द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४४ द्रव्यगुणः । पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालः पिशिताशनः । दूषयेद्रक्तपित्तञ्च कुष्ठरोगं करोत्यसौ ॥ २५ ॥ वर्मिमत्स्यस्तथा वृष्यो मधुरो रसपाकतः ॥ २६ ॥ कुलिशः कषायमधुरः कुञ्चकः कफपित्तहा ॥ २७ ॥ शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपिणी ॥ २८ ॥ मद्गुरो मधुरो वृष्यो विपाके मधुरो गुरुः ॥ २९ ॥ गुत्यमत्स्यो गुरुः स्निग्धः श्लेष्मलो वातनाशनः ॥ ३० ॥ कवय्यः स्निग्धमधुराश्चलदङ्गो गड़ोयथा ॥ ३१ ॥ क्षुद्रमत्स्यास्तु लघवो ग्राहिणो ग्रहणीहिताः ॥ ३२ ॥ मत्स्यकूर्मखगाण्डानि स्वादुवाजीकराणि च ॥ ३३ ॥ चरः शरीरावयवः स्वभावो धातवः क्रियाः । कुलिशः कुड़िश इति प्रसिद्धः । कुञ्चक इञ्चाकः । अन्ये व्याघ्रमत्स्यमाहुः । स च आड़िमत्स्याकृतिर्बृहत्कायः ॥ २७ ॥ गुत्यमत्स्यो देशान्तरे प्रसिद्धः । अन्ये तु चन्द्रकमाहुः ॥ ३० ॥ चलदङ्गश्चेङ्ग इति प्रसिद्धः । गड़ो यथेति रूक्ष इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ इदानीं गौरवलाघवज्ञानार्थं ये ये विवेचनीयास्तानाह संक्षेपेण चर इति । अस्मिन्निति अन्नपानगुणाधिकारे । चर्य्यत इति चरो देशो भक्ष्यश्च । चर गतिभक्षणयोरित्यतो निष्पन्नत्वात् सामान्येन गृह्यते । कस्मिन् देशेऽयं विहरति धन्वनि अनूपे जले वियति वा किं पुनरयमाहरति गुरु लघु शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं वा तद्विहाराहारगुणभावितशरीरधातवो मृगस्य पक्षिणो वा तत्तद्गुणमेव मांसमिति । तथा हि चरकः

द्रव्यगुणः । ४५ लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते॥३४ चरोऽनूपजलाकाशधन्वायो भक्ष्यसंविधिः । इति । भक्ष्यसंविधिर्भक्षणम् । तत्रानूपजलाकाशधन्वाय इत्यनेन गतिरूपश्चर उच्यते । भक्ष्यसंविधिरित्यनेन भक्ष्यरूप- श्चर उच्यते । एतत् उदाहरणं यथा । जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये । गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः । लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः ॥ इति । अत्र जलजत्वेन च जले वा अनूपे वा गतिरेव दर्श्यते । न हि जलादौ ये जातास्ते प्रायोऽन्यत्रावतिष्ठन्ते । प्रायः काकमद्गुप्रभृतयस्तद्ग्रहणार्थमाह जलानूपचराश्च य इति । एतेन सामान्येन जले प्रायोऽवस्थानादिह जलचरत्वम् । एवमनू- पचराद्यपि ज्ञेयम्। गुरुभक्ष्या इत्यादिना तु भक्ष्यरूपचरकृतगुण- कथनम् । धन्वजा धन्वचारिण इत्यपि गतिरूपचरगुणकथ- नम् । अत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन बाहुल्येन आकाशचारिणामपि श्येनादीनां स्वजातिप्रसङ्घान्तरापेक्षया लाघवं बोध्यम् आकाशस्य लघुत्वात् । ये तु ब्रुवते आकाश- चारिणां गौरवलाघवानियमादकथनमिति । तन्न । तथा सति आकाशस्य अप्रयोजनकत्वेन चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्य इत्या- काशकथनं निष्प्रयोजनं स्यात् । एवञ्च देशविशेषाद्भक्ष्यविशेषाच्च मृगादीनां गौरवं लाघवं वा निर्देश्यमिति चरपरीक्षाप्रयोजन- मिति भावः । शरीरावयव इति शरीरावयवपरीक्षाप्रयो- जनम् । यथा ऊरुग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् । इति । श्लो०- सक्थिमांसाद्गुरुतरं क्रोड़स्कन्धशिरस्पदम् ॥

