गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

उन्मादे चापि बहुशः शोफे शूले गुदाश्रये । मूत्रग्रहे मूढवाते मन्देऽग्नावुरुचौ तथा ॥ ११८ ॥ प्रयोज्यं विधिवत्सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम् । विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ ११९ ॥ अपतन्त्रके शुकनासाद्यं घृतम् । शुकनासा नागवल्ली द्वे बृहत्यौ महौषधम् । निचुलश्चैव भार्गी च काकादन्युपचेलिका ॥ १२० ॥ पुनर्नवा चेति समैरक्षमात्रैः पचेद्भिषक् । तोयाढके घृतप्रस्थं सिद्धं तच्चापि पाययेत् ॥ १२१ ॥ कासं श्वासं महाहिक्कां हृद्रोगं सापतन्त्रकम् । नातिक्रामेदिदं सर्पिर्वेलामिव महोदधिः ॥ १२२ ॥ उन्मादे चेतसं घृतम् । श्यामा मधुरसा द्राक्षा दण्डमूलं शतावरी । श्वदंष्ट्रा शणमूलं च तैर्युक्त्या कार्षिकैल्किकैः ॥ १२३ ॥ साधितं चेतसं नाम घृतं चेतोविकारनुत् । उन्मादमदमूर्च्छायज्वरापस्मारभेषजम् ॥ १२४ ॥ क्षीणक्षते समदुग्धकं घृतम् । षोडशभिर्जलपात्रैर्मृद्वीकायाः पलानि दश षट् च । अष्टौ मधुकफलानि च्छागन्मांर्सात्तुलाधं च ॥ १२५ ॥ अवशिष्टपादतोयं पूतं शीतं कषायमवतार्य । दत्त्वा कषायतुल्यं पयोऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम् ॥ १२६ ॥ ऋषभकजीवकमेदाविदारिवीरात्मगुप्तानाम् । भव्याक्षोटनिकोचकशृङ्गाटकपद्मकबीजानाम् ॥ १२७ ॥ भागानक्षसमानश्च संसाधयेत्तु मृद्वग्नौ । सम्यक् सिद्धे तस्मिन् सितशर्करापलान्यष्टौ ॥ १२८ ॥ मधुनश्च पलान्यष्टौ चत्वारि पलानि पिप्पलीचूर्णात् । संमिश्रयेत्तु सर्वं क्षीणक्षतहितं समुद्दिष्टम् ॥ १२९ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २०९ क्षीणक्षतेऽल्पशुक्रे तद्रक्तपैत्तिकेषु रोगेषु । स्त्रीकामेषु च देयं बल्यं वृष्यं च घृतमेतत् ॥ १३० ॥ वातगुल्मे हिङ्ग्वाद्यं घृतम् । हिङ्गुसौवर्चलव्योषविडदाडिमदीपकैः । पुष्कराजाजिधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ॥ १३१ ॥ शठीवचाजमोदाम्लसुरसैर्दधिसंयुतैः । शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम् ॥ १३२ ॥ इति श्रीशौढलप्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टः प्रथमो घृताधिकारः समाप्तः । अथ परिशिष्टो द्वितीयस्तैलाधिकारः । बृहत्सहचरतैलम् । क्वाथे साहचरे शतावरियुते क्षुद्रामृतैरण्डजे श्योनाकारणिबिल्वगोक्षुरयुते सिंहाग्निमन्थोद्भवे । रास्नोशीरविशालदारुवरसैस्त्वक्पत्रमेदानखैः स्पृक्काभैलघनैर्नखैर्वालुसरलैः कङ्कोलकुष्ठोत्पलैः ॥ १ ॥ कौन्तीकेशीबलाद्विसारिविनिशारक्ष्मायासताहानतै- र्मञ्जिष्ठापुरसिंहचन्दनवरैश्चण्डाद्वहस्यौषेयकैः । श्रीवेष्टागुरुरोद्रकुङ्कुमवरैः कल्कैः समांशैरिमै- स्तैलं क्षीरसमं विपाच्य विधिना बस्तौ च नस्ये ध्रुवम्॥२॥ पानाभ्यङ्गविधौ नियोजितमिदं वातादिसर्वामयान् गुल्माष्ठीलशिरोऽर्त्तिजङ्गुलमुदरं श्वासामकासज्ज्वरम् । शोफं प्लीहगुदामयं च जठरं धातुक्षयाध्मानकं अर्शःकुष्ठभगन्दरं च क्षपयेत्सर्वान् व्रणान् हन्ति च ॥ ३॥ जयति पत्रकरोगान् कामलां विड्विबन्धं दिननिशितिमिरान्ध्यं गृध्रसीं मूर्द्धिवातम् ।

