भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)

Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary

महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished448 पृष्ठ

२४८ श्रीगीतगोविन्दम् घटयति सुघने कुच-युग-गगने मृगमद-रुचिरुषिते । मणिसरममलं तारक-पटलं नख-पद-शशि-भूषिते ॥ रमते यमुना-पुलिन वने..... ॥३॥ अन्वय—सुघने (निविड़े; शोभनमेघयुक्ते च) नखपद-शशि- भूषिते (नखपदं नखक्षतं तदेव शशी तेन भूषिते) [तथा] मृगमद-रुचि-रूषिते (मृगमदस्य कस्तूरिकायाः या रुचिः कान्तिः तया रूषिते म्रक्षिते; गगनपक्षे कस्तूरीदीप्त्यैव म्रक्षिते) कुचयुग-गगने (कुचयुगमेव वृहत्त्वात् गगनं (तत्र) अमलं (निर्मलम् उज्ज्वलमिति यावत्) मणिसरं (मुक्ताहारं) [एव] तारक-पटलं (नक्षत्रराजिं) घटयति (योजयति) ॥३॥ अनुवाद—उस सुकेशीके गाढ़ नीलवर्णा कस्तूरीकी धूलिसे रुषित (विलेपित) परस्पर नितान्त सन्निहित विशाल कुचयुग- मण्डलरूप गगन जो अर्द्धचन्द्राकार नखक्षतसे परिशोभित है, उस पर निर्मल तारक-दलके समान मनोहर मणिमय हारको अर्पित कर रहे हैं। पद्यानुवाद— मृगमद-रंजित कुच-युग-गगने, नखपद शशिसे विलसे। चमक रहे मणि-हार अमल अति, चम-चम तारक-दलसे ॥ यमुन-पुलिनके सघन कुंजमें, रमते आज मुरारी। प्रियकी अमर सुहागिनि होकर, जीती बाजी हारी॥ बालबोधिनी—श्रीराधा कह रही हैं कि नखके अर्द्धचन्द्राकार चिह्नोंसे विभूषित उस रमणीके वक्षस्थलपर मणियोंकी मालारूप तारासमूह विन्यस्त कर रहे हैं। आकाश तथा स्तनद्वयमें एक विचित्र ही मनोरम अन्विति है। कुचयुगगगने—दोनों स्तन उस प्रकार विस्तृत हैं, जैसे आकाश विस्तृत होता है। आकाशके बिम्बसे स्तनोंके पीनत्वकी प्रतीति करायी गयी है। सुघने—परस्पर सन्निहित उस नायिकाके स्तन अति कठोर हैं, जैसे आकाश सघन सुन्दर बादलोंसे युक्त होता है।

सप्तमः सर्गः - नागर-नारायणः २४९ मृगमदरुचिभूषिते-सुरतजन्य श्रमके कारण स्तनोंपर स्वेदविन्दु क्षरित होते हैं, तब उन्हें सुखानेके लिए कस्तूरीके चूर्णको मला जाता है, गगन भी तो कस्तूरीवत् नील कान्तियुक्त होता है। तारकपटलं नखपद शशिभूषिते-उस सुकेशीके कुच युगल रूपी गगनमें तारोंके समुदाय सदृश मुक्ता सरोवर परिलक्षित हो रहा है। उसमें श्रीकृष्णके नखोंके अग्रभागके आघातसे विभूषित चिह्न अर्द्धचन्द्राकारकी शोभाको प्राप्त हो रहे हैं। उसके स्तनमण्डलको श्रीकृष्ण मोतियोंकी मालारूपी ताराओंसे सजा रहे हैं। ये सम्पूर्ण उपमान एक सुन्दर बिम्ब-योजना है। तिलक मृग है, ललाट चन्द्रमा है और केशपाश अभयारण्य बन गया है। कुरुवकके फूल बिजलीकी चमक एवं वक्षस्थल आकाश हो गया है। नख-क्षत चन्द्रमा एवं छोटी-छोटी मणियाँ ताराओंके रूपमें सुशोभित हुई हैं। जित-विस-शकले मृदु-भुज-युगले करतल-नलिनी-दले। रकत-वलयं मधुकर-निचयं वितरति हिम-शीतले ॥ रमते यमुना-पुलिन वने..... ॥४॥ अन्वय-जित-विस-शकले (जितानि विसशकलानि मृणालखण्डानि येन तादृशे) करतल-नलिनीदले (करतलमेव नलिनीदलं पद्मपत्रं यत्र तस्मिन्) [तथा] [सम्भोगिन्याः कामतापराहित्यात्] हिमशीतले (हिमवत् शीतले) मृदुभुजयुगले (कोमलबहुद्वये) मधुकर-निचयं (भ्रमरपङ्क्तिम्) [एव] मरकतवलयं (मरकतमयं वलयं) वितरति (परिधापयति) ॥४॥ अनुवाद-सुकेशी, पीनस्तनी उस रमणीके मृणालदण्डसे भी सुशीतल भुजयुगल जिनमें उसके सुकुमार करतलरूपी नलिनी-दल सुशोभित हो रही हैं, उनमें वे भ्रमर-सदृश मरकतमय वलयरूपी कंगन धारण करा रहे हैं।

