. దుఃసాధ్య సర్వాశ్మరి మూత్రకృచ్ఛ్రం మూత్రాభిఘాతం చ సమూత్రబంధం, ఏతాని సర్వాణి నిహంతి శీఘ్రం ప్రరూఢవృక్షా నివ వజ్రపాతః. 39.

ఉలవలు సైంధవలవణము వాయువిడంగములు కలకండ కర్పూరము యవక్షారము గుమ్మడువిత్తులు పల్లేరు వీటితో ప్రతివాపమును చేసి ఉడమిరికషాయముతో నేతిని త్రాగిన దుస్సాధ్యములగు నశ్మరీరోగము లన్నియును మూత్రకృచ్ఛ్రము మూత్రాభి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 337

ఘాతము మూత్రబంధము మున్నగువానిని వజ్రము వృక్షములగుంపునువలె నశింపఁజేయును.

---

❧ శరాది పంచమూల ఘృతము. ❧

శ్లో. శరాదిపంచమూల్యా వా కషాయేణ పచేద్ఘృతమ్, ప్రస్థం గోక్షురకల్కేన సిద్ధ మద్యా త్సశర్కరమ్. 40.
అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నం రేతోమార్గరుజాపహమ్.

తాత్పర్యం: తృణపంచమూలముల కషాయములో పల్లేరుకల్కమును 16 పలముల నేతిని పక్వముచేసి చక్కర కలిపి సేవించిన అశ్మరి మూత్రకృచ్ఛ్రము మున్నగు మూత్రరోగములు హరించును.

---

❧ వరుణాదిఘృతము. ❧

శ్లో. వరుణస్య తులాం క్షుణ్ణాం జలద్రోణే విపాచయేత్. 41.
పాదశేషం పరిస్రావ్య ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్, వరుణం కదలీం బిల్వం తృణాజం పంచమూలకమ్. 42.
అమృతాం చాశ్మజం ధేయం బీజం చ త్రపుషోద్భవమ్, శతపర్వతిలక్షారం పలాశక్షార మేవ చ. 43.
యూధికాయాశ్చ మూలాని కార్షికాణి సమావపేత్, అస్య మాత్రాం పిబేజ్జంతు ర్దేశకాలాద్యపేక్షయా. 44.
జీర్ణే తస్మి న్పిబేత్పూర్వం గుడం జీర్ణం తు మస్తునా, అశ్మరీం శర్కరాం చైవ మూత్రకృచ్ఛ్రం చ నాశయేత్. 45.

తాత్పర్యం: ఉళిమిరిచెక్క చూర్ణమును ద్రోణపునీటిలో పక్వముచేసి నాల్గవపాలు మిగిలినప్పు డొక ప్రస్థము నేతినిపక్వము చేసి ఉళిమిరి అరటి బిల్వము తృణపంచమూలములు కరక్కాయ కొండపిండివేళ్ళు త్రపుషబీజములు వంశలోచన తిలక్షారము మున్నగువానిని ఒక్కొక్క కాలుపలము తీసి ప్రాతివాపమునిచ్చి దేశకాలానుసారముగా త్రాగి జీర్ణమైన పిమ్మట పాతబెల్లమును మజ్జిగ తేటతో త్రాగినచో అశ్మర్యాది రోగములు నశించును.

---

❧ వీరతరాదితైలము. ❧

శ్లో. బధ్నాధికారే య త్తైలం సైంధవాద్యం ప్రకీర్తితమ్, తత్తైలం ద్విగుణక్షీరం పచే ద్వీరతరాదినా. 46.
క్వాథేన పూర్వకల్కేన సాధితం తు భిషగ్వరైః, ఏతత్తైలవరం శ్రేష్ఠ మశ్మరీణాం వినాశనమ్. 47.
మూత్రాఘాతే మూత్రకృచ్ఛ్రే పిచ్ఛితే మథితే తథా, భగ్నే శ్రమాభిపన్నే చ సర్వథైవ ప్రశస్యతే. 48.

---

43

338 చక్రదత్త—33. అశ్మర్యధికారము.

బ్రధ్నరోగప్రతికారమునందు జెప్పిన సైంధవాదితైలమును రెండురెట్లపాలు వీరతరాదిగణకషాయమును కల్కము చేసి పక్వముచేయవలయును. ఇయ్యది అశ్మరిని పోఁగొట్టును. మూత్రాఘాతాది మూత్రరోగముల నన్నింటిని హరించును.