४६ द्रव्यगुणः । इत्यादि । स्वभाव इति स्वभावस्तद्रव्यजातिप्रभवः स्वाभा- विको धर्मः । तत् प्रतिनियतं गुरुलाघवम् । यथा स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः । इत्यादि । धातव इति शोणितादयः । तदुदाहरणञ्च धातूनां शोणिताद्यानां गुरु विद्यात् यथोत्तरम् । इति । क्रियेति क्रिया चेष्टा तद्यथा अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः । इति । विशिष्यन्त इति लघुत्वेन विशिष्टा भवन्तीत्यर्थः । लिङ्गमिति लिङ्गं स्त्रीत्वादि यदाह गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणास्तु लाघवम् । इति । लिङ्गसामान्य इति जातिसामान्ये । तथाच हारीतः चतुष्पादेषु लघ्वी स्त्री विहगेषु लघुः पुमान् । इति । जतुकर्णेऽप्युक्तम् बन्ध्या छागी प्रशस्ता स्यादभावे वर्करीमता । तथाच पराशरः । चतुष्पात्सु स्त्रियो ग्राह्याः पुंमांसो विहगेषु च । इति । यत्तु भाषितं काशिराजेन छागमेव नपुंसकं तदनार्षं सर्वतन्त्रविरोधात् । प्रमाणमिति महाशरीरा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथेति । संस्कारोऽन्यथात्वं तद्यथा मांसरसगुणनिर्देशे सुश्रुतः स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लैरन्वितञ्च यत् । यथोत्तरं गुरुं विद्यादिति । चरकेऽपि गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्य्ययम् । व्रीहेर्लाजा यथाच स्युः शक्तूनां सिद्धपिण्डकाः ॥ इति । सविपर्य्ययमिति संस्काराल्लघूनामपि गौरवं विद्या- दित्यर्थः । गुरोरपि व्रीहेर्लाजा लघव इत्यर्थः । लघूनां...

द्रव्यगुणः । ४७ कृशात् स्वयं मृतान्मांसं विषव्याड़हतादपि । बालं तोयाग्निविक्निन्नं रोगिशुष्कं न पूजितम् ॥ अगोचरभृतं यच्च मेध्यं वृद्धं तथैव च । सिद्धं पर्युषितं तद्वद्दुर्गन्धि ग्रथितञ्च यत् ॥ क्रिमिजग्धञ्च यन्मांसमायुष्कामो विवर्जयेत् ॥ ३५॥ एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसं दोषविवर्जितम् । लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैकपिञ्जलाः ॥ मयूरवर्म्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ॥ ३६ ॥ शक्तूनां सिद्धपिण्डका गुरव इत्यर्थः । सिद्धपिण्डका इत्याग्निपा- चिताः पिण्डाः । मात्रेति मात्रावशाद् गुरूणामपि लघुत्वं लघू- नामपि गुरुत्वमित्यर्थः । तदुक्तम् । अल्पादाने गुरूणान्तु लघूनाञ्चातिसेवने । मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे ॥ इति । मात्रा चेति चकारेण वह्निरनुक्तोऽपि मात्रायाः कारणभूतः समुच्चीयते । तेन मात्राया भूयस्त्वाल्पीयस्त्वेनाग्नि- रपि परीक्ष्यत इत्यर्थः । तेनाग्निवलमभिसमीक्ष्य भूयसी अल्पी- यसी वा मात्रा कार्य्येति केचित् । एवं चरादिकं परितः सर्वतो- भावेन विचार्य्य मांसादिद्रव्याणां गुरुलाघवं वाच्यमिति पिण्डार्थः ॥ ३४ ॥ यादृशं मांसमनुपादेयं तदाह कृशादिति । अगोचरभृतमि- त्यानूपं धन्वदेशे पुष्टम् । मेध्यमिति मेदुरम् । सिद्धं पर्युषित- मिति पक्वं सत् पर्युषितम् ॥ ३५ ॥ उपादेयमाह एभ्य इति । सारङ्गो गौरहरिणः । वर्म शकलं तदस्यास्तीति वर्मी रोहितः तदुक्तं चरके रोहितो मत्स्या-

४८ द्रव्यगुणः। पोताधानास्तु सर्वेषां सुस्निग्धा लघुदीपनाः । महाप्रमाणा गुरवः क्रियावन्तोऽल्पचेष्टिनः ॥३७॥ मत्स्याण्डानि विशेषेण वातपित्तहराणि च । ज्ञेयानि हृद्यरुच्यानि कटुपाकीनि चैवहि ॥३८॥ हंसवीजं परं बल्यं वृंहणं वातनाशनम् । पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामयविवर्जितम् ॥ ३९ ॥ विष्टम्भिनः शुष्कमत्स्या अबल्या दुर्जरा मताः । सिङ्गला ग्रहणीदोषशमनी पवनापहा ॥ ४० ॥ इति मांसादिवर्गः । शाकानि प्रायशस्तानि विष्टम्भीनि गुरूणि च । रूक्षाणि बहुवर्चांसि सृष्टविण्मरुतानि च ॥ १ ॥ पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा । शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद् यथोत्तरम् ॥२॥ नामिति। ब्रह्मदेवोऽपि वर्मी महाशकलो रोहितभेदः न तु सर्पाकारमत्स्य इत्याह ॥ ३६ ॥ इति मांसादिवर्गः । अत्र व्यञ्जनेषु श्रेष्ठत्वात् प्रथमं मांसगुणमभिधाय अनन्तरं शाकगुणे वाच्ये प्रथमं शाकानां सामान्यगुणमाह शाकानीति ॥१॥ तत्र शाकभेदेन गुणभेदमभिधातुं शाकभेदमाह पत्रमिति । संस्वेदजमिति छत्रकादि ॥ २ ॥