२१० आयुर्वेदग्रन्थमाला । सहचरमिति नाम्ना तैलमेतत्प्रसिद्धं धनपतिनृपयोग्यं भाषितं शम्भुनैव ॥ ४ ॥ तरक्षाद्यं तैलम् । तरक्षस्य शृगालस्य पादावत्राणि संत्यजेत् । कोष्ठसारादिकं सर्वमुत्क्वाथ्य बहुलेऽम्भसि ॥ ५ ॥ पादशेषं परिगृह्य छागगव्यपयोन्वितम् । तैलं रससमं दत्त्वा मदिरामस्तुकाञ्जिकम् ॥ ६ ॥ देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् । करञ्जस्त्रिवृता मुस्ता पत्राङ्गं रेणुकं त्वचम् ॥ ७ ॥ क्षारद्वयं त्रिकटुकं पञ्चैव लवणानि च । वचा तुरगगन्धा च मञ्जिष्ठा सर्जगुग्गुलू ॥ ८ ॥ मेदा रास्ना च वर्षाभूरेला शैलेयकं बला । एतैरर्धपलैर्द्रव्यैः शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ९ ॥ तैलं तेनैव नश्यन्ति रोगा देहे शरीरिणाम् । अशीतिं वातजान् रोगान् शोफं शूलं कटिग्रहम् ॥ १० मांसमेदःश्रितं वायुं हर्षं चैव भगन्दरम् । लूतां सद्योव्रणं चैव नाडीदुष्टव्रणानि च ॥ ११ ॥ भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति । हन्ति वातमसाध्यं च पामादद्रुविचर्चिकाः ॥ १२ ॥ एतत्तैलं सदाभ्यङ्गात्सर्वरोगहरं नृणाम् । व्याघ्रतैलम् । व्याघ्रं शिरः समादाय क्वाथयित्वा जले बहु ॥ १३ ॥ उदूखले क्षोदयित्वा रसं नीत्वा सुगालितम् । दद्यात्कटाहे सुदृढे पचेत्पाकं विधानतः ॥ १४ ॥ द्रव्याण्येतानि मतिमान् पादमानेन दापयेत् । देवदारु नखाकुष्ठी तगरं चन्दनं घनः ॥ १५ ॥

वातव्याधिकारः २.] गदनिग्रहः । २११ मञ्जिष्ठा पुष्करं रास्ना चातुर्जातकसैन्धवम् । पिप्पली मरिचं शुण्ठी मांसी सहचरो जलम् ॥ १६ ॥ अश्वगन्धात्मगुप्ते च क्रमुकश्च शतावरी । श्वदंष्ट्रा केतकी मूर्वा मधुकं चागुरुस्तथा ॥ १७ ॥ जातीफलं च सुमनापत्री कटुकरोहिणी । ग्रन्थिकं शुक्लकन्दा च शतपुष्पा पुनर्नवा ॥ १८ ॥ जीवनीयो गणश्चैव रालाकेसरबोलकम् । नखं च कृष्णसारश्च वत्सनाभस्तथैव च ॥ १९ ॥ अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यमतः परम् । अशीतिवातजान् रोगान् हन्यादाशु प्रयोजितः ॥ २० ॥ अश्वानां वातभग्नानां गजानां शिशूनामपि । अंशशोषे खुडे वाते क्रोष्टुशीर्षे कटिग्रहे ॥ २१ ॥ मन्यास्तम्भे हनुश्रोत्रवाते मन्दे तथाऽनले । व्यन्ध्यानां पुत्रजननं षण्ढानां कामवर्धनम् ॥ २२ ॥ अश्विभ्यां निर्मितं चैव प्रजानां हितकारकम् । अनेनैव विधानेन तैलं तारक्षजं पचेत् ॥ २३ ॥ शतावर्यास्तुलामेकां तुलां गोक्षुरकस्य च । तुलार्धं तिलतैलस्य चैरण्डस्य पलानि षट् ॥ २४ ॥ एरण्डपत्रस्वरसपलानि नव कारयेत् । वृकशिशुकतर्कारीसिन्दुवारसुवर्णकात् ॥ २५ ॥ नीलिकाग्रन्थिपर्णाभ्यां करञ्जकेशरशृङ्गात् । षट्पलं गुग्गुलोर्दत्त्वा तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥ २६ कौब्ज्याक्षेपकपङ्गुत्वसुप्तत्वस्तन्दभामिताः । पक्षाघातहनुस्तम्भसन्धिरोमादिकानपि ॥ २७ ॥ नाशयेत्तत्क्षणादेव तमः सूर्योदये यथा । तैलं वातारिनामेदं सर्ववातहरं परम् ॥ २८ ॥

२४२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्ट] दारुणके सारिवाद्यं तैलम् । सारिवोग्रामृतायष्टीत्रिफलानीलमुत्पलम् । नीलीभृङ्गारकासीसमहानिम्बफलानि च ॥ २९ ॥ कटुतैलं पचेदेभिः सार्धं यवरसेन तु । कण्डूं दारुणकं हन्ति शिरोरोगे च शस्यते ॥ ३० ॥ वातरोगे दशाङ्गतैलम् । तर्कारीभृङ्गशिग्रूणां निर्गुण्डीशणयोस्तथा । वातघ्नवासाजातीनां निम्बभास्करयोरपि ॥ ३१ ॥ स्वरसं तु समादाय प्रत्येकं प्रस्थमानतः । प्रस्थं तु तिलतैलस्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ३२ ॥ एरण्डमूलवर्षाभूहयगन्धाशतावरी- रास्नागोक्षुरकाश्चैव शतपुष्पा च सैन्धवम् ॥ ३३ ॥ प्रत्येकं कर्षमादाय कर्षार्धं त्रिकटोस्तथा । एलात्वक्पत्रमांसीनां कर्षार्धं च विनिक्षिपेत् ॥ ३४ ॥ तैलेनानेन नश्यन्ति वातरोगाः सुदारुणाः । आक्षेपकं हनुस्तम्भमपतन्त्रकमर्दितम् ॥ ३५ ॥ अवबाहुकविश्वाचीपक्षाघातापतानकम् । स्नायुसन्धिगतं वातं सप्तधातुगतं तथा ॥ ३६ ॥ ऊरुस्तम्भं वातरक्तमामवातं सुदारुणम् । दशाङ्गसंज्ञकं तैलं हन्यादन्यांश्च वातजान् ॥ ३७ ॥ कर्पूराद्यं तैलम् । कर्पूरचन्दनवचासुरदारुदूर्वा- गन्धर्वमूलरजनीद्वयसिन्धुजातैः । मेदाद्वयत्रिकटुकुष्करमूलकुष्ठ- रास्नाद्रवाङ्कुरितोत्पलकुङ्कुमैश्च ॥ ३८ यष्ट्याह्विकेलिविरजोङ्कुरसारसार्थैः