– వరుణాద్యతైలము. –

శ్లో. త్వక్పత్రమూలపుష్పస్య వరుణా త్సత్రికంటకాత్, కషాయేణ పచే త్తైలం వస్తినా స్థాపనేన చ. 49. శర్కరాశ్మరిశూలఘ్నం మూత్రకృచ్ఛ్రనివారణమ్.

ఉరిమిరిచెక్క వేర్లు పూవులు పల్లేరు వీటికషాయముతో తైలమును పక్వము చేసి యుంచి వస్తియందుపయోగించిన శర్కర అశ్మరి శూల మూత్రకృచ్ఛ్రము నశించును.

– శల్యోద్ధరణాద్యుపాయములు. –

శ్లో. శల్యవిత్తా మశామ్యాంతీం ప్రత్యాఖ్యాయ సముద్ధరేత్. 50. పాయుక్షిప్తాంగులీభ్యాం తు గుద మేఢ్రాంతరే గత్రాం, సేవన్యాః సవ్యపార్శ్వే చ యవమాత్రం విముచ్య తు. 51. వ్రణం కృత్వా శ్మరీమాత్రంకరే తాం శస్త్రకర్మవిత్, భిన్నేతు వస్తా దుర్జ్ఞానా న్మృత్యుః స్యా దశ్మరీం వినా. 52. నిఃశేషా మశ్మరీం కుర్యా ద్విస్తా రక్తం చ నిర్హరేత్, హృతాశ్మరీ కదుష్ణాంబో గాహయే ద్భోజయే చ్చ తమ్. 53. గుదం మూత్రవిశుద్ధ్యర్థం మద్వాజ్యాక్తవ్రణం తతః, దద్యా త్సాజ్యం త్ర్యహం పేయాం సాధితాం మూత్రశోధనైః. 54. అదశాహం తతో దద్యా త్పయసా మృదునోదనమ్, స్వేదయే ద్యవమధ్యాధ్యం కషాయైః క్షాళయే ద్వ్రణమ్. 55. ప్రపౌండరీక మంజిష్ఠా యష్టిలోధ్రైశ్చ లేపయేత్, ఏతైశ్చ సలిలైః సిద్ధం ఘృత మభ్యంజనే హితం. 56. అప్రశాంతే తు సప్తాహా ద్వ్రణే దాహోపి చేష్యతే, దైవా న్ముఖాభ్యాం తు యా లగ్నా తాం విపాట్యాపకర్షయేత్. 57.

శల్యచికిత్స నెఱిగిన వైద్యుఁడు అసాధ్యములగు నశ్మరులను వదలిపెట్టి గుదస్థానముననున్న రెండంగుళములదూరమును అశ్మరిని తీసివేయవలయును. సేవనియొక్క యెడమప్రక్కన యవగింజంత వదలి గాయమును చేసి అశ్మరిని తీసివేయవలయును. తెలివిలేమిచే వస్తి పగిలిపోయెనేని అశ్మరిరోగి చనిపోవును. నిశ్శేషముగా నశ్మరిని తొలగింప

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ३३९

वलयुनु. पिम्मट वेडिनीळ्लतो काचि भुजिंपचेयंदगुनु. मूत्रशोधाकरमुलगु नौषधमुलतो सिद्धमुचेसिन नेयिनि पेयनु त्रागिंचवलॆनु. पदिदिनमुलवरकु निट्टुलु पालतो मृदुवगु नन्नमुनु पॆट्टवलयुनु. यवलु तेनॆ कलिपिन पदार्थमुलतो स्वेदमू निप्पिंचि कषायमुतो गायमुनु कडुगवलयुनु. कमलमुलु मंजिष्ठमु यष्टिमधुकमु लॊद्दुग वीटिनगुतो पूयवलयुनु. वीटितो सिद्धमु चेसिन नेतिनि रुद्दुट मंचिदि. विडुविनमुलवఱकुनु गायमुनानडेनि व्रणमुनंदु रॆंडु चुఱकलनु वेयवलयुनु. दैवयोगमुन बॊड्डुदग्गఱ संक्रमिंचिन यश्मरीनि पॆकल्चि पोఁगॊट्टवलयुनु.