द्रव्यगुणाः । ४६ जीवन्ती सर्वदोषघ्नी चक्षुष्या मधुरा हिमा ॥३॥ तण्डुलीयमसृक्पित्तविषनुत् स्वादुपाकतः ॥४॥ वास्तूकस्तु सरो हृद्यो दोषनुत् पाकतो लघुः । सक्षारः क्रिमिहा मेध्यो रुच्योऽग्निवलवर्द्धनः ॥५॥ लघुपत्री तु या चिल्लो सा वास्तूकसमा मता ॥६॥ तत्र शाकेषु जीवन्ती श्रेष्ठा । उक्तं हि वाग्भटे वरा शाकेषु जीवन्ती मारिषस्त्ववरः स्मृतः । इति । तद्गुणमाह जीवन्तीति । जीवन्ती स्वनामख्याता स्वर्णनाड़ इति चक्रः । सा द्विधा मधुरा अमधुरा च । तत्र मधुराया एव त्रिदोषहन्तृत्वम् । अमधुरायास्तु वातपित्तह- न्तृत्वमेव । तदुक्तं वृद्धवाग्भटे चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा । शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु ॥ तत्रामधुरायाः किञ्चिन्न्यूनत्वेन न त्रिदोषहरत्वमिति बोध- यति । अतएवाह चरकः भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिजञ्च यत् । पर्वेच्छाः सर्वपुष्पाश्च वातपित्तहरं मतम् ॥ इति ॥ ३ ॥ तण्डुलीयं क्षुद्रमारिषः । पाकत इत्यनन्तरं चकारो लुप्त- निर्दिष्टो ज्ञेयः । तेन रसतोऽपि स्वादुरित्यर्थः ॥ ४ ॥ दोषनुदिति । त्रिदोषहरः पाकतो लघुरिति कटुरित्यर्थः । उक्तञ्च कटुविपाके क्रिमिहा मेधाग्निवलवर्द्धनः । सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः परः । चरकेऽपि त्रिदोषघ्नत्वमुक्तम् ॥ ५ ॥ ५

५० द्रव्यगुणः । मूलकपोतिका कण्ठ्या सर्वदोषहरी लघुः । कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी ॥७॥ महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् ॥८॥ तदेव स्निग्धसिद्धन्तु वातनुत् कफपित्तकृत् ॥६॥ शुष्कन्तु शोथशमनं गरदोषहरं लघु ॥ १० ॥ तत्फलं कफवातघ्नं तत्पुष्पं कफपित्तजित् ॥११॥ हिलमोची तु कुष्ठघ्नी भेदनी कफपित्तनुत् ॥१२॥ उपोदिका सरा स्निग्धा वल्या श्लेष्मकरी हिमा । चिल्ली गौरवास्तूकः । क्षेत्रवास्तूक इत्यन्ये ॥ ६ ॥ मूलकस्य बालमहदामसिद्धशुष्कभेदेन गुणमाह मूलक- पोतिकेति । मूलकपोतिका अतिबालमूलकम् । अत्र स्निग्ध- सिद्धाया एव मूलकपोतिकायाः सर्वदोषहरत्वम् अन्यथा तु दोषकृत्त्वम् यदाह मूलकगुणे वाग्भटः वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामन्तु दोषलम् । इति । अत्र सर्वमिति बालं वृद्धञ्च । सर्वपदञ्च पूर्वेण परेण च सम्बध्यते । तेन सर्वदोषहरस्यापि बालमूलकस्या- मावस्थायां दोषलत्वं न तु वृद्धस्यैवेत्यरुणः ॥ ७ ॥ महतः परिणतस्य मूलकस्य गुणमाह महदिति । आम- मित्यनग्निपक्वमिति निबन्धसंग्रहः ॥ ८ ॥ शुष्कमूलकगुणमाह शुष्कमिति । अस्य च वातकफहरत्वं ज्ञेयम् । यदाह बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् । स्निग्धसिद्धं विशुष्कन्तु मूलकं कफवातजित् ॥ १० ॥ मूलकफलपुष्पयोर्गुणमाह तत्फलमिति ॥ ११ ॥