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१३ शृङ्गीजटाह्वयुतैः खलु कल्कितैश्च । गोदुग्धयुक्त कटुकतैलमिदं विपक्वं ख्यातं निहन्ति सहसा विविधा रुजश्च ॥ ३९ ॥ ज्वरे लाक्षादिकं तैलम् । लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठान्जचन्दनैः ॥ ४० ॥ मूर्वारोहिणिकासस्त्रातादाडमधुकैः सह । सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिभिः ॥ ४१ ॥ सर्वज्वरविषोन्मादश्वासापस्मारकासनुत् । यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते ॥ ४२ ॥ पित्तज्वरेण तीव्रेण दह्यमानस्य देहिनः । प्रवातमन्दिरस्थस्य कुर्याच्छीतामिमां क्रियाम् ॥ ४३ ॥ अन्वासनं तैलम् । पिप्पली पौष्करं मूलं शतपुष्पा वचा शठी । यष्ट्याह्नं देवदारुश्च चित्रको मदनात्फलम् ॥ ४४ ॥ बिल्वं कुष्ठं च कल्केन तैलात्पादांशकेन हि । तैलतो द्विगुणं क्षीरं दत्त्वा मृद्वग्निना पचेत् ॥ ४५ ॥ एतदन्वासनं नाम गुदस्रावं प्रवाहिकाम् । गुदव्यथां पुरीषस्य प्रवृत्तिं च पुनः पुनः ॥ ४६ ॥ वङ्क्षणस्यावरोधं च मलोरोधं कटिग्रहम् । निहन्ति वातजान् रोगान् दीपयत्यपि चानलम् ॥ ४७ महानीलं तैलम् । ककुभस्य श्रीपर्ण्याः पुष्पं जम्बूफलं प्रियङ्गुश्च । मञ्जिष्ठा त्रिफलागरुमदनफलं चित्रकञ्चैव ॥ ४८ ॥ नीलोत्पलमृणालकबीजककर्दमकनील्यश्च । मञ्ज्ञातः स्रोतोञ्जनमाम्रास्थिकासीसपौण्डरीकं च ॥ ४९

२१४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे मदयन्ती बाकुंचिका रोध्रं चैतैस्तु समभागैः । तुलसीपत्रं बीजं सणस्य सूर्यभक्ता च ॥ ५० ॥ काकमाचीदारुकयष्टीमधुमार्कवं च सैरेयः । एतैर्द्विगुणैः कल्कीकृतैर्बिभीतमज्जतैलं च ॥ ५१ ॥ कल्काच्चतुर्गुणितं, तच्चतुर्गुणोऽथ धात्रीस्वरसः । सूर्यातपे विपाच्यं नाम्ना तैलं महानीलम् ॥ पलितादिषु प्रयोज्यं जत्रूर्ध्वगेषु च निपुणतरैः ॥ ५२ ॥ पलिते नील्याद्यं तैलम् । नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च । बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विपाच्य ५३ एकीकृतं सर्वमदः प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन । संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे दृढे सद्मनि सापिधाने ५४ एतेन तैलं विपचेद्विमृश्य रसेन भृङ्गात्त्रिफलाभवेन । आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पक्षं बलाकाभवमाक्षिपेच्च ॥ ५५ ॥ भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे । कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात्पलितानि हन्यात् ५६ उरुस्तम्भे द्विपञ्चमूल्याद्यं तैलम् । द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिफला चित्रको देवदारु च । एकाष्ठीला त्वपामार्गः श्रेयसी वायसी सुधा ॥ ५७ ॥ काला भार्गी पृथकपर्णी सुवहा मदयन्तिका । विशल्योशीरकाश्मर्यहिंस्रादावस्तथाऽम्लिका ॥ ५८ ॥ चिरबिल्वो विशोकश्च बला चांशुमती तथा । पयस्या पीलुपर्णी च संगुडूची शतावरी ॥ ५९ ॥ एषां पञ्चपलान् भागान् जलद्रोणेषु सप्तसु । अष्टभागावशेषेण पचेत्तैलं शनैः शनैः ॥ ६० ॥ कुष्ठं च शतपुष्पा च चित्रकव्यूषणं वचा । देवदार्वगरु श्रेष्ठं विडङ्गं मुस्तमेव च ॥ ६१ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१५ अश्वगन्धा स्थिरा पाठा मूर्वा श्योनाकमेव च । पिप्पली शृङ्गवेरं च दन्ती हिङ्ग्वम्लवेतसौ ॥ ६२ ॥ गर्भेणानेन मिषकषायेण च साधयेत् । सिद्धं शीतं च पूतं च क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ ६३ ॥ तदस्य दद्यात्पानार्थं तदेवाभ्यञ्जने भवेत् । ऊरुस्तम्भशिरोत्पन्नस्तैलेनानेन शाम्यति ॥ ६४ ॥ आढ्यवातं श्लीपदानि खुडवातांश्च नाशयेत् । अर्शसि कासीसाद्यं तैलम् । काशीसदन्तीसिन्धूत्थकरवीरानलैः पचेत् ॥ ६५ ॥ तैलमर्कपयोन्मिश्रमभ्यङ्गात्पायुकीसजित् । कृमिरोगे महावीर्यं तैलम् । शशमार्जारयोर्ब्रश्चोः कपेर्वृषवराहयोः ॥ ६६ ॥ मांसानां द्वे तुले सम्यक् पचेद्रोणेषु सप्तसु । अष्टभागावशेषेण तेन तैलाढकं पचेत् ॥ ६७ ॥ भासवायसकाकानां गृध्रसाखोः शुकस्य च । कलविङ्ककुलिङ्गानां कुक्कुटस्य च या वसा ॥ ६८ ॥ मज्जाश्च दापयेदेषां पित्तान्यपि च लाभतः । अपामार्गफलं भार्गी बीजं शैरीषमेव च ॥ ६९ ॥ फणिज्जकं विडङ्गानि शिग्रुकस्य त्वचस्तथा । त्र्यूषणं हिङ्गुकफलं वचा कुष्ठं सचन्दनम् ॥ ७० ॥ हस्तिपर्ण्याः शिरीषस्य ककुभस्यासनस्य च । पलाशस्यारिमेदस्य मूलं बीजं च संहरेत् ॥ ७१ ॥ पिचुमन्दस्य निर्यासः शल्लक्या गुग्गुलोस्तथा । हिङ्ग्वम्लवेतसौ चापि तथा ब्राह्मी निदिग्धिका ॥ ७२ ॥ तुल्यान्येतानि गर्भाणि तैलं कर्णप्रपूरणम् । नावनं चावगाहश्च शीर्षकृमिविनाशनम् ॥ ७३ ॥