इत्लु चक्रदत्तयंदु अश्मर्यधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

३४. प्रमेहाधिकारमु.

प्रमेहोपायमुलु.

श्लो. श्यामाक कोद्रवोद्दाल गोधूम चणकाढकी ।
कुलुत्थाश्च हिता भोज्ये पुराणमेहिनां सदा ॥ १ ॥

जाङ्गलं तिक्तशाकानि यवान्नं च तथा मधु ।
पारिजातजयो निम्बवह्निगायत्रीणां पृथक् ॥ २ ॥

पाठायाः सागुरोः पीता द्वयस्य शारदस्य च ।
जलेक्षुमध्यसिकतां शनैर्लवणपिष्टकान् ॥ ३ ॥

सान्द्रमेहान्क्रमात् घ्नन्ति ह्यष्टौ क्वाथाः समाक्षिकाः ।
दूर्वा कशेरु पूतीक कुम्भीपल्वल शैवलम् ।
जलेन क्वथितं पीतं शुक्रमेहाहरं परम् ॥ ४ ॥

त्रिफलारग्वधद्राक्षा कषायो मधुसंयुतः ।
पीतो निहन्ति फेनाख्यं प्रमेहं नियतं नृणाम् ॥ ५ ॥

तात्पर्यमु:
प्राचीनमगु मेहरोगमुलु गलवारलकु चामलु कॊఱ्ఱलु गोधुमुलु उद्दालकमुलु सॆनगलु आरिकलु उलवलु इवि पथ्यधान्यमुलु. अडविधान्यमुलु चेदु गलकूरलु यवान्नमू तेने हितमुलु. देवदारु अरणि वेप चित्रमूलमु खदिरमु अगुरुशोंति अगुरु तॆल्लकावलमु वीटिनि वेरुवेरुगा तेनॆतोकलिपि क्वाथमुलनु चेसि सेविंचिनचो जलप्रमेहमु इक्षुप्रमेहमु मदिराप्रमेहमु...

340 చక్రదత్త—38. ప్రమేహాధికారము.

సికతాప్రమేహము శనైఃప్రమేహము లవణప్రమేహము పిష్టప్రమేహము సాంద్రప్రమేహము క్రమముగా నశింపఁజేయును. దూర్వలు కశేరువు నెమలియడుగువేరు కుంకుమపువ్వు నూత్నశైవాలము వీటిని నీటితో కషాయము చేసి త్రాగిన శుక్రప్రమేహములు హరించును. త్రిఫలములు ఆమ్లవేతసము ద్రాక్ష వీటికషాయమును తేనెతో కలిపి త్రాగినచో ఫేన ప్రమేహము నశించును.

లోధ్రాది కషాయములు.

శ్లో. లోధ్రాభయాకట్ఫలముస్తకానాం విడంగ పాఠార్జున ధన్వనాసామ్,
కదంబ శాలార్జున దీప్యకానాం విడంగదార్వీధవ శల్లకీనామ్. 6.
చత్వార ఏతే మధునా కషాయాః కఫప్రమేహేషు నిషేవణీయాః,
అశ్వత్థా చ్చతురంగుల్యా న్యగ్రోథాదేః ఫలత్రికాత్. 7.
సజ్జోగిరక్తసారాచ్చ క్వాథాః పంచ సమాక్షికాః,
నీలహరిద్ర ఫేనాఖ్య క్షారమాంజిష్ఠకాహ్వయాన్. 8.
మేహాన్ హన్యుః క్రమా దేతే సక్షౌద్రో రక్తమేహనుత్,
క్వాథః ఖర్జూరకాశ్మర్య తిందుకాస్థ్యమృతాకృతాః. 9.
లోధ్రార్జునోశీరకుచందనానా మరిష్టసేవ్యామలకాభయానామ్,
ధాత్రీ వృక్షునారిష్ఠకవత్సకానాం, నీలోత్పలైలాతిని శార్జునానాఁ. 10.
చత్వార ఏతే విహితాః కషాయాః పిత్తే ప్రమేహే మధుసంప్రయుక్తాః.