˙द्रव्यगुणः। ५१ स्वादुपाकरसा हृद्या वातपित्तमदापहा ॥ १३ ॥ सुनिषण्णन्तु संग्राही अविदाहि त्रिदोषनुत् ॥१४॥ मारिषो मधुरः शीतो विष्टम्भी गुरुपित्तनुत् ॥१५॥ पालङ्गा बह्वविण्मूत्रा कफघ्नी तण्डुलीयवत्॥१६॥ कासमर्दोऽग्निदः कण्ठ्यः स्वादुस्तिक्तस्त्रिदोषनुत् ॥१७॥ कालशाकं गरश्लेष्मशोथघ्नं दीपनं कटु ॥ १८ ॥ कलायपत्रं मधुरं रूक्षं भेदि च वातलम् ॥१९॥ सतीलकं त्रिदोषघ्नं कटुपाकं सतिक्तकम् ॥२०॥ सुनिषण्णकं सुसुनिया इति ख्यातम्। ब्रह्मदेवस्तु तल्ल- क्षणमाह। चाङ्गेरीसदृशैः पत्रैः सुनिषण्णं चतुर्दलम्। शाको जलान्विते देशे चतुष्पत्रीति सूच्यते ॥ १४ ॥ तण्डुलीयवदित्यनेन मधुररसपाकत्वादिकमतिदिश्यति। अस्याश्च कफहरत्वं रूक्षत्वादिप्रकर्षात् ॥ १६ ॥ अस्य च त्रिदोषहरत्वेऽपि विशेषात् पित्तहरत्वं बोध्यम्। यदाह सुश्रुतः। मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः। विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दक इति ॥ १७ ॥ कलायस्त्रिपुटकलायः। सतीलाख्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥१९॥ सतीलको वर्त्तुलकलायः। अस्य च त्रिदोषहरत्वेऽपि विशे- षात् कफपित्तहरत्वं ज्ञेयम्। कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते।

५२ द्रव्यगुणः। षाणकं दुर्जरं स्वादु कौसुम्भन्तु कफापहम् ॥२१॥ पुवर्नवायुग्ममुष्णावीर्य्यं रसायनं सरम् । कफानिलामदुर्नामव्रध्नशोथोदरापहम् ॥ २२ ॥ कञ्चटं तिक्तकं ग्राहि रक्तपित्तापहं स्मृतम् ॥२३॥ चाङ्गेरी तु कषायोष्णा मधुरा वह्निदीपनी । साम्ला वातकफौ हन्ति ग्रहण्यर्शीविकारनुत् ॥२४॥ चुक्रकं दुर्जरं भेदि अम्लं पित्तकरं गुरु ॥ २५ ॥ कलम्बिका गुरुर्वृष्या कषाया स्तन्यवृद्धिदा ॥२६॥ सार्षपं गुरु शाकञ्च बद्धमूत्रं त्रिदोषकृत् ॥ २७ ॥ ग्रीष्मसुन्दरकस्तिक्तो रोचनः कफपित्तनुत् ॥२८॥ नाड़ीचः पिच्छिलः शीतो विष्टम्भी वातकोपनः । रक्तपित्तहरः स्वादुर्मण्डूक्यद्याश्च तद्गुणाः ॥२६॥ पटोलपत्रं पित्तघ्नं नालं तस्य कफापहम् । फलं तस्य त्रिदोषघ्नं मूलं तस्य विरेचनम् ॥३०॥ निम्बः पित्तकफच्छर्दिव्रणहृल्लासकुष्ठनुत् ॥३१॥ पर्पटस्तु सवेत्राग्रस्तिक्तः पित्तकफापहः ॥ ३२ ॥ इति चरकसंवादात् ॥ २० ॥ स्वादिति । रसतः पाकतश्च । कफापहमिति कफहरम् ॥२१॥ चाङ्गेरीगुणे साम्लेति ईषदम्ला ॥ २४ ॥ मण्डूकी मण्डूकपर्णी मणिमणीतिख्याता । आदिशब्दाद् गोजिह्वादीनां ग्रहणम् । गोजिह्वा दार्वीशाकः ॥ २६ ॥

द्रव्यगुणाः। ५३ त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी। नात्युष्णा शीतवीर्य्या च भेदनी कुष्ठनाशिनी ॥३३॥ वायुं वत्सादिनी हन्यात् पित्तघ्नी तु सुवर्चला ॥३४॥ राजक्षवकशाकन्तु त्रिदोषशमनं लघु । ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् ॥३५॥ दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरबिल्वाङ्कुराः सराः ॥३६॥ न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लचपद्मादिपल्लवाः । कषायस्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्३७ अवलगुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ॥३८॥ वार्त्ताकं कटु तीक्ष्णोष्णं मधुरं कफवातजित् । वत्साद्नी गुडूची। अस्याश्च पित्तकफहन्तृत्वं बोध्यम् । तदुक्तं सुश्रुते । अटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः । किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ॥ इति। अन्ये तु पत्रप्रधाने गुडूचीशाके तिक्तरसप्राधान्यात् पित्तकफहरत्वमेवेत्याहुः । सुवर्चला सूर्य्यावर्त्तभेदः। अन्येतु मारिषसदृशनालमार्त्तगलसदृशपत्रं लम्पकमाहुः ॥ ३४ ॥ राजक्षवको दुग्धिका। अन्येतु राजक्षवको बृहत्पत्रः क्षवयुकारक इत्याहुः ॥ ३५ ॥ चिरबिल्वः करञ्जकः ॥ ३६ ॥ अवलगुजो बागुजोत्यन्नम् ॥ ३८ ॥ जीर्णमिति परिणतम्। अत्र जीर्णं पित्तलमित्यनेना- परिणतस्यापि पित्ताविरोधित्वमिति बोधयति। अतएव माध-