२५० श्रीगीतगोविन्दम् पद्यानुवाद— तालखण्डसे युग भुज, करतल राजित नलिनी दलसे। पहिनाते मरकत-कंकण जो लगते छाये अलिसे॥ यमुन-पुलिनके सघन कुंजमें रमते आज मुरारी। प्रियकी अमर सुहागिनि होकर जीती बाजी हारी॥ बालबोधिनी—श्रीराधा कह रही हैं—उस भाग्यशालिनीकी दोनों भुजाएँ कोमलतामें मृणालदण्डको भी मात कर देनेवाली हैं। सुकुमार गौर वर्ण, हिमके समान दोनों हाथोंकी सुशीतल हथेलियाँ कमलके समान लाल-लाल हैं। जिस प्रकार लाल कमल-दलोंके ऊपर नीले-नीले भौंरे अत्यन्त अभिराम प्रतीत होते हैं, उसी प्रकार उसके करतलोंमें श्रीकृष्ण नीलमणिजड़ित कंगनरूपी भौंरे धारण करा रहे हैं। कोमल बाहोंमें ये कंगन ऐसे सुशोभित होते हैं मानो उन हाथोंको घेरकर भौंरे एक कली-पंक्ति बना रहे हों। हिमशीतले—सम्भोगकारिणी रमणीका भुजयुगल श्रीकृष्णके स्पर्शसे काम-ताप शून्य होकर हिमवत् शीतल हो गया है अथवा उस रमणीमें कामका अभाव है—यह भी सूचित होता है। उसके ठण्डे हाथोंमें यह कंगन एक नया ताप प्रदान करेगा। रति-गृह-जघने विपुलापघने मनसिज-कनकासने। मणिमय-रसनं तोरण-हसनं विकिरति कृत-वासने॥ रमते यमुना-पुलिन वने.....॥५॥ अन्वय—विपुलापघने (विपुलम् अपघनम् अङ्गम् आयतन- मित्यर्थः यस्य तादृशे विशाले इत्यर्थः) मनसिज-कनकासने (मनसिजस्य कामस्य कनकासने स्वर्णपीठे) [तथा] कृतवासने (कृता वासना लीला-विशेषवासना येन तादृशे दृष्टमात्रेणैव कामोद्दीपके इत्यर्थः) [तस्याः] रतिगृहजघने (रतेः शृङ्गारस्य गृहम् आश्रय एव जघनं कटि-पुरोभागः नितम्बो वा तस्मिन्)

सप्तमः सर्गः—नागर-नारायणः २५१ तोरणहसनं (तोरणस्य बहिर्द्वारशोभार्थ माङ्गल्यस्रजः हसनम् उपहासः यस्मात् तत्; ततोऽप्यधिकमनोज्ञमित्यर्थः) मणिमयरसनं (मणिमयं रसनं काञ्चीं) विकिरति (निक्षिपति) [तत्स्पर्शाजात- कम्पतया अयथातथं विन्यस्यतीत्यर्थः] ॥५॥ अनुवाद—मांसल, सुगन्धित, विपुलतर कन्दर्पके सुवर्ण-पीठ- स्वरूपके समान रतिगृह तुल्य उस रमणीके जघन-स्थलमें मणिमय मेखलारूपी मंगल तोरण धारण करा रहे हैं। पद्यानुवाद— मनसिज कनकासन सम उसके मांसल रतिगृह-जघने। सजा रहे तोरण सम कांची (स्मित अंकित वर वदने) ॥ यमुन-पुलिनके सघन कुंजमें रमते आज मुरारी। प्रियकी अमर सुहागिनि होकर जीती बाजी हारी॥ बालबोधिनी—श्रीराधा कह रही हैं कि उस रमणीकी जाँघें रतिकेलिकी आश्रयस्वरूप हैं। विपुल, कमनीय एवं मांसलताको प्राप्त वह उरुस्थल कामदेवका सुवर्णरचित पीठस्वरूप है, जिसके अवलोकनसे ही श्रीकृष्णके मनमें मदन-लालसा जाग्रत हो जाती है। कृतवासनं—नायिकाएँ अपने अंगोंको एक विशेष प्रकारकी सुगन्ध-सिद्ध धूपसे सुवासित करती हैं, जिससे नायक उसके वशमें हो जाते हैं। उस रमणीने अपनी जाँघोंको इसी प्रकारसे सुवासित करके श्रीकृष्णको अपने वशमें कर लिया है। कनकासने—कामदेवका हेमपीठ। 'कनक' शब्दका अर्थ धतूरा भी होता है, जो शंकरजीको अति प्रिय है। श्रीशंकरने कामदेवको भस्मीभूत कर दिया था, अतः उनके प्रिय 'कनक' शब्दके प्रयोगके द्वारा कामकी उत्तेजनाको सूचित किया है। मणिमयरसनं तोरणहसनं—जब कोई राजा सिंहासनारूढ़ होता है, तो द्वारपर मंगलमय वन्दनवार सजाया जाता है।

२५२ श्रीगीतगोविन्दम् यहाँ कामरूप राजाके गौरवर्णनीय उरुस्थल रूपी हेमसिंहासन पर आरूढ़ होनेके लिए उसे मणिमय मेखलारूपी वन्दनवारसे श्रीकृष्ण सजा रहे हैं। विकिरति—उरु-स्थलके स्पर्शसे कन्दर्पजनित कम्पन भाव उदित होता है, अतः मणिमय मेखलाको ठीक-ठीक रूपसे धारण करानेमें समर्थ नहीं हुए। फिर भी पहनानेकी कोशिश की गयी है—एक लीलाविशेषकी भावना बन गयी है। चरण-किसलये कमला-निलये नख-मणिगण-पूजिते। बहिरपवरणं यावक-भरणं जनयति हृदि योजिते॥ रमते यमुना-पुलिन वने.....॥६॥ अन्वय—हृदि (वक्षसि) योजिते (विनिहिते) कमला-निलये (कमलायाः सौन्दर्याधिदेवतायाः श्रियाः निलये आवासे) नखमणिगण-पूजिते (नखा एव मणिगणाः तैः पूजिते अर्चिते) चरणकिशलये (पादपल्लवे) यावक-भरणं (यावकं अलक्तकमेव भरणम् आभरणं) बहिरपवरणं (बहिरावरणं) जनयति (करोति) [श्रीनिवासस्य मणियुतस्य च बहिरावृतिर्युक्तैवेत्यर्थः] [यद्वा कमलानिलये हृदि इत्येवमन्वयः कार्यः]॥६॥ अनुवाद—उस नितम्बिनीके अरुण मनोहरश्रीसे सम्पन्न एवं नखरूपी मणियोंसे विभूषित पद-पल्लवोंको नखक्षत एवं मणियोंसे समलंकृत एवं लक्ष्मीके वासस्थल अपने हृदयपर स्थापित करते हुए बड़े यत्नसे आवरण-आच्छादन करते हुए जावक-रससे रञ्जित कर रहे हैं। पद्यानुवाद— कमलाके समान आवास-हृदय पर पग उसके हैं धरते। और हाथसे 'जावक' रचना फिर मातल हो करते॥ बालबोधिनी—श्रीराधा श्रीकृष्णकी नवीन रति-केलिका वर्णन करते हुए कहती हैं—उस बड़भागिनीके चरण-कमल लक्ष्मीके आश्रय-स्वरूप हैं, रक्तिम वर्णके नवीन कोमल