లొద్దగ కరక్కాయలు కట్ఫలము తుంగముస్తలు వాయువిడంగములు అగరుశొంతి అర్జునవృక్షము యవాసయును, మానిపసపు శల్లకియును కడమి మద్ది అజమోదలును అను నీనాలుగు విధముల కషాయములలో తేనెను కలిపికొని కఫప్రమేహములయందు సేవింపవలయును. పిప్పళ్లతో ఆమ్లవేతసముతో న్యగ్రోథాదిగణముతో త్రిఫలములతో మంజిష్ఠ రక్తచందనములతో వేత్వేరుగా నైదువిధముల కషాయములనుకాచి తేనెతోకలిపి త్రాగిన నీలము హరిద్రము ఫేనము క్షారము మంజిష్ఠకము అను ప్రమేహములు నశించును. ఖర్జూరము గుమ్ముడి తుమికి తిప్పతీగ వీటికషాయములో తేనెను చేర్చికొని త్రాగిన రక్తప్రమేహములు హరించును. లొద్దగ అర్జునము వట్టివేళ్ళు రక్తచందనములును మంజిష్ఠ కురువేరు ఉసిరిక కరక్కాయలును ఉసిరిక అర్జునము నింబము కొష్ఠును నల్లకమలములు ఏలకులు పసపు అర్జునవృక్షపుచెక్కయును అను నీనాల్గు తెఱంగుల కషాయములను తేనెకలిపి త్రాగినచో ప్రమేహములలో హితకరము అగును.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ३४१

❧ छिन्नादिकूथायमुलु. ❧

श्लो. छिन्नावह्निकषायेण पाताकुरज राकरं, तिक्तां कुष्ठञ्च सञ्चूर्ण्य सर्पि र्मेहे पिबे न्नरः। ११। खादिरपूगक्वाथं क्षौद्राह्वये पिबेत्, अग्निमन्यकषायं तु वसामेहे प्रयोज येत्। १२। पाठाशिरीषदुस्स्पर्श मूर्वाकिंशुकतिन्दुकम्, कपित्थानां भिषक् क्वाथं हस्तिमेहे प्रयोजयेत्। १३। कम्पिल्लसप्तच्छदशा लजानि विभीत काहीतककौटजानि, कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि क्षौद्रे ण लिह्यात्कफपित्तमेही। १४। सर्वमेहहरा धात्री रसः क्षौ द्रनिशायुतः, कसाय (श्रीफलादारुमुस्तकै र्थवा कृतः। १५। फलत्रिकं दारुनिशां विशालां मुस्तं च निःक्वाथ्य निशांश कल्कम्, पिबे त्कषायं मधुसंप्रयुक्तं सर्वेषु मेहेषु समुत्थि तेषु। १६।

तिप्पतीग चित्रमूलमुल कसायमुलो अगरुशोंठि कोष्ठु इंगुव कटुकि रोहिणी वीटिचूर्णमुनु कलिपि घृतप्र मेहि त्रागवलयुनु. तेल्लचंड्र चंद्र लॊक वीटि कषायमुनु क्षौद्रप्र मेहि त्रागवलयुनु. अग्निमन्यकषायमुनु वसाप्रमेहमुनఁदमु अगरुशोंठि शिरीषमु यवास चाग किंशुकमु तुमिकिचेक्क वॆलग वीटिकषायमुनु हस्तिमेहामुनंदुनु कंपिल्लमु सप्तच्छदमु शालपर्णि तांड्र रोहितलॊड्डि कुटजमु (गिरिमल्लिक) वॆलग रातिपूवु वीटि चूर्णमुनु तेने तो कफपित्तमेहमुनंदुनु सेविंपवलयुनु. उसिरिक रसमु तेनेपसपुतो चेर्चि त्रा गिन यन्नि विधमुलगु मेहमुलु नशिंचुनु. लेनिचो त्रिफलमुलु देवदारुवु तुंग मुस्तलतो कषायमुनु गानि त्रागवलयुनु. त्रिफलमुलु म्रानिपसपु इंद्रवारु णि तुंगमुस्त वीटिकषायमुलो पसपुपॊडिवेसि तेनेतो त्रागिन प्रमेहमु लन्नि युनु नशिंचुनु.

❧ म्रानिपसपु कषायमु. ❧

श्लो. कटं कटेरीमधुक त्रिफला चित्रकै स्समैः, सिद्धः कषा यः पातव्यः प्रमेहाणां विनाशनाः। १७। त्रिफला दारुदार्व्यब्द क्वाथः क्षौद्रेण मेहहा, कुटजासनदार्व्यब्द फलत्रय भवोऽ थवा। १८। त्रिफलालोहशिलाजतु पथ्याचूर्णं च लीढ मेकैकं,

342 చక్రదత్త—౩౪. ప్రమేహాధికారము.