५४ द्रव्यगुणः। रोचनं वह्निजननं जीर्णन्तु पित्तलं मतम् ॥ ३६॥ कण्डूकुष्ठक्रिमिघ्नानि कफवातहराणि च । फलानि बृहतीनान्तु कटुतिक्तलघूनि च ॥४०॥ कारवेल्लः सकर्कोटो रोचनः कफपित्तनुत् ॥४१॥ कूष्माण्डकं पित्तहरं बालं मध्यं कफावहम् । पक्वं लघूष्णं सक्षारं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यञ्चेतोविकारिणाम् ॥४२॥ सक्षारा मधुरा रूक्षा रुच्या वातकफापहा । वेन वार्त्ताकगुणे हृद्यं रुच्यमपित्तलमित्युक्तम् । अन्ये तु पठन्ति सा बाला कफपित्तघ्नी पक्वा सक्षारपित्तला । सदाफला त्रिदोषघ्नी रक्तपित्तप्रसादनी ॥ ३६ ॥ अन्ये तु कण्टकारीफलं पृथगेव पठन्ति ॥ ४० ॥ कारवेल्लः स्वनामख्यातः । कर्कोटो बृहत्कर्कोटोऽल्प- कर्कोटी च ॥ ४१ ॥ कूष्माण्डस्य बालावस्थाभेदेन गुणमाह कूष्माण्डकमिति । मध्यस्य कफावहत्वेन वातपित्तहरत्वं सूच्यते । यदाह वाग्भटः कूष्माण्डं वातपित्तजित् । अतएव कफमावहति करोतीति कफावहमिति डल्लनोऽप्याचष्टे । अयन्तु सौश्रुतः श्लोकः । पक्व- मित्यत्र शुक्रमिति पठ्यते । तथापि स एवार्थः । पक्वस्य शुक्ल- वर्णत्वात् चक्रेण स्पष्टार्थं पक्वमित्युक्तम् । सर्वदोषहरमिति सर्वग्रहणं रक्तोपसंग्रहार्थम् । सर्वदोषसहमित्यन्ये पठन्ति । अत्रायमर्थः न करोति न वा शमयतीत्यर्थ इति निबन्धसंग्रह- कृतः । चेतोविकारा अपस्मारादयः ॥ ४२ ॥

द्रव्यगुणः। ५५

अश्मरीभेदनी गुर्वी नाडी कूष्माण्डसम्भवा ॥४३॥ एर्वारुकं सकर्कारु सुपक्वं कफवातकृत् । सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ॥४४॥ बालं सनीलं त्रपुषं तेषां पित्तहरं स्मृतम् । तत् पाण्डुकफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ॥४५॥ शीर्णवृन्तं कफहरं सक्षारं मधुरं हि तत् । भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ॥ ४६ ॥ अलावुः शीतला रूक्षा गुर्वी वर्चःप्रभेदिनी ॥४७॥ अलावुनाड़िका गुर्वी मधुरा पित्तनाशिनी । वातश्लेष्मकरी रूक्षा शीतला मलभेदिनी ॥४८॥ तिक्तालाबुरहृद्या तु वामनी वातपित्तजित् ॥४९॥

कफवातकृदिति कफवातकरम्। एर्वारुकं लोमशाकं कर्कोटीति डल्लनः। राजकर्कोटीत्यन्ये। फुटोति संज्ञया गौड़े प्रसिद्धमिति त्रिविक्रमः। कर्कारु कर्काटीभेदः ॥ ४४ ॥ त्रपुषं मायाम्बु। सनीलमिति नीलावस्थम्। बालमित्य- भिनवम्। पाण्ड्विति पाण्डुवर्णं मध्यावस्थमित्यर्थः। कफकृत् कफकरं जीर्णमिति परिणतम् ॥ ४५ ॥ शीर्णवृन्तं सुखाग्रकमिति चक्रः। अत्र शीर्णमित्यादिः मधुरं हितमित्यन्तो बालस्य गुणः। भेदनं दीपनं हृद्यमिति मध्यस्य आनाहाष्ठीलनुल्लघ्विति जीर्णस्येति निबन्धसंग्रहः। अत्राष्ठीला मूत्राष्ठीला न तु वाताष्ठीला। अस्या वातप्रशमक- त्वादिति चक्रः ॥ ४६ ॥

५६ द्रव्यगुणः । कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः । शीताः स्वातुकषायाश्च कफमारुतकोपनाः ॥५०॥

