भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पूर्वमेघः | १३५

सकते हो; क्योंकि बड़ों की समृद्धि पीड़ितों की पीड़ा को दूर करने के लिए होती है।

समास— सरलानां स्कन्धाः = सरलस्कन्धाः ( ष० तत्० ) तेषां संघट्टनं सरलस्कन्ध-संघट्टनम् (ष० तत्) सरलस्कन्ध-संघट्टनेन जन्म यस्य सरलस्कन्ध-संघट्ट-जन्मा (बहु०) उल्काभिः क्षपिताः=उल्काक्षपिताः (तृ० तत्०) चमरीणां बालभाराः=चमरीबालभाराः (ष० तत्०) उल्काक्षपिताः चमरीबालभाराः येन स उल्काक्षपिताचमरीबालभाराः ( बहु० )। वारीणां धाराः वारिधाराः ( ष० तत्० ) वारिधाराणां सहस्रैः वारिधारासहस्रैः ( ष० तत्० )। आपन्नानाम् आर्तिः आपन्नार्तिः ( ष० तत्० ) तस्याः प्रशमनम् = आपन्नार्तिप्रशमनम् ( ष० तत्० ) तदेव फलं यासां ता आपन्नार्तिप्रशमनफलाः ( बहु० )।

कोशः— अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः, इत्यमरः। उल्का स्यान्निर्गंतज्ज्याला, इत्यमरः। वने च वनवह्लौ च दवो दाव इतीष्यते, इति यादवः। दवो दावो वनवह्निः, इत्यभिधानचिन्तामणिः।

**टिप्पणी—वायुः—**वातीति वायुः “वा” धातु से औणादिक “कृवापाजि०” इत्यादि सूत्र से यु प्रत्यय करके “वायु” शब्द निष्पन्न किया काता है। चमरीः— “चमरी” शब्द “चमरी” गाय का वाचक है। यह एक पशु (गाय) विशेष है जो हिमालय की तराई में अधिक पायी जाती है। इसकी पूँछ में बालों का गुच्छा रहता है जिसका चँवर बनाया जाता है। यह अपने बालों से बहुत स्नेह रखती है। दवः— दुनुतीति दवः—इस विग्रह में उपताप (संताप) अर्थ में विद्यमान (दु) दु धातु से पचाद्यच् करके गुणादि करके “दव” ऐसा रूप बनता है। “दाव” शब्द तो उसी धातु से “दुन्योरनुपसर्गे” इस सूत्र से होने वाला ण प्रत्यय करने पर होता है। बाधेत— “बाध” धातु के लिङ् लकार के प्रथम पुरुष के एक वचन का यह रूप है। शमयितुम्— उपशमनार्थक “शम्” धातु से णिच् प्रत्यय करके पश्चात् “तुमुन्” प्रत्यय करके “शमयितुम्” ऐसा रूप निष्पन्न होता है। सम्पदः— “सम्” उपसर्गपूर्वक “पद्” धातु से क्विप् प्रत्यय भाव में करके उसका सर्वापहारी लोप करके “सम्पद्” शब्द बनता है, उक्त रूप प्रथमा के बहु-

१३६ | मेघदूतम्

वचन का है। आपन्नः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "पद" धातु से कर्त्ता में "क्त" प्रत्यय करके "आपन्न" रूप निष्पन्न होता है। आर्त्ति—"आङ्" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक ऋ धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके "अत्ति" ऐसा शब्द बनता है।

अलंकारः—यहाँ तृतीया चरण के वाक्यार्थ का समर्थन चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ के द्वारा होता है, अतः "अर्थान्तरन्यास" नामक अलंकार है ॥ ५३ ॥

ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्ग-भङ्गाय तस्मिन्
मुक्ताध्वानं सपदि शरभा लङ्घयेयुर्भवन्तम् ।
तान्कुर्वीथास्तुमुल-करका-वृष्टि-पाताव कीर्णान्
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भ-यत्नाः ॥५४॥

अन्वयः—तस्मिन् संरम्भोत्पतन-रभसाः ये शरभाः मुक्ताध्वानम् भवन्तम् सपदि स्वाङ्ग-भङ्गाय लङ्घयेयुः तान् तुमुलकरकावृष्टि-पाताऽवकीर्णान् कुर्वीथाः निष्फलारम्भ-यत्नाः के वा परिभवपदम् न स्युः ।

व्याख्या—तस्मिन्=हिमालये, संरम्भोत्पतन-रभसाः=क्रोधोत्प्लवनवेगशालिनः, ये, शरभाः=अष्टापद-मृगविशेषाः, मुक्ताध्वानम्=परित्यक्तमार्गम्, भवन्तम्=मेघम्, सपदि=सहसा, स्वाङ्गभङ्गाय=निजगात्रत्रोटनाय लंघयेयुः=अतिक्रमणं कुर्युः, तान्=शरभान्, तुमुल-करका-वृष्टि-पाताऽवकीर्णान्=भीषणोपलवर्षणविकीर्णान्, कुर्वीथाः=कुरुष्व, निष्फलारम्भयत्नाः=विफलव्यापार-संलग्नाः, के वा=जन्तवः, परिभवपदम्=तिरस्कार-पात्राः, न स्युः=न भवेयुः, सर्वे भवत्येवेति ध्वनिः ।

शब्दार्थः—तस्मिन्=उस हिमालय पर, संरम्भोत्पतन-रभसः=क्रुद्ध होकर उछलने से वेगवाले, ये=जो, शरभाः=आठ पैर वाले मृग (पशु) विशेष, मुक्ताध्वानम्=मार्ग को छोड़े हुए, भवन्तम्=तुमको, (यदि) सपदि=सहसा स्वांगभङ्गाय=अपने ही अंगों के विनाश के लिए, लङ्घयेयुः=अतिक्रमण करें (तो) तान्=उन मृगों को, तुमुलकरका-वृष्टिपातावविकीर्णान्=

पूर्वमेघः १३७

ओलों की घोर वृष्टि से तितर-बितर, कुर्वीथाः=कर देना । निष्फलारम्भयत्नाः=व्यर्थ के कामों को करने का प्रयास करने वाले, के वा=कौन जन्तु, परिभव-पदम्=अपमान के पात्र, न स्युः=नहीं होते ।

भावार्थः—हे मेघ ! क्रोधेणोत्पतनत्वात् वेगशीलाः शरभाः त्यक्तमार्गं भवन्तं यदि निजगात्रविक्षताय अतिक्रमणं कुर्युस्तर्हि त्वमपि करकानां तुमुल-वृष्टिभिस्तान् विप्रकीर्णान् कुरुष्व । व्यर्थव्यापारसंलग्नाः के प्राणिनः तिरस्कार-भाजनाः न भवन्ति । अर्थात् सर्वेऽपि भवन्त्येवेतिभावः ।

हिन्दी—हे मेघ ! क्रोध से कूदने के कारण वेगवाले शरभ ( जिनकी आठ टाँगें होती हैं) छोड़ दिया है मार्ग को जिसने ऐसे तुम्हारा यदि अपने ही अङ्गों को विनष्ट करने के लिए अतिक्रमण करें तो तुम ओलों की घोर वर्षा से उन्हें तितर-वितर कर देना; क्योंकि व्यर्थ के कामों को करने का प्रयास करने वाले कौन अपमान के पात्र नहीं होते ? अर्थात् सब होते ही हैं ।