మధునామరాగ్వధరస ఇవ సర్వాన్మేహో న్నిరస్యతి. 19. శాలముష్కక
కమ్పిల్ల కల్క మక్షసమం పిబేత్, ధాత్రీరసేన సక్షౌద్రం సర్వమేహా
హరం పరమ్. 20.

మ్రానిపసపు మధుకము త్రిఫలములు చిత్రమూలములు వీటితో చేసిన కషాయ
ము ప్రమేహములను పోఁగొట్టును. త్రిఫలములు దేవదారు మ్రానిపసపు వీటికషాయమును
తేనెతో త్రాగిన ప్రమేహములు నశించును. లేనిచో కోష్ఠు మ్రానిపసపు దేవ
దారు త్రిఫలములు వీటికషాయమైనను ప్రమేహమును హరించును. త్రిఫలములు మం
డూరము శిలాజిత్తు కరక్కాయలు వీటిచూర్ణమును తేనెతోనాకిన ప్రమేహములు న
శించును. తిప్పతీగెరసము అర్జునపుచెక్క ముష్కను కంపిల్లను వీటికల్కమును అక్ష
మంత త్రాగినను ఉసిరిక రసముతో తేనెను త్రాగినను సర్వమేహములును నశించును.

❧ న్యగ్రోధాద్యచూర్ణము. ❧

శ్లో. న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థ స్యోనాకారగ్వధాసనమ్, ఆమ్ర
జంబూ కపిత్థం చ ప్రియాలం కకుభం ధవమ్. 21. మధుకోమధుకం
లోధ్రం వరుణం పారిభద్రకం, పటోలం మేషశృంగీ చ దస్తీ చిత్రక
మాఢకీ. 22. కరంజత్రిఫలా శక్రభల్లాతక ఫలానిచ, ఏతాని సమభా
గాని శ్లక్ష్ణచూర్ణాని కారయేత్. 23. న్యగ్రోధాద్యమిదం చూర్ణం మధు
నా సహ లేహయేత్, ఫలత్రయరసం చాను పిబే న్మూత్రం విశుధ్యతి.
24. ఏతేన వింశతి శ్లేష్మా మూత్రకృచ్ఛ్రాణి యాని చ, ప్రశమం
యాన్తి యోగేన పిడకా న చ జాయతే. 25. న్యగ్రోధాద్య మిదం
హ్యత్ర చామ్రజం త్వస్థి గృహ్యతే. 26.

మఱ్ఱి మేడి రాగి పెద్దమ్రాను ఆమ్లవేతము లేకమామిడి నేరేడు వెలగ ప్రియా
లు అర్జునవృక్షము చంద్ర మధుకము ముల్లంగి లొద్దుగ ఉలిమిరి వేప చేదుపొట్ల
పల్లేరు దంతి చిత్రమూలము ఆఢకి నెమలిఅడ్డు త్రిఫలములు కొడిసెపాల జీడి వీటిని
సమసభాగములునుగా తెచ్చి చూర్ణము చేసి తేనెతో సేవించి తరువాత త్రిఫల
ముల యుదకముతో త్రాగిన మూత్రము శుద్ధమగును. దీనివలన వింశతి మేహములును
శాంతించును. పిడక వ్యాధులు పుట్టనే పుట్టవు. ఇయ్యది న్యగ్రోధాదిచూర్ణము. ఇందు
మామిడి నేరేడును విత్తులు చేర్చవలయును.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 343

త్రికంటక తైలము.

శ్లో. త్రికంటకాశ్మక సోమవల్కై-ర్భల్లాతకై స్పాతివిషై స్సలోధ్రైః,
వచాపటోలార్జున నింబముస్తై ర్హరిద్రయా దీప్యకపద్మకైశ్చ. 27.
మంజిష్ఠపారాగురుచందనైశ్చ సర్వై స్సముస్తైః కఫవాతజేషు,
మేహేషు తైలం విపచేద్ఘృతం తు పిత్తేషు మిశ్రం త్రిషు లక్షణేషు. 28.