२१६ आयुर्वेदियम्रन्थमाला । [परिशिष्टे तैलस्यास्य प्रणीतस्य गन्धेन कृमयः स्थिराः । नश्यन्ति न विवर्धन्ते बलात्सुबहवोऽपि वा ॥ ७४ ॥ युक्त्यास्मिन् कृमयस्तैले नस्ये तु प्रतिपादिते । तालुं भित्त्वाऽऽशु शिरसः प्रद्रवन्त्युपपीडिताः ॥ ७५ ॥ सर्वकृमिहरं ह्येतत्तैलं शिरसि देहिनाम् । बलाबलं चिन्तयित्वा नस्यं तदवचारयेत् ॥ ७६ ॥ कृमिभिर्भक्ष्यमाणानां नराणामेतदुत्तमम् । तैलमेतन्महावीर्यं सर्वकृमिविनाशनम् ॥ ७७ ॥ अन्त्रवृद्धौ गन्धर्वतैलम् । शतमेरण्डमूलस्य शुण्ठीपलयवाढके । जलद्रोणेऽथ पयसा पचेदष्टगुणेन तु ॥ ७८ ॥ प्रस्थमेरण्डतैलस्य सन्मूला द्विपलं तथा । द्विपलं शृङ्गवेरस्य गर्भं दत्त्वा शनैः पचेत् ॥ ७९ ॥ पिबेत्तन्नियतः शुद्धो नरः क्षीरान्नभुक् भवेत् । अन्त्रवृद्धिं निहन्त्याशु तैलं गन्धर्वसंज्ञितम् ॥ ८० ॥ कर्णरोगे लाङ्गल्याद्यं तैलम् । लाङ्गलीकुष्ठमरिचं शुण्ठी मागधिकञ्च घनम् । सरसाञ्जनकासीसं जतुसैन्धवगुग्गुलु ॥ ८१ ॥ मनःशिलार्ले निर्गुण्डी विल्वं भल्लातकं तथा । कार्षिकैर्देवदारूत्थतैलस्य द्विपलेन च ॥ ८२ ॥ कुडवं तिलतैलस्य पचेन्मूत्रे चतुर्गुणे । तत्कर्णपूरणात्तिथ्यं पूयस्रावनिवारणम् ॥ ८३ ॥ कृमिघ्नं दुष्टनाडीनां व्रणानां चैव रोपणम् । शिरोरोगे महानीलं तैलम् । आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च ॥ ८४ ॥ सुरसस्य च पत्राणि फलं कुष्माण्डकस्य च । मार्कवं गिरिकर्णी च मधुकं देवदारु च ॥ ८५ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१० पृथक् दशपलांशानि पिप्पली त्रिफलाञ्जनम् । प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा रोध्रं कृष्णागरूत्पलम् ॥ ८६ ॥ आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम् । नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका ॥ ८७ ॥ सोमराज्यसनात्पुष्पं कृष्णपिण्डितचित्रकौ । पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्योः श्यामा जम्बूफलानि च ॥ ८८ ॥ पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत् । बिभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम् ॥ ८९ ॥ कुर्यादादित्यपाकं च यावत् शुष्को भवेद्रसः । लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमथ योजयेत् ॥ ९० ॥ कुष्ठे गुञ्जामूलाद्यं तैलम् । गुञ्जिकामूलत्रिफलात्रिशूलीपुरतालकैः । पुत्रञ्जीवास्थिसिन्दूरमधूच्छिष्टनिशायुगैः ॥ ९१ ॥ विशानलशिखाकन्दवचापरशुच्छिन्नकैः । पृथक्पलार्धकैः पिष्टैस्तैलमर्धाढकं कटोः ॥ ९२ ॥ समालोड्य पचेत्सम्यग्गवां मूत्रे चतुर्गुणे । विपाच्य मतिमान् वैद्यः सर्वकुष्ठव्रणापहम् ॥ ९३ ॥ तैलं कुष्ठहरं वर्ण्यं फणिकीटविषापहम् । कण्डूविचर्चिकासिध्मवातासृक्शमनं परम् ॥ ९४ ॥ मञ्जिष्ठाद्यं तैलम् । मञ्जिष्ठा पद्मकं कुष्ठं चन्दनं गैरिकं बला । हरिद्रे द्वे प्रियङ्गुश्च नागं यष्टी सबाकुची ॥ ९५ ॥ दारु प्रपौण्डरीकं च पिष्ट्वाऽर्धपलिकानि तु । तैलप्रस्थं गवां क्षीरं दत्त्वा क्वाथं तथासनात् ॥ ९६ ॥ चतुर्गुणं भृङ्गरसं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ९७ ॥ केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे । दन्तकर्णाक्षिशूले च नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ ९८ ॥ १९