हस्तिमध्वालुकादीनि रक्तपित्तहराणि च । गुरूणि स्वादुशीतानि स्तन्यशुक्रकराणि च ॥१॥ विदारीकन्दो बल्यश्च वातपित्तहरश्च सः । मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्य्योऽतिमूत्रलः ॥२॥ वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी । महती सैव हृद्या च मेधाग्निवलवर्द्धिनी ॥ ग्रहयर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी । कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ॥३॥ तरूटविसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम् । शृङ्गाटकाङ्गालोडाञ्च गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥४॥ कन्दगुणमाह हस्तीत्यादि । हस्त्यालुकं मध्वालुकञ्च स्वना- मख्यातम् ॥ १ ॥ विदारीकन्दो द्विविधः अल्पबहुक्षीरभेदेन । तत्राल्पक्षीरः हस्तिपादक इति ख्यातः । बहुक्षीरस्तु दीर्घमूलस्तस्य कन्दो भूमिकुष्माण्ड इति लोके ॥ २ ॥ महदल्पभेदेन शतावरी द्विविधा तस्या एवेति शतावर्या इत्यर्थः ॥ ३ ॥ तरूटकं कह्लारकन्दः । क्रौञ्चादनं घेचुलुका । अङ्ग्लोद्यं ह्रस्वोत्पलकन्दः । शृङ्गाटकं फलमपि कशेरुकादिकन्दगुण-

द्रव्यगुणः। ५७ पिण्डालुकं कफहरं गुरु वातप्रकोपणम् ॥ ५ ॥ वज्राख्यकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुपाकश्च पित्तकृत् ॥ ६॥ वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः । विदाहिनो नातिबलाः सकषाया विरूक्षणाः ॥ ७॥ ऐन्दुकञ्च नदीमाषं विषदं गुरु शीतलम् ॥ ८ ॥ शूरणो दीपनो रुच्यः कफघ्नो विशदो लघुः । विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः ॥६॥ माणकं स्वादु शीतञ्च गुरु चापि प्रकीर्त्तितम् । १०॥ कदल्या वलकृन्मूलं वातपित्तापहं गुरु ॥ ११ ॥ आमवातकरी कच्ची कफकृद्गुरुपिच्छला ॥१२॥ सामान्यादिहैव पठ्यते । कशेरुकं द्विविधं क्षुद्रं महच्च । तत्र क्षुद्रं चिञ्चोटक इति ख्यातं महत्तु राजकशेरुकम् ॥ ४ ॥ कफं हरतीति कफहरम् ॥ ५ ॥ वज्राख्यकन्दः सुरेन्द्रकन्दः चामघाम इति लोके ॥ ६ ॥ अत्र केचिन्मधुररसपाकस्य विदाहित्वं नोपपद्यत इति कटु- का रसपाकत इति पठन्ति । अन्ये तु मधुरस्यापि विदाहित्व- प्रभावादेव समर्थयन्ति ॥ ७ ॥ ऐन्दुकं निच्चारम् । नदीमाषकम् उन्दोमान इति ख्यातम् । ८॥ शूरणो वनकन्दः । भूकन्द इति ग्राम्यकन्दः । अयमेव सुश्रुते स्थलकन्दसंज्ञया पठ्यते । भूकन्दः प्रावृड्भवः प्रसिद्ध एवेत्यरुणः ॥ ६ ॥ बलकृत् बलकरम् ॥ ११ ॥ कफकृत् कफकरी ॥ १२ ॥

५८ द्रव्यगुणः । वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः । मेहकुष्ठक्रिमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ॥ १३॥ तालस्य नारिकेलस्य खर्जूरस्य शिरांसि च । कषायस्निग्धमधुरबृंहणानि गुरूणि च ॥ १४ ॥ गुवाकस्य शिरस्तद्वद् भेदनं मदकारकम् ॥ १५॥ बालं ह्यनार्त्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् । कन्दं विवर्जयेत् सर्वं·यो वा सम्यक् न रोहति ॥ १६॥ शणस्य कोविदारस्य कर्बूदारस्य शाल्मलेः । पुष्पं संग्राहि शस्तञ्च रक्तपित्ते विशेषतः ॥ १७॥ वृषागस्त्यस्य पुष्पाणि क्षयकासापहानि च ॥ १८॥ आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानाञ्च शस्यते ॥ १९॥ राजवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्काशनस्य च । कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ॥ २० ॥ सतिक्तमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् ॥ २१ ॥ वाराहकन्दो वकालुक इति ख्यातः ॥ १३ ॥ मूलप्रसङ्गेनाग्रगुणमपि केषाञ्चिदाह तालस्येति ॥ १४ ॥ हेयं कन्दमाह बालमिति । न रोहति न जायते ॥ १६ ॥ पुष्पशाकगुणमाह शणस्येति ॥ १७ ॥ आगस्त्यो वङ्गसेनः । तयोर्मध्ये आगस्त्यस्य विशेषगुणमाह आगस्त्यमिति ॥ १८ ॥ राजवृक्षः स्वर्णालुः । निबन्धसंग्रहस्तु रक्तवृक्षस्येति पठि- त्वा रक्तचन्दनस्येति व्याचष्टे । मुष्कको घण्टापारुलौ ॥ २० ॥