తాత్పర్యము: పల్లేరు ఆకె తెల్లచంద్ర నల్ల జీడివిత్తులు అతివస లొద్దుగ వస చేదుపొట్ల అర్జున చెక్క వేపవేళ్లు తుంగముస్తలు పసుపు అజమోద కమలులు మంజిష్ఠము అగరుశొంతి అగురు చందనము వీటితో తైలమును పక్వము చేసి కఫవాతపు ప్రమేహములకు నీయవలయును. పిత్తప్రమేహములయందు నేతిని పక్వము చేయవలయును. త్రిదోషార్ధమగు దానికిని త్రిలక్షణములందును మిశ్రముచేసి ఈయవలయును.

---

ధాన్వంతర ఘృతము.

శ్లో. కఫమేహాహరః క్వాథ సిద్ధం సర్పిః కఫే హితం,
పిత్తమేహాఘ్ను నిర్యూహసిద్ధం పిత్తే హితం ఘృతం. 29.
దశమూలా కరంజౌ ద్వౌ దేవదారుః హరితకీ,
వర్షాభూ ర్వరుణోదంతీ చిత్రకం సపునర్నవం. 30.
సుధానీపకదంబా శ్చ బిల్వభల్లాతకాని చ,
శఠీపుష్కరమూలం చ పిప్పలీమూలమేవ చ. 31.
పృథగ్దశపలా న్భాగాం స్తత్తోయార్మణే పచేత్,
యవకోలకులుత్థానాం ప్రస్థం ప్రస్థం చ దాపయేత్. 32.
తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్,
నిచులం త్రిఫలా భార్జీ రోహిషం గజపిప్పలీ. 33.
శృంగబేరం విడంగాని వచా కంపిల్లకు తథా,
గర్భేణానేన తత్సిద్ధం పాయయేత్తు యథాబలమ్. 34.
ఏతద్ధాన్వంతర నామ విఖ్యాతం సర్పి రుత్తమం,
కుష్ఠం గుల్మం ప్రమేహం చ శ్వయథుం వాతశోణితమ్. 35.
ప్లీహోదరం తథార్శాంసి విద్రధం పిడకాశ్చ యాః,
అపస్మారం తథోన్మాదం సర్పి రేత న్నియచ్ఛతి. 36.
పృథక్తోయార్మణే తత్ర పచే ద్ద్వివ్యాచ్ఛతం శతమ్,
శతత్రయాధికే తోయ ముత్సర్గక్రమతో భవేత్. 37.

తాత్పర్యము: కఫమేహహరములగు కషాయములతో చేసిన ఘృతము కఫమునకును పిత్తమేహహర కషాయసిద్ధఘృతము పిత్తమునకును హితములు. దశమూలములుఇఱుతెలుగులగు నెమలియడుగు...

344 చక్రదత్త—34. ప్రమేహాధికారము.

వేరులు దేవదారు కరక్కాయలు గజ్జేరు ఉలిమిరి చిత్రమూలము నఖమునగంధద్రవ్యము జెనుడుపాలు కడిమి మారేడు నల్లజీడివిత్తనములు కచ్చూరము బోదతరము అగురు శొంఠి వీటిని వేర్వేరుగా పదిపలములచొప్పున తీసికొని 256 పలముల నీటిలో పక్వముచేసి యవలు ఉలవలు 16 పలములచొప్పున వైచి పక్వముచేసి నాల్గవపాలుమిగిలియుండగా 16 పలముల నేయినందు వైచి పక్వముఁ జేయవలయును. జలవేతసము త్రిఫలములు గంటుభారంగి రోహిషతృణము ఏనుగుపిప్పళ్లు అల్లము వాయువిడంగములు వస కంపిల్లకము వీటికి లక్కమనందు వైచి సిద్ధముచేసిన ఘృతమును బలానుసారముగా సేవించిన కుష్ఠగుల్మములు ప్రమేహములు వాపులు వాతరక్తములు ప్లీహోదరములు మూలరోగము విద్రధి పిడకవ్యాధులు మృగీరోగము పిచ్చి వీటిని పోఁగొట్టును.