समासः—संरम्भेण उत्पतनम्=संरम्भोत्पतनम् (तृ० तत्०) संरम्भोत्पतने रभसः येषान्ते संरम्भोत्पतनरभसाः ( बहु० ) । मुक्तः अध्वा येन स मुक्ताध्वा ( बहु० ) तम् । अङ्गानां भङ्गः अङ्गभङ्गः ( ष० तत्० ) स्वस्य अङ्गभङ्गः स्वाङ्गभङ्गः ( ष० तत्० ) तस्मै । तमुलाश्च ताः करकाः = तुमुल-करकाः (कर्मधारय) तासां वृष्टिः तुमुल-करका-वृष्टिः (ष० तत्) तस्याः पातः (ष० तत्) तेन अवकीर्णाः तुमुलकरकावृष्टिपाताऽवकीर्णाः ( तृ० तत्० ) तान् । आरम्भेषु यत्नः = आरम्भयत्नः (स० तत्०) निष्फल आरम्भयत्नः येषान्ते निष्फलारम्भ-यत्नाः ( बहु० ) । परिभवस्य पदम् परिभवपदम् ( ष० तत्० ) ।

कोशः—रभसो हर्षवेगयोः, इति विश्वः । द्राक्झटित्याजसाह्वाय द्राङ्मंक्षु सपदिद्रुते, इत्यमरः, सद्यः सपदि तत्क्षणे इति च । तुमुलं रण-संकुले, इत्यमरः । स्युपुंनर्वे वेत्यवधारण-वाचकाः, इत्यमरः । वर्षोपलस्तु करको-करकाऽपि च दृश्यते, इत्यमरः, इति रुद्रः ।

टिप्पणीसंरम्भः=संरम्भणं संरम्भः—यहाँ भाव में सम् उपसर्गपूर्वक “रभ्” धातु से घञ् प्रत्यय किया गया है। शरभाः—“शरभः शलभे चाऽष्टापदे

१३८ | मेघदूतम्

प्रोक्तो मृगान्तरे" इति विश्वः । आठ पैर वाले मृग को शरभ कहते हैं आजकल यह नहीं मिलता है। यह मृग सिंह को भी परास्त कर मार डालता है। पुराणों में कथा आती है कि—प्रह्लाद को हिरण्यकशिपु से रक्षा करने के लिए जब भगवान विष्णु ने "नृसिंह"—रूप धारण कर उस दैत्यराज को मार डाला तब भी उनका क्रोध शान्त नहीं हो सका, तब सभी देवताओं की प्रार्थना करने पर शिवजी ने "शरभ" का रूप धारण कर उन्हें परास्त करके उनका क्रोध शान्त किया। स्वाङ्गभङ्गाय —यहां तदर्थ्ये में चतुर्थी है। लङ्घयेयुः - णिजन्त "लंघि" धातु के लिङ् लकार के प्रथम पुरुष के बहुवचन का यह रूप है। अवकीर्णाः—"अव" उपसर्गपूर्वक ( डु ) "कृ" धातु से क्त प्रत्यय करके णत्व करके "अवकीर्ण" ऐसा रूप बनता है। जस् विभक्ति का यह रूप है। निष्फलः—फलान्निष्क्रान्तः निष्फलः, यहां "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" इस वार्तिक से जो "मयूरव्यंसकादयश्च" सूत्र में पठित है, समास हुआ है। परिभवः—"परि" उपसर्गपूर्वक "भू" धातु से "अप्" प्रत्यय करके "परिभव" शब्द बनता है। इसका अर्थ तिरस्कार होता है "अनादरः परिभवः परीभाव-स्तिरस्क्रिया" अमर कोश की यह उक्ति ही प्रमाण है।

अलंकारः—यहां तृतीय चरण के वाक्यार्थ का समर्थन चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ से होता है अतः अर्थान्तरन्यास नामक अलङ्कार है ॥ ५४ ॥

तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः
शश्वत् सिद्धैरुपचित—बलिं भक्तिनम्रः परीयाः ।
यस्मिन्दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्धूत पाः
कल्पिष्यन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥५५॥

अन्वयः—तत्र दृषदि व्यक्तम् शश्वत् सिद्धैः उपचितबलिम् अर्धेन्दुमौलेः चरणन्यासम् भक्तिनम्रः परीयाः यस्मिन् दृष्टे उद्धूतपापाः श्रद्दधानाः करण-विगमात् ऊर्ध्वम् स्थिरगणपदप्राप्तये कल्पिष्यन्ते ।

व्याख्या—तत्र=हिमालये, दृषदि=प्रस्तरे, व्यक्तम्=स्पष्टम्, शश्वत्=स्थायी, सिद्धैः=गन्धर्वैः, उपचितबलिम्=विरचित-पूजाविधिम्, अर्धेन्दुमौलेः=

पूर्वमेघः १३९

इन्दुशेखरस्य, शिवस्येत्यर्थः, चरणन्यासम्=पादचिह्नम्, भक्तिनम्रः=भक्त्या-वनतः, (सन् ) परीयाः=प्रदक्षिणां कुर्याः, यस्मिन् = पदन्यासे, दृष्टे=अवलोकिते, उद्भूतपापाः=मुक्तकिल्बिषाः, (सन्तः) श्रद्दधानाः=भक्ताः, करणविगमात् = शरीरत्यागात्, ऊर्ध्वम्, अनन्तरम्, स्थिरगणपदप्राप्तये=स्थायिप्रमथस्थानलब्धये, संकल्पन्ते=समर्थाः भवन्ति ।

शब्दार्थः—तत्र=उस हिमालय पर, दृषदि=(किसी) पत्थर पर, व्यक्तम्=स्पष्ट, शश्वत्=स्थायी, सिद्धैः=सिद्धों के द्वारा, उपचितबलिम्=जिसकी पूजा की गयी है ऐसे, अर्धेन्दुमौलेः=शिवजी के, चरणन्यासम्=चरणचिह्न को, भक्तिनम्रः=भक्ति से झुक कर, परीयाः=प्रदक्षिणा करना, यस्मिन्=जिस चरणचिह्न के, दृष्टे=दीखने पर, उद्भूतपापाः=निष्पाप होकर, श्रद्दधानाः=भक्तगण, करणविगमात्=शरीर त्यागने के, ऊर्ध्वम्=पश्चात्, स्थिरगणपदप्राप्तये=शिवजी के गणों के स्थायी स्थान की प्राप्ति के लिए, सङ्कल्पन्ते=समर्थ होते हैं।

भावार्थः—हे मेघ ! तत्र हिमालये कस्मिंश्चित् पाषाणे स्पष्टं स्थायि सिद्धैः रचितपूजाविधिं शिवस्य चरणचिह्नं भक्तिविनम्रः सन् प्रदक्षिणां कुर्याः । यस्मिन्नवलोकिते भक्ताः निष्कल्मषाः सन्तः शिव-प्रमथेषु स्थायिस्थानं प्राप्तुं समर्थाः भवन्ति ।

हिन्दी—हे मेघ ! किसी पत्थर पर स्पष्ट, स्थायी तथा सिद्धों ने जिसकी पूजा कर ली है ऐसे शिवजी के चरणचिह्न की प्रदक्षिणा, भक्ति से विनम्र होकर करना । जिस चरणचिह्न के देखने पर भक्तलोग शिवजी के गणों में स्थायी स्थान प्राप्त करने में समर्थ होते हैं।

समासः—चरणयोः न्यासः चरणन्यासः ( ष० तत्० ) तम् । उपचितः बलिय॑स्य तम् उपचितबलिम् (बहु०) तस्य । अर्धश्चासौ इन्दुः अर्धेन्दुः (कर्म०) अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः अर्धेन्दुमौलिः ( बहु० ) तस्य । उद्भूतानि पापानि येषान्ते उद्भूतपापाः ( कर्म० ) । गणानां पदं गणपदम् ( ष० तत्० ) स्थिरञ्च

१४० | मेघदूतम्

तत् गणपदम् = स्थिरगणपदम् ( कर्म० ) तस्य प्राप्तिः स्थिरगणपदप्राप्तिः ( ष० तत्० ) तस्मै ।

कोशः— सिद्धिर्निष्पत्तियोगयोः, इति विश्वः । बलिः पूजोपहारयोः, इति यादवः । अधः खण्डे समेंऽशके, इति विश्वः । करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रिये-ष्वपि, इत्यमरः । गणः प्रमथसंख्योद्याः, इति वैजयन्ती । पापं किल्बिषं कल्मषम् इत्यमरः ।

टिप्पणी—व्यक्तम्— "वि" उपसर्गपूर्वक "अञ्जू" धातु से कर्ता में "क्त" प्रत्यय करके "व्यक्त" ऐसा रूप बनता है । शश्वत्— यह अव्यय है । परीयाः— "परि" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक "इण्" धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है । न्यासः— "नि" उपसर्गपूर्वक "अस्" धातु के भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "न्यास" ऐसा रूप बनता है । करण-विगमादूर्ध्वम्— यहाँ "ऊर्ध्वं" शब्द जो दिशावाची है, के आगे रहने के कारण करणविगम शब्द से "अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते" इस सूत्र से पञ्चमी हुई है ॥ ५५ ॥

शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः
संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किन्नरीभिः ।
निर्ह्रादिस्ते मुरज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्यात्
संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः ॥ ५६ ॥

अन्वयः— अनिलैः पूर्यमाणाः कीचकाः मधुरम् शब्दायन्ते संसक्ताभिः किन्नरीभिः त्रिपुरविजयः गीयते कन्दरेषु ते निर्ह्रादः मुरजे ध्वनिः इव स्यात् तत्र पशुपतेः समग्रः संगीतार्थः भावी ननु ।

व्याख्या— (हे मेघ !) अनिलैः = पवनैः, पूर्यमाणाः = पूरिताः, कीचकाः = वेणुविशेषा, मधुरम् = श्राव्यम्, शब्दायन्ते = स्वनन्ति, संसक्ताभिः = संयुक्ताभिः किन्नरीभिः = किन्नरकामिनीभिः, त्रिपुरविजयः = त्रिपुरासुरवधः, गीयते = स्तूयते, कन्दरेषु = गुहासु, ते = मेघस्य, निर्ह्रादः = निर्घोषः, मुरजे = मृदंगे,

पूर्वमेघः १४१

ध्वनिः = शब्दः, इव = यथा, स्यात् = भवेत्, तत्र = चरणन्याससमीपम्, पशुपतेः = शिवस्य, संगीतार्थः = संगीतवस्तु, समग्रः = सम्पूर्णः, भावी = भविष्यति, ननु = खलु ।

शब्दार्थः—(हे मेघ!) अनिलैः = पवन के द्वारा, पूर्यमाणाः = जिनके छिद्र भर दिये गये हैं वे, कीचकाः = वेणु विशेष, मधुरम् = कर्णप्रिय, शब्दायन्ते = ध्वनि करते हैं, संसक्ताभिः = (आपस में) मिली हुई, किन्नरीभिः = किन्नर वधुओं के द्वारा, त्रिपुरविजयः = त्रिपुरासुर का वध, गीयते = गाया जाता है, कन्दरेषु = गुफाओं में, ते = तुम्हारा, निर्ह्रादः = निर्घोष, मुरजे = मृदंगपर, ध्वनिः = शब्द की, इव = तरह, स्यात् = (यदि) होगा (तो) तत्र = तब, पशुपतेः = शिवजी का, संगीतार्थः = संगीत वस्तु, समग्रः = सम्पूर्ण, भावी = हो जाएगा, ननु = अवश्य ।

भावार्थः—हे मेघ! वायुपूरिताः कीचकाः कर्णप्रियं शब्दं कुर्वन्ति । संयुक्ताः किन्नरवनिताः शिवस्य त्रिपुरविजयं गायन्ति । गुहासु तव निर्घोषः मृदंगे ध्वनिरिव यदि भवेत् तर्हि शंकरस्य संगीतार्थः सम्पूर्णो भविष्यति ।

हिन्दी—(हे मेघ!) वायु से भरे कीचक (वेणु विशेष) कर्णप्रिय शब्द कर रहे हैं, आपस में मिली किन्नरियां शिवजी के मयनिर्मित त्रिपुरविजय का गान करती हैं, कन्दराओं में यदि तुम्हारा निर्घोष मृदंग की ध्वनि के समान हो जाए तो शिवजी का संगीत सम्पूर्ण हो जाएगा ।

समासः—त्रीणि पुराणि यस्य स त्रिपुरः (बहु०) वा त्रयाणां पुराणां समाहारः त्रिपुरम् (समाहारद्विगुः) । त्रिपुरस्य विजयः = त्रिपुर-विजयः (ष० तत्०) पशूनां पतिः पशुपतिः (ष० तत्०) तस्य, संगीतस्य अर्थः संगीतार्थः (ष० तत्०) ।

कोशः—कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशे द्रुमान्तरे, इति विश्वः । दरी तु कन्दरो वास्त्री, इत्यमरः । तौर्यत्रिकं तु संगीतं न्यायारम्भे प्रसिद्धके । तूर्याणां त्रितये च, इति शब्दार्णवः । तौर्यत्रिकं नृत्यगीतं वाद्यनाट्यमिदं त्रिषु, इत्यमरः । अथोऽभिधेये रैवस्तु प्रयोजननिवृत्तिषु, इत्यमरः ।

१४२मेघदूतम्

टिप्पणी—पूर्यमाणाः—णिजन्त “पूरि” धातु से लट्लकार के स्थान पर “शानच्” आदेशकर “पूर्यमाण” ऐसा शब्द बनता है। मधुरम्—यह क्रिया विशेषण है। शब्दायन्ते—“शब्द” शब्दसे “शब्दं कुर्वन्ति” इस अर्थ में “शब्द-वैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः” इस सूत्र से “क्यङ्” प्रत्यय करके लट् लकार के प्रथम पुरुष के बहुवचन (झि) का “शब्दायन्ते” ऐसा रूप होता है। किन्नरः—यह एक देवयोनि विशेष है। ये दो प्रकार के होते हैं। एक जाति के किन्नर वे होते हैं जिनके मुँह घोड़े का और अङ्ग मनुष्य की तरह और दूसरे वे होते हैं जिनका मुँह तो मनुष्य की तरह और शेष अङ्ग घोड़े के होते हैं। इनका कण्ठ बड़ा ही सुरीला होता है। ये लोग बहुत अच्छा गाते हैं। त्रिपुरविजयः—मय दानव ने लोहे, सोने और चांदी के तीन पुर (लोक) निर्माण कर और उसमें सुरक्षित रूप से रहकर देवताओं को सताया करता था तब देवताओं की प्रार्थना करने पर शिवजी ने उसको परास्त किया था। गीयते—“गै” धातु से कर्म में यक् प्रत्यय करके धातु को आत्व करके उसे पुनः ईकारादेश करके लट् लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन में गीयते ऐसा रूप बनता है। सङ्गीतम्—सम्यग् गीतम्—सङ्गीतम्—यहाँ “कुगति प्रादयः” से समास हुआ है। ननु—यह निश्चयार्थक अव्यय है।

अलंकारः—यहाँ शिवजी के चरण-चिह्न के समीप कीचक शब्द, किन्नरियों का विजय गीत, और मेघध्वनि के क्रम से होने से पर्यायलङ्कार हुआ एवं “मुरज इव” यहाँ श्रौती उपमा है। एवञ्च दोनों के अंगागिभावतया रहने के कारण संकर अलंकार है ॥ ५६ ॥

प्रालेयाद्रेरुप-तटमति-क्रम्य तांस्तान्विशेषान्
हंसद्वारं भृगुपति-यशोवर्त्म यत्क्रौञ्च-रन्ध्रम् ।
तेनोदीचीं दिशमनु-सरेस्तिर्यगायाम-शोभी
श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥५७॥

पूर्वमेघः १४३

अन्वयः—प्रालेयाद्रेः उपतटम् तान् तान् विशेषान् अतिक्रम्य हंसद्वारम् भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् तेन बलि-नियमनाऽभ्युद्यतस्य विष्णोः श्यामः पाद इव तीर्यगायामशोभी उदीचीम् दिशम् अनुसरेः ।

व्याख्याः—(हे मेघ !) प्रालेयाद्रेः=हिमालयस्य, उपतटम्=तटस्य समीपे, तान् तान्, विशेषान् =प्रसिद्धान्, पदार्थान्, अतिक्रम्य =उल्लङ्घ्य, हंसद्वारम्= चक्राङ्गद्वारम्, भृगुपतियशोवर्त्म =परशुराम-कीर्तिमार्गम्, यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् = यत्क्रौञ्चाख्य-विलम्, तेन=विलेन, बलिनियमनाभ्युद्यतस्य=बलिनिबन्धनोत्सुकस्य, विष्णोः=वामनस्य, श्यामः=कृष्णः, पादः इव =चरण इव, तिर्यगायाम-शोभी =तिरश्चीनदैर्घ्यशोभी (सन् त्वम्) उदीचीम् =उत्तराम्, दिशम् = आशाम्, अनुसरेः=अनुगच्छ ।

शब्दार्थः—( हे मेघ ! ) प्रालेयाद्रेः=हिमालय के, उपतटम् =तटों के समीप, तान्-तान् विशेषान् =उन-उन विशेष प्रसिद्ध पदार्थों को, अतिक्रम्य =लांघ-कर, हंसद्वारम् =हंसों का मार्ग, भृगुपतियशोवर्त्म =परशुराम के यश का मार्ग, यत् =जो, क्रौञ्चरन्ध्रम् =पर्वत के क्रौञ्चनामक विवर, तेन =उस विवर से, बलिनियमनाभ्युद्यतस्य =बलि को वश करने में तत्पर, विष्णोः =वामनावतार भगवान् विष्णु के, श्यामः =कृष्ण वर्ण के, पादः =चरण की, इव =तरह तिर्यंगायामशोभी =टेढ़ा लम्बा होने के कारण सुन्दर लगने वाले, ( तुम ) उदीचीम् =उत्तर, दिशम् =दिशा को, अनुसरेः =चले जाना ।

भावार्थः—हे मेघ ! हिमालयतट-निकटे दर्शनीयान् पदार्थान् दृष्ट्वा हंसद्वारेण, परशुराम-यशः-सूचकेन क्रौञ्चाख्यपर्वतविलेन त्वम् बलिनिबन्धन-तत्परस्य वामनस्य वक्रदीर्घश्याम-पाद इव शोभायमानः सन् उत्तरां दिशम् गच्छ ।

हिन्दी—( हे मेघ ! ) हिमालय पर्वत के किनारे उन प्रसिद्ध पदार्थों को देखकर मानसरोवर जाने वाले हंसों के मार्गभूत, परशुराम की कीर्ति के सूचक "क्रौञ्च" नामक पर्वत के छिद्र से, बलि को वश करने में तत्पर भगवान् वामन के श्याम रंग के पैर के समान टेढ़ा और विस्तृत से शोभायमान तुम उत्तर दिशा को चले जाना ।

मे० दू० १०

१४४ | मेघदूतम्

**समासः—**तटानां समीपम् = उपतटम् (अव्ययीभावः)। हंसानां द्वारम् = हंसद्वारम् (ष० तत्०)। भृगूणां पतिः = भृगुपतिः (ष० तत्०) भृगुपतेः यशः = भृगुपति-यशः (ष० तत्०) भृगुपतियशसः वर्त्म भृगुपति-यशोवर्त्म (ष० तत्०) क्रौञ्चस्य रन्ध्रम् = क्रौञ्चरन्ध्रम् (ष० तत्०)। बलेः नियमनम् बलिनियमनम् (ष० तत्) तस्मिन् अभ्युद्यतः = बलिनियमनाभ्युद्यतः (ष० तत्०) तस्य। तिर्यक् चासौ आयामः तिर्यगायामः (कर्म०) तेन शोभते तच्छील इति तिर्यगायामशोभी।

**कोशः—**प्रालेयं मिहिका चाथ, इत्यमरः। विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनि, इति शब्दार्णवः। दैर्घ्यमायाम आनाहः, इत्यमरः।

**टिप्पणी—प्रालेयम्—**प्रलीयन्ते पदार्था अस्मिन्निति प्रलयः, प्रलयादागतम् प्रालेयम्। “प्र” उपसर्गपूर्वक “आश्लेष” अर्थ में विद्यमान “ली” (ङ्) धातु से “एरच्” इस सूत्र से अच् प्रत्यय करके प्रलय ऐसा रूप बनाया जाता है और प्रलयादागतः इस विग्रह में “प्रलय” शब्द से “तत् आगतः” इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके आदि वृद्धि करके “केकय-मित्र युप्रलयानां यादेरियः” इस सूत्र से “य” को “इय” आदेश करके गुणादि करके प्रालेयम् ऐसा सिद्ध होता है। **हंसद्वारम्—**कवि प्रसिद्धि है कि हंस लोग मानसरोवर इसी क्रौञ्चपर्वत के छिद्र से जाते हैं अतः “हंस द्वारम्” यह विशेषण दिया गया। भृगोरपत्यानि पुंमासः इस विग्रह में “भृगु” शब्द से अपत्य अर्थ ऋष्यन्धक-वृष्टि-कुरुभ्यश्च” इस सूत्र से अण् प्रत्यय होता है। परन्तु बहुत्व विवक्षा में भृगुपतियशः—“अत्रि भृगु-कुत्स वसिष्ठ-गौतमाऽङ्गिरोभ्यश्च” इससे प्रत्यय का लुक हो जाता है। नियमनम्—“नि” उपसर्गपूर्वक “यम्” धातु से भाव में ल्युट् प्रत्यय करके “नियमन” ऐसा रूप निष्पन्न होता है। पुराणों में ऐसी कथा आती है कि परशुरामजी ने कार्तिकेयजी से स्पर्धा करते हुए क्रौञ्च पर्वत में छिद्र कर डाला था। बस इसी कथा के आधार पर उक्त छिद्र परशुरामजी का यशोवर्त्म हो गया।

पूर्वमेघः १४५

अलङ्कारः—‘‘यशोवर्त्म’’ यहां तो रूपक अलंकार है एवं ‘‘विष्णोः पाद- इव’’ यहां श्रौती उपमा है एवञ्च दोनों का अङ्गाङ्गिभाव रहने से संकर अलंकार है ॥ ५७ ॥

गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासित-प्रस्थ-सन्धेः कैलासस्य त्रिदश-वनितादर्पणस्यातिथिः स्याः । शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः ॥५८॥

अन्वयः—ऊर्ध्वं च गत्वा दशमुखभुजोच्छ्वासित-प्रस्थ-सन्धेः त्रिदशवनि- तादर्पणस्य कैलासस्य अतिथिः स्याः । यः कुमुदविशदैः शृङ्गोच्छ्रायैः खं वितत्य प्रतिदिनम् राशीभूतः त्र्यम्बकस्य इव स्थितः ।

व्याख्या—( हे मेघ ! ) ऊर्ध्वं च = उपरि च, गत्वा = प्राप्य, दशमुखभुजो- च्छ्वासितप्रस्थसन्धेः = रावणबाहुालिङ्गितसानुसन्धेः, त्रिदशवनितादर्पणस्य = देवललनामुकुरस्य, कैलासस्य = शिवाद्रेः, अतिथिः = आगन्तुकः, स्याः = भवेः । यः = कैलासः, कुमुदविशदैः = श्वेतपद्मधवलैः, शृङ्गोच्छ्रायैः = शिखरोन्नत्यैः, खम् = नभः, वितत्यः = व्याप्य, प्रतिदिनम् = दिने-दिने, राशीभूतः = पुञ्जीभूतः, त्र्यम्बकस्य = शङ्करस्य, अट्टहास इव = अतिहास इव, स्थितः = विद्यमानो वर्तते इति भावः ।

शब्दार्थः—ऊर्ध्वं च = और ऊपर, गत्वा = जाकर, दशमुखभुजोच्छ्वासित- प्रस्थसन्धेः = रावण की भुजाओं के आलिङ्गन से वियोजित शिखर सन्धि वाले, त्रिदशवनितादर्पणस्य = देवताओं की स्त्रियों के लिए दर्पण के समान; कैलासस्य = कैलास पर्वत का, अतिथिः = आगन्तुक, स्याः = होना । यः = जो कैलास पर्वत; कुमुदविशदैः = कमल के समान श्वेत, शृङ्गोच्छ्रायैः = चोटियों की ऊँचाई से, खम् = आकाश को, वितत्य = व्याप्त कर, प्रतिदिनम् = प्रतिदिन, राशीभूतः = एकत्रित, त्र्यम्बकस्य = शिवजी के, अट्टहास इव = ठहाका ( जोर की हँसी )-सा, स्थितः = स्थित है ।

१४६ मेघदूतम्

भावार्थः—(हे मेघ !) क्रौञ्चबिलान्निर्गत्य ऊर्ध्वं च गत्वा, रावणबाहूद्गार-प्रस्थितशृङ्ग सन्धेः देवल्लनामुकुरभूतस्य कैलासस्य आगन्तुको भवेः। यः कैलासः श्वेतपद्मवदुज्जवलैः शृङ्गोच्चैराकाशमभिव्याप्य पुञ्जीभूतः शिवस्य अट्टहास इव वर्तमानोऽस्ति।

हिन्दी—(हे मेघ !) क्रौञ्चबिल से बाहर निकलने के बाद ऊपर जाकर, रावण ने अपनी भुजाओं के आलिंगन से जिसकी चोटियों की सन्धि को ढीला कर दिया और देवाङ्गनाओं के लिए दर्पण के समान है उस कैलास पर्वत का अतिथि बनना। जो कैलास पर्वत कमल के समान अपनी उजली ऊँची चोटियों से आकाश को व्याप्त कर शिवजी के पुञ्जीकृत अट्टहास के समान विद्यमान है।

समासः—दशमुखानि यस्य सः दशमुखः (बहु०), दशमुखस्य भुजाः = दशमुखभुजाः (ष० तत्०) तैः उच्छ्वासिताः दशमुखभुजोच्छ्वासिताः (तृ० तत्०) प्रस्थसन्धयो यस्य सः दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धिः (बहु०) तस्य। तिस्रो दशाः येषान्ते = त्रिदशाः (बहु०) तेषां वनिताः = त्रिदशवनिताः (ष० तत्०) तासां दर्पणः = त्रिदशवनितादर्पणः (ष० तत्०) तस्य। शृङ्गाणाम् उच्च्रायैः = शृङ्गोच्छ्रायैः (ष० तत्०) कुमुदानीव विशदाः = कुमुदविशदाः (उपमान कर्म०) तैः, दिने-दिने इति = प्रतिदिनम् (अव्ययीभावः)। त्रीणि अम्बकानि यस्य सः = त्र्यम्बकः (बहु०) त्रयाणाम् (लोकानाम्) अम्बकः (पिता) त्र्यम्बकः (ष० तत्०) त्रीन् (वेदान्) अम्बते (उच्चार्यते) इति त्र्यम्बः त्र्यम्ब एव त्र्यम्बकः स्वार्थे कन् (द्वि० तत्०)।

कोशः—अमरा निर्जरादेवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः, इत्यमरः। विरूपाक्षस्त्रिलोचनः, इत्यमरः। अट्टावतिशयक्षोभो, इति यादवः। विशदश्वेतपाण्डुराः, इत्यमरः।

टिप्पणीगत्वा—"गम्" धातु से "क्त्वा" प्रत्यय करके गत्वा बनाया जाता है। दशमुखभुजोच्छ्वासित०—वाल्मीकि रामायण में एक कथा आती है कि रावण एक बार बल के मद से मदान्ध होकर कैलास पर्वत को लंका में उठा ले जाने की इच्छा से उसे भुजाओं से उखाड़ने लगा। रावण के इस तरह करने से कैलास पर रहने वाले सभी जीव-जन्तु विकल से होने लगे, अधिक क्या

पूर्वमेघः १४७

पार्वतीजी ने भी भयातुर होकर शिवजी का आलिङ्गन किया। इधर सभी को भयभीत देख शिवजी ने रावण के अभिमान को चूर्ण करने के लिए कैलास पर्वत को अपने अँगूठे से नीचे की ओर दबाया। परिणामस्वरूप कैलास तो बैठ ही गया साथ ही रावण भी उसी में कुचला जाने लगा। तब रावण के बहुत प्रार्थना करने पर शिवजी ने उसे बचा लिया। कैलासः—केलीनां समूहः = कैलम् “तस्य समूहः” इस सूत्र से अण् प्रत्यय हुआ और कैलेन आस्यते अस्मिन्निति “कैलासः” ‘कैल’ उपपदक “आस” धातु से “हलश्च” इस सूत्र से अधिकरण में “घञ्” प्रत्यय करके “कैलास” यह रूप निष्पन्न होता है। अतिथिः—अविद्यमाना तिथिर्यस्य स अतिथिः—जहाँ “नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वाचोत्तरपदलोपः” इस वार्तिक से नञ् बहुव्रीहि समास हुआ है तब “अतिथि” ऐसा रूप बनता है। राशीभूतः—अराशिः राशिः यथा सम्पद्यते इति राशीभूतः “अभूततद्भाव” अर्थ में ‘च्वि’ प्रत्यय हुआ है। श्रायाः—श्रयणानि श्रायाः सेवा अर्थ में विद्यमान ‘श्रि’ धातु से ‘श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे’ इस सूत्र से ‘घञ्’ प्रत्यय करके ‘श्राय’ ऐसा रूप बनता है। एवं उद्गताः श्रायाः = उच्छ्रायाः ‘कुगतिप्रादयः’ इस सूत्र से समास हुआ है।

अलंकारः—प्रस्तुत पद्य में ‘कुमुदविशदैः’ यहाँ उपमा एवं ‘अट्टहास इव’ यहाँ उत्प्रेक्षा अलंकार है। और दोनों अङ्गाङ्गिभाव रूप से विद्यमान हैं। अतः ‘संकर’ अलंकार है॥ ५८॥

उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेद—गौरस्य तस्य।
शोभामद्रेः स्तिमितनयन-प्रेक्षणीयां भवित्री-
मसंस्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव ॥५९॥

अन्वयः—स्निग्धभिन्नाऽञ्जनाऽऽभे त्वयि तटगते सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेद-गौरस्य तस्य अद्रेः मेचके वाससि असंस्यस्ते सति हलभृत इव स्तिमितनयन-प्रेक्षणीयाम् शोभाम् भवित्रीम् उत्पश्यामि।

व्याख्या—स्निग्धभिन्नाऽञ्जनाऽऽभे = चिक्कणमर्दित — कज्जलकान्तौ, त्वयि = मेघे, तटगते = सानुगते, (सति) सद्यः = तत्क्षणम्, कृत्तद्विरददशनच्छेद-

१४८ | मेघदूतम्

गौरस्य = छिन्नहस्तिदन्त—वच्छुभ्रस्य, तस्य = पूर्वोक्तस्य, अद्रेः = पर्वतस्य, कैलासस्येतिभावः । मेचके = श्यामे, वाससि = वस्त्रे, असंन्यस्ते = अपरित्यक्ते, स्कन्धस्थापित इत्यर्थः, हलभृत इव = बलरामस्येव, स्तिमित-नयनप्रेक्षणीयाम् = निश्चलनयनदर्शनीयाम्, भवित्रीम् = भाविनीम्, शोभाम् = श्रियम्, उत्पश्यामि = तर्कयामि ।

शब्दार्थ:— स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽऽभे = पीसे गये चिकने सुरमे के समान कान्ति वाले, त्वयि = तुम्हारे, तटगते = समीप जाने पर, सद्यः-कृत्तद्विरद-दशनच्छेदगौरस्य = तुरन्त काटे गये हाथी के दाँत के समान उजले, तस्य = उस, अद्रेः = पर्वत के (कैलास के), मेचके = काले, वाससि = कपड़े के, असंन्यस्ते = नहीं छोड़ने पर अर्थात् कन्धे पर रखने पर, हलभृतः इव = बलराम के समान; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् = निश्चल नयन से देखने योग्य, भवित्रीम् = होने वाली, शोभाम् = सुन्दरता की, उत्पश्यामि = संभावना (मैं) करता हूँ ।

भावार्थ:— आर्य मेघ ! चिक्कणमर्दितकज्जलशोभे त्वयि कैलाससमीपगते सति तत्क्षणकृत्तहस्तिदन्तवच्छुक्लस्य तस्य कैलासपर्वतस्य श्यामवसनन्यस्तस्कन्धस्य बलरामस्य निश्चलनयनदर्शनीयां शोभां तर्कयामि ।

हिन्दी— चिकने सुरमे की चमक के समान चमक वाले तुम्हारे समीप जाने पर तुरन्त काटे गये हाथी के दाँत के समान उजले उस कैलास पर्वत की सुन्दरता का कंधे पर रखे काले कपड़े से होने वाली बलराम की निश्चल आँखों से देखने योग्य शोभा के समान मैं संभावना करता हूँ ।

समास:— स्निग्धं च तद्भिन्नम् = स्निग्ध-भिन्नम् (कर्म०) स्निग्धभिन्नञ्च तदञ्जनम् = स्निग्धभिन्नाञ्जनम् (कर्म०) तस्येव आभा यस्य स स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽभः (बहु०) तस्मिन् । तटंगतः = तटगतः (द्वि तत्०) तस्मिन् । द्वौ रदौ यस्य स द्विरदः (बहु०) द्विरदस्य दशनः = द्विरददशनः (ष० तत्०) सद्यः कृत्तः = सद्यः कृत्तः ( सुप्सुपेति समासः ) सद्यः कृत्तश्चासौ द्विरददशनः = सद्यः कृत्तद्विरददशनः (कर्म०) तस्याच्छेदः (ष० तत्०) तदिव गौरः = सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरः (उपमानकर्मधारयः) तस्य । स्तिमिते च ते नयने = स्तिमितनयने (कर्मधारयः) ताभ्यां प्रेक्षणीयाम् = स्तिमित-नयन-प्रेक्षणीयाम् (तृ० तत्०) ।

पूर्वमेघः १४९

**कोशः—**चिक्कणं मसृणं स्निग्धम्, इत्यमरः । सद्यः सपदि तत्क्षणे, इत्यमरः । रदना दशना दन्ताः, इत्यमरः । कृष्णे नीलासितश्यामकालस्यामल-मेचकाः, इत्यमरः । स्कन्धोभुजशिरोऽस्त्री, इत्यमरः ।

टिप्पणी—स्निग्धः—“स्निह्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके स्निग्ध ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है । स्निग्धभिन्नाञ्जने यहां ‘सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहौ’ इस सूत्र के “सप्तमी” पद से ज्ञापित व्यधिकरण बहुव्रीहि समास हुआ है । **कृत्तः=**कृत् धातु से “क्त” प्रत्यय करके “कृत्तः” ऐसा शब्द निष्पन्न होता है । **हलभृतः=**बिभर्तीति “भृञ्” भरण अर्थ में विद्यमाने “भृ” (ञ्) धातु से ‘क्विप्’ प्रत्यय करके “भृत्” ऐसा रूप निष्पन्न होता है । हलं विभर्ति इति हलभृत् यहाँ “उपपद समास” हुआ है ।

**अलङ्कारः—**यहाँ कज्जल की तुलना मेघ से और काले वस्त्र से भी मेघ की तुलना की गयी है एवं हिमालय की तुलना बलराम से की गयी है अतः उपमा अलङ्कार है ।। ५९ ।।

हित्वा तस्मिन् भुजग-वलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडा-शैले यदि च विचरेत्पाद-चारेण गौरी । भङ्गी-भक्त्या विरचित-वपुःस्तम्भितान्तर्जंलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटा—रोहणायाग्रयायी ॥६०॥

**अन्वयः—**तस्मिन् क्रीडाशैले शम्भुना भुजग-वलयम् हित्वा दत्तहस्ता गौरी पादचारेण विचरेत् यदि अग्रयायी स्तम्भिताऽन्तर्जलौघः भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः मणितटाऽरोहणाय सोपानत्वम् कुरु ।

**व्याख्या—तस्मि=**पूर्वोक्ते, **क्रीडाशैले=**केलि-पर्वते कैलास इति यावत् । **शम्भुना=**शिवेन, **भुजगवलयम्=**अहिकङ्कणम्, **हित्वा=**परित्यज्य, **दत्तहस्ता=**कराऽवलम्बा, ( सती ) **गौरी=**पार्वती, **पादचारेण=**चरणःसंचारेण, **विचरेत्=**चलेत्, **यदि=**चेत् ( तर्हि ) **अग्रयायी=**अग्रेसरः, **स्तम्भितान्तर्जलौघः=**अवरुद्धाभ्यन्तरतोयवेगः, **भङ्गीभक्त्या=**पर्वरचनया, **विरचितवपुः=**निर्मितशरीरः,

१५० | मेघदूतम्

( त्वम् ) मणितटाऽऽरोहणाय = रत्न-तटाऽऽरोहणाय, सोपानत्वम् = शृङ्खला-भावम्, कुरु = विधेहि। सोपानरूपस्त्वं भव इति भावः।

शब्दार्थः—तस्मिन् = उस, क्रीडाशैले = केलिपर्वत ( कैलास ) पर, भुजग-वलयम् = सर्प के कंगन को, हित्वा = छोड़कर, शम्भुना = शिवजी के द्वारा, दत्तहस्ता = हाथ का सहारा दी गयी, गौरी = पार्वती, पादचारेण = पैरों से, विचरेत् = चलें, यदि, तर्हि = तो, अग्रयायी = आगे-आगे चलते हुए, स्तम्भि-तान्तर्जलोघः = भीतर जल के प्रवाह को रोके हुए, भंगीभक्त्या = पौड़ियों के क्रम से, विरचित-वपुः = शरीर की रचना वाले ( तुम )। मणितटारोहणाय = मणि तट पर चढ़ने के लिए, सोपानत्वम् कुरु = सीढ़ी का काम करना।

भावार्थः—हे मेघ ! तस्मिन् केलिपर्वते कैलासे ( भयापनोदनाय ) कङ्कणं परित्यज्य शिवेन प्राप्तकरावम्बा पार्वती यदि पद्भ्यां विहरेत् तर्हि अग्रेसरः अवरुद्धान्तर्जैलसमूहस्त्वं स्वशरीरेण पर्वरचनां कृत्वा मणितटारोहणाय सोपानरूपो भव।

हिन्दी—हे मेघ ! उस क्रीड़ा पर्वत ( कैलास ) पर साँप के कंगन को छोड़कर शिवजी के द्वारा हाथ का सहारा दी गयी पार्वती यदि पैदल चलें तो तुम आगे-आगे चलते हुए, भीतर जल के प्रवाह को रोके हुए, अपने शरीर के द्वारा पौड़ियों की रचना कर मणितट पर चढ़ने के लिए सीढ़ी का काम करना।

समासः—क्रीडायाः शैलः = क्रीडाशैलः ( ष० तत्० ) तस्मिन्। भुजग एव वलयम् = भुजगवलयम् (कर्मधारणः) दत्तः हस्तो यस्यै सा दत्तहस्ता ( बहु० ) जलानाम् ओघः = जलौघः ( ष० तत्० ) अन्तः स्थितः जलौघः = अन्तर्जलोघः (मध्यमपदलोपी) स्तम्भितः अन्तर्जलोघः येन सः स्तम्भितान्तर्जलोघः (बहु०)। विरचितं वपुर्येन सः विरचितवपुः ( बहु० ) भङ्गीनां भक्ति = भङ्गीभक्तिः ( ष० तत्० ) तया। मणीनां तटम् = मणितटम् (ष० तत्०) मणितटे आरोहणं मणितटारोहणम् ( ष० तत्० ) तस्मै।

कोशः—आवापकः परिहार्यः कटकी वलयोऽस्त्रियाम्, इत्यमरः। निकर-व्रातवार-संघात-सञ्चयाः, इत्यमरः। आरोहणं स्यात् सोपानम्, इत्यमरः।

पूर्वमेघः१५१

टिप्पणीक्रीडाशैले—कैलास पर्वत को क्रीडापर्वत कहने में शम्भुरहस्य का उक्त श्लोक प्रमाण है—

कैलाशः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः।
क्रीडार्थं निर्मिताः शम्भोर्देवैः क्रीडाद्रयोऽभवन्॥

पादचारः—चरणं चारः=गत्यर्थक “चर्” धातु के भाव में “हलश्च” इस सूत्र से घञ् प्रत्यय करके “चार” ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। अग्रयायी—अग्रे यातीति तच्छीलः इस विग्रह में अग्र उपपदपूर्वक गत्यर्थक “या” धातु से “णिनि' प्रत्यय करके वृद्ध्यादि करके “अग्रयायी” ऐसा रूप बनता है। भक्तिः—"भज्” धातु से क्तिन् प्रत्यय करके “भक्ति” ऐसा शब्द बनता है। विरचितम्—"वि" उपसर्गपूर्वक “रच्” धातु से कर्म में “क्त” प्रत्यय करके “विरचितम्” ऐसा रूप निष्पन्न होता हैं। आरोहणम्—“आङ्” उपसर्गपूर्वक “रुह्” धातु से “ल्युट्” प्रत्यय करके “आरोहणम्” ऐसा रूप बनाया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ भुजंग में वलय का आरोप किया गया है अतः “रूपक” अलङ्कार है॥ ६०॥

तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं
नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम्।
ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे! घर्मलब्धस्य न स्यात्
क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैः गर्जितैर्भाययेस्ताः ॥६१॥

अन्वयः—तत्र अवश्यम् सुरयुवतयः वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम् त्वाम् यन्त्रधारागृहत्वम् नेष्यन्ति। हे सखे! घर्मलब्धस्य तव ताभ्यः मोक्षः न स्यात् क्रीडालोलाः ताः ताः श्रवणपरुषैः भाययेः।

व्याख्या—(हे मेघ!) तत्र = कैलासे, अवश्यम् = नूनम्, सुरयुवतयः = देवललनाः, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णं तोयम् = कङ्कणकोटिताडनोत्सृष्टजलम्, त्वाम् = मेघम्, यन्त्रधारागृहत्वम् = कृत्रिमधारागेहत्वम्, नेष्यन्ति = प्रापयिष्यन्ति। हे सखे! = हे मित्र! घर्मलब्धस्व = आतपप्राप्तस्य, तव = मेघस्य, ताभ्यः = देवयुवतिभ्यः, मोक्षः = मुक्तिः, न स्यात् = न भवेत् (चेत्) “तर्हि” क्रीडालोलाः =

१५२ | मेघदूतम्

केलिचपलाः, ताः=सुरयुवतीः, श्रवणपरुषैः=कर्णकटुभिः, गर्जितैः=स्तनितैः, भाभयेः=त्रासयेः।

शब्दार्थः— (हे मेघ !) तत्र = वहाँ कैलास पर, अवश्यम्=निश्चय ही। सुरयुवतयः=देवाङ्गनाएँ, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम्=कङ्कणों के अग्रभाग के प्रहार से जल उगलते हुए, त्वाम्=तुमको, यन्त्रधारा-गृहत्वम् = कृत्रिम जलप्रवाह का घर, नेष्यन्ति=बना देगी। हे सखे != हे मित्र ! घर्मलब्धस्य = गर्मी को प्राप्त, तव = तुम्हे, ताभ्यः=उन देवललनाओं से, मोक्षः = मुक्ति (छुटकारा), न स्यात् = न मिले (यदि) तो तुम, क्रीडालोलाः=खेल में लगी चञ्चल, ताः=उन देवप्रियाओं को, श्रवणपरुषैः = कर्णकठोर, गर्जितैः गर्जनों से, भाययेः = डराना।

**भावार्थः—**हे मेघ ! कैलासे सुरयुवतयः कङ्कणप्रहारैरुत्सृष्टजलं त्वां कृत्रिमजलधारागृहत्वं नूनं विधास्यन्ति। हे सखे ! यदि ते ताभ्यो देवललनाभ्यो मुक्तिर्न स्यात् तर्हि त्वं कर्णकठोरैर्गर्जनैस्ताः त्रासयेः।

**हिन्दी—**हे मेघ ! उस कैलास पर्वत पर देवाङ्गनाएँ निश्चित ही तुम्हें अपने कङ्कणों के अग्रभाग के प्रहार से जलवर्षण के लिए विवश करती हुई कृत्रिम जलधारा का साधन बना देगी। हे सखे, इस प्रकार आतप प्राप्त तुम्हें यदि उन देवललनाओं से मुक्ति न मिले तो तुम क्रीडासक्त चञ्चल उन देवललनाओं को अपने श्रवणकठोर गर्जनों से भयभीत करना।

**समासः—**बलयानां कुलिशानि = वलयकुलिशानि (ष० तत्०) उद्गीर्णं तोयं येन सः उद्गीर्णतोयः (बहु०) वलय-कुलिशैः उद्घट्टनानि = वलयकुलिशोद्घट्टनानि (तृ० तत्०) वलयकुलिशोद्घट्टनैः उद्गीर्णतोयः वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयः। सुराणां युवतयः=सुरयुवतयः (ष० तत्०)। यन्त्रेषु धाराः = यन्त्रधाराः (स० तत्) यन्त्रधाराणां गृहत्वम्=यन्त्रधारागृहत्वम् (ष० तत्)। घर्मे लब्धः = घर्मलब्धः (स० तत्) तस्य। क्रीडायां लोलाः क्रीडालोलाः (स० तत्०) श्रवणयोः परुषाणि = श्रवणपरुषाणि (स० तत्०) तैः।

**कोशः—**कटको वलयोऽस्त्रियाम्, इत्यमरः। चलनं कम्पनं कम्पं चलं लोलं चलाचलम्, इत्यमरः। अथ मित्रं सखा सुहृद्, इत्यमरः। निष्ठुरं परुषम्; इत्यमरः।

पूर्वमेघः १५३

टिप्पणी—तत्र-तस्मिन्निति "तत्र" यह अव्यय है। 'तद्' शब्द से "सप्तम्यास्त्रल्", इस सूत्र से त्रल् प्रत्यय किया जाता है। उद्घट्टनम्-उद्घट्ट एव उद्घट्टनम्, यहाँ 'उद्' उपसर्गपूर्वक 'घट्ट' धातु से भाव में ल्युट् करके अनादेश आदि करके 'उद्घट्टनम्' यह रूप बना है। उद्गीर्णः—'उद्' उपसर्गपूर्वक निगरणार्थ 'गॄ' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके णत्वादि करके 'उद्गीर्णः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। नेष्यन्ति—यह प्रापणार्थक ( णि ) नि धातु के लृट् लकार के बहुवचन का रूप है। भाययेः—भयार्थक णिजन्त 'भायि' धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है। यहाँ “भीष्मयोर्हेतुभये” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है या 'नुयुक्' आगम ही। यहाँ भय का कारण ( हेतु ) मेघ नहीं अपितु 'गर्जित' है ॥ ६१ ॥

हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः
कुर्वन्कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य ।
धुन्वन्कल्पद्रुम--किसलयान्यांशुकानीव वातै--
र्नानाचेष्टैर्जलद ! ललितैर्निर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ॥

अन्वयः—हे जलद ! हेमाम्भोज-प्रसवि मानसस्य सलिलम् आददानः ऐरावतस्य क्षणमुखपटप्रीतिम् कुर्वन् अंशुकानि इव कल्पद्रुमकिसलयानि वातैः धुन्वन् नानाचेष्टैः ललितैः तम् नगेन्द्रम् कामम् निर्विशेः ।

व्याख्या—हे जलद !-हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि = स्वर्णपद्मोत्पादकम्, मानसस्य = मानससरोवरस्य, सलिलम् = तोयम्, आददानः = गृह्णन् पिबन् इति भावः, ऐरावतस्य = एतन्नामक इन्द्रगजस्य, क्षणमुखपटप्रीतिम् = मुहूर्त्तवदन-वस्त्रानन्दम्, कुर्वन् = विदधत्, अंशुकानि इव = मसृणवस्त्राणीव, कल्पद्रुम-किसलयानि = कल्पवृक्षपल्लवानि, वातैः = पवनैः, धुन्वन् = कम्पयन्, नाना-चेष्टैः = अनेकक्रीडितैः, ललितैः = विलासैः, तम् = पूर्वोक्तम्, नगेन्द्रम् = पर्वत-राजम् कैलासमित्यर्थः, कामम् = पर्याप्तम्, निर्विशेः = उपभुंक्ष्व ।

शब्दार्थः—हे जलद ! हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि=स्वर्णकमलों का उत्पादक, मानसस्य = मानसरोवर के, सलिलम् = जल को, आददानः=ग्रहण करते

१५४ | मेघदूतम्

हुए, ऐरावतस्य=ऐरावत नामक इन्द्र के हाथी को, क्षणमुखपटप्रीतिम्=कुछ समय के लिए मुँह ढकने वाले वस्त्र का आनन्द, कुर्वन्=देते हुए, अंशुकानीव=महीन (चिकने) वस्त्र की तरह, कल्पद्रुमकिसलयानि=कल्पवृक्ष के पल्लवों को, वातैः=वायु से, धुन्वन्=कँपाते हुए, नाना-चेष्टैः=अनेक प्रकार की चेष्टाओं से युक्त, ललितैः=