संक्षिप्त कूर्मपुराण
Kurma Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
१५६ * कूर्मपुराण *
षोडशस्त्रीसहस्राणि कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः । बभूवुरात्मजास्तासु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७९ ॥ चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः । चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शंख एव च ॥ ८० ॥ रुक्मिण्यां वासुदेवस्य महाबलपराक्रमाः । विशिष्टाः सर्वपुत्राणां सम्बभूवुरिमे सुताः ॥ ८१ ॥ तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयाञ्जनार्दनम् । जाम्बवत्यब्रवीत् कृष्णं भार्या तस्य शुचिस्मिता ॥ ८२ ॥ मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तमम् । सुरेशसदृशं पुत्रं देहि दानवसूदन ॥ ८३ ॥ जाम्बवत्या वचः श्रुत्वा जगन्नाथः स्वयं हरिः । समारेभे तपः कर्तुं तपोनिधिररिंदमः ॥ ८४ ॥
(वसुदेव-देवकीसे उत्पन्न साक्षात् विष्णु) अक्लिष्टकर्मा श्रीकृष्णकी सोलह हजार पत्नियाँ थीं और उनसे सैकड़ों हजारों पुत्र हुए। वासुदेव श्रीकृष्णकी पत्नी रुक्मिणीसे चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेष, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्न तथा शङ्ख नामवाले महान् बलशाली और पराक्रम-सम्पन्न पुत्र हुए। ये पुत्र सभी पुत्रोंमें विशिष्ट हुए ॥ ७९–८१ ॥
रुक्मिणीसे उत्पन्न इन वीर पुत्रोंको देखकर पवित्र मुसकानवाली पत्नी जाम्बवतीने अपने पति जनार्दन श्रीकृष्णसे कहा—पुण्डरीकाक्ष! दानवसूदन! आप मुझे इन्द्रके समान विशिष्ट गुणवानोंमें श्रेष्ठ पुत्र प्रदान करें। जाम्बवतीका कथन सुनकर शत्रुओंका दमन करनेवाले तपोनिधि जगन्नाथ स्वयं हरिने तप करना प्रारम्भ किया ॥ ८२–८४ ॥
तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासौ देवकीसुतः । दृष्ट्वा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा तीव्रं महत् तपः ॥ ८५ ॥
मुनिश्रेष्ठो ! उन देवकीपुत्र (श्रीकृष्ण)-ने जिस प्रकार अत्यन्त तीव्र महान् तपके द्वारा रुद्रका दर्शनकर पुत्र प्राप्त किया, उस (वृत्तान्त)-को आपलोग सुनें ॥ ८५ ॥
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके पूर्वविभागमें तेईसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ २३ ॥
चौबीसवाँ अध्याय
पुत्र-प्राप्तिके लिये तपस्या करने-हेतु भगवान् श्रीकृष्णका महामुनि उपमन्युके आश्रममें जाना, महामुनि उपमन्युद्वारा उन्हें पाशुपत-योग प्रदान करना, तपस्यामें निरत कृष्णको शिव-पार्वतीका दर्शन और श्रीकृष्णद्वारा उनकी स्तुति करना, शिवद्वारा पुत्रप्राप्तिका वर देना तथा माता पार्वतीद्वारा अनेक वर देना और शिवके साथ श्रीकृष्णका कैलास-गमन
सूत उवाच
अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः ।
तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः ॥ १ ॥
स्वेच्छयाप्यावतीर्णोऽसौ कृतकृत्योऽपि विश्वधृक् ।
चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम् ॥ २ ॥
जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् ।
आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः ॥ ३ ॥
पतत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् ।
शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः ॥ ४ ॥
सूतजी बोले— हृषीकेश भगवान् पुरुषोत्तम देवने पुत्र-प्राप्तिके लिये तपस्याके निदान*-रूपमें (सर्वोत्कृष्ट) घोर तपस्या की। अपनी इच्छासे ही अवतीर्ण कृतकृत्य, विश्वको धारण करनेवाले ये श्रीकृष्ण (अपने) स्वरूपके मूल ईश्वर-भावका परिज्ञान करानेके लिये (उत्तम तपः-स्थलके अन्वेषणके बहाने पक्षिराज गरुड़पर आरूढ़ होकर) विचरण करने लगे। हाथोंमें शङ्ख, चक्र, गदा लिये तथा श्रीवत्सके चिह्नसे चिह्नित (श्रीकृष्ण) योगियोंद्वारा सेवित, अनेक प्रकारके पक्षिसमूहोंसे व्याप्त मुनीन्द्र महात्मा उपमन्युके आश्रममें पहुँचे ॥ १–४ ॥
* जो तपस्या उत्कृष्ट तपस्याके लिये दृष्टान्त होती है, तपस्याकी सत्यताका निकष (कसौटी) होती है, उसे तपस्याका निदान कहते हैं।
* अध्याय २४ *
१५७
| नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्।<br>ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्॥ ५ ॥<br>सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम्।<br>विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्॥ ६ ॥<br>आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः।<br>ऋषिकैर्ऋषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा॥ ७ ॥<br>वेदाध्ययनसम्पन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः।<br>योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः ॥ ८ ॥<br>उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।<br>नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः॥ ९ ॥<br>सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः।<br>प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निःशोकैर्निरुपद्रवैः॥ १०॥<br>भस्मावदातसर्वाङ्गैः रुद्रजाप्यपरायणैः।<br>मुण्डैस्तैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः।<br>सेवितं तापसैर्नित्यं ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः॥ ११॥ | वह आश्रम विविध प्रकारके वृक्ष और लताओंसे व्याप्त, अनेक प्रकारके पुष्पोंसे सुशोभित, ऋषियोंके आश्रमोंसे युक्त तथा वेदमन्त्रोंकी ध्वनियोंसे निनादित था। सिंह, भालू, शरभ, व्याघ्र और हाथियोंसे व्याप्त था; स्वच्छ, स्वादुयुक्त, पीने योग्य जलवाले सरोवरोंसे सुशोभित था; विविध प्रकारके उद्यानों तथा शुभ देवमन्दिरोंसे सम्पन्न था। ऋषियों, ऋषिपुत्रों, महामुनिगणों, वेदाध्ययनसम्पन्न तथा अग्निहोत्र करनेवालोंसे सेवित था। नासिकाके अग्रभागमें जिनकी दृष्टि लगी हुई है, ऐसे ध्यानपरायण योगियोंसे युक्त, सभी प्रकारसे पवित्र, तत्त्वदर्शी ज्ञानियोंसे सेवित और चारों ओर नदियोंसे घिरा था। वह आश्रम ब्रह्मवादी जापकों, शंकरकी आराधनामें निरत पवित्र तपस्वियोंसे सेवित, सत्यसंकल्पवाले, परम शान्त, शोक तथा उपद्रवरहित, यथाविधि सभी अङ्गोंमें भस्म लगाये हुए रुद्रके जपमें परायण, मुण्डित या मात्र जटा रखे हुए तथा जटाके समान शिखावाले अन्य तपस्वियों, ज्ञानियों और ब्रह्मचारियोंसे नित्य सेवित था॥ ५-११॥ |
| तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते।<br>गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी ॥ १२॥<br>स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान्।<br>प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः॥ १३॥ | वहाँ सिद्धोंके आश्रमोंसे सुशोभित उस रमणीय श्रेष्ठ आश्रममें पापोंका नाश करनेवाली भगवती गङ्गा नित्य प्रवाहित रहती थीं। उन विश्वात्मा माधवने उन कल्मषरहित तपस्वियोंको ढूँढ़-ढूँढ़कर उनके समीप जाकर उन्हें सविधि प्रणाम किया और स्तुतिपूर्वक उनकी पूजा की॥ १२-१३॥ |
| तं ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम्।<br>प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्॥ १४॥<br>स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम्।<br>प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्॥ १५॥ | उन शङ्ख, चक्र, गदाधारी, योगियोंके परम गुरु, जगद्योनि (श्रीकृष्ण)-को देखकर उन्होंने (तपस्वियोंने) भक्तिपूर्वक प्रणाम किया और अव्यक्त, आदिदेव, महामुनि तथा उन सनातन (देव)-का हृदयमें ध्यानकर वैदिक मन्त्रोंसे उनकी स्तुति करने लगे और आपसमें कहने लगे-॥ १४-१५॥ |
| अयं स भगवान्नेकः साक्षान्नारायणः परः।<br>आगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्॥ १६॥<br>अयमेवाव्ययः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः।<br>अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः॥ १७॥<br>एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः।<br>अनादिरक्षयोऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः॥ १८॥ | ये वही अद्वितीय परम साक्षात् नारायण भगवान् हैं। स्वयं पुराणपुरुष देव ही इस समय आये हुए हैं। ये ही अव्यय हैं, सृष्टि करनेवाले, संहार करनेवाले तथा पालन करनेवाले ये ही हैं। अमूर्त होते हुए भी ये मूर्तिमान् होकर मुनियोंको देखनेके लिये यहाँ आये हुए हैं। ये धाता, विधाता और सर्वव्यापी ही आ रहे हैं। ये अनादि, अक्षय, अनन्त, महाभूत और महेश्वर हैं॥ १६-१८॥ |
| श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः।<br>ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः॥ १९॥ | वाणीके अगोचर गोविन्द हरि उन (तपस्वियों)-के वचनोंको सुनते हुए शीघ्र ही उन महात्मा (उपमन्यु)-के स्थानपर गये॥ १९॥ |
१५८ * कूर्मपुराण *
उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः।
चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्॥ २०॥
नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः।
लिङ्गानि पूजयामास शम्भोरमिततेजसः॥ २१॥
दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम्।
पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः॥ २२॥
समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम्।
तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः॥ २३॥
यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम्।
दृष्ट्वा समाहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुरा हरिम्॥ २४॥
अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम्।
आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्॥ २५॥
दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम्।
जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्॥ २६॥
आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित्।
आसने चासयामास योगिनां प्रथममतिथिम्॥ २७॥
उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम्।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्॥ २८॥
स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः।
यत् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः॥ २९॥
त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तोऽपि हि योगिनः।
तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्॥ ३०॥
श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः।
व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्॥ ३१॥
श्रीकृष्ण उवाच
भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम्।
सम्प्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः॥ ३२॥
कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः।
मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्॥ ३३॥
उन यदुवंशी देवकीपुत्र श्रीकृष्णने प्रत्येक तीर्थमें श्रद्धापूर्वक आचमनकर (मार्जनकर) देवता, ऋषि और पितरोंका तर्पण किया और मुनीश्वरोंके द्वारा नदियोंके किनारे स्थापित अमिततेजस्वी शंकरके लिङ्गोंकी पूजा की॥ २०-२१॥
वहाँके निवासियोंने जहाँ-जहाँ भी जनार्दनको आते हुए देखा, वहाँ-वहाँ पुष्पों तथा अक्षतोंसे उनकी पूजा की। शार्ङ्गधनुष, शङ्ख तथा असि धारण करनेवाले एवं शुभ अङ्गोंवाले उन वासुदेवका दर्शनकर वहाँ रहनेवाले सभी निश्चल-से खड़े हो गये। वहाँ (योगमें) आरूढ़ होनेके इच्छुक जिन लोगोंके मन समाधिस्थ थे, वे भी जनार्दन हरिको अपने सम्मुख देखकर उनका दर्शन करनेके लिये अपनी इन्द्रियोंको बहिर्मुख कर लिये॥ २२-२४॥
इधर श्रीकृष्णने गङ्गामें अवगाहन करनेके पश्चात् देवताओं, पितरों आदिका दर्शन, तर्पण आदि कर उत्तमोत्तम पुष्प आदि लेकर श्रेष्ठ मुनि (उपमन्यु)-के गृहमें प्रवेश किया। योगियोंमें श्रेष्ठ, भस्मसे अवलिप्त शरीरवाले, जटा और चीरधारी उन शान्त मुनिको देखकर (श्रीकृष्णने) सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम किया॥ २५-२६॥
कृष्णको आते हुए देखकर तत्त्वज्ञ उन मुनिने योगियोंके प्रथम पूज्य उन्हें आसनपर बिठाया और उनकी पूजा की॥ २७॥
(मुनिने कहा—) हम जानते हैं कि वाणीके उत्पत्ति-स्थान, परमपदरूप, अव्यक्त शरीरवाले विष्णु शिष्यके रूपमें उपस्थित हुए हैं। हृषीकेश! आपका स्वागत है, हमारे तप सफल हुए जो साक्षात् विश्वात्मा विष्णु ही मेरे घर आये हैं। प्रयत्न करते हुए भी योगी तथा मुनिजन आपको देख नहीं पाते, ऐसे आपके यहाँ आनेका प्रयोजन क्या है? उपमन्युके उस वाक्यको सुनकर केशीका मर्दन करनेवाले महायोगी भगवान्ने उन्हें प्रणामकर कहा—॥ २८-३१॥
श्रीकृष्ण बोले— भगवन्! भगवान् शंकरके दर्शनोंके लिये उत्सुक मैं आया हूँ। कृत्तिवासा गिरीश (भगवान् शंकर)-का दर्शन करनेकी मेरी उत्कट इच्छा है। योगविदोंमें श्रेष्ठ भगवान् ईशका शीघ्र ही कैसे दर्शन कर सकता हूँ, उन उमापतिको मैं कहाँ देख पाऊँगा॥ ३२-३३॥
- अध्याय २४ * | १५९ ---|---
| इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः।<br>भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः॥ ३४॥<br><br>इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः।<br>ध्यायन्तोऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये॥ ३५॥<br><br>इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः।<br>क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः॥ ३६॥<br><br>इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम्।<br>लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः॥ ३७॥<br><br>इहैव भगवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः।<br>दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्ध्वानीश्वरेश्वरम्॥ ३८॥<br><br>इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः।<br>अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता॥ ३९॥<br><br>इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम्।<br>दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः॥ ४०॥<br><br>इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः।<br>लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्॥ ४१॥<br><br>प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः।<br>पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु॥ ४२॥<br><br>इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः।<br>महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः।<br>द्वादशैव सहस्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम॥ ४३॥<br><br>इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्रिकोत्तरा।<br>वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसम्मितम्।<br>इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्॥ ४४॥<br><br>याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम्।<br>चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्॥ ४५॥<br><br>इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः।<br>शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः॥ ४६॥<br><br>तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम्।<br>द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्॥ ४७॥<br><br>एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः।<br>व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे॥ ४८॥ | ऐसा कहे जानेपर भगवान् (उपमन्यु)-ने कहा—तीव्र भक्ति एवं तपस्याके द्वारा वे परमेश्वर देखे जा सकते हैं, इसलिये ऐसा ही प्रयत्न करो। ब्रह्मवादी मुनीन्द्र, जप करनेवाले तथा जो तपस्वी हैं वे, यहाँ उन देव ईश्वर देवाधिदेवका ध्यान करते हुए निवास कर रहे हैं। यहाँ भगवान् देव वृषभध्वज पत्नी (पार्वती)-सहित तथा विविध भूतों और योगियोंसे घिरे हुए सदा क्रीड़ा करते हैं॥ ३४-३६॥<br><br>प्राचीन कालमें इस आश्रममें कठोर तप करके भगवान् वसिष्ठ ऋषिने महेश्वर रुद्रसे योग प्राप्त किया था। यहीं प्रभु कृष्णद्वैपायन भगवान् व्यासने उन ईश्वरोंके भी ईश्वर (भगवान् शंकर)-का दर्शनकर परम ज्ञान प्राप्त किया था। इसी रमणीय श्रेष्ठ आश्रममें सुरभिने भक्तिपूर्वक तपस्या करके जटाधारी रुद्रसे पुत्रोंको प्राप्त किया था। पूर्वकालमें कालसे भयभीत देवताओंने यहींपर श्रीमान् हर (महाकाल)-का दर्शनकर भयसे रहित होकर शान्ति प्राप्त की थी। तपस्वियोंमें श्रेष्ठ द्विज सावर्णिने यहींपर महादेवकी आराधना करके परम योग तथा उत्तम ग्रन्थरचनाकी शक्ति प्राप्त की थी। तभी उन्होंने कल्याणकारिणी सुन्दर पुण्य प्रदान करनेवाली पुराणसंहिताका निर्माणकर सत्-शिष्यों और द्विजातियोंमें उसका प्रवर्तन किया॥ ३७-४२॥<br><br>पुरुषोत्तम ! इसी स्थानपर कापेय शांशपायनने महादेवका दर्शनकर उनकी आज्ञा प्राप्त करके बारह हजार श्लोकोंवाली इस (कूर्मरूपधारी भगवान् विष्णुके द्वारा वर्णित) पुराणसंहिताका निर्माण किया। वेदसम्मत पुण्य वायवीयपुराणसंहिताका सोलह हजार श्लोकोंवाला उत्तरभाग यहींपर प्रवर्तित हुआ। यहींपर शांशपायनद्वारा कही गयी पुराणसंहिताका प्रचार उनके शिष्योंने किया॥ ४३-४४॥<br><br>महायोगी याज्ञवल्क्यने यहींपर तपस्याद्वारा शंकरका दर्शन करके उनकी आज्ञासे श्रेष्ठ योगशास्त्रका निर्माण किया था। पूर्वकालमें भृगुने यहीं परम तप करके महेश्वरसे योगज्ञोंमें श्रेष्ठ शुक्र नामक पुत्रको प्राप्त किया था। इसलिये यहींपर तपस्या करके देवताओंके ईश, महेश्वर विश्वेश, उग्र, भीम कपर्दीका आप दर्शन करें। ऐसा कहकर महामुनि उपमन्युने सुन्दर कर्म करनेवाले कृष्णको पाशुपत-योग, पाशुपत-व्रत और पाशुपत-ज्ञान प्रदान किया॥ ४५-४८॥ |
१६० * कूर्मपुराण *
स तेन मुनिवर्येण व्याहतो मधुसूदनः ।
तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः ॥ ४९ ॥
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः ।
जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः ॥ ५० ॥
ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः ।
अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः ॥ ५१ ॥
किरीटिनं गदिनं चित्रमालं
पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् ।
शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं
देव्या महादेवमसौ ददर्श ॥ ५२ ॥
परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं
नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् ।
समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं
सहस्रसूर्यप्रतिमं ददर्श ॥ ५३ ॥
प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात्
सनातनं योगिनमीशितारम् ।
अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं
प्राणेश्वरं शम्भुमसौ ददर्श ॥ ५४ ॥
न यस्य देवा न पितामहोऽपि
नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः ।
प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं
तमादिदेवं पुरतो ददर्श ॥ ५५ ॥
तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे
स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् ।
स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः
शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम् ॥ ५६ ॥
कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं
हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श ।
स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं
पितामहं लोकगुरुं दिविस्थम् ॥ ५७ ॥
गणेश्वरानर्कसहस्रकल्पान्
नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् ।
त्रिलोकभर्तुः पुरतोऽन्वपश्यत्
कुमारमग्निप्रतिमं सशाखम् ॥ ५८ ॥
उन श्रेष्ठ मुनिके कहनेसे वे प्रभु मधुसूदन वहींपर तपस्याद्वारा रुद्रकी आराधना करने लगे। सभी अङ्गोंमें यथाविधि भस्म धारण करके, मुण्डित एवं वल्कल वस्त्रधारी होकर अनन्य-मनसे शिवमें चित्तको समाहितकर निरन्तर रुद्रसम्बन्धी मन्त्रोंका जप करने लगे। तदनन्तर बहुत समय बीत जानेके बाद अर्धचन्द्रमाको आभूषणरूपमें धारण किये सोमरूप महादेव महेश्वर देवी पार्वतीके साथ आकाशमें दिखलायी पड़े॥ ४९-५१॥
उन श्रीकृष्णने मुकुट, गदा, त्रिशूल, पिनाकधनुष तथा चित्र-विचित्र माला धारण किये हुए, सिंहके चर्म-रूपी वस्त्रसे समस्त अङ्गोंको आच्छादित किये हुए देवाधिदेव महादेवको देवी पार्वतीके साथ देखा। हाथमें परशु धारण किये हुए, नृसिंहके चर्मसे आच्छादित शरीरवाले, प्रणवका उच्चारण कर रहे तथा सहस्रों सूर्योंके समान श्रेष्ठ त्रिलोचन—भगवान् शंकरका श्रीकृष्णने दर्शन किया। उन्होंने (श्रीकृष्णने) अपने समक्ष पुराणपुरुष, सनातन प्रभु, योगी, ईश्वर, अणुसे भी सूक्ष्म, अनन्तशक्तियुक्त प्राणेश्वर शम्भुको देखा। जिन (रुद्र)-के प्रभावका देवता, पितामह, इन्द्र, अग्नि, वरुण तथा यम भी आजतक वर्णन नहीं कर पाये, उन आदिदेवको श्रीकृष्णने सामने देखा। उस समय उन्होंने भगवान् शंकरके वामभागमें शङ्ख, तलवार तथा चक्र धारण किये आत्मरूप, अव्यक्त, अनन्त तथा अनन्तरूपवाले आदिदेव (विष्णु)-को देखा। वे भी बहुत-सी स्तुतियोंके द्वारा ईश (शंकर)-की ही स्तुति कर रहे थे॥ ५२—५६॥
उन (भगवान् शंकर)-के दक्षिण भागमें उन्होंने (श्रीकृष्णने) हंसपर आसीन, अत्यन्त प्रभाववाले, देवताओंके स्वामी लोकगुरु पितामहको आकाशमें हाथ जोड़े हुए ईशकी स्तुति करते देखा। उन्होंने (श्रीकृष्णने) तीनों लोकोंके स्वामी (श्रीशंकर)-के सम्मुख हजारों सूर्योंके समान गणेश्वरों, अमित प्रभाववाले नन्दीश्वरादिकों तथा मयूरसहित अग्नि-सदृश कुमार कार्तिकेयको देखा॥ ५७-५८॥
- अध्याय २४ * । १६१
| मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं<br>प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम्।<br>पाराशरं तत्परतो वसिष्ठं<br>स्वायम्भुवं चापि मनुं ददर्श॥ ५९॥ | उनके पीछेकी ओर मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, प्रचेता, दक्ष, कण्व, पराशर, वसिष्ठ तथा स्वायम्भुव मनुको भी देखा॥ ५९॥ |
| तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं<br>बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः ।<br>प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या<br>स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य ॥ ६०॥ | उन उदार बुद्धिवाले विष्णु (कृष्ण)-ने भक्तिपूर्वक हाथ जोड़ते हुए देवी पार्वतीसहित शंकरको प्रणाम किया तथा अपने हृदयमें आत्म-स्वरूपका ध्यानकर देवताओंमें प्रधान शंकरकी मन्त्रोंद्वारा स्तुति की— ॥ ६०॥ |
| श्रीकृष्ण उवाच<br>नमोऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने<br>ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति।<br>तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च<br>त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः ॥ ६१ ॥<br>त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः<br>संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः।<br>प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद-<br>स्त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्॥ ६२॥<br>सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं<br>योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम्।<br>वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं<br>त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम् ॥ ६३ ॥ | श्रीकृष्ण बोले— शाश्वत ! सबके मूलकारण ! आपको नमस्कार है। ऋषिलोग आपको ब्रह्माका भी अधिपति कहते हैं। संतजन तप, सत्त्व, रज एवं तमोगुण और सब कुछ आपको ही बतलाते हैं। आप ब्रह्मा, विष्णु, विश्वयोनि, अग्नि, संहर्ता और सूर्यमण्डलमें निवास करनेवाले हैं। प्राण, हुतवह (अग्नि) तथा इन्द्रादि विविध देव आप ही हैं। मैं अद्वितीय देव ईशकी शरणमें आया हूँ। सांख्यशास्त्रवाले आपको एकरूप और गुणातीत कहते हैं। योगिजन हृदयमें रहनेवाले आपकी सतत उपासना करते हैं। वेद आपको रुद्र, अग्नि नामसे कहते हैं। मैं आप ईशदेवकी शरणमें आया हूँ ॥ ६१–६३ ॥ |
| त्वत्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं<br>दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः।<br>सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं<br>स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात् ॥ ६४ ॥ | मनुष्य आपके चरणमें मात्र एक पुष्प अथवा एक बिल्वपत्र ही चढ़ाकर संसार-बन्धनसे विमुक्त हो जाता है। सिद्धों तथा योगियोंद्वारा सेवित आपके चरणकमलोंका स्मरणकर आपकी कृपासे मनुष्य सभी पापोंको विनष्ट कर डालता है। |
| यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं<br>तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम्।<br>स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते<br>नित्यं त्वामुपैमि सत्यविभवं विश्वेश्वरं तं शिवम्॥ ६५॥ | तत्त्वज्ञ लोग जिन्हें सभी प्रकारके विभागसे रहित, निर्मल, अन्तर्हृदयमें अवस्थित, ज्योति, अनन्त, अद्वितीय, अचल, सत्य, पर, सर्वव्यापी तथा आदि, मध्य और अन्तसे रहित स्थानरूप कहते हैं और यह (संसार) जिनसे उत्पन्न होता है, ऐसे आप सत्यविभव, सनातन विश्वेश्वर शिवकी शरणमें मैं आया हूँ॥ ६४-६५॥ |
| ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे।<br>महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः॥ ६६॥ | प्रणवरूप नीलकण्ठ, त्रिलोचन और शक्तिरूप आपको नमस्कार है। आप महादेव तथा नित्य ईशानको बार-बार नमस्कार है। |
| नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने।<br>नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने ॥ ६७ ॥ | पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले आपको नमस्कार है, मुण्ड और दण्ड धारण करनेवाले आपको नमस्कार है। हाथमें वज्र धारण करनेवाले, दिशारूपी वस्त्रवाले कपर्दी (जटाधारी) आपको नमस्कार है ॥ ६६-६७॥ |
१६२ * कूर्मपुराण *
| नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे।<br>नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे॥ ६८॥ | भयंकर नाद करनेवाले तथा दाढ़वाले कालस्वरूप आपको नमस्कार है। नागोंको यज्ञोपवीतके रूपमें धारण करनेवाले और अग्निस্বরূপ वीर्यवाले आपको नमस्कार है। गिरीश! आपको नमस्कार है, स्वाहाकार! आपको नमस्कार है, उन्मुक्त अट्टहास करनेवाले आपको नमस्कार है और भीमरूप आपको बार-बार नमस्कार है। कामदेवका विनाश करनेवाले आपको नमस्कार है, कालका मन्थन करनेवाले आपको नमस्कार है, भयानक वेष धारण करनेवाले आपको नमस्कार है और निषङ्ग (तरकस)-धारी हरको नमस्कार है॥ ६८–७०॥ |
| नमोऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः।<br>नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः॥ ६९॥ | |
| नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने।<br>नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे॥ ७०॥ | |
| नमोऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे।<br>नमोऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः॥ ७१॥ | तीन आँखोंवाले आपको नमस्कार है, गजचर्म धारण करनेवाले आपको नमस्कार है। अम्बिकाके स्वामीको नमस्कार है और पशुपतिको नमस्कार है। आकाशरूप आपको और आकाशके अधिपतिको नमस्कार है। नर और नारीका शरीर धारण करनेवाले अर्धनारीश्वर तथा सांख्य और योगका प्रवर्तन करनेवाले आपको नमस्कार है। देवताओंके स्वामी और देवताओंद्वारा आराधित लिङ्गवाले आपको नमस्कार है। कुमारके गुरु (कार्तिकेयके पिता) आपको तथा देवाधिदेव आपको नमस्कार है। यज्ञके अधिपतिको नमस्कार है, ब्रह्मचारीको नमस्कार है। महान् मृगव्याध तथा ब्रह्माधिपतिको नमस्कार है। हंसरूपको नमस्कार है, विश्वरूप तथा मोहित करनेवालेको बार-बार नमस्कार है। योगी, योगसे प्राप्त होने योग्य तथा योग ही जिनकी माया है ऐसे आपको नमस्कार है॥ ७१–७५॥ |
| नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः।<br>नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने॥ ७२॥ | |
| नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने।<br>कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः॥ ७३॥ | |
| नमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे।<br>मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः॥ ७४॥ | |
| नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः।<br>योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः॥ ७५॥ | |
| नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च।<br>कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः॥ ७६॥ | प्राणोंका पालन करनेवाले (प्राणिमात्रके प्राणरक्षक) और घण्टानादप्रियको नमस्कार है। कपाली आपको नमस्कार है, नक्षत्रोंके स्वामीको नमस्कार है। आपको नमस्कार है, नमस्कार है, नमस्कार है, पुनः आपको बार-बार नमस्कार है। परमेश्वर! आप मेरी अभीष्ट इच्छाओंको सभी प्रकारसे मुझे प्रदान करें॥ ७६–७७॥ |
| नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः।<br>मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर॥ ७७॥ | |
| एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः।<br>पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्॥ ७८॥ | विप्रो! इस प्रकार वे माधव भक्तिपूर्वक देवेशकी स्तुतिकर देव और देवी अर्थात् शंकर-पार्वतीके चरणोंमें दण्डवत् गिर पड़े। मेघके समान गम्भीर ध्वनिवाले भगवान् शंकरने केशीको मारनेवाले कृष्णको उठाकर मधुर वचन कहा—॥ ७८–७९॥ |
| उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम्।<br>बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः॥ ७९॥ |
- अध्याय २४ * १६३
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय।
त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह ॥ ८० ॥
त्वं हि सा परमा मूर्त्तिर्मम नारायणाह्वया।
नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम ॥ ८१ ॥
वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम्।
महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव ॥ ८२ ॥
श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम्।
उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम् ॥ ८३ ॥
ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शंकर।
इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शंकर ॥ ८४ ॥
तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः।
देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे ॥ ८५ ॥
ततः सा जगतां माता शंकरार्धशरीरिणी।
व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा ॥ ८६ ॥
वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत।
अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव ॥ ८७ ॥
त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः।
प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो देवकीसुतः ॥ ८८ ॥
पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम्।
नावयोर्विद्यते भेद एकं पश्यन्ति सूरयः ॥ ८९ ॥
इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव।
सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम्।
ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम् ॥ ९० ॥
एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः।
आशिषं शिरसागृह्लाद् देवोऽप्याह महेश्वरः ॥ ९१ ॥
प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः
करेण देव्या सह देवदेवः।
सम्पूज्यमानो मुनिभिः सुरैश्र्च-
र्जगाम कैलासगिरिं गिरीशः ॥ ९२ ॥
पुण्डरीकाक्ष! अव्यय! आपने तप क्यों किया है। (क्योंकि) आप ही कामना करनेवालोंकी सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले हैं। आप ही मेरी नारायण नामवाली परम मूर्त्ति हैं। पुरुषोत्तम! तात! आपके लिये कुछ भी अप्राप्य नहीं है। केशव! अपने योगद्वारा आप अपनेको नारायण, अनन्त, परमेश्वर, महादेव और महायोगी जानें ॥ ८०-८२ ॥
उनका वह वचन सुनकर हँसते हुए श्रीकृष्णने विश्वेश्वर तथा हिमालय-पुत्री देवी पार्वतीकी ओर देखकर वृषध्वज शंकरसे कहा—प्रभो शंकर! आपको अपने योगद्वारा सब कुछ ज्ञात है। मैं अपने ही समान ऐसा पुत्र चाहता हूँ, जो आपका भक्त हो, श्रीशंकर! आप मुझे प्रदान करें। प्रसन्न-मन होकर विश्वात्मा हरने 'तथास्तु' ऐसा कहकर और देवी पार्वतीकी ओर देखकर केशवका आलिङ्गन किया ॥ ८३-८५ ॥
तदनन्तर शंकरके आधे शरीरमें स्थित, संसारकी माता हिमालय पर्वतकी पुत्री देवी (पार्वती) हृषीकेशसे बोलीं। अच्युत! केशव! वत्स! मैं ईश्वर (शंकर)-में तथा मुझमें भी सर्वदा रहनेवाली आपकी अनन्त, निश्चल और अनन्य भक्तिको जानती हूँ। आप ही साक्षात् नारायण और सर्वात्मा पुरुषोत्तम हैं। पूर्वकालमें देवताओंके द्वारा प्रार्थना किये जानेपर आप देवकीके पुत्रके रूपमें उत्पन्न हुए थे। आप अपने आत्मरूपको तथा अपने निर्मल पदको स्वयं देखें। हम दोनोंमें कोई भेद नहीं है। विद्वान् लोग (हम दोनोंको) एक रूपसे देखते हैं। केशव! आप इन अभीष्ट वरोंको मुझसे ग्रहण करें। आपको सर्वज्ञता, ऐश्वर्य, वह परमेश्वर-सम्बन्धी ज्ञान, शिवमें निश्चल भक्ति तथा अपनेमें श्रेष्ठ बल प्राप्त हो ॥ ८६-९० ॥
उन महादेवीके द्वारा ऐसा कहे जानेपर जनार्दन कृष्णने उनके (वररूपी) आशीर्वादको शिरोधार्य किया। देव महेश्वरने भी कृष्णसे ऐसा ही कहा अर्थात् आशीर्वाद प्रदान किया। तब देवताओं तथा मुनियोंसे पूजित होते हुए देवाधिदेव गिरीश भगवान् शंकर कृष्णका हाथ पकड़कर देवी पार्वतीके साथ कैलास पर्वतपर चले गये ॥ ९१-९२ ॥
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके पूर्वविभागमें चौबीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ २४ ॥
१६४ | * कूर्मपुराण *
पचीसवाँ अध्याय
श्रीकृष्णका कैलास पर्वतपर विहार करना, श्रीकृष्णको द्वारका बुलानेके लिये गरुडका कैलासपर जाना, श्रीकृष्णका द्वारका-आगमन, द्वारकामें श्रीकृष्णका स्वागत तथा उनका दर्शन करनेके लिये देवताओं तथा मार्कण्डेय आदि मुनियोंका आना, कृष्णके द्वारा महर्षि मार्कण्डेयको शिव-तत्त्व तथा लिङ्ग-तत्त्वका माहात्म्य बतलाना तथा स्वयं शिवका पूजन करना, ब्रह्मा-विष्णुद्वारा शिवके महालिङ्गका दर्शन तथा लिङ्गस्तुति, लिङ्गार्चनका प्रवर्तन
| सूत उवाच | सूतजी बोले— |
|---|---|
| प्रविश्य मेरुशिखरं कैलासं कनकप्रभम्।<br>रराम भगवान् सोमः केशवेन महेश्वरः॥ १ ॥ | मेरु शिखरके स्वर्णिम कैलास पर्वतपर पहुँचकर महेश्वर भगवान् शंकर केशव (श्रीकृष्ण)-के साथ विहार करने लगे। कैलास पर्वतपर निवास करनेवालोंने उन देवाधिदेव, अच्युत, महात्मा श्रीकृष्णको देखकर उनकी पूजा की। उन्होंने चार भुजावाले, उदार अङ्गोंवाले, प्रलयकालीन मेघके समान प्रभाववाले, मुकुटधारी, हाथमें धनुष धारण किये, श्रीवत्ससे सुशोभित वक्षःस्थलवाले, दीर्घ भुजावाले, विशाल नेत्रोंवाले, पीताम्बर धारण किये, वक्षःस्थलपर उत्तम वैजयन्तीकी माला धारण किये, शोभासे सुशोभित दिव्य अति कोमल, युवावस्थावाले, कमल (वर्ण)-के समान (रक्त) चरण एवं नेत्रवाले, अत्यन्त सुन्दर, मुसकराते हुए अच्छी गति प्रदान करनेवाले अच्युत (श्रीकृष्ण)-की पूजा की॥ १-५॥ |
| अपश्यंस्तं महात्मानं कैलासगिरिवासिनः।<br>पूजयाञ्चक्रिरे कृष्णं देवदेवमथाच्युतम्॥ २ ॥ | |
| चतुर्बाहुमुदाराङ्गं कालमेघसमप्रभम्।<br>किरीटिनं शार्ङ्गपाणिं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्॥ ३ ॥ | |
| दीर्घबाहुं विशालाक्षं पीतवाससमच्युतम्।<br>दधानमुरसा मालां वैजयन्तीमनुत्तमाम्॥ ४ ॥ | |
| भ्राजमानं श्रिया दिव्यं युवानमतिकोमलम्।<br>पद्माङ्घ्रिनयनं चारु सुस्मितं सुगतिप्रदम्॥ ५ ॥ | |
| कदाचित् तत्र लीलार्थं देवकीनन्दवर्धनः।<br>भ्राजमानः श्रिया कृष्णश्चचार गिरिकन्दरे॥ ६ ॥ | वहाँ किसी समय माता देवकीके आनन्दको बढ़ानेवाले शोभासम्पन्न श्रीकृष्ण लीलाके निमित्त कैलास पर्वतकी गुहामें विचरण करने लगे। सभी प्रमुख गन्धर्वों, अप्सराओं, नागकन्याओं, सिद्धों, यक्षों तथा गन्धर्वोंने वहाँ उन जगन्मय (श्रीकृष्ण)-को देखा और परम आश्चर्यचकित होकर वे आनन्दसे प्रफुल्लित नेत्रवाले हो गये तथा उन महात्माके मस्तकपर पुष्पोंकी वर्षा करने लगे। दिव्य गन्धर्वोंकी कन्याएँ तथा उसी प्रकार श्रेष्ठ अप्सराएँ कृष्णको देखकर अव्यवस्थित वस्त्राभूषणवाली होकर उनकी कामना करने लगीं। गायनमें पारंगत कुछ सुन्दरियाँ काममोहित होकर देवकीपुत्रकी ओर देखकर विविध प्रकारके गीत गाने लगीं॥ ६-१०॥ |
| गन्धर्वाप्सरसां मुख्या नागकन्याश्च कृत्स्नशः।<br>सिद्धा यक्षाश्च गन्धर्वास्तत्र तत्र जगन्मयम्॥ ७ ॥ | |
| दृष्ट्वाश्चर्यं परं गत्वा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः।<br>मुमुचुः पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि महात्मनः॥ ८ ॥ | |
| गन्धर्वकन्यका दिव्यास्तद्वदप्सरसां वराः।<br>दृष्ट्वा चकमिरे कृष्णं स्रस्तवस्त्रविभूषणाः॥ ९ ॥ | |
| काश्चिद् गायन्ति विविधां गीतिं गीतविशारदाः।<br>सम्प्रेक्ष्य देवकीसूनुं सुन्दर्यः काममोहिताः॥ १०॥ | |
| काश्चिद्विलासबहुला नृत्यन्ति स्म तदग्रतः।<br>सम्प्रेक्ष्य संस्थिताः काश्चित् पपुस्तद्वदनामृतम्॥ ११ ॥ | कुछ अत्यन्त विलासप्रिय (कन्याएँ) उनके आगे नृत्य करने लगीं और कुछ वहीं स्थित होकर उनकी ओर देखकर उनके वदनामृतका पान करने लगीं॥ ११॥ |
| * अध्याय २५ * | १६५ |
|---|---|
| काश्चिद् भूषणवर्याणि स्वाङ्गादादाय सादरम्।<br>भूषयाञ्चक्रिरे कृष्णं कामिन्यो लोकभूषणम्॥ १२॥<br><br>काश्चिद् भूषणवर्याणि समादाय तदङ्गतः।<br>स्वात्मानं भूषयामासुः स्वात्मगैरपि माधवम्॥ १३॥<br><br>काश्चिदागत्य कृष्णस्य समीपं काममोहिताः।<br>चुचुम्बुर्वदनाम्भोजं हरेर्मुग्धमृगेक्षणाः॥ १४॥<br><br>प्रगृह्य काश्चिद् गोविन्दं करेण भवनं स्वकम्।<br>प्रापयामासुर्लोकादिं मायया तस्य मोहिताः॥ १५॥<br><br>तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमलोचनः।<br>बहूनि कृत्वा रूपाणि पूरयामास लीलया॥ १६॥<br><br>एवं वै सुचिरं कालं देवदेवपुरे हरिः।<br>रेमे नारायणः श्रीमान् मायया मोहयज्जगत्॥ १७॥<br><br>गते बहुतिथे काले द्वारवत्यां निवासिनः।<br>बभूवुर्विह्वला भीता गोविन्दविरहे जनाः॥ १८॥<br><br>ततः सुपर्णो बलवान् पूर्वमेव विसर्जितः।<br>कृष्णेन मार्गमाणस्तं हिमवन्तं ययौ गिरिम्॥ १९॥<br><br>अदृष्ट्वा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम्।<br>आजगामोपमन्युं तं पुरीं द्वारवतीं पुनः॥ २०॥<br><br>तदन्तरे महादैत्या राक्षसाश्चातिभीषणाः।<br>आजग्मुर्द्वारकां शुभ्रां भीषयन्तः सहस्रशः॥ २१॥<br><br>स तान् सुपर्णो बलवान् कृष्णतुल्यपराक्रमः।<br>हत्वा युद्धेन महता रक्षति स्म पुरीं शुभाम्॥ २२॥<br><br>एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः।<br>दृष्ट्वा कैलासशिखरे कृष्णं द्वारवतीं गतः॥ २३॥<br><br>तं दृष्ट्वा नारदमृषिं सर्वे तत्र निवासिनः।<br>प्रोचुर्नारायणो नाथः कुत्रास्ते भगवान् हरिः॥ २४॥<br><br>स तानुवाच भगवान् कैलासशिखरे हरिः।<br>रमतेऽद्य महायोगिन् तं दृष्ट्वाहमिहागतः॥ २५॥<br><br>तस्योपश्रुत्य वचनं सुपर्णः पततां वरः।<br>जगामाकाशगो विप्राः कैलासं गिरिमुत्तमम्॥ २६॥<br><br>ददर्श देवकीसूनुं भवने रत्नमण्डिते।<br>वरासनस्थं गोविन्दं देवदेवान्तिके हरिम्॥ २७॥<br><br>उपास्यमानममरैर्दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः।<br>महादेवगणैः सिद्धैर्योगिभिः परिवारितम्॥ २८॥ | कुछ कामिनियाँ (कन्याएँ) अपने अङ्गोंसे श्रेष्ठ आभूषणोंको उतारकर उनसे लोकभूषण कृष्णको आदरपूर्वक आभूषित करने लगीं। कुछ उनके अङ्गोंसे श्रेष्ठ आभूषणोंको लेकर अपनेको तथा अपने आभूषणोंसे माधवको सजाने लगीं। कतिपय मुग्ध मृगके समान नयनोंवाली काम-मोहित (कन्याएँ) हरि कृष्णके समीपमें जाकर उनके मुखकमलका स्पर्श करने लगीं। उनकी मायासे मोहित कुछ अप्सराएँ लोकोंके आदि कारण गोविन्दका हाथ पकड़कर उन्हें अपने भवनमें ले गयीं॥ १२-१५॥<br><br>उन कमललोचन भगवान् श्रीकृष्णने बहुतसे रूप धारणकर लीलापूर्वक उनकी अभीष्ट कामनाओंकी पूर्ति की। इस प्रकार श्रीमान् नारायण हरिने संसारको (अपनी) मायासे मोहित करते हुए देवाधिदेव शंकरके नगरमें बहुत समयतक रमण किया॥ १६-१७॥<br><br>बहुत दिन व्यतीत होनेपर द्वारिकापुरीके रहनेवाले लोग गोविन्दके विरहमें भयभीत एवं विह्वल हो गये। तब पहले कृष्णद्वारा छोड़ दिये गये बलवान् गरुड उनको ढूँढ़ते हुए उस हिमालय पर्वतपर गये। वहाँ गोविन्दको न देखकर उन उपमन्युको विनयपूर्वक प्रणामकर पुनः द्वारवतीपुरीमें लौट आये। इसी बीच अत्यन्त भयंकर हजारों महादैत्य तथा राक्षस भय उत्पन्न करते हुए सुन्दर द्वारकामें आ पहुँचे। कृष्णके समान पराक्रमवाले बलवान् सुपर्ण (गरुड)-ने महान् युद्धद्वारा उन्हें मारकर उस शुभ पुरीकी रक्षा की॥ १८-२२॥<br><br>इसी समय भगवान् नारद ऋषि कैलास शिखरपर श्रीकृष्णका दर्शनकर द्वारकापुरीमें गये। उन नारद ऋषिको देखकर वहाँ (द्वारकामें) निवास करनेवाले सभीने पूछा—'नारायण, नाथ, भगवान् हरि कहाँ हैं?' उन्होंने (नारदने) उनसे कहा कि भगवान् हरि कैलास शिखरपर रमण कर रहे हैं, मैं उन महायोगीको देखकर आज यहाँ आया हूँ॥ २३-२५॥<br><br>विप्रो! उनका वचन सुनकर आकाशमें चलनेवाले पक्षियोंमें श्रेष्ठ वे गरुड श्रेष्ठ पर्वत कैलासपर गये। उन्होंने देवकीपुत्र गोविन्द हरिको देवाधिदेव (शंकर)-के समीप रत्नमण्डित भवनमें एक श्रेष्ठ आसनपर विराजमान देखा। (वहाँ) देवता, दिव्य स्त्रियाँ, महादेवके गण, सिद्ध तथा योगीजन चारों ओरसे घेरकर उनकी उपासना कर रहे थे॥ २६-२८॥ |
१६६ * कूर्मपुराण *
प्रणम्य दण्डवद् भूमौ सुपर्णः शंकरं शिवम्। निवेदयामास हरेः प्रवृत्तिं द्वारके पुरे॥ २९॥
ततः प्रणम्य शिरसा शंकरं नीललोहितम्। आजगाम पुरीं कृष्णः सोऽनुज्ञातो हरेण तु॥ ३०॥
आरुह्य कश्यपसुतं स्त्रीगणैरभिपूजितः। वचोभिरमृतास्वादैर्मानितो मधुसूदनः॥ ३१॥
वीक्ष्य यान्तममित्रघ्नं गन्धर्वाप्सरसां वराः। अन्वगच्छन् महायोगिन् शङ्खचक्रगदाधरम्॥ ३२॥
विसर्जयित्वा विश्वात्मा सर्वा एवाङ्गना हरिः। ययौ स तूर्णं गोविन्दो दिव्यां द्वारवतीं पुरीम्॥ ३३॥
गते मुररिपौ नैव कामिन्यो मुनिपुङ्गवाः। निशेव चन्द्ररहिता विना तेन चकाशिरे॥ ३४॥
श्रुत्वा पौरजनास्तूर्णं कृष्णागमनमुत्तमम्। मण्डयाञ्चक्रिरे दिव्यां पुरीं द्वारवतीं शुभाम्॥ ३५॥
पताकाभिर्विशालाभिर्ध्वजै रत्नपरिष्कृतैः। लाजादिभिः पुरीं रम्यां भूषयाञ्चक्रिरे तदा॥ ३६॥
अवादयन्त विविधान् वादित्रान् मधुरस्वनान्। शङ्खान् सहस्त्रशो दध्मुर्वीणावादान् वितेनिरे॥ ३७॥
प्रविष्टमात्रे गोविन्दे पुरीं द्वारवतीं शुभाम्। अगायन् मधुरं गानं स्त्रियो यौवनशालिनः॥ ३८॥
दृष्ट्वा ननृतुरीशानं स्थिताः प्रासादमूर्धसु। मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वसुदेवसुतोपरि॥ ३९॥
प्रविश्य भवनं कृष्ण आशीर्वादाभिवर्धितः। वरासने महायोगी भाति देवीभिरन्वितः॥ ४०॥
सुरम्ये मण्डपे शुभ्रे शङ्खाद्यैः परिवारितः। आत्मजैरभितो मुख्यैः स्त्रीसहस्त्रैश्च संवृतः॥ ४१॥
तत्रासनवरे रम्ये जाम्बवत्या सहाच्युतः। भ्राजते मालया देवो यथा देव्या समन्वितः॥ ४२॥
आजग्मुर्देवगन्धर्वा द्रष्टुं लोकादिमव्ययम्। महर्षयः पूर्वजाता मार्कण्डेयादयो द्विजाः॥ ४३॥
ततः स भगवान् कृष्णो मार्कण्डेयं समागतम्। ननामोत्थाय शिरसा स्वासनं च ददौ हरिः॥ ४४॥
गरुडने कल्याणकारी शंकरको भूमिपर दण्डवत् प्रणाम किया और द्वारकापुरीका समाचार हरिसे निवेदन किया। तदनन्तर नीललोहित शंकरको विनयपूर्वक प्रणामकर और उन हरकी आज्ञा प्राप्तकर स्त्रीसमूहोंद्वारा पूजित और अमृतके समान मधुर स्वादुयुक्त वचनोंसे सत्कृत वे मधुसूदन श्रीकृष्ण कश्यपपुत्र गरुडपर आरूढ होकर अपनी पुरीको चले। शंख, चक्र तथा गदाधारी शत्रुहन्ता महायोगीको जाते हुए देखकर गन्धर्व तथा श्रेष्ठ अप्सराओंने उनका अनुगमन किया। विश्वात्मा गोविन्द हरि उन सभी अङ्गनाओंको विदाकर शीघ्र ही उस दिव्य पुरी द्वारवतीको गये॥ २९–३३॥
मुनिश्रेष्ठो! उन मुरारिके चले जानेपर वे कामिनियाँ चन्द्रमारहित रात्रिके समान शोभाहीन हो गयीं। पुरवासियोंने श्रीकृष्णके आगमनके शुभ समाचारको सुनकर शीघ्र दिव्य एवं मङ्गलमयी द्वारवती पुरीको सुसज्जित किया। श्रीकृष्णके आगमनसे अति प्रसन्न द्वारकावासियोंने विशाल पताकाओं और रत्नोंसे जटित ध्वजों तथा लाजा आदि माङ्गलिक वस्तुओंसे सुन्दर पुरीको सजा दिया। मधुर स्वरवाले विविध वाद्यों, हजारों शंखों तथा वीणाओंको वे लोग बजाने लगे। गोविन्दके शुभपुरी द्वारवतीमें प्रवेश करते ही युवती स्त्रियाँ मधुर स्वरमें गान करने लगीं। उन ईशान (कृष्ण)-को देखकर वे नृत्य करने लगीं और महलोंके ऊपर स्थित स्त्रियाँ वसुदेवपुत्र श्रीकृष्णके ऊपर फूल बरसाने लगीं॥ ३४–३९॥
भवनमें प्रवेशकर महायोगी कृष्ण आशीर्वादोंसे अभिनन्दित होते हुए अत्यन्त रमणीय शुक्लवर्णके मण्डपमें स्थित एक श्रेष्ठ आसनपर अपनी पत्नियोंके साथ सुशोभित हुए। वे चारों ओरसे शङ्ख आदि प्रमुख पुत्रों तथा हजारों स्त्रियोंसे घिरे हुए थे॥ ४०-४१॥
वैजयन्ती मालासे विभूषित उस रमणीय श्रेष्ठ आसनपर अच्युत श्रीकृष्ण जाम्बवतीके साथ उसी प्रकार सुशोभित हुए जैसे देवी उमाके साथ महादेव। ब्राह्मणो! उन अव्यय तथा लोकोंके आदि कारण (श्रीकृष्ण)-का दर्शन करनेके लिये देवता, गन्धर्व और पूर्वज मार्कण्डेय आदि महर्षि वहाँ आये। तब उन भगवान् श्रीकृष्ण हरिने मार्कण्डेयजीको आया देखकर आसनसे उठकर विनयपूर्वक प्रणाम किया और उन्हें आसन दिया॥ ४२-४४॥
| * अध्याय २५ * | १६७ |
|---|
| सम्पूज्य तानृषिगणान् प्रणामेन महाभुजः ।<br>विसर्जयामास हरिर्दत्त्वा तदभिवाञ्छितान् ॥ ४५ ॥ | लम्बी भुजाओंवाले हरिने प्रणामके द्वारा उन ऋषिगणोंकी पूजा करके और उनके मनोरथोंको प्रदान करके उन्हें विदा किया ॥ ४५ ॥ | | तदा मध्याह्नसमये देवदेवः स्वयं हरिः।<br>स्नात्वा शुक्लाम्बरो भानुमुपातिष्ठत् कृताञ्जलिः ॥ ४६ ॥ | तदनन्तर मध्याह्नकालमें स्वयं देवाधिदेव हरिने स्नानकर शुक्ल वस्त्र धारण किये और हाथ जोड़कर सूर्यकी आराधना की। दिवाकर सूर्यकी ओर देखते हुए उन्होंने | | जजाप जाप्यं विधिवत् प्रेक्षमाणो दिवाकरम् ।<br>तर्पयामास देवेशो देवान् मुनिगणान् पितॄन् ॥ ४७ ॥ | विधिपूर्वक मन्त्रोंका जप किया। उन देवेश्वरने देवताओं, मुनिगणों और पितरोंका तर्पण किया ॥ ४६-४७ ॥ | | प्रविश्य देवभवनं मार्कण्डेयेन चैव हि।<br>पूजयामास लिङ्गस्थं भूतेशं भूतिभूषणम् ॥ ४८ ॥ | (मुनि) मार्कण्डेयके साथ देवमन्दिरमें प्रवेशकर उन्होंने लिङ्गमें प्रतिष्ठित भस्मविभूषित भूतेश्वर (श्रीशंकर)-की पूजा की। मनुष्योंके नियामक उन्होंने स्वयं सभी | | समाप्य नियमं सर्वं नियन्तासौ नृणां स्वयम् ।<br>भोजयित्वा मुनिवरं ब्राह्मणानभिपूज्य च ॥ ४९ ॥ | नियमोंको पूर्णकर ब्राह्मणोंकी पूजा की और मुनीश्वर (मार्कण्डेय)-को भोजन कराया। विप्रेन्द्रो! तदुपरान्त | | कृत्वात्मयोगं विप्रेन्द्रा मार्कण्डेयेन चाच्युतः ।<br>कथाः पौराणिकीः पुण्याश्चक्रे पुत्रादिभिर्वृतः ॥ ५० ॥ | पुत्रों आदिसे घिरे हुए अच्युतने आत्मनिष्ठ होकर मार्कण्डेयजीसे पुराणोंकी पुण्यदायिनी कथाको सुना। | | अथैतत् सर्वमखिलं दृष्ट्वा कर्म महामुनिः ।<br>मार्कण्डेयो हसन् कृष्णं बभाषे मधुरं वचः ॥ ५१ ॥ | इन सारे कर्मोंको देखकर महामुनि मार्कण्डेयने श्रीकृष्णसे हँसते हुए मधुर वचन कहा— ॥ ४८-५१ ॥ | | मार्कण्डेय उवाच | मार्कण्डेयजी बोले—(देव!) कर्मोंद्वारा आपकी | | कः समाराध्यते देवो भवता कर्मभिः शुभैः ।<br>ब्रूहि त्वं कर्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव च ॥ ५२ ॥ | ही पूजा की जाती है और योगियोंके ध्येय भी आप ही हैं, फिर आप शुभ कर्मोंके द्वारा किस देवताकी आराधना कर रहे हैं, यह मुझे बतलायें। आप ही वे | | त्वं हि तत् परमं ब्रह्म निर्वाणममलं पदम् ।<br>भारावतरणार्थाय जातो वृष्णिकुले प्रभुः ॥ ५३ ॥ | परम ब्रह्म हैं, निर्वाणरूप हैं और निर्मल पद हैं। (पृथ्विका) भार उतारनेके लिये आप प्रभु ही वृष्णिकुलमें अवतरित हुए हैं। सभी पुत्रोंके सुनते हुए ही | | तमब्रवीन्महाबाहुः कृष्णो ब्रह्मविदां वरः ।<br>शृण्वतामेव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसन्निव ॥ ५४ ॥ | ब्रह्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु कृष्णने उनसे (मार्कण्डेयजीसे) हँसते हुए कहा— ॥ ५२-५४ ॥ | | श्रीभगवानुवाच | **श्रीभगवान्ने कहा—**आपने जो कुछ भी कहा, सब | | भवता कथितं सर्वं तथ्यमेव न संशयः ।<br>तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम् ॥ ५५ ॥ | सत्य ही कहा है, इसमें संशय नहीं है तथापि मैं सनातनदेव ईशान (शंकर)-की पूजा करता हूँ। विप्र! मुझे न तो | | न मे विप्रास्ति कर्तव्यं नानवाप्तं कथञ्चन ।<br>पूजयामि तथापीशं जानन्नेतत् परं शिवम् ॥ ५६ ॥ | कुछ करना है और न मुझे कुछ अप्राप्त है, फिर भी यह जानते हुए भी मैं परम शिव ईशकी पूजा करता हूँ। मायासे | | न वै पश्यन्ति तं देवं मायया मोहिता जनाः ।<br>ततोऽहं स्वात्मनो मूलं ज्ञापयन् पूजयामि तम् ॥ ५७ ॥ | मोहित लोग उन देव (शंकर)-का साक्षात्कार नहीं कर पाते। परंतु मैं अपने मूलका* परिचय देते हुए उनकी पूजा करता हूँ। इस संसारमें लिङ्गार्चनसे अधिक कोई | | न च लिङ्गार्चनात् पुण्यं लोकेऽस्मिन् भीतिनाशनम् ।<br>तथा लिङ्गे हितायैषां लोकानां पूजयेच्छिवम् ॥ ५८ ॥ | पुण्य और भयका नाश करनेवाला (कर्म) नहीं है। अतः इन लोकों (प्राणिमात्र)-के कल्याणके लिये लिङ्गमें शिवकी पूजा करनी चाहिये ॥ ५५-५८ ॥ |
* मेरे भी मूल (सर्वाधिष्ठान) महादेव शंकर ही हैं—यह सबको बतानेके लिये मैं लिङ्गस्वरूप भगवान् शंकरकी पूजा करता हूँ।
| १६८ | * कूर्मपुराण * |
|---|
| योऽहं तल्लिङ्गमित्याहुर्वेदवादविदो जनाः।<br>ततोऽहमात्ममीशानं पूजयाम्यात्मनैव तु ॥ ५९ ॥<br><br>तस्यैव परमा मूर्तिस्तन्मयोऽहं न संशयः।<br>नावयोर्विद्यते भेदो वेदेष्वेवं विनिश्चयः ॥ ६० ॥<br><br>एष देवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः।<br>ध्येयः पूज्यश्च वन्द्यश्च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः ॥ ६१ ॥ | वैदिक सिद्धान्तोंको जाननेवाले लोग इस लिङ्गको मेरा ही स्वरूप कहते हैं। इसीलिये मैं स्वयमेव आत्मस्वरूप ईशानका पूजन करता हूँ। मैं उन्हीं (शंकर)-की परम मूर्ति हूँ, मैं शिवस्वरूप ही हूँ, इसमें कोई संदेह नहीं। वेदोंमें ऐसा ही निश्चय किया गया है कि हम दोनोंमें कोई भेद विद्यमान नहीं है। संसारसे भयभीत लोगोंको इन देव महादेवका सदा ध्यान, पूजन और वन्दन करना चाहिये तथा लिङ्गमें महेश्वरको सदा प्रतिष्ठित समझना चाहिये॥ ५९—६१॥ |
| मार्कण्डेय उवाच<br>किं तल्लिङ्गं सुरश्रेष्ठ लिङ्गे सम्पूज्यते च कः।<br>ब्रूहि कृष्ण विशालाक्ष गहनं ह्येतदुत्तमम् ॥ ६२ ॥ | श्रीमार्कण्डेयजीने पूछा—विशाल नेत्रोंवाले देवश्रेष्ठ कृष्ण! आप इस गूढ़ एवं श्रेष्ठ विषयको बतलायें कि लिङ्ग क्या है और लिङ्गमें किसकी पूजा होती है? ॥ ६२ ॥ |
| श्रीभगवानुवाच<br>अव्यक्तं लिङ्गमित्याहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम्।<br>वेदा महेश्वरं देवमाहुर्लिङ्गिनमव्ययम् ॥ ६३ ॥<br><br>पुरा चैकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे।<br>प्रबोधार्थं ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतः स्वयं शिवः ॥ ६४ ॥<br><br>तस्मात् कालात् समारभ्य ब्रह्मा चाहं सदैव हि।<br>पूजयावो महादेवं लोकानां हितकाम्यया ॥ ६५ ॥ | श्रीभगवान्ने कहा—ज्योतिःस्वरूप, अक्षर, अव्यक्त आनन्दको लिङ्ग* कहा गया है और वेद महेश्वरदेवको अव्यय तथा लिङ्ग धारण करनेवाला कहते हैं। प्राचीन कालमें जब सर्वत्र जल-ही-जल एकार्णव हो गया और स्थावर-जङ्गम सब नष्ट हो गया, तब ब्रह्मा तथा मुझे प्रबोधित करनेके लिये उसी एकार्णवमें शिवका प्रादुर्भाव हुआ। उसी समयसे लोकोंके कल्याणकी कामनासे ब्रह्मा तथा मैं दोनों ही सदा महादेवकी पूजा करते हैं॥ ६३—६५॥ |
| मार्कण्डेय उवाच<br>कथं लिङ्गमभूत् पूर्वमैश्वरं परमं पदम्।<br>प्रबोधार्थं स्वयं कृष्ण वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ ६६ ॥ | श्रीमार्कण्डेयजी बोले—श्रीकृष्ण! अब आप यह बतलायें कि पूर्वकालमें आप लोगोंको ज्ञान देनेके लिये वह ईश्वरका परम पदरूप लिङ्ग किस प्रकार स्वयं प्रकट हुआ॥ ६६॥ |
| श्रीभगवानुवाच<br>आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम्।<br>मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६७ ॥<br><br>सहस्रशीर्षा भूत्वाहं सहस्राक्षः सहस्रपात्।<br>सहस्रबाहुर्युक्तात्मा शयितोऽहं सनातनः ॥ ६८ ॥<br><br>एतस्मिन्नन्तरे दूरात् पश्यामि ह्यमितप्रभम्।<br>कोटिसूर्यप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम् ॥ ६९ ॥<br><br>चतुर्वक्त्रं महायोगिन् पुरुषं काञ्चनप्रभम्।<br>कृष्णाजिनधरं देवमृग्यजुःसामभिः स्तुतम् ॥ ७० ॥ | श्रीभगवान्ने कहा—(प्रलयकालमें) विभाग-रहित, तमोमय भयंकर एकमात्र समुद्र (एकार्णव) ही था। उस एकार्णवके मध्यभागमें शंख, चक्र, गदा धारण करनेवाला युक्तात्मा सनातन मैं हजारों सिर, हजारों आँख, हजारों चरण, हजारों बाहुवाला होकर शयन कर रहा था। इसी बीच मैंने दूर स्थित अमित प्रभाववाले, करोड़ों सूर्यके समान प्रकाशमान, शोभासम्पन्न, कृष्णमृगका चर्म धारण किये हुए, ऋक्, यजुः तथा सामवेदद्वारा स्तुत... |
* लिङ्गका अर्थ है कारण। यहाँ प्रसंगानुसार लिङ्गका अर्थ मूल कारण है। मूल कारण परमेश्वर ही हैं। वे ज्योतिःस्वरूप अक्षर एवं आनन्दस्वरूप हैं, इसीलिये यहाँ लिङ्गको ज्योतिःस्वरूप, आनन्दरूप कहा है।
| * अध्याय २५ * | १६९ |
|---|---|
| निमेषमात्रेण स मां प्राप्तो योगविदां वरः।<br>व्याजहार स्वयं ब्रह्मा स्मयमानो महाद्युतिः॥ ७१ ॥ | स्तुत हो रहे काञ्चनके समान आभावाले महायोगी चतुर्मुख देव पुरुषको देखा। क्षणभरमें ही वे योगज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, महाद्युति ब्रह्मा मुसकराते हुए स्वयं मेरे पास आये और कहने लगे- ॥ ६७-७१ ॥ |
| कस्त्वं कुतो वा किं चेह तिष्ठसे वद मे प्रभो।<br>अहं कर्ता हि लोकानां स्वयम्भूः प्रपितामहः॥ ७२ ॥ | प्रभो! मुझे बतलायें कि आप कौन हैं, कहाँसे आये हैं और किस कारणसे यहाँ स्थित हैं। मैं लोकोंका निर्माण करनेवाला स्वयम्भू प्रपितामह (ब्रह्मा) हूँ। उन ब्रह्माके द्वारा ऐसा कहे जानेपर मैंने उनसे (ब्रह्मासे) कहा-मैं पुनः-पुनः लोकोंकी सृष्टि करनेवाला हूँ और मैं ही संहार करनेवाला हूँ। परमेष्ठीकी मायाके कारण इस प्रकारका विवाद बढ़नेपर (हम लोगोंको) यथार्थ स्थितिका ज्ञान करानेके लिये (उस समय) शिवरूप परम लिङ्ग प्रादुर्भूत हुआ। वह लिङ्ग प्रलय-कालीन अग्निके समान अनेक ज्वालामालाओंसे व्याप्त, क्षय एवं वृद्धिसे मुक्त और आदि, मध्य तथा अन्तसे रहित था॥ ७२-७५ ॥ |
| एवमुक्तस्तदा तेन ब्राह्मणामहुवाच ह।<br>अहं कर्तास्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः॥ ७३ ॥ | |
| एवं विवादे वितते मायया परमेष्ठिनः।<br>प्रबोधार्थं परं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम्॥ ७४ ॥ | |
| कालानलसमप्रख्यं ज्वालामालासमाकुलम्।<br>क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ॥ ७५ ॥ | |
| ततो मामाह भगवानधो गच्छ त्वमाशु वै।<br>अन्तमस्य विजानीम ऊर्ध्वं गच्छेऽहमित्यजः॥ ७६ ॥ | तब भगवान् शंकरने मुझसे कहा-तुम शीघ्र ही (इस लिङ्गके) नीचेकी ओर जाओ और इसके अन्तका पता लगाओ और ये अजन्मा ब्रह्मा (इसके) ऊपरकी ओर जायें। तदनन्तर शीघ्र ही प्रतिज्ञा करके हम दोनों ऊपर तथा नीचेकी ओर गये, किंतु पितामह तथा मैं सैकड़ों वर्षोंमें भी उसका अन्त नहीं जान सके। तदनन्तर त्रिशूलधारी देवकी मायासे मोहित, भयभीत एवं आश्चर्यचकित हम दोनों उन विश्वरूप ईश्वरका ध्यान करने लगे और परमपद महानाद ओंकारका उच्चारण करते हुए नम्रतापूर्वक हाथ जोड़कर श्रेष्ठ शम्भुकी स्तुति करने लगे- ॥ ७६-७९ ॥ |
| तदाशु समयं कृत्वा गतावूर्ध्वमधश्च द्वौ।<br>पितामहोऽप्यहं नान्तं ज्ञातवन्तौ समाः शतम्॥ ७७॥ | |
| ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ देवस्य शूलिनः।<br>मायया मोहितौ तस्य ध्यायन्तौ विश्वमीश्वरम्॥ ७८ ॥ | |
| प्रोच्चरन्तौ महानादमोङ्कारं परमं पदम्।<br>प्रह्लाञ्जलिपुटोपेतौ शम्भुं तुष्टुवतुः परम्॥ ७९ ॥ | |
| ब्रह्मविष्णू ऊचतुः | **ब्रह्मा तथा विष्णुने कहा-**विविध अनादि विकारोंसे मुक्त संसाररूपी रोगके अनादि वैद्यस्वरूप शम्भु, शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिवाले ब्रह्माको नमस्कार है। प्रलयकालीन समुद्रमें स्थित रहनेवाले, सृष्टि और प्रलयके कारणरूप शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिधारी ब्रह्मको नमस्कार है। ज्वालामालाओंसे घिरे हुए शरीरवाले, प्रज्वलित स्तम्भरूप शिव, शान्त, लिङ्गमूर्तिवाले ब्रह्मको नमस्कार है। आदि, मध्य और अन्तसे रहित स्वभावतः निर्मल तेजोरूप शिव, शान्त तथा लिङ्गरूपी मूर्तिको धारण करनेवाले ब्रह्मको नमस्कार है॥ ८०-८३ ॥ |
| अनादिमलसंसाररोगवैद्याय शम्भवे।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये॥ ८० ॥ | |
| प्रलयार्णवसंस्थाय प्रलयोद्भूतिहेतवे।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये॥ ८१ ॥ | |
| ज्वालामालावृताङ्गाय ज्वलनस्तम्भरूपिणे।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये॥ ८२ ॥ | |
| आदिमध्यान्तहीनाय स्वभावामलदीप्तये।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये॥ ८३ ॥ |
१७० * कूर्मपुराण *
| महादेवाय महते ज्योतिषेऽनन्ततेजसे ।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ ८४ ॥<br>प्रधानपुरुषेशाय व्योमरूपाय वेधसे ।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ ८५ ॥<br>निर्विकाराय सत्याय नित्यायामलतेजसे ।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ ८६ ॥<br>वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय धीमते ।<br>नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये ॥ ८७ ॥ | महादेव, महान्, ज्योतिःस्वरूप, अनन्त तेजस्वी लिङ्गविग्रह शिव, शान्त, ब्रह्मको नमस्कार है। प्रधान पुरुषके भी ईश, व्योमस्वरूप, वेधा (ब्रह्म) और लिङ्गविग्रह शिव, शान्त ब्रह्मको नमस्कार है। निर्विकार, सत्य, नित्य विमल तेजरूप लिङ्गविग्रह शान्त, शिव ब्रह्मको नमस्कार है। वेदान्तसार-स्वरूप, कालरूप, धीमान् लिङ्गमूर्ति शिव, शान्त ब्रह्मको नमस्कार है ॥ ८४-८७ ॥ |
| एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महेश्वरः ।<br>भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिसमप्रभः ॥ ८८ ॥<br>वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवाम्बरम् ।<br>सहस्रहस्तचरणः सूर्यसोमाग्निलोचनः ॥ ८९ ॥<br>पिनाकपाणिर्भगवान् कृत्तिवासास्त्रिशूलभृत् ।<br>व्यालयज्ञोपवीतश्च मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ ९० ॥<br>अथोवाच महादेवः प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ ।<br>पश्येतं मां महादेवं भयं सर्वं प्रमुच्यताम् ॥ ९१ ॥<br>युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ ।<br>अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः ।<br>वामपार्श्वे च मे विष्णुः पालको हृदये हरः ॥ ९२ ॥<br>प्रीतोऽहं युवयोः सम्यक् वरं दद्मि यथेप्सितम् ।<br>एवमुक्त्वाथ मां देवो महादेवः स्वयं शिवः ।<br>आलिङ्ग्य देवं ब्रह्माणं प्रसादाभिमुखोऽभवत् ॥ ९३ ॥ | इस प्रकार स्तुति करते रहनेपर महायोगी महेश्वर देव प्रकट हो गये और हजारों करोड़ मुखसे आकाशको मानो ग्रास बनाते हुए करोड़ों सूर्यके समान सुशोभित होने लगे। हजारों हाथ और पैरवाले, सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निरूप (तीन) नयनवाले, पिनाकधनुषको हाथमें धारण करनेवाले, चर्माम्बरधारी, त्रिशूलधारी, सर्पका यज्ञोपवीत धारण करनेवाले और मेघ तथा दुन्दुभिके सदृश स्वरवाले भगवान् महादेवने कहा—श्रेष्ठ देवो! मैं प्रसन्न हूँ। मुझ महादेवकी ओर देखो और समस्त भयका परित्याग करो। पूर्वकालमें तुम दोनों सनातन (देव) मेरे शरीरसे उत्पन्न हुए थे। मेरे दक्षिण पार्श्वमें ये लोकपितामह ब्रह्मा, वाम पार्श्वमें पालनकर्ता विष्णु और हृदयमें हर स्थित हैं। मैं तुम दोनोंपर भलीभाँति प्रसन्न हूँ, इसलिये यथेष्ट वर प्रदान करूँगा। ऐसा कहकर महादेव शिव स्वयं मुझे तथा देव ब्रह्माका आलिङ्गन कर अनुग्रह प्रदान करनेके लिये उद्यत हुए ॥ ८८-९३ ॥ |
| ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणिपत्य महेश्वरम् ।<br>ऊचतुः प्रेक्ष्य तद्वक्त्रं नारायणपितामहौ ॥ ९४ ॥<br>यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ ।<br>भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव महेश्वरे ॥ ९५ ॥<br>ततः स भगवानीशः प्रहसन् परमेश्वरः ।<br>उवाच मां महादेवः प्रीतः प्रीतेन चेतसा ॥ ९६ ॥ | तदनन्तर प्रसन्न मनवाले नारायण तथा पितामहने महेश्वरको प्रणामकर उनके मुखकी ओर देखते हुए कहा—देव! यदि प्रीति उत्पन्न हुई है और यदि आप हम दोनोंको वर देना चाहते हैं तो (यह वर दें कि) हम दोनोंकी आप महेश्वरमें नित्य भक्ति बनी रहे। तब उन प्रसन्न हुए परम ईश्वर भगवान् ईश महादेवने प्रसन्न मनसे हँसते हुए मुझसे कहा— ॥ ९४-९६ ॥ |
| ### देव उवाच<br>प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते ।<br>वत्स वत्स हरे विश्वं पालयैतच्चराचरम् ॥ ९७ ॥<br>त्रिधा भिन्नोऽस्म्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।<br>सर्गक्षालयगुणैर्निर्गुणोऽपि निरञ्जनः ॥ ९८ ॥<br>सम्मोहं त्यज भो विष्णो पालयैनं पितामहम् ।<br>भविष्यत्येष भगवांस्तव पुत्रः सनातनः ॥ ९९ ॥ | **देव बोले—**धरणीपते! वत्स हरि! तुम सृष्टि, पालन और प्रलयके कर्ता हो। इस चराचर विश्वका पालन करो। हे विष्णो! मैं निर्गुण तथा निरञ्जन होते हुए भी सृष्टि, रक्षा तथा प्रलयके लिये अपेक्षित गुणोंके द्वारा ब्रह्मा, विष्णु तथा हर नामसे तीन रूपोंमें विभक्त हूँ। विष्णो ! मोहका परित्याग करो, इन पितामहका पालन करो। ये सनातन भगवान् आपके पुत्र होंगे ॥ ९७-९९ ॥ |
| * अध्याय २५ * | १७१ |
|---|
| अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पादौ घोररूपधृक्।<br>शूलपाणिर्भविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः॥ १००॥ | कल्पके आदिमें मैं भी आपके मुखसे प्रकट होकर घोर रूप धारणकर हाथमें शूल धारण किये आपका क्रोधज पुत्र बनूँगा॥ १००॥ |
| एवमुक्त्वा महादेवो ब्रह्माणं मुनिसत्तम।<br>अनुगृह्य च मां देवस्तत्रैवान्तरधीयत॥ १०१॥ | मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार कहकर भगवान् महादेव मुझपर तथा ब्रह्मापर कृपा करके वहींपर अन्तर्धान हो गये। ब्रह्मन्! तबसे लोकमें लिङ्गका पूजन प्रतिष्ठित हो गया। लीन होनेसे वह लिङ्ग कहा जाता है। लिङ्ग ब्रह्मका श्रेष्ठ शरीर है॥ १०१-१०२॥ |
| ततः प्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता।<br>लिङ्गं तल्लयनाद् ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमं वपुः॥ १०२॥<br>एतल्लिङ्गस्य माहात्म्यं भाषितं ते मयानघ।<br>एतद् बुध्यन्ति योगज्ञा न देवा न च दानवाः॥ १०३॥ | अनघ! मैंने इस लिङ्गका माहात्म्य तुम्हें बताया। इसे न देवता जानते हैं न दानव, केवल योगज्ञ लोग ही जानते हैं। यह शिव नामवाला अव्यक्त परम ज्ञान है। ज्ञानदृष्टिवाले इसीके द्वारा उस सूक्ष्म अचिन्त्य (तत्त्व)-का दर्शन करते हैं। इस लिङ्गस्वरूप देवाधि-देव महादेव भगवान् रुद्रको हम नित्य नमस्कार करते हैं॥ १०३-१०५॥ |
| एतद्वि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसञ्ज्ञितम्।<br>येन सूक्ष्ममचिन्त्यं तत् पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥ १०४॥ | |
| तस्मै भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुर्महे।<br>महादेवाय रुद्राय देवदेवाय लिङ्गिने॥ १०५॥ | |
| नमो वेदरहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः।<br>विभीषणाय शान्ताय स्थाणवे हेतवे नमः॥ १०६॥ | वेदके रहस्यरूप आपको नमस्कार है, नीलकण्ठको नमस्कार है। विशेष भय* उत्पन्न करनेवाले, शान्त, स्थाणु तथा कारणरूपको नमस्कार है। वामदेव, त्रिलोचन, महिमावान्, ब्रह्म, शंकर, महेश, गिरीश तथा शिवको नमस्कार है। सदा इन्हें नमस्कार करो, मनसे शंकरका ध्यान करो। इससे शीघ्र ही संसारसागरसे पार हो जाओगे॥ १०६-१०८॥ |
| ब्रह्मणे वामदेवाय त्रिनेत्राय महीयसे।<br>शंकराय महेशाय गिरीशाय शिवाय च॥ १०७॥ | |
| नमः कुरुष्व सततं ध्यायस्व मनसा हरम्।<br>संसारसागरादस्मादचिरादुत्तरिष्यसि ॥ १०८॥ | |
| एवं स वासुदेवेन व्याहृतो मुनिपुङ्गवः।<br>जगाम मनसा देवमीशानं विश्वतोमुखम्॥ १०९॥ | इस प्रकार वासुदेवके द्वारा कहे जानेपर उन मुनिश्रेष्ठ (मार्कण्डेय)-ने विश्वतोमुख देव ईशान (शंकर)-का ध्यान किया। श्रीकृष्णको विनयपूर्वक प्रणामकर उनकी आज्ञा प्राप्तकर महामुनि (मार्कण्डेय) त्रिशूल धारण करनेवाले देवाधिदेवके अभीष्ट स्थानको चले गये॥ १०९-११०॥ |
| प्रणम्य शिरसा कृष्णमनुज्ञातो महामुनिः।<br>जगाम चेप्सितं देशं देवदेवस्य शूलिनः॥ ११०॥ | |
| य इमं श्रावयेन्नित्यं लिङ्गाध्यायमनुत्तमम्।<br>शृणुयाद् वा पठेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ १११॥ | जो इस श्रेष्ठ लिङ्गाध्यायको सुनेगा, सुनायेगा अथवा पढ़ेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जायगा। विप्रेन्द्रो! वासुदेवके इस श्रेष्ठ तपश्चरणको एक बार भी सुननेवाला मनुष्य पापसे मुक्त हो जाता है अथवा प्रतिदिन इसका निरन्तर जप करनेसे ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है—ऐसा महायोगी प्रभु कृष्णद्वैपायनने कहा है॥ १११-११३॥ |
| श्रुत्वा सकृदपि ह्येतत् तपश्चरणमुत्तमम्।<br>वासुदेवस्य विप्रेन्द्राः पापं मुञ्चति मानवः॥ ११२॥ | |
| जपेद् वाहरहर्नित्यं ब्रह्मलोके महीयते।<br>एवमाह महायोगी कृष्णद्वैपायनः प्रभुः॥ ११३॥ |
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्सहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चविंशोऽध्यायः॥ २५॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके पूर्वविभागमें पचीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ २५॥
* प्राणीको पापसे विरत करनेके लिये अन्य उपाय न होनेपर भगवान् शंकर भय भी उत्पन्न करते हैं।
| १७२ | * कूर्मपुराण * |
|---|
छब्बीसवाँ अध्याय
श्रीकृष्णको महेश्वरकी कृपासे साम्ब नामक पुत्रकी प्राप्ति, कंसादिका वध, भृगु आदि महर्षियोंका द्वारकामें आना, भृगु आदि मुनियोंसे श्रीकृष्णद्वारा स्वधामगमनकी बात बताना, शिवसे द्वेष करनेवालोंको नरककी प्राप्तिका वर्णन तथा शिवकी महिमा बताना, नारायणका अपने कुलका संहारकर स्वधामगमन तथा वंश-वर्णनका उपसंहार
| सूत उवाच<br>ततो लब्धवरः कृष्णो जाम्बवत्यां महेश्वरात्।<br>अजीजनन्महात्मानं साम्बमात्मजमुत्तमम्॥ १ ॥<br>प्रद्युम्नस्याप्यभूत् पुत्रो ह्यनिरुद्धो महाबलः।<br>तावुभौ गुणसम्पन्नौ कृष्णस्यैवापरे तनू॥ २ ॥<br>हत्वा च कंसं नरकमन्यांश्च शतशोऽसुरान्।<br>विजित्य लीलया शक्रं जित्वा बाणं महासुरम्॥ ३ ॥<br>स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्मांश्च शाश्वतान्।<br>चक्रे नारायणो गन्तुं स्वस्थानं बुद्धिमुत्तमाम्॥ ४ ॥<br>एतस्मिन्नन्तरे विप्रा भृग्वाद्याः कृष्णमीश्वरम्।<br>आजग्मुर्द्वारकां द्रष्टुं कृतकार्यं सनातनम्॥ ५ ॥ | **सूतजी बोले—**तदनन्तर महेश्वरसे वर प्राप्त किये हुए कृष्णने जाम्बवतीसे महात्मा साम्ब नामक श्रेष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया। प्रद्युम्नको भी महाबलवान् अनिरुद्ध नामक पुत्र हुआ। गुणोंसे सम्पन्न वे दोनों कृष्णके ही दूसरे शरीर (-रूप) थे। कंस, नरक तथा अन्य सैकड़ों असुरोंको मारकर लीलापूर्वक इन्द्रको जीतकर तथा महान् असुर बाणको पराजितकर, सम्पूर्ण संसारको प्रतिष्ठितकर और लोकमें शाश्वत धर्मोंकी स्थापनाकर नारायणने अपने धाममें जानेका श्रेष्ठ विचार किया। ब्राह्मणो! इसी बीच भृगु आदि (महर्षि) अवतारके समस्त प्रयोजनोंसे निवृत्त सनातन ईश्वर कृष्णका दर्शन करनेके लिये द्वारकामें आये॥ १—५॥ |
| स तानुवाच विश्वात्मा प्रणिपत्याभिपूज्य च।<br>आसनेषूपविष्टान् वै सह रामेण धीमता॥ ६ ॥<br>गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम्।<br>कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः॥ ७ ॥<br>इदं कलियुगं घोरं सम्प्राप्तमधुनाशुभम्।<br>भविष्यन्ति जनाः सर्वे ह्यस्मिन् पापानुवर्तिनः॥ ८ ॥<br>प्रवर्तयध्वं मज्ज्ञानं ब्राह्मणानां हितावहम्।<br>येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः॥ ९ ॥ | विश्वात्मा (कृष्ण)-ने बुद्धिमान् बलरामके साथ आसनोंपर विराजमान भृगु आदि महर्षियोंको प्रणामकर और पूजनकर उनसे कहा—मुनीश्वरो! सभी कार्य किये जा चुके हैं। अब मैं विष्णुसंज्ञक अपने उस परमधामको जाऊँगा, आप लोग प्रसन्न हों। इस समय अशुभ घोर कलियुग आ गया है। इसमें सभी लोग पापाचरण करनेवाले हो जायेंगे। श्रेष्ठ ब्राह्मणो! आप लोग ब्राह्मणोंके लिये कल्याणकारी मेरा ज्ञान प्रवर्तित करें, जिससे ये लोग कलिद्वारा उत्पन्न पापोंसे मुक्त हो सकें॥ ६—९॥ |
| ये मां जनाः संस्मरन्ति कलौ सकृदपि प्रभुम्।<br>तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे॥ १०॥ | कलियुगमें जो लोग एक बार भी मुझ प्रभुका स्मरण करेंगे, उन पुरुषोत्तमके भक्तोंका पाप नष्ट हो जायगा। द्विजो! जो कलियुगमें भक्तिपूर्वक वैदिक विधि-विधानसे नित्य मेरा पूजन करेंगे, वे मेरे पदको प्राप्त करेंगे॥ १०-११॥ |
| येऽर्चयिष्यन्ति मां भक्त्या नित्यं कलियुगे द्विजाः।<br>विधिना वेददृष्टेन ते गमिष्यन्ति तत् पदम्॥ ११॥ | |
| ये ब्राह्मणा वंशजाता युष्माकं वै सहस्त्रशः।<br>तेषां नारायणे भक्तिर्भविष्यति कलौ युगे॥ १२॥<br>परात् परतरं यान्ति नारायणपरायणाः।<br>न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्॥ १३॥ | आप लोगोंके वंशमें जो हजारों ब्राह्मण उत्पन्न होंगे, उनकी कलियुगमें नारायणमें भक्ति होगी। नारायणके भक्तजन परसे परतर स्थानको प्राप्त करते हैं, किंतु जो महेश्वरसे द्वेष रखते हैं, वे वहाँ नहीं जाते॥ १२-१३॥ |
- अध्याय २६ * | १७३ ---|--- ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधिः।<br>तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम्॥ १४॥|जो पिनाक धारण करनेवाले शिवकी निन्दा करते हैं, उनका ध्यान, होम, किया गया तप, ज्ञान तथा यज्ञादि सभी विधान शीघ्र ही नष्ट हो जाता है॥ १४॥ यो मां समाश्रयेन्नित्यमेकान्तं भावमाश्रितः।<br>विनिन्द्य देवमीशानं स याति नरकायुतम्॥ १५॥<br><br>तस्मात् सा परिहर्तव्या निन्दा पशुपतौ द्विजाः।<br>कर्मणा मनसा वाचा तद्भक्तेष्वपि यत्नतः॥ १६॥<br><br>ये तु दक्षाध्वरे शप्ता दधीचेन द्विजोत्तमाः।<br>भविष्यन्ति कलौ भक्तैः परिहार्याः प्रयत्नतः॥ १७॥<br><br>द्विषन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसम्भवाः।<br>शप्ताश्च गौतमेनोर्व्यां न सम्भाष्या द्विजोत्तमैः॥ १८॥|जो ईशान (शंकर) देवकी निन्दा कर नित्य अनन्य भावसे मेरा आश्रय ग्रहण करता है, वह दस हजार वर्षोंतक नरकमें रहता है। इसलिये द्विजो! मन, वाणी तथा कर्मसे पशुपति तथा उनके भक्तोंकी भी निन्दाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करना चाहिये। द्विजोत्तमो! दक्ष प्रजापतिके यज्ञमें दधीचने आपके वंशमें उत्पन्न जिन ब्राह्मणोंको देव ईशानसे द्वेष करनेके कारण शाप दिया था, वे सभी कलियुगमें पृथ्वीपर उत्पन्न होंगे। भक्तोंद्वारा प्रयत्नपूर्वक उनका परित्याग करना चाहिये। महर्षि गौतमद्वारा शापप्राप्त लोगोंसे भी श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको बात नहीं करनी चाहिये॥ १५-१८॥ इत्येवमुक्ताः कृष्णेन सर्व एव महर्षयः।<br>ओमित्युक्त्वा ययुस्तूर्णं स्वानि स्थानानि सत्तमाः॥ १९॥<br><br>ततो नारायणः कृष्णो लीलयैव जगन्मयः।<br>संहृत्य स्वकुलं सर्वं ययौ तत् परमं पदम्॥ २०॥|कृष्णद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर वे सभी श्रेष्ठ महर्षि 'ठीक है' ऐसा कहकर शीघ्र ही अपने स्थानोंको चले गये। तदनन्तर जगन्मय नारायण कृष्ण लीलापूर्वक अपने सारे कुलका संहारकर अपने परमधामको पधार गये॥ १९-२०॥ इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशोऽनुकीर्तितः।<br>न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ॥ २१॥|(सूतजीने ऋषियोंसे कहा—) संक्षेपमें यह राजवंश आप लोगोंको बताया गया, विस्तारपूर्वक इसका वर्णन नहीं हो सकता। अब आप पुनः क्या सुनना चाहते हैं? यः पठेच्छृणुयाद् वापि वंशानां कथनं शुभम्।<br>सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते॥ २२॥|जो इन वंशोंके शुभ वर्णनको पढ़ता है अथवा सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है तथा स्वर्गलोकमें आदर प्राप्त करता है॥ २१-२२॥
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्सहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशोऽध्यायः॥ २६॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके पूर्वविभागमें छब्बीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ २६॥
| १७४ | * कूर्मपुराण * |
|---|
सत्ताईसवाँ अध्याय
व्यासदेवद्वारा अर्जुनको सत्ययुगादि चारों युगोंके धर्मोंका उपदेश, व्यासद्वारा एक वेद-संहिताका चतुर्धा विभाजन, चारों युगोंमें चतुष्पाद धर्मकी विभिन्न स्थितिका निदर्शन तथा कलियुगमें धर्मके ह्रासका प्रतिपादन
| ऋषय ऊचुः<br>कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम्।<br>एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः॥ १ ॥ | ऋषियोंने कहा—सूतजी! सत्य, त्रेता, द्वापर तथा कलि—ये चार युग हैं, अब (आप) इनके स्वभावका संक्षेपमें वर्णन कीजिये॥ १॥ |
| सूत उवाच<br>गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम्।<br>पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः॥ २ ॥<br>कृत्वा चैवोत्तरविधिं शोकेन महतावृत्तः।<br>अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्॥ ३ ॥<br>शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम्।<br>पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्जुनः॥ ४ ॥<br>उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने।<br>इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो॥ ५ ॥<br>संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलोगतः।<br>इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण॥ ६ ॥<br>तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम्।<br>उपविश्य नदीतीरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः॥ ७ ॥ | सूतजी बोले—नारायण कृष्णके अपने परमधाम चले जानेपर शत्रुओंको पीड़ा पहुँचानेवाले परम धर्मात्मा पाण्डुपुत्र पार्थ (अर्जुन) और्ध्वदैहिक क्रिया करके महान् शोकसे आवृत हो गये। (उन्होंने) मार्गमें जाते हुए ब्रह्मवादी कृष्णद्वैपायन (व्यास) मुनिको शिष्यों, प्रशिष्योंसे चारों ओरसे घिरे हुए देखा। तब शोकका परित्यागकर अर्जुनने भूमिपर दण्डवत् गिरकर प्रणाम किया और परम प्रीतिसे कहा—महामुने! प्रभो! आप कहाँसे आ रहे हैं और किस देशकी ओर इस समय शीघ्रतापूर्वक जा रहे हैं? आपका दर्शन करनेसे ही मेरा महान् शोक दूर हो गया है। कमलपत्रके समान नेत्रवाले (व्यासजी महाराज)! इस समय मेरा जो कर्तव्य हो, उसे आप बतलायें। तब शिष्योंसे घिरे हुए महायोगी कृष्णद्वैपायन मुनिने नदीके किनारे बैठकर स्वयं कहा—॥ २–७॥ |
| व्यास उवाच<br>इदं कलियुगं घोरं सम्प्राप्तं पाण्डुनन्दन।<br>ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्॥ ८ ॥<br>अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः।<br>भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः॥ ९ ॥<br>नान्यत् पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम्।<br>सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे॥ १०॥ | व्यासजी बोले—पाण्डुके पुत्र (अर्जुन)! यह घोर कलियुग आ गया है। इसलिये मैं भगवान् शंकरकी महापुरी वाराणसी जा रहा हूँ। इस भयंकर कलियुगमें लोग पापाचरण करनेवाले, वर्ण तथा आश्रमधर्मसे रहित महान् पापी होंगे। कलियुगमें सभी पापोंका शमन करनेके लिये वाराणसीपुरीके सेवनको छोड़कर अन्य दूसरा कोई प्रायश्चित्त मैं नहीं देखता॥ ८—१०॥ |
| कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः।<br>भविष्यन्ति महात्मानो धर्मिकाः सत्यवादिनः॥ ११॥<br>त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः।<br>पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्॥ १२॥<br>एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः।<br>पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः॥ १३॥<br>तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः।<br>प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्॥ १४॥ | सत्य, त्रेता तथा द्वापर—इन सभी (युगों) में मनुष्य महात्मा, धार्मिक तथा सत्यवादी होते हैं। आप संसारमें प्रजावत्सल तथा धृतिमान्के रूपमें विख्यात हैं, अतः अपने परम धर्मका पालन करें, इससे आप भयसे मुक्त हो जायेंगे। द्विजोत्तमो! भगवान् (व्यास)-के द्वारा ऐसा कहनेपर शत्रुके पुरको जीतनेवाले पृथा (कुन्ती)-के पुत्र पार्थ (अर्जुन)-ने इन्हें प्रणामकर युगधर्मोंको पूछा। सत्यवतीके पुत्र व्यासमुनिने भगवान् शंकरको प्रणामकर सम्पूर्ण सनातन युगधर्मोंको उन्हें बतलाया॥ ११–१४॥ |
| * अध्याय २७ * | १७५ |
|---|
| व्यास उवाच | व्यासजी बोले—नरेश्वर! पार्थ! संक्षेपमें युगधर्मोंको तुम्हें बतलाता हूँ, मैं विस्तारसे वर्णन नहीं कर सकता हूँ। पार्थ! विद्वानोंद्वारा पहला कृतयुग कहा गया है, तदनन्तर दूसरा त्रेतायुग, तीसरा द्वापर तथा चौथा कलियुग कहा गया है। कृतयुगमें ध्यान, त्रेतामें ज्ञान, द्वापरमें यज्ञ तथा कलियुगमें एकमात्र दान ही श्रेष्ठ साधन बताया गया है। कृतयुगमें ब्रह्मा देवता होते हैं, इसी प्रकार त्रेतामें भगवान् सूर्य, द्वापरमें देवता विष्णु और कलियुगमें महेश्वर रुद्र ही मुख्य देवता हैं। ब्रह्मा, विष्णु तथा सूर्य—ये सभी कलियुगमें पूजित होते हैं, किंतु पिनाकधारी भगवान् रुद्र चारों युगोंमें पूजे जाते हैं। सर्वप्रथम कृतयुगमें सनातनधर्म चार चरणोंवाला था, त्रेतामें तीन चरणोंवाला तथा द्वापरमें दो चरणोंसे स्थित हुआ, किंतु कलियुगमें तीन चरणोंसे रहित होकर केवल सत्तामात्रसे स्थित रहता है॥ १५—२०॥ | | वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर।<br>न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम् ॥ १५ ॥<br>आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः।<br>तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते ॥ १६ ॥<br>ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते।<br>द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १७ ॥<br>ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः।<br>द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः ॥ १८ ॥<br>ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि।<br>पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक् ॥ १९ ॥<br>आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः।<br>त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः।<br>त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति ॥ २० ॥ | | | कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा।<br>प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः ॥ २१ ॥<br><br>अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय।<br>तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे ॥ २२ ॥<br><br>विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा।<br>ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः ॥ २३ ॥<br><br>ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः।<br>पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताः परंतप ॥ २४ ॥ | कृतयुगमें स्त्री-पुरुषके संयोगसे उत्पत्ति होती थी और लोगोंकी आजीविका साक्षात् (आनन्द) रससे उल्लसित रहती थी। सारी प्रजाएँ सर्वदा सात्त्विक आनन्दसे तृप्त और भोगसे सम्पन्न रहती थीं। पुरञ्जय! उन प्रजाओंमें उत्तम और अधमका भेद नहीं था, सभी निर्विशेष थे। उस कृतयुगमें प्रजाकी आयु, सुख और रूप समान था। सम्पूर्ण प्रजा शोकसे रहित, सत्त्वगुणके बाहुल्यसे युक्त, एकान्तप्रेमी, ध्याननिष्ठ, तपोनिष्ठ तथा महादेव शंकरकी भक्त थी। परंतप ! वे प्रजाएँ निष्कामकर्म करनेवाली, नित्य प्रसन्न मनवाली और पर्वतों एवं समुद्रके किनारे रहनेवाली थीं, उनका कोई घर नहीं होता था॥ २१—२४॥ | | रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः।<br>तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत ॥ २५ ॥<br>अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै।<br>मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् ॥ २६ ॥<br>सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले।<br>प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः ॥ २७ ॥<br>सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते।<br>वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥ २८ ॥ | तदनन्तर कालके प्रभावसे त्रेता नामक युगमें (सत्य-युगका) आनन्दोल्लास नष्ट हो जाता है, (कृतयुगकी) उस सिद्धिका लोप होनेपर अन्य सिद्धि प्रवर्तित होती है। मेघमें जलकी कमी होनेपर मेघ और विद्युत्से वृष्टि उत्पन्न हुई।* पृथ्वीतलपर एक बार ही उस वृष्टिका संयोग होनेसे उन प्रजाओंके लिये गृहसंज्ञक वृक्षोंका प्रादुर्भाव हुआ। उन (वृक्षों)-से ही उनके सब कार्य सम्पन्न होने लगे। त्रेतायुगके प्रारम्भमें वह समस्त प्रजा उनसे ही (अपनी जीविकाका) निर्वाह करती थी॥ २५—२८॥ |
* सत्ययुगमें स्वयं मेघ जलमय होते थे। उनमें इतनी जलकी प्रचुरता होती थी कि किसी अन्यके सहयोगके बिना ही वे वृष्टि करते थे। पर त्रेतायुगमें मेघोंकी जलमयता प्रतिहत हो गयी। फलतः विद्युत्के सहयोगसे ही मेघ वृष्टि कर पाते थे।