द्रव्यगुणः। ५८ मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम्॥२२ सिन्दुवारं जीवनीयं हिमं पित्तविनाशनम् । यथावृक्षं विजानीयात् कुसुमस्य गुणागुणान् ॥२३॥ छत्रकास्तु पलालिक्षुकरोषचितिरेणुजाः । सर्वे संस्वेदजाः शीताः कषायाः स्वादुपिच्छिलाः ॥ गुरवश्छर्द्यतीसारज्वरश्लेष्मामयप्रदाः ॥ २५ ॥ कर्कशं परिजीर्णञ्च क्रिमिजुष्टमदेशजम् । विवर्जयेत् पत्रशाकं यदकालविरोहि च ॥ २६ ॥ सतीलो वास्तूकश्चुचुश्चिल्लीमूलकपोतिका । मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ॥ २७ ॥ धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् । सिन्दुवारं निर्गुण्डीपुष्पमिति डल्लन उपसंहरति ॥ २३ ॥ यादृशं पत्रशाकं हेयं तदाह कर्कशमिति ॥ २५ ॥ उक्तेषु प्रधानतमं शाकमाह सतील इति । सतीलो वर्त्तुल- कलायः । चुच्छु चेउ इति लोके । चिल्लो क्षेत्रवास्तुकः । मण्डू- पर्णी मणिमणीतिलोके । ब्राह्मीति डल्लनः । जीवन्ती स्वर्णनाड इति चक्रः । डल्लनस्तु जीवन्ती जीवा तण्डुलीयसहगीत्या- चष्टे ॥ २७ ॥ द्रव्याणामानन्त्यादनुक्तद्रव्यगुणज्ञानोपायमाह धान्येष्विति । फलानि वक्ष्यमाणानि । चकाराद्द्रवद्रव्यकृतान्नादीनां समु-

६० द्रव्यगुणाः । आस्वादतो भूतगुणैर्ग्रहीत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ॥ २८ ॥ शाकं हिनस्ति वपुरस्थि निहन्ति नेत्रम् वर्णं विनाशयति शुक्रमथासृजञ्च । ओजःक्षयं प्रकुरुते पलितञ्चकाले हन्ति स्मृतिं गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥२६॥ ख्यः। इहेति शास्त्रे । अप्रमेयादिति भावपरो निर्देशः। तेना- नन्त्यादित्यर्थः । अयञ्चावचने हेतुः। अत्रैवार्थे चरकोऽप्याह। अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः । द्रव्याणि न हि निर्दिष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः ॥ इति । अप्रमोहादिति च क्वचित् पाठः । अन्ये तु अनुक्तमपि प्रमादादिति पठन्ति । तन्न प्रमादोऽनवधानं मिथ्याज्ञानमिति यावत् । तत्तु मुनीनां नास्त्येवेति । आस्वा- दत इति रसतः। रसानां मधुरादीनां ये गुणाः शीतोष्ण- त्वादयः । यानि वा कर्माणि वातादिहरणह्लादनादीनि तैस्तै- र्गुणकर्मभिस्तत्तदनुक्तद्रव्यमादिशेत् ब्रूयादित्यर्थः । भूतगुणै- श्चेति चकारात् पार्थिवादिद्रव्यारम्भकाणां भूतानां ये गुणाः स्थूलसान्द्रत्वादयस्तैर्द्रव्यस्य पार्थिवादिकमवधार्य्य पार्थिवादि- द्रव्यप्रतिबद्धैर्गुणकर्मभिरेव तत्तदनुक्तं द्रव्यमादिशेदित्यर्थः । तत्तद्भूतगुणग्रहणञ्च किञ्चित् प्रत्यक्षतः किञ्चिदुपयुक्तवचनतः । किञ्चिदुपयोगतश्चेति ज्ञेयम् ॥ २८ ॥ इति शाकवर्गः ।

द्रव्यगुणः । ५१ शाकेषु सर्वे निवसन्ति रोगा रोगो हि देहस्य विनाशहेतुः । तस्माद्बुधैः शाकविवर्जनं हि कार्य्यं तथाम्लेषु स एव दोषः ॥ ३० ॥ इति शाकवर्गः । सैन्धवं दीपनं हृद्यं चक्षुष्यं रोचनं लघु । स्निग्धं वृष्यञ्च मधुरं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ॥ १ ॥ सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च । भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ २॥ विडं सक्षारतीक्ष्णोष्णं सूक्ष्मं दीपनरोचनम् । शूलहृद्रोगशमनं रुचं वातानुलोमनम् ॥ ३ ॥ सौवर्चलन्तु वीर्य्योष्णं विशदं कटुकं लघु । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि दीपनम् ॥ ४ ॥ सैन्धवादीनां व्यञ्जनसंस्कारकत्वात् शाकानन्तरं लवणादि- वर्गमाह । अत्रापि लवणेषु सैन्धवस्य श्रेष्ठत्वात् प्रथमं तद्गुण- माह सैन्धवमिति । अत्र मधुरमित्यनन्तरं चकारो योज्यः । तेनषण्मधुरत्वं बोध्यते चशब्दसमुचितत्वात् । दोषघ्नमिति त्रिदोषहरम् । उत्तममिति लवणेषु श्रेष्ठम् । उक्तञ्च । त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तममिति ॥ १ ॥ दक्षिणसमुद्रे भवतीति सामुद्रं करकचलवणम् । २ ॥ विडं कृत्रिमं स्वनामख्यातम् । ३ ॥ ६