पल्लवोंके समान हैं। उसके पद-नख मणियोंकी कान्तिको धारण किये हुए हैं, उन चरण-युगलको वे अपने हृदयमें संश्लिष्ट करके बैठे हैं, उनके उस वक्षःस्थलमें लक्ष्मी सदा निवास करती है। उनका वह वक्षःस्थल उस रति-निष्णाता रमणी द्वारा अर्पित नखक्षतों एवं मणिसमूहोंसे समलंकृत है। उसके उन स्वाभाविक अरुण वर्ण पदोंमें श्रीकृष्ण अपने करकमलोंसे महावर (आलक्तक रस) लगाकर बाह्य-आच्छादन- अलंकरण प्रदानकर बड़े यत्नसे उन्हें संरक्षण प्रदान कर रहे हैं। नखमणिपूजित विशेषण रमणी एवं श्रीकृष्ण दोनोंमें अन्वित होता है। रमयति सुभृशं कामपि सुदृशं खलहलधरसोदरे। किमफलमवसं चिरमिह विरसं वद सखि! विटपोदरे॥ रमते यमुना-पुलिन वने..... ॥७॥ अन्वय—सखि, खल-हलधर-सोदरे (खलः धूर्त्तः हलधरस्य बलदेवस्य सोदरः तस्मिन्; हलधरस्य इति सोल्लुण्ठनोक्तिः- लाङ्गलभृतः-सूतरामविदग्धस्य इत्यर्थः) कृष्णे कामपि सुदृशं (सुलोचनां कामिनीं) सुभृशं (प्रगाढं) रमयति [सति] इह विटपोदरे (वनमध्ये) अफलं (विफलं) विरसं (रसहीनं यथा तथा) किं (कथं) [अहम्] अवसम् (अवस्थितास्मि) [इत्येतत्] वद (कथय) [मामभिसार्य अन्या सह रमणात् हरेः खलत्वम्] ॥७॥ अनुवाद—हलधरके सहोदर, अविवेकी, गँवार, खल वे श्रीकृष्ण निश्चित रूपसे किसी सुनयनाका प्रगाढ़ आलिङ्गन कर उसके साथ रमण कर रहे हैं, तब सखि! तुम्हीं बताओ, मैं इस लतानिकुंजमें कब तक विरस भावसे बैठी-बैठी प्रतीक्षा करती रहूँ?

२५४ श्रीगीतगोविन्दम् पद्यानुवाद— ‘पापी’ के पर-तिय-विलासको देखूँ आँखें मींचे। कब तक विरस प्रतीक्षा सखि ! मैं करूँ विटपके नीचे ? यमुन-पुलिनके सघन कुंजमें रमते आज मुरारी। प्रियकी अमर सुहागिनि होकर जीती बाजी हारी ॥ बालबोधिनी—श्रीराधा प्रतीक्षा करती-करती नैराश्यको प्राप्त होकर अपनी सखीसे कहती हैं—सखि ! कुछ तो बोलो, मौनका त्याग करो, अब इस वनके लतानिकुंजमें व्यर्थ ही बहुत देर तक रुकनेसे क्या लाभ है ? 'खल हलधरसहोदरे'—हलधर बलरामजीका नाम है, उनका छोटा भाई कृष्ण, जो अतिशय खल है। हलधरका अर्थ होता है, हलवाहा। श्रीकृष्ण हलवाहेके समान ही खल, गँवार और अविदग्ध हैं। मेरी उपेक्षा कर, मुझे ठग कर उस सुलोचनाके साथ रमण कर रहे हैं। अरे, वह सुलोचना कैसी ? वे तो अपने जैसी किसी गँवार रमणीके साथ ही रमण कर रहे हैं, मेरा उनसे क्या लेना-देना ? मैं उन पर विश्वास स्थापनकर इस बीहड़ वनमें सारी रात बैठी रही, मेरी कितनी उपेक्षा की है। मैं इस कुंजमें दहकती रहूँ, क्या मैं उन्हें ढूँढती ही रहूँ? मेरे पास चारा क्या है? पर सखि ! कैसे सहन करूँ? उन्होंने यहाँ आनेकी बात कही थी, परन्तु वे तो अन्य प्रेयसीके साथ विलासपरायण हो रहे हैं। इस पन्द्रहवें प्रबन्धकी नायिका स्वाधीनभर्तृका है, जिसके गुणोंसे आकृष्ट होकर श्रीकृष्ण उसके सान्निध्यका त्याग न कर श्रीराधाकी उपेक्षा कर रहे हैं। इह रस-भणने कृत-हरि-गुणने मधुरिपु-पद-सेवके। कलि-युग-रचितं न वसतु दुरितं कविनृप जयदेवके ॥ रमते यमुना-पुलिन वने..... ॥८ ॥ अन्वय—रसभणने (रसस्य शृङ्गाररसस्य भणनं कथनं यत्र तस्मिन्) कृतहरिगुणने (कृतं हरेः गुणनं गुणकीर्त्तनं येन