३१८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे सुकुञ्चिताग्रान् सुस्निग्धान् केशान् संजनयेद्बहून् । पलिते चेन्द्रलुप्ते च तैलमेतत्प्रशस्यते ॥ ९९ ॥ मञ्जिष्ठाद्यमिदं नाम्ना शिरोरोगनिवारणम् । कुष्ठे सिद्धार्थकतैलम् । करवीरवचातुम्बूत्साञ्जनकरञ्जमुद्गलाक्षाभिः ॥ १०० ॥ सारुष्करसिद्धार्थकमूलकबीजाग्निगण्डीरैः । रजनीद्वयमञ्जिष्ठाश्वग्वविडङ्गमाक्षिकैः ॥ १०१ ॥ सैन्धवकटुकालाम्बुपिच्युमर्दास्फोटमालतीभिश्च । सर्षपतैलं कारञ्जं वा गवां मूत्रेण वै सिद्धम् ॥ १०२ ॥ द्विगुणेन साधितमचिरादभ्यङ्गाद्धन्ति कुष्ठानि । अष्टादशापि सिद्धं तैलं सिद्धार्थकं नाम ॥ १०३ ॥ इति श्रीसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे द्वितीयस्तैलाधिकारः । अथातः परिशिष्टस्तृतीयश्चूर्णाधिकारः । मन्दाग्नौ शुण्ठ्याद्यं चूर्णम् । शुण्ठीं ससौवर्चलचित्रकाभयां सरामठां दाडिमसैन्धवान्विताम् । खादन्ति ये मन्दहुताशना भुवि भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः॥१॥ हृद्रोगे तिक्तकं चूर्णम् । मुस्तैलाचन्दनोशीरं यवानी व्योषवत्सकौ । फलं त्वक् कटुका दारु दार्बी त्वक्पर्पटस्तथा ॥ २ ॥ पटोलपत्रं षड्ग्रन्था मूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः । त्रायमाणा च सौराष्ट्री सुरा प्रतिविषा समाः । तिक्तकं नाम हृदुल्लम्शूलघ्नं सन्निपातनुत् ॥ ३ ॥ कुष्ठे लाक्षाद्यं चूर्णम् । लाक्षा दन्ती च मूर्वा मधुरसवचाङ्गीपिपाठाद्रिकर्णी भल्लकङ्कुष्ठविडङ्गं त्रिकटुकराजनीससर्षपार्केरुबूकम् ।

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २१९ रक्ता निम्बं सुरतरु वचा पञ्चमूल्यौ च चूर्णं . पीत्वा मासं जयति मितभुक् गव्यमूत्रेण कुष्ठम् ॥ ४ ॥ ग्रहण्यां पञ्चामृतरसः । कर्षे रसाद्गन्धकतस्तथैव विमर्द्य खल्वेऽभ्रकमेव तावत् । दद्यात्तथा ताप्यमयोरजश्च गव्येन चाज्येन विमृश्य किञ्चित् ५ पात्रे मन्दं वह्निना ज्वालयेत्तद्ध्यान्मात्रां रक्तिकैकप्रवृद्ध्या । यावन्माषो नाधिकं मानवेभ्यः कृत्वा वह्नेर्दीपनं हन्ति रोगान् ६ पाण्डुप्रीहोन्माददुर्नाममेहान् पित्तं साम्लं सातिसारं ज्वरं च । सद्यः शूलान् त्वग्ग्रहण्यामयं च तथैव रोगान् खलु सूतिकायाः७ अयं हि पञ्चामृतनामधेयो रसेन्द्रराजः क्षयरोगहारी । वातास्रमग्रं श्वयथुं च हन्यात्स्वयोग्ययुक्तः सकलान्विकारान् ८ पञ्चसमं चूर्णम् । पथ्यानागरजीरकारुय्यरुचकैः श्यामान्वितैः पञ्चभि- श्चूर्णं पञ्चसमं समस्तरुजहृत्कायाग्निसंदीपनम् । घ्राणोत्साहविवर्धनं रुचिकरं गुल्मप्लीहापहं प्रत्याध्मानकरादिशमनं सामानिले पूजितम् ॥ ९ ॥ छर्द्यां बदराद्यं चूर्णम् । बदरत्रिफलानां च व्योषस्य च पलद्वयम् । कर्पूरकर्षो लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ १० ॥ एलात्वक्पत्रकाणां तु पलं स्याद्वंशरोचना । पलाष्टका, वेतसाम्लश्चतुष्पलमुदाहृतः ॥ ११ ॥ चूर्णं द्विगुणखण्डं तु हृद्यं वमिहरं परम् । यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ १२ ॥ उदरे नवक्षारकं चूर्णम् । तुवरीटङ्गणव्योषसामुद्रं सैन्धवं बिडम् । काचं सौवर्चलं चव्यं क्षारश्चेशुरकोद्भवः ॥ १३ ॥