---

❖ త్ర్యూషణగుటికలు. ❖

శ్లో. త్రికటు త్రిఫలా చూర్ణ తుల్య యుక్తం తు గుగ్గులుమ్,
గోక్షురక్వాథసంయుక్తం గుటికాం కారయే ద్భిషక్. || 38 ||
దోషకాలబలాపేక్షీ భక్షయే చ్చానులోమికీమ్,
న చాత్ర పరిహారోఽస్తి కర్మ కుర్యా ద్యథేప్సితమ్. || 39 ||
ప్రమేహా న్మూత్రాఘాతాం శ్చ బాలరోగోదరం జయేత్. ||

తాత్పర్యము: శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు త్రిఫలములు వీటి చూర్ణమును సమముగా గుగ్గిలము పల్లేరుల కషాయములో వైచి మాత్రలఁజేసి దోషకాలబలముల ననుసరించి యిచ్చి ప్రమేహములు మూత్రరోగములు ఉదరరోగములు నశించును. పథ్యములేదు. వలసినపనిని చేయవచ్చును.

---

❖ శిలాజిత్తు యోగము. ❖

శ్లో. శాలసారాదితోయేన భావితం య చ్ఛిలాజతు. || 40 ||
పిబేత్తేనైవ సంశుద్ధ దేహః పిష్టం యథాబలమ్,
జాంగలానాం రసైస్సార్థం తస్మి న్జీర్ణే చ భోజనమ్. || 41 ||
కుర్యా దేవం తులాంయావదుపయుంజీత మానవః,
మధుమేహం విహాయాఽసౌ శర్కరా మశ్మరీం తథా,
వపు ర్వర్ణబలోపేతః శతం జీవ త్యనామయః. || 42 ||

తాత్పర్యము: శాలసారాదికషాయముతో భావనచేసి శిలాజితును నూరి బలానుసారముగా భక్షించి జీర్ణించిన పిమ్మట అడవిజంతువుల మాంసపురసముతో భుజింపవలయును. ఇది మధుమేహములను తప్ప తక్కిన శర్కరాశ్మరులనన్నింటిని పోఁగొట్టును.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु — 845

ॐ विडङ्गादि लेह्यमु ॐ

श्लो. विडङ्गत्रिफलामुस्तैः कणया नागरेण च । ४३ ।
जीरकाभ्यां युतो हन्ति प्रमेहानतिदुस्तरान्, लोहो मूत्रविकारांश्च सर्व्वानेव न संशयः ॥ ४४ ॥

तात्पर्यमु (తెలుగు):
वायुविडङ्गङ्गुलु त्रिफलङ्गुलु तुङ्गमुस्तलु पिप्पळ्लु शोन्ति जीलकऴ्ऴ नल्लजीलकऴ्ऴ वीटितो चेर्चिन मन्दूरमु मिक्किलियुनु भयङ्करमुलगु प्रमेहङ्गुलनु मूत्रविकारमुलनैननु निस्संशयमुगा पोఁगोट्टुनु.

---

ॐ माक्षिका द्युपायमु ॐ

श्लो. माक्षिकं धातु मप्येवं युञ्ज्या त्तस्या प्ययं गुणः, शालसारादि वर्गस्य क्वाथे तु घनतां गते ॥ ४५ ॥
दन्तीलोध्रशिवाकान्त लोहताम్రरजः क्षिपेत्, सुनीभूत मदग्धं च प्राश्य मेहां स्वपोहति ॥ ४६ ॥
व्यायामजातमखिलं भजन्मेहो न्व्यपोहति, पदत्रच्छत्ररहितो भैक्षाशी मुनिव द्यतः ॥ ४७ ॥
योजनानां शतं गच्छे दधिकं वा निरन्तरम्, मेहं जेतुं बलेनापि नीवारामलकाशनः ॥ ४८ ॥
शराविकाद्याः पिडकाः साधये च्छोधन द्भिषक्, पक्वा श्चिकित्से द्व्रणव त्तां पाने प्रशस्यते ॥ ४९ ॥
क्वाथं वनस्पते र्वास्तं मूत्रं च व्रणशोधनम्, एलादिकेन कुर्वीत तैलं च व्रणरोपणम् ॥ ५० ॥
आरग्वधादिना कुर्यात् क्वाथ मुद्वर्त्तनानि च, शालसारादि सेकं च भोज्यादिं च कणादिना ॥ ५१ ॥
सौवीरकं सुरां शुक्तं तैलं क्षीरं घृतं गुडम्, आम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ५२ ॥

तात्पर्यमु (తెలుగు):
हेममाक्षिकमुनु शालसारादिगणपुटौषधुल कषायमुतो पक्वमुचेसि गट्टिपडिन पिम्मद दन्ति लोध्रुग करक्कड्रन लोहकान्तमु ताम्रमु वीटिचूर्र्णमुनु वैचि गट्टिपडिन पिम्मट दिञ्चि भक्षिञ्चिन प्रमेहङ्गुलु नशिञ्चुनु. शरीरपरिश्रमलनु चेसिननु प्रमेहमु शान्तिञ्चुनु. काळ्लकुजोडु लेकुण्ड पैनिकोडुगु लेकुण्ड भिक्षाशियगु मुनिवले 400 क्रोशुलु एल्लप्पुडुनु तिरुगवलयुनु. नीवारमुल अन्नमु उसिरिकरसमुनु तिनिन मेहङ्गुलु नशिञ्चुनु. शराविकादिबाधललो शोधकुवले चिकित्स चेयवलयुनु. पक्वमुलयिन पिडकाव्रणमुलकु व्रणचिकित्सनु चेयवलयुनु. मूकालिकलपायमुनु मेक मूत्रमुनु गयमुलनु शोध्ंचुनु. एलादिगणकषायमुलों तैलमुनु तयारूचेसि गायमुपैन पूयवलयुनु. आरग्वधगणपु

---

44

३४६ चक्रदत्त—३५. स्थौल्याधिकारमु.

कषायमुतो तदुपवलयुनु. कशादिगणपु टौषधमुलनु भुजिम्पवलयुनु. गञ्जि मद्यमु शुक्तमु तैलमु पालु नेयि बेल्लमु पुलुसु चेऱुकुरसमु नूशिन अन्नमु नीटिपट्टुल जन्तुवुल मांसमु इय्युवि अपथ्यपदार्थमुलु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु प्रमेहाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

३५. स्थौल्याधिकारमु.

स्थौल्यहरोपायमुलु.

श्लो. श्रमचिन्ताव्यवायाध्वक्षौद्रजागरणप्रियः, हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनः ॥ १ ॥
अस्वापं च व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च, स्थौल्यमिच्छन्परित्यक्तुं क्रमेणातिप्रवर्धयेत् ॥ २ ॥
प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम्, उष्णमन्नस्य मन्दं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ ३ ॥
सचव्यजीरकव्योषहिङ्गुसौवर्चलानलाः, मस्तुना सक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदीपनाः ॥ ४ ॥
विडङ्गनागरक्षारकाललोहरजोमधु, यवामलकचूर्णं तु प्रयोगः स्थौल्यनाशनः ॥ ५ ॥

परिश्रममु विचारमु दुर्व्यसनमु मैथुनमु नडक क्षुद्र जागरणमु इय्यदि सेविञ्चुवारलुनु, यवलु चामलु नीति अन्नमुनु तिनॆडि वारलुनु, स्थौल्यमुनु पोఁगॊट्टुकॊन्दुरु. निद्रलेఁपोवुट मैथुनमु व्यायाममु आलोचनमुलु वीटिनि अतिस्थौल्यमु कूटदनुकॊनॆडिवादुनु पॆम्पु चेयवलयुनु. प्रॊद्दुन तेनॆतो नीटिनि त्रागिननु वेडियन्नमु गानि गञ्जिनि गानि त्रागिननु कृशिञ्चिन शरीरमुगल वाडगुनु. चव्यमु जीलकऱ्ऱ त्रिकटुकमुलु इङ्गुव सौवर्चलवणमु चित्रमूलमु वीटिनि सत्तुपिण्डि मञ्चितीर्थमु पॆरुगु वीटितो सेविञ्चिन मेदस्सु नशिञ्चुनु. अग्नियुद्दीपिञ्चुनु. वायुविडङ्गमुलु शोन्ति यवक्षारमु ऎऱ्ऱचित्रमूलमु नुण्डूरमु यवलु उसिरिकरसनु वीटिचूर्णमुनु सेविञ्चिननु अतिस्थौल्यमुनशिञ्चुनु.

---

व्योषादि प्रयोगमुलु.

श्लो. व्योषं विडङ्गशिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्, बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम् ॥ ६ ॥
हिङ्गु केबूक मूलानि यमानीधान्यचित्रकम्, सौवर्चलमजाजीं च हपुषां