सप्तमः सर्गः—नागर-नारायणः २५५ तादृशे) मधु-रिपु-पद-सेवके (श्रीकृष्णपदसेवके) इह (अस्मिन्) कविनृप-जयदेवके (कविश्रेष्ठ-जयदेवे) कलियुग-चरितं (कलि- युगधर्म-वशादाचरितं) दुरितं (पापं) न वसतु ॥८॥ अनुवाद—शृङ्गार-रससे परिपूर्ण श्रीकृष्णकी लीला-कथाओंका कीर्तन करनेवाले, मधुसूदनके सेवक मुझ कविराज जयदेवमें कलियुग आचरित दुरित दोष प्रविष्ट न हों। बालबोधिनी—श्रीजयदेव इस अष्टपदीकी संरचनामें स्वयंको मधुरिपुके सेवकोंमें सर्वश्रेष्ठ मानकर यह प्रार्थना करते हैं कि इस गीतिको सुननेवालोंमें कलियुगके दूषणीय चरित्र प्रविष्ट न हों। 'रसभणने' से तात्पर्य है—रसपूर्ण शृङ्गारिक उक्तियाँ कहनेवाला। 'हरिगुणने' से तात्पर्य है—श्रीहरिकी कथाओंका अभ्यास करनेवाले कविराज जयदेव। इस प्रबन्धमें आयी कविकी सभी उक्तियाँ रसकी उद्दीपना करानेवाली हैं। इस रसकी अभिव्यक्तिसे कलियुगके प्रभावसे तामसी चित्तवृत्तियाँ हृदयमें प्रविष्ट नहीं हो पाती हैं। इस प्रबन्धका नाम हरिरसमन्मथतिलक है, जिसे प्रबन्धराज कहा गया है। यह द्रुत ताल एवं द्रुत लयसे गाया जाता है। इसकी राग मल्हार है। नायातः सखि ! निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति ! किं दूयसे ? स्वच्छन्दं बहुवल्लभः स रमते, किं तत्र ते दूषणम् ? पश्याद्य प्रिय-सङ्गमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणै रुत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति ॥१॥ इति पञ्चदशः सन्दर्भः। अन्वय—[इदानीं विषण्णवदनां सखीं सनिवेदमाह]—सखि, निर्दयः (दयाहीनः) शठः (धूर्त्तः अन्तरन्यत् बहिरन्यत्कारीत्यर्थः) यदि न आयातः हे दूति, त्वं किं (कथं) दूयसे (दुःखितासि) ? बहुवल्लभः (बह्व्यः वल्लभ्यः प्रेयस्यः यस्य सः कृष्ण)

२५६ श्रीगीतगोविन्दम् स्वच्छन्दं (निःशङ्कं) रमते; तत्र ते (तव) दूषणं किं (को दोषः); [इत्थं सखीमनूद्य निर्वेदभङ्ग्या आत्मनो दशमीदशामाह]— पश्य अद्य (इदानीं) दयितस्य (कृष्णस्य) गुणैः (सौन्दर्यादिभिः) [रज्जुभिश्चेति ध्वनिः; यथा कश्चित् रज्वाकृष्टः सन् याति तद्वत्] आकृष्यमाणम् इदं (तदप्राप्तितापोद्धनितधैर्यं) [मम] चेतः (चित्तम्) उत्कण्ठार्त्तिभरादिव (उत्कण्ठा औत्सुक्यम् आर्त्तिः पीड़ा च तयोः भरात् आधिक्यात् हेतोः) स्फुटत् इव (विदलदिव) स्वयं यास्यति ॥१॥ अनुवाद— सखी—हे सखि राधे! वे नहीं आये। श्रीराधा—वे निर्दय, निष्ठुर, शठ यदि नहीं आये तो तुम दुःखी क्यों हो रही हो? सखी—वे बहुवल्लभा हैं, स्वच्छन्दतापूर्वक रमण करते हैं। श्रीराधा—इसमें तुम्हारा क्या दोष है? देखो, आज मेरा मन उस प्राणकान्त प्रियतम श्रीकृष्णके गुणोंसे आकृष्ट होकर तथा उत्कण्ठाके भारसे विदीर्ण होकर उनसे मिलनेके लिए स्वयं ही जायेगा। बालबोधिनी—श्रीकृष्णके न आने पर इस विषण्णवदना दूतीको ही हेतु मानकर अत्यन्त विरह-व्यथाके साथ अपनी उत्कण्ठा प्रकट करती हुई रहती है। सखीने श्रीराधासे कहा—हे सखि राधे! उन अनेक प्रेयसियोंवालेको मैंने बहुत बुलाया, पर वे निर्दय आये ही नहीं। श्रीराधाने प्रत्युत्तरमें कहा—हे दूति! यदि वे शठ और धूर्त आये ही नहीं, तो इसमें तुम्हारा क्या दोष है? तुम दुःखी क्यों हो रही हो? तुमने अपना दौत्य-कर्म बहुत अच्छी प्रकारसे कर दिया। दूतीने कहा—मैं इसलिए दुःखी हो रही हूँ कि मैं उन्हें ला नहीं सकी। वे बहुबल्लभा हैं, उनकी अनेक प्रेयसियाँ हैं, वे स्वच्छन्द हैं, जहाँ मन चाहे, वहीं रमण करते हैं। पुनः श्रीराधाने कहा—तब तुम्हारा क्या दोष है? अब तुम देखना,

सप्तमः सर्गः - नागर-नारायणः २५७ मेरा चित्त उनके गुणोंसे आकर्षित होकर उनसे मिलनेके लिए असहनीय वेदनासे फट रहा है और इस पीड़ाका प्राण बनकर उन तक पहुँच जायेगा। कैसा चित्त है— स्वतः सिद्ध रूपसे श्रीकृष्णके गुणोंसे आकृष्ट। 'उत्कण्ठार्तिभराद्' से तात्पर्य है, प्रियमिलनकी इच्छा-पीड़ाके भारसे विदीर्ण चित्त। मेरे द्वारा रोके जाने पर भी रुकेगा नहीं। उनके पास पहुँचेगा ही। अथवा देखो, सखि ! इस समय दयितके साथ दूसरी रमणीके मिलन होनेसे उनकी प्राप्ति सम्भव नहीं है, फिर भी मेरी उत्कण्ठा प्रतिक्षण बढ़ती जा रही है। अथवा हरिके संगमसे पूर्वानुभूत स्मर-सुखको प्राप्त करनेवाला यह चित्त वहाँ जायेगा ही, इसमें न तुम्हारा दोष है और न मेरा। वह रमणी भी उपालम्भके योग्य नहीं है, विधाता ही विमुख हो गया है। अथवा इस प्रकार यह चित्त वहाँ जायेगा ही और निवृत्तिको प्राप्तकर उपरमित हो जायेगा। इस प्रकार श्रीराधा शान्त निर्वेदकी स्थितिमें श्रीकृष्णका गुणगान करती हुई दशमी दशाको प्राप्त हो गयीं। अपने गुणोंके द्वारा श्रीकृष्ण जिस रमणीका सुख-विधान करते हैं, उसे किसी प्रकारका कष्ट नहीं होता, श्रीराधा श्रीकृष्णकी प्राप्तिके अभावमें अति विपन्ना, विषण्णा अवस्थाको प्राप्त हो गयीं। प्रस्तुत श्लोकके पूर्वार्द्धमें श्रीराधाका सखीके साथ वचन-प्रतिवचन है। श्रीराधाके मनमें भाव यह है कि स्वयं यह दूती ही श्रीकृष्णको बुलाने गयी और उनके साथ रमण कर लौट आयी है। अतः वह कृष्णको शठ, निर्दय इत्यादि कहती है। कैसे गँवार हैं वे, नायिका और दूतीमें भी अन्तर नहीं जानते। प्रस्तुत श्लोकमें विक्रीड़ित छन्द है और काव्यलिङ्ग नामक अलङ्कार है।