६२ द्रव्यगुणः। सौवर्चलगुणाः कृष्णलवणे गन्धवर्जिताः ॥ ५ ॥ सतिक्तं कटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम् ॥ ६ ॥ रोमकं तीक्ष्णमुष्णञ्च व्यवायि कटुपाकि च । वातघ्नं लघु विष्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ॥ ७ दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुड़िकाह्वयम् । कफवातक्रिमिघ्नञ्च लेखनं पित्तकोपनम् ॥ ८ ॥ क्षारास्तु दीपनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः । गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मविनाशनाः ॥ ९ ॥ ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ सर्जकायवशूकजौ । शुक्रश्लेष्माविवन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ॥ १० ॥ सौवर्चलं प्रसिद्धम् ॥ ४ ॥ भुवमुद्भिद्योत्पन्नस्य क्षारोदकस्य सूर्य्यरश्मिभिर्वर्द्धितापाद्वा कयनाद्यल्लवणमुत्पद्यते तदौद्भिदमिति निवन्धसंग्रहः । चक्रस्तु ऊषरदेशोद्भवमुत्चारिकालवणमौद्भिदलवणमित्याह । अन्ये तु पाक्यलवणमौद्भिदमित्याहुः ॥ ६ ॥ रुमा नाम नदी तद्भवं रोमकन् । साम्भरिदेशोत्थं लवणं गड़लवणमिति ख्यातमित्यन्ये । विष्यन्दीति कफस्रावकारक- मिति डल्लनः । सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारित्वात् सूक्ष्मम् ॥ ७ ॥ पाक्यलवणविशेषगुड़िकालवणगुणमाह दीपनमिति । पाका- दतिकठिनीभावेन गुड़िकाकारं लवणं गुड़िकालवणम् ॥ ८ ॥ क्षाराणामपि लवणरसत्वात् क्षारगुणानप्यत्रैवाह क्षारा इति ॥ ९ ॥ क्षारविशेषगुणमाह ज्ञेयाविति ॥ १० ॥

द्रव्यगुणः। ६३

अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णस्तृष्णाघ्नश्चार उच्यते ॥ ११ ॥ आर्द्रकं रोचनं हृद्यं कटूष्णं वृष्यमेव च । कफानिलहरं स्वर्य्यं विबन्धानाहशूलनुत् ॥१२॥ शुण्ठी तु कफवातघ्नी सस्नेहा लघुदीपनी । वृष्योष्णा रोचनी हृद्या विपाके मधुरा कटुः ॥१३॥ पिप्पल्यार्द्रा स्वादुशीता गुर्वी श्लेष्मप्रकोपिणी ॥१४॥ सा शुष्का मधुरा पाके वृष्या पित्तप्रसादनी । स्निग्धोष्णा दीपनी वातश्लेष्मनुच्छ्वासनाशिनी॥१५॥ मरिचं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षरोचनदीपनम् । रसे पाके च कटुकं कफघ्नं पित्तकोपनम् ॥१६॥ स्वादु पाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रकोपि च ॥१७॥ आर्द्रकादीनामपि व्यञ्जनसंस्कारकत्वादत्रैव तद्गुणमाह आर्द्रकमिति ॥ ११ ॥ श्लेष्मप्रकोपिणीति स्ववर्गापेक्षया । न श्लेष्मशमनीत्यर्थ इति डल्लनः ॥ १४ ॥ मधुरपाकियतया पित्तं प्रसादयतीति चक्रः । अन्ये तु पित्ताविरोधिनीति पठन्ति । ईषत्पित्तविरोधिनीति च व्याच- क्षते । केचित्तु पित्तकोपिनीति पठन्ति व्याख्यानयन्ति च । सा पित्तशमनी पूर्वं दर्शिता वीर्य्यवादिना । शास्त्रकारेण निर्दिष्टा सा तु पित्तप्रकोपिणी ॥ तच्चार्द्रा पित्तशमनी शुष्का पित्तप्रकोपिणी इति ॥ १५ ॥ मरिचमिति शुष्कमरिचमित्यर्थः ॥ १६ ॥ श्लेष्मप्रकोपीति । श्लेष्मणोऽन्यतश्च तस्य प्रकोपणम् कटु-