२२० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे एतानि समभागानि चूर्णीकृत्य प्रयोजयेत् । रक्तवातारुचिप्लीहोदररोगापनुत्तये ॥ १४ ॥ मन्दाग्नावजमोदाद्यं चूर्णम् । साजमोदलवणा हरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली । मद्येन तक्रेण तथोष्णवारिणा चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् ॥१५॥ दन्तरोगे जातीपत्राद्यं चूर्णम् । जातीपत्रपुनर्नवातिलकणाकोरण्टपुष्पं वचा । शुण्ठीदीप्यकपध्यकाः समधृतं चूर्णं मुखे धारयेत् ॥ वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दुर्गन्धिनिर्नाशनं शूलं शोफहरं च रक्तशमनं दतांश्च वज्रायते ॥ १६ ॥ कासे जातीफलाद्यं चूर्णम् । जातीफलं विडङ्गं च चित्रकस्तगरस्तिलाः । तालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गं चोपकुञ्चिका ॥ १७ ॥ कर्पूरं चाभया धात्री मरिचं पिप्पली शुभा । एषामक्षसमान् भागान् चातुर्जातकसंयुतान् ॥ १८ ॥ पलानि त्रीणि भृङ्गायाः शर्करा समयोजिता । एतच्चूर्णं तु मधुना कर्षार्धं लेहयेत्तथा ॥ १९ ॥ जयेत्कासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमग्निमार्दवम् । वातश्लेष्मोद्भवांश्चान्यान् प्रतिश्यायमरोचकम् ॥ २० ॥ एताः सर्वा रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । दाडिमाद्यं चूर्णम् । दाडिमस्य पलान्यष्टौ शृङ्गवेरपलत्रयम् ॥ २१ ॥ पलद्वयं पिप्पली च कोलचूर्णं पलद्वयम् । यवानी चाजमोदा च मिशिश्चैवाम्लवेतसम् ॥ २२ ॥ वृक्षाम्लं चविका चात्र अभया च पलोन्मिता । सौवर्चलं धान्यकं च सूक्ष्मैला त्वक्तथैव च ॥ २३ ॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२१ ग्रन्थिकं मरिचं चात्र पत्रकं सतुगाह्वयम् । एषामर्धपलान् भागान् सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् ॥ २४ ॥ एतन्माकू भोजनाच्चूर्णं दीपनं गुल्मनाशनम् । अर्शांसि ग्रहणीदोषमतीसारं प्रवाहिकाम् । पार्श्वशूलमथानाहं प्रमेहांश्च प्रणाशयेत् ॥ २५ ॥ मन्दाग्नावामलक्यादिचूर्णम् । आमलकवह्निपथ्यामागधिकांसैन्धवैः कृतं चूर्णम् । विनिहन्ति कण्ठरोगं मन्दाग्निं रक्तपित्तमपि ॥ २६ ॥ स्त्रीरोगे मेथिकाद्यं चूर्णम् । मेथिका शतपुष्पा च यवानी मधुयष्टिका । त्रिकटु त्रिफला मुस्ता त्रिजातं च पुनर्नवा ॥ २७ ॥ ऋष्यप्रोक्ता समङ्गा च चन्दनं रक्तचन्दनम् । द्राक्षापुष्करमञ्जिष्ठाः समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ घृतखण्डेन पक्तव्यं काले स्त्रीणां च दापयेत् । वन्ध्यानां गर्भजननं स्त्रीणां बलविवर्धनम् ॥ २९ ॥ रक्तवातप्रशमनं पित्तोपद्रवनाशनम् । त्रिदोषे रुद्धगर्भे च परमं सुखकारकम् ॥ ३० ॥ कामवृद्धौ राजयोगः । अहिफेनं वत्सनागः केशरं चव्यचित्रकम् । धत्तूरभृङ्गशिग्रूणां बीजानि सितजीरकम् ॥ ३१ ॥ कपिकच्छुश्चाश्वगन्धा कलिङ्गकलवङ्गकम् । अजमोदार्ककरभो मुशली च शतावरी ॥ ३२ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चातुर्जातकसंयुक्तम् । कटाहे मधुना पक्त्वा कुर्यात्पूगोपमा वटीः ॥ ३३ ॥ भोजनानन्तरं वक्त्रे गुटी धार्या घटीद्वयम् । जातीपत्री विशेषेण धारणीया मुखे सदा ॥ ३४ ॥

६३२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । क्षाराम्लदधिवर्जं च कार्यं भोजनमुत्तमम् । कुष्ठत्वं स्वल्पवीर्यत्वं हन्याच्छीतमिवानलः ॥ ३५ ॥ अतिसारे प्रमेहे च मन्दाग्नौ राजयक्ष्मणि । आमवाते पाण्डुरोगे महावाते शिरोगदे ॥ ३६ ॥ प्लीह्नि पानीयजे रोगे सर्वाङ्गवात इष्यते । ईश्वरेण भगवता कार्तिकेयाय सुन्दरः ॥ ३७ ॥ एष द्वात्रिंशको नाम योगराजः प्रकीर्तितः । क्षये आभाद्यं चूर्णम् । आभा च धातुमाक्षीकं गिरिजं च त्रिजातकम् ॥ ३८ ॥ जीवर्षभकौ मेदा काकोली पुण्डरीयकम् । व्योषं च वालकं चैव पृथ्वी कालेयकं बिडम् ॥ ३९ ॥ एतानि समभागानि आयसं द्विगुणं क्षिपेत् । शर्करा च समा देया मधुना सह लेहयेत् ॥ ४० ॥ क्षयमेकादशाकारं श्वासं कासं तथैव च । स्वरभेदं पार्श्वशूलं ज्वरं कम्पं च दारुणम् ॥ ४१ ॥ रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पीनसं च हनुग्रहम् । हिध्मां च कण्ठरोगांश्च नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ४२ ॥ पिप्पल्याद्यं चूर्णम् । चत्वारि पिप्पलीनां तु पञ्च सौवर्चलोद्भवाः । जीरकस्य त्रयो भागाः शुण्ठ्या भागत्रयं तथा ॥ ४३ ॥ सप्त सप्त स्मृता भागास्तीक्ष्णदाडिमसारयोः । द्वौ भागौ तिन्तिडीकस्य चत्वारश्चाम्लवेतसात् ॥ ४४ ॥ पञ्चागाः सैन्धवस्योक्तास्तथाऽर्धो हिङ्गुतः स्मृतः । निस्तुषानां विडङ्गानामेको भागः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥ तत्सर्वमेकतः कृत्वा सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । लवणं दीपनमिदं वातश्लेष्मविकारनुत् । रुच्यमम्लेन संयुक्तं केवलं वा हितं तथा ॥ ४६