२५८ श्रीगीतगोविन्दम् अथ षोडषः सन्दर्भः। गीतम् ॥१६॥ देशवराडीरागेण रूपकतालेन गीयते। अनुवाद—गीतगोविन्द काव्यका यह सोलहवाँ प्रबन्ध देशवराड़ी राग तथा रूपक तालमें गाया जाता है। अनिल-तरल-कुवलय-नयनेन । तपसि न सा किसलय-शयनेन ॥ सखि ! या रमिता वनमालिना ॥ध्रुवपदम् ॥१॥ अन्वय—[तद्गुणैरन्यस्याः सुखं वर्णयन्ती स्वस्यास्तदलाभात् निर्वेदेन श्लोकार्थमेव निश्चिनोति]—सखि, या, अतिल-तरल- कुवलय-नयनेन (अनिलेन वायुना तरले चञ्चले ये कुवलये नीलोत्पले तद्वत् नयने यस्य तेन) [उत्पलवत् शैत्यगुणेन तापोपशमनादिति भावः] वनमालिना रमिता (विविध- सम्भोग-केलिभिर्नन्दिता) सा किशलयशयनेन (पल्लवशयनैन) न तपति (सन्तापं न गच्छति सुखयत्येवेत्यर्थः)। [एवं सर्वत्र योजनीयम्] पक्षे या अरमिता सा किशलयशयने (पल्लवशय्यायां) न तपति इति न अपि तु तपत्येव [अतीवोद्दीपकत्वात् तस्य] ॥१॥ अनुवाद—पवनके द्वारा सञ्चालित इन्दीवर (कमल) के समान चञ्चल नयनवाले श्रीकृष्णके द्वारा जो वरयुवती रमिता हुई है, उसे किसलय शय्या पर शयन करनेसे किसी तापका अनुभव नहीं हुआ होगा। बालबोधिनी—इस अष्टपदीमें श्रीराधाकी ईर्षा और भी ज्वलित हो उठी है। वह सखीसे कहती है—हे सखि ! श्रीकृष्णके नयनयुगल इन्दीवर (नीलकमल) के समान चंचल हैं, मानो दक्षिण पवनसे संचालित हो रहे हों। वे श्रीकृष्ण जिसे रमण-सुख दे रहे हैं और स्वयं रमित हो रहे हैं, वह

सप्तमः सर्गः—नागर-नारायणः २५९ मेरी तरह किसलयके सेज पर भी क्यों झुलसेगी ? कैसे हृदय टूट जाता है, तार-तार हो जाता है, यह तो मैं जानती हूँ। इस तरह प्रस्तुत श्लोकमें श्रीराधा श्रीकृष्णके सुरत-सौशील्यका वर्णन कर उनकी स्तुति करती है। निन्दापरक अर्थ यह हो सकता है कि वन-लक्ष्मीकी शोभाका आनन्द लेनेमें लीन, संभोगपराङ्मुख वनमाली श्रीकृष्ण उस गोपीके साथ रमण नहीं कर सके। उनके नेत्र वायुके द्वारा नीलकमलके समान चञ्चल हो रहे थे। इन नेत्रोंके द्वारा उपभुक्त होनेसे वह गोपिका किसलय-रचित शय्या पर शयन करने मात्रसे ही सन्तप्त नहीं की गयी क्या? अवश्य ही की गयी। अथवा नील कमलके समान जिसके नेत्र हैं, ऐसी गोपी उन अन्यमनस्क, इधर-उधर दूसरी प्रियाको देखनेवाले श्रीकृष्णके द्वारा अवश्य ही सन्तप्ता हुई है। विकसित-सरसिज-ललित-मुखेन । स्फुटति न सा मनसिज-विशिखेन— सखि ! या रमिता... ॥२॥ अन्वय—विकसित-सरसिज-ललित-मुखेन (विकसितं यत् सरसिजं पद्मं तद्वत् ललितं मनोहरं मुखं यस्य तादृशेन) वनमालिना या रमिता, सा मनसिज-विशिखेन (मन्मथशरेण) न स्फुटति (न विदीर्यते)। [पक्षान्तरे या अरमिता सा (तादृशी भाग्यहीना नारी) मनसिज-विशिखे न स्फुटति इति न, अपि तु स्फुटत्येव] ॥२॥ अनुवाद—प्रफुल्लित कमलके समान सुललित मुखवाले वनमाली श्रीकृष्णके द्वारा जो सुन्दरी संभुक्ता हुई है, उसे कन्दर्पके विषम बाण कभी भेद नहीं सकते। अथवा विलासकला-पराङ्मुख केवल हास्य-परायण श्रीकृष्णके साथ रमण न कर सकनेवाली वह गोपीका कामके विषमबाणोंसे क्या बिद्ध नहीं होती? अपितु होती ही है।

२६० श्रीगीतगोविन्दम् पद्यानुवाद— अनिल तरुण मृदु जलज नयनके, विकसित सरसिज ललित वदनके, अमिय मधुर अति मंजु वचनके, थल जलरुहसे रुचिर चरणके। मिले, जिसे हैं सरस भावसे, उसे, कभी वनमाली, पल्लव 'स्मर शर' 'मलय' चन्द—सब जला न पाते आली। बालबोधिनी—श्रीराधा सखीसे कहती है—प्रफुल्लित अरविन्दवत् विलसित मुखकमलवाले वनमाली श्रीकृष्ण जिस रमणीको आनन्द दे रहे हैं, वह क्यों जानेगी कि मदनके बाणोंकी व्यथा कैसी होती है? किस प्रकार मैं विरहसे पीड़ित हो रही हूँ, उस रमिताका कामके बाणोंसे सन्तप्त होनेका प्रश्न ही नहीं उठता। कैसा हृदय विदीर्ण कर दिया है मेरा—यह स्तुतिपरक व्याख्या है। निन्दापरक अर्थमें वे श्रीकृष्ण तो विलासपराङ्मुख हैं, हास्यपरायण हैं, अपने मनोहर मुखसे बस हास-परिहास करते रहते हैं, उनके साथ रमण न कर पानेसे वह गोपिका क्या मदन-शरोंसे सन्तप्त नहीं होती क्या? अवश्य ही होती है। अमृत-मधुर-मृदुतर-वचनेन । ज्वलति न सा मलयज-पवनेन ॥ सखि! या रमिता.... ॥३॥ अन्वय—अमृत-मधुर-मृदुतर-वचनेन (अमृतादपि मधुरं मृदुतरं कोमलतरञ्च वचनं यस्य तेन) वनमालिना या रमिता सा मलयज-पवनेन (मलयानिलेन) न ज्वलति। [अमृतसिक्तया ज्वालातिशयानुपपत्तेः]। [पक्षान्तरे—या अरमिता सा मलयजपवने न ज्वलति इति न, अपि तु ज्वलत्येव] ॥३॥ अनुवाद—अति सुमधुर तथा कोमलतर वचन बोलनेवाले श्रीकृष्णसे जो वनिता रमिता हुई है, उसे मलय-पवनके संपर्कसे कभी ज्वालाका अनुभव नहीं हो सकता है।

सप्तमः सर्गः—नागर-नारायणः २६१ बालबोधिनी—सखि ! वे अपनी अमृतमयी कोमल और मधुर वाणीसे उस रमणीयाको लुभा रहे हैं। वह कैसे जानेगी कि मलयाचलसे चलनेवाली दक्षिणी बयारसे कैसी ज्वालाएँ उद्भूत होती हैं? कैसी दाहक ज्वलनशील पीड़ा होती है? जो विरहिणियोंको सन्तप्त करती है। अथवा निन्दापरक अर्थमें श्रीकृष्णने जिस गोपिकाके साथ रमण नहीं किया, अपितु अमृतमयी मृदु मधुर वाणीसे लुभाते रहे, वह रमणी क्या मलयानिलसे सन्तप्त नहीं हुई होगी? अवश्य ही हुई होगी। स्थल-जलरुह-रुचि-कर-चरणेन। लुठति न सा हिमकरकिरणेन॥ सखि! या रमिता.... ॥५॥ अन्वय—स्थल-जलरुह-रुचि-कर-चरणेन (स्थल जलरुहस्य स्थलपद्मस्य रुचिरिव रुचिः कान्तिः यस्य तादृशं कर-चरणं पाणिपादं यस्य तादृशेन) वनमालिना या रमिता सा हिमकरकिरणेन (चन्द्रकिरणेन) न लुठति (मूर्च्छिता भूतले न परिवर्त्तते) [इन्दुकिरणानाम् उज्ज्वलतया तापकत्वावगमेऽपि स्थलकमलवत् शीतल-करचरणस्पर्शसुखेनेति भावः]; पक्षान्तरे या अरमिता सा हिमकरकिरणे [किरणं विकिरति सति] न लुठति इति न, अपि तु लुठत्येव] [तादृश-करचरणस्पर्शाभावादिति भावः] ॥४॥ अनुवाद—वनमाली श्रीकृष्णके कर एवं चरण स्थल-कमलके समान कान्तिमय एवं सुशीतल हैं, उनसे जो रमणी संभुक्ता हुई है, उसे चन्द्र-किरणोंसे सन्तापित होकर पृथ्वी पर लुण्ठन नहीं करना पड़ता। बालबोधिनी—श्रीराधा सखिसे कहती है—हे सखि, श्रीकृष्णके कर-तल एवं पद-तल स्थलकमलके समान कान्तिमय एवं सुशीतल हैं। उनके साथ रमण करनेवाली रमणी कैसे जानेगी कि चन्द्रमाकी शीतल किरणें कैसे दहकती हैं, वह उस विधु-कौमुदीसे संतप्त होकर रातभर शय्या पर करवटें

२६२ श्रीगीतगोविन्दम् क्यों बदलती होगी ? निन्दापरकके अर्थमें, स्थल-कमलके समान अंगोंवाले श्रीकृष्णकी आलिङ्गन प्राप्तिके लिए वह रातभर करवटें बदलती रहती होगी। सजल-जलद-समुदय-रुचिरेण । दहति न सा हृदि विरह-दवेन ॥ सखि ! या रमिता.... ॥५॥ अन्वय—सजल-जलद-समुदय-रुचिरेण (सजल-जलदानां समुदायात् समूहादपि रुचिरेण सुन्दरेण) वनमालिना या रमिता सा विरह-दवेन हृदि न दहति (भस्मीभवति) [जलदवदार्द्रतया दाहासम्भवात्]; पक्षान्तरे—या अरमिता सा विरहदवे (विरहानले) [ज्वलति सति] हृदि न दहति इति न; [अपि तु दहत्येव इत्यर्थः]। नवमेघस्य विरहोद्दीपकत्वात्]॥५॥ अनुवाद—वनमाली श्रीकृष्ण सजल-जलद-मण्डलसे भी मनोहर कान्तिमय एवं सुकुमार हैं। उन श्रीकृष्णके साथ जिस वराङ्गनाने रमण किया, उसे दीर्घकालिक विरहके विषभारसे कभी भी संदलित नहीं होना पड़ता। बालबोधिनी—सखि, जिनका स्वरूप नवीन बादलके समान अतिशय मनोहर है, अति सुकुमार है, उनसे जो रमणी संभुक्ता हुई, उसे विरहरूपी विषसे कदापि भय नहीं रहता। वे तो जलवर्षी मेघके समान उस पर बरस रहे हैं, वह क्या जानेगी कि यह दीर्घकालिक विरह कितना विदलित करता है, कितना विदीर्ण करता है। निन्दापरक अर्थमें—जो गोपी नवजलधर सदृश कान्तिवान श्रीकृष्णके साथ रमण नहीं कर सकी, वह इस दीर्घकालिक विरहके तीव्र-विषसे दुःखी नहीं होगी क्या ? अवश्य ही दुःखी होगी। कनक-निकष-रुचि-शुचि-वसनेन । श्वसिति न सा परिजन-हसनेन ॥ सखि ! या रमिता.... ॥६॥

सप्तमः सर्गः—नागर-नारायणः २६३ अन्वय—कनक-निकष-रुचि-शुचि-वसनेन (कनकस्य सुवर्णस्य निकषेषु निकष-पाषाणेषु या रुचिः तद्वत् शुचि उज्ज्वलं वसनं यस्य तेन) वनमालिना या रमिता सा परिजन-हसनेन (परिजनानामुपहासेन) न श्वसिति (दीर्घश्वासं न मूर्च्छति) [सौभाग्यगर्वेण काश्चिदपि न गणयतीति भावः]; पक्षान्तरे या अरमिता सा परिजन-हसने [सति] न श्वसिति इति न, [अपि तु श्वसित्येव इत्यर्थः] ॥६॥ अनुवाद—स्वर्ण-निकष (कसौटी) सदृश श्याम वर्णवाले, पवित्र पीतवस्त्र धारण करनेवाले श्रीकृष्णके द्वारा जो सौभाग्यवती रमणी संभुक्ता हुई है, उसे कभी भी परिजनों द्वारा उपहासका कारण बनकर दीर्घनिःश्वास नहीं लेने पड़ते। बालबोधिनी—सखि ! जिन श्रीकृष्णके वसन (वस्त्र) कसौटी पर घिसी हुई स्वर्ण रेखाओंके समान उज्ज्वल, पीत एवं निर्मल हैं (शरीर कसौटी है, वस्त्र सोना है), ऐसे श्रीकृष्ण द्वारा जो कुलबाला रमिता हुई है, वे पीताम्बरी जिस बड़भागिनीको बाहुपाशमें आबद्ध करते हों, तो वह क्या जानेगी कि जब अपने ही परिजन उपहास करते हैं, तब कैसा दुःख होता है? कैसे साँसें घुटती हैं? कैसी म्लानता होती है? निन्दापरक अर्थमें सुवर्णकी कान्तिके समान श्याम कान्तिवाले तथा पीतवस्त्र धारण करनेवाले श्यामसुन्दरके साथ रमण-सुख प्राप्त करनेके लिए जो गोपी कषाय वस्त्र आदिको धारण करती है, उसे अपने परिजनोंके उपहासका पात्र बनकर दुःखी होना ही पड़ता है। सकल-भुवन-जन-वर-तरुणेन। वहति न सा रुजमति-करुणेन ॥ सखि ! या रमिता.... ॥७॥

२६४ श्रीगीतगोविन्दम् अन्वय—सकल-भुवन-जन-वर-तरुणेन (सकलभुवनेषु ये जनाः युवानस्तेभ्यो वरः श्रेष्ठो यः तरुणः किशोरः तेन) वनमालिना या रमिता सा अतिकरुणेन (अतिशोकेन) रुजं (पीडां) न बहति (प्राप्नोति) [जगद्वल्लभतरुण-प्राप्त्या करुणानुपपत्तेः]; पक्षान्तरे या अरमिता, सा अतिकरुणे रुजं न बहति इति न; [अपितु बहत्येव इत्यर्थः] ॥७॥ अनुवाद—अखिल जगतके तरुण-श्रेष्ठ, सुकुमार मनोहर रूप लावण्य-विशिष्ट श्रीकृष्णके साथ रमण करनेवाली नायिका अपने अन्तःकरणमें दारुण विरह-वेदनाका अनुभव नहीं करती है क्योंकि वे अति करुण हैं। बालबोधिनी—समस्त लोकोंमें जितने भी तरुण युवा पुरुष हैं, उनमें श्रीकृष्ण सर्वातिशय युवतर हैं, सुन्दरतम हैं, वे नवकिशोर नटवर हैं। करुणावरुणालय वे जिस रमणीको भी रमायेंगे, वह अति करुण भावसे मेरी तरह निढाल नहीं पड़ेगी। निन्दापरक अर्थमें जगतमें श्रेष्ठ तरुण पुरुषोंके साथ रमण करनेवाली रमणी, उनमेंसे किसी एकका भी विरह होने पर करुणातिशयताके कारण कष्टका अनुभव करेगी ही। श्रीजयदेव-भणित-वचनेन । प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन ॥ सखि ! या रमिता.... ॥८ ॥ अन्वय—अनेन श्रीजयदेव-भणित-वचनेन (श्रीजयदेवोक्त- श्रीराधायाः माधवमुद्दिश्य वचनेत्यर्थः) हरिरपि [तदेकचित्तानां भक्तानां] हृदयं (चित्तनिकेतनं) प्रविशतु [प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहमित्युक्तेः] ॥८॥ अनुवाद—श्रीजयदेवकवि विरचित श्रीराधाके विलाप-वचनोंके साथ श्रीहरि भी भक्तोंके हृदयमें प्रवेश करें।

सप्तमः सर्गः-नागर-नारायणः २६५ पद्यानुवाद- सजल जलद सम फुल्ल वदनके। कनक-निकष सम पीत वसनके ॥ सकल युव जन श्रेष्ठ तरुणके। प्रेरक कवि 'जय' काव्य करुणके ॥ मिले, जिसे हैं सरस भावसे, उसे, कभी वनमाली। विरह, स्वजन-स्वर-व्यङ्ग-दरद-सब जला न पाते आली ॥ बालबोधिनी—जयदेव कविके द्वारा माधवके उद्देश्यसे गाये गये इस प्रबन्धसे प्रसन्न होकर श्रीकृष्ण हृदयमें प्रवेश करें। किसके हृदयमें? श्रीराधाके हृदयमें। साथ ही कर्ण-रन्ध्र द्वारा मेरे-कवि जयदेवके, इस प्रबन्धके पाठकोंके तथा श्रोताओंके भावरूपी हृदय-कमलमें भी प्रवेश करें। नागर नारायण हरि हृदयमें अवस्थित हों। इस प्रकार नारायणमदनायास नामका सोलहवाँ प्रबन्ध समाप्त हुआ। मनोभवानन्दन चन्दनानिल ! प्रसीद रे दक्षिण ! मुञ्च वामताम्। क्षणं जगत्प्राण ! विधाय माधवं। पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि ॥१॥ अन्वय—[अत्यावेशेन मनोवाष्पमुद्गिरति दैन्येनाधुना मलयानिलं सविनयं प्रार्थयते]—हे मनोभवानन्दन (आनन्दयतीति आनन्दनः; मनोभवस्य आनन्दनः तत्सम्बुद्धौ हे मदनानन्दकर) हे चन्दनानिल (मलयवायो) प्रसीद (प्रसन्नो भव); [पुनरीर्याद्यादाह]—रे दक्षिण (सरल-स्वभाव, सर्वानुकूल इति यावत्) वामतां (प्रतिकूलतां) मुञ्च (त्यज) [दक्षिणपथप्रवृत्तस्य वाम-पथ प्रवृत्तेरयुक्तत्वात् वामता त्याज्य इति भावः]; [तर्हि किं विधेयं तत्राह]-[जगद्धितोऽपि मनोभवानन्दनाय चन्दनतरु- सम्पर्कात् विषमश्चेत् मां मारयसि तर्हि] हे जगत्प्राण ! क्षणं

२६६ श्रीगीतगोविन्दम् मम पुरः (अग्रतः) माधवं विधाय (संस्थाप्य) [पश्चात्] मम प्राणहरो भविष्यसि ॥१॥ अनुवाद—हे कन्दर्पको आनन्द देनेवाले मलयाचलके समीर! दक्षिण ही बने रहो! वामताका त्याग कर दो! हे जगतके प्राणस्वरूप! माधवको मेरे सामने कर तुम मेरे प्राण हर लेना। बालबोधिनी—कामदेवके बाणोंके प्रहारको न सह सकनेके कारण श्रीराधा मलयानलको सम्बोधित करती हुई कहती है—कामके बाणोंको उनके लक्ष्य तक पहुँचानेवाली मलयाचलकी वायु मेरे लिए प्रतिकूल बन गयी है, मुझे जलाकर अपने मित्र कामदेवको तो आह्लादित कर दिया और मुझे कामकी पीड़ासे इतना दग्ध कर दिया। दक्षिणानिल कहलाते हो, सम्पूर्ण जगतको आनन्द प्रदान करते हो, फिर मेरे लिए तुम्हारा आचरण प्रतिकूल क्यों है? क्यों वाम भाव धारण किया है? मैं जानती हूँ—तुम मदनके सहचर हो, मलयाचल पर्वत पर सर्पोंसे घिरे हुए चन्दन वृक्षोंके संसर्गसे तुम्हारा स्वभाव अवश्य ही दूषित हो गया है, कितना सन्तप्त कर रहे हो मुझे? हे जगत्प्राण! क्षणभरके लिए प्रसन्न हो जाओ, क्षमा करो मुझे। अपनी प्रतिकूलताका त्याग कर दो, मेरे प्राणोंको हर लेना, पर पहले एक क्षणके लिए प्राणनाथ माधवका दर्शन करा दो, फिर प्राणापहारक बन जाओ। वंशस्थ छन्द है, अतिशयोक्ति अलंकार है। रिपुरिव सखी-संवासोऽयं शिखीव हिमानिलो विषमिव सुधारश्मिर्यस्मिन् दुनोति मनोगते। हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बलात्— कुवलय-दृशां वामः कामो निकामनिरंकुशः ॥२॥ अन्वय—[अथ अनुरागहीने दयिते सानुरागं चित्तं निन्दति]— तस्मिन् (श्रीहरौ) मनोगते (चित्तारूढ़े) [सति] अयं सखीसंवासः

सप्तमः सर्गः-नागर-नारायणः २६७ (सखीभिः संवासः सहवासः) रिपुरिव (शत्रुरिव) [स्वच्छन्दगमन- प्रतिरोधकत्वात्] दुनोति (क्लिश्नाति); हिमानिलः (शीतलवायुः) [तापकत्वात्] शिखीव (अग्निरिव) [दुनोति]; सुधारश्मिः (चन्द्रः) [दाहकत्वात्] विषमिव [मम मनः] [दुनोति]; [यदि] अदये (दयाहीने) तस्मिन् [कान्ते] एवं पुनः [नानारूपेण कार्यमाणमपि] हृदयं बलात् वलते (संभक्तं स्यात्), [तर्हि] कुवलयदृशां (नीलोत्पलाक्षीणां कामिनीनां) कामः (अभिलाषः) निकाम-निरङ्कुशः (अत्यर्थमयन्त्रितः; हिताहितविचारापगमात् दुर्निवार इत्यर्थः) [अतएव] वामः (प्रतिकूलएव) ॥२॥ अनुवाद—हे सखि! सखियोंका सुखमय साथ, शत्रुके समान मेरे मनको शत्रु की भाँति अनुभूत हो रहा है, सुशीतल सुमन्द समीरण हुताशनके समान प्रतीत हो रहा है और सुधा-रश्मियाँ विषके समान मुझे कष्ट दे रही हैं, फिर भी मेरा हृदय बलात् उसीमें लगा हुआ है, सत्य है, कुवलय सदृश कामिनियोंके प्रति काम सर्वथा ही निरंकुश हुआ करता है। बालबोधिनी—प्रस्तुत श्लोकमें श्रीराधा विरहके उन्मादमें अपने चित्रको ही उपालम्भ देती हुई अपनी सखीसे कहती है—हाय! मैं किसे दोष प्रदान करूँ? उस श्रीकृष्णके स्मरणसे जो मेरी प्रियसखियाँ मुझे श्रीकृष्णके समीप जानेसे मना किया करती थीं, आज उनका सुखमय संग भी मुझे वर्षोंकी शत्रुता जैसा प्रतीत होता है, शीत वायु मुझे ज्वालाके समान दग्ध करती है, चन्द्रमा हलाहल विष जैसा लगता है। फिर भी सखि! मेरा मन उस निर्दय निष्ठुर श्रीकृष्णके प्रति अबाध गतिसे दौड़ता हुआ चला जा रहा है, मेरा अविवेकी मन ही मेरे दुःखका कारण बन गया है। अहो! हिताहित विवेकरहिता कमलनयनाओंके लिए 'काम' ही नितान्त दुर्निवार होकर उनके अशेष दुःखका कारण बन जाता है। यह कामदेव अति निरंकुश है, सुन्दरियोंके प्रति