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२३ मन्दाग्नौ रुचकाद्यं चूर्णम् । रुचकमरिचशुण्ठीजीरकैर्भागवृद्धै- र्बिडलवणविभागः सैन्धवं चापि सार्धम् । कफपवनविकारे शस्यते वातगुल्मे जनयति जठराग्निं भोजने चेत्सतक्रम् ॥ ४७ ॥ मन्दाग्नौ सिंहचूर्णम् । अर्धं हिङ्गुपलं पलं सुविमलं सौवर्चलं द्वे पले प्रत्येकं मरिचाम्लदीप्यलवणाम्भोराशिजातान् क्षिपेत् । शुण्ठ्याश्च त्रिपलं चतुष्पलमपि स्याद्दाडिमं जीरकं श्रीमत्सिंहणभूमिपालकथितं सेव्यं सदेदं बुधैः ॥ ४८ ॥ अर्शसि सूरणाद्यं चूर्णम् । सूरणं दहनं क्षारो मरिचं नागरं क्रमात् । अर्धार्धकमिदं चूर्ण क्षाराम्लार्द्रकभावितम् ॥ ४९ ॥ हन्यादर्शांसि शूलं च गुल्मप्लीहोदरकृमीन् । भुक्तं भुक्तं पचत्याशु शान्तमग्निं च दीपयेत् ॥ ५० ॥ वातरोगे हरीतकीयोगः । धान्यकाञ्जिकयुता हरीतकी हिङ्गुसैन्धवकणासुपूरिता । भक्षिता भवति वातरोगहा हन्त्यजीर्णमथ च क्षुधाकरी ॥ ५१ ॥ विद्रधौ भूनिम्बाद्यं चूर्णम् । भूनिम्बार्धपलं निशापलयुतं दार्व्याः पले द्वे तथा दार्व्यर्धेन पुनर्नवां कुरु समां दार्वीसमः प्रग्रहः । सार्धे दुःस्पर्शया तु कटुका योज्या तदर्धेन वै अश्माहं निशया समानममृता पादाधिकं खात्यलम्॥५२॥ एतद्वत्सकसप्तपर्णसहितं सुश्लक्ष्णचूर्णीकृतं वासायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन् सप्त वा वासरान् । भूयस्तण्डुलवारिणा प्रमुदितं पेयं पुरःस्थे रवौ एतद्विद्रधिरोगिणां विजयकृत् चूर्णं तु गुह्योत्तमम् ॥ ५३ ॥

२२४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे ज्वरे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् । किराततिक्तं त्रिफलापटोलं तिक्तेन्द्रबीजं सुरदारु दार्वीं । व्योषं शठीचन्दनयुग्मनिम्बं दुरालभाचन्दनपद्मकं च ॥ ५४॥ पुनर्नवोशीरविषागुडूचीत्रायन्तिकापिप्पलिमूलतुल्यम् । चूर्णं विलिह्यान्मधुनाऽथ वारिणा तथाऽनुपानं त्वमृतारसेन ५५ ज्वरं पुराणं विनिहन्ति शीघ्रं तृतीयकं वा वमिदाहयुक्तम् । चातुर्थकं चाक्षगतांश्च रोगान् सपीनसं कामलमाशु हन्ति ५६ कासे दुरालभाद्यं चूर्णम्। दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम् । लिह्यात्कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे ॥ ५७ ॥ ग्रहण्यां पिप्पलीमूलाद्यं चूर्णम् । समूला पिप्पली क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च । मातुलुङ्गाभयारास्नाशठीमरिचनागरम् ॥ ५८ ॥ कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत्यातः सुखाम्बुना । श्लेष्मके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ५९ ॥ ग्रहण्यां कुठेरकाद्यं चूर्णम्। कुठेरकश्चामलकी यवानी फलत्रिकं चैव कटुत्रिकं च । वृन्ताकगण्डीरवृषं सनिम्बं कुष्ठं तथा चेन्द्रयवा विडङ्गम् ६० बीजानि दद्यान्निचुलस्य दार्वी दुरालभा तिक्तकरोहिणी च । दुर्वाग्रगन्धाऽतिविषा गुडूची किराततिक्तं गजपिप्पली च ६१ सर्वाण्युपाहृत्य तु चूर्णमेषां भागांशयुक्तं लवणं द्विरंशम् । अयोरजः स्यात्त्रिगुणं च युक्तं फलत्रिकं स्याच्चतुरंशयुक्तम् ६२ चूर्णीकृतं तद्धृतभाजनस्थं पिबेच्च मद्येन सुखोदकेन । चूर्णं यथासात्म्यबलानुरूपं प्लीहाग्निसादारुचिपार्श्वशूलम्॥६३॥ प्रमेहकुष्ठानथ पाण्डुरोगं हृद्रोगगुल्मं विषमज्वरं च । भगन्दरं श्वासगदांश्च हन्यात् सुदुस्तरान् वातकफोद्भवांस्तु । एतद्धि चूर्णं बलमांसकारि ओजस्करं रोगगणापहारि ॥ ६४॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२५ शोफे अयोरजश्चूर्णम् त्रिफलायास्तु कुडवं पिप्पलीकुडवं तथा । विडङ्गमरिचाभ्यां तु द्वे पले च समावपेत् ॥ ६५ ॥ पलं पलं तु कुर्वीत दन्तीचित्रकयोरपि । गुडूचीपिप्पलीमूलकुष्ठानां च पलं पलम् ॥ ६६ ॥ शृङ्गवेरपले द्वे तु पञ्च चव्यात्पलानि च । शेषाण्यर्धपलीकानि यानि वक्ष्यामि तत्वतः ॥ ६७ ॥ रास्ना स्थिरा गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च । वचा चातिविषा चैव मुस्तकं कटुरोहिणी ॥ ६८ ॥ कट्फलं सारिवे द्वे च श्यामा भल्लातकानि च । पुनर्नवा तेजवती त्वचं पत्रं शतावरी ॥ ६९ ॥ निदिग्धिका व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा कूटशाल्मली । निचुलं त्रिवृता भार्गी कुटजस्य फलं त्वचम् ॥ ७० ॥ एतदौषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विस्तावत्स्यादयोरजः ॥ ७१ ॥ तदेकत्र कृतं शोफी लेहयेन्मधुसर्पिषा । क्षीरं चानुपिबेद्युक्त्या निरन्नक्षीरसेवनः ॥ ७२ ॥ अयोरजसमित्येतत्ख्यातं सिद्धं रसायनम् । संवत्सरप्रयोगेण शतवर्षं च जीवति ॥ ७३ ॥ निहन्ति श्वयथुं चोग्रं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । अर्शांसि पाण्डुरोगं च मन्दाग्निं कृमिकोष्ठताम् ॥ ७४ ॥ भगन्दरं च पामां च कुष्ठानि किटिभानि च । यस्मिन् यस्मिन् विकारे हि युज्यते त्वयसो रजः । तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ॥ ७५ ॥ पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् । किराततिक्तं सुरदारु दार्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकं च ॥ ७६ ।

२२६ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [परिशिष्टे विडङ्गकं चैव समांशकानि सर्वैः समं चूर्णमथापि लौहम् । सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेयाः सेव्या सदा वै बदरप्रमाणाः॥७७ निहन्ति पाण्डुं श्वयथुं प्रमेहं हलीमकं संग्रहणीप्रदोषम् । श्वासं च कासं च सरक्तपित्तमर्शांसि चोर्ध्वग्रहमामवातम् ॥७८ प्रवाहिकायां कुटजाद्यं चूर्णम् । कुटजत्वगिन्द्रयवान् पाठां मुस्तं रसाञ्जनं शुण्ठीम् । बालं बिल्वमतिविषां कटुकं वै धातकीं समाहृत्य ॥ ७९ ॥ मधुनाऽऽलोड्य निपीतं तण्डुलपयसा प्रवाहिकां हरति । अर्शांसि गुदे शूलं पित्तरक्तातिसारं च ॥ ८० ॥ गुल्मे समशर्करं चूर्णम् । त्रिवृत्तुल्यार्धकर्षाणि हिङ्गुसौवर्चलत्वचः । श्रेष्ठाऽम्लवेतसव्योषं सर्वैस्तुल्या तु शर्करा ॥ ८१ ॥ समकं नाम तच्चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा । गुल्मान् पञ्च सहृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् ॥ ८२ ॥ शोषे तिलाद्यं चूर्णम् । तिलकर्केन्धुलाजानां चूर्णं मध्वाज्यसंयुतम् । क्षीरानुपानं मासेन शोषघ्नं नास्त्यतः परम् ॥ ८३ ॥ मन्दाग्नौ आमलकादिचूर्णम् । धात्री भागैकमुक्तं च पथ्या भागत्रयं तथा । कृष्णाभागत्रयं चैव द्वौ भागौ चित्रकस्य च ॥ ८४ ॥ भागैकं सैन्धवस्यैतच्चूर्णमामलकादिकम् । क्षुधाकरमिदं चूर्णं मन्दाग्निं विनिवारयेत् ॥ ८५ ॥ मन्दाग्नौ सौवर्चलाद्यं चूर्णम् । सौवर्चलं कणा शुण्ठी रामठं जीरकद्वयम् । अम्लसोदा च मरिचमम्लवेतसमेव च ॥ ८६ ॥ समभागमिदं चूर्णं मन्दाग्निविनिवारणम् ।

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २२७ मन्दामौ अग्निचूर्णम् । सौवर्चलं सैन्धवं च विडं क्षारः समांशकम् ॥ ८७ ॥ द्विगुणा च कणा शुण्ठी जीरकं षड्गुणं तथा । अग्निचूर्णकमेतच्च वातमन्दाग्निवारणम् ॥ ८८ ॥ मन्दामौ सिंहणचूर्णम् । सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं मरिचं तथा । दाडिमसारकं चाम्लवेतसं समभागकम् ॥ ८९ ॥ नागरं त्रिगुणं चैव जीरकं च चतुर्गुणम् । सिंहणं चूर्णमेतच्च मन्दाग्निविनिवारणम् ॥ ९० ॥ इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे चूर्णाधिकारस्तृतीयः । अथातो परिशिष्टो गुटिकाधिकारश्चतुर्थः । क्षतक्षीणे सर्पिर्गुटिका । त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः । वीरर्द्धिक्षीरकाकोलीवृहतीकपिकच्छुभिः ॥ १ ॥ खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः । धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतातपचेत् ॥ २ ॥ शर्कराऽष्टपलं शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च । 'दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान् ॥ ३ ॥ यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् । शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम् ॥ ४ ॥ क्षतक्षीणे क्षीरादिलेहगुटिका । नीत्वा विदारिख़रसं चतुःपलमिदं भिषक् । प्रस्थं तित्तिरिमांसस्य रसात् प्रस्थं घृतस्य च ॥ ५ ॥ प्रस्थद्वयं गवां क्षीरं रसादिक्षोस्तथाऽऽढकम् । पाकार्थं प्रक्षिपेद्भाण्डे तत्र कल्कमिमं क्षिपेत् ॥ ६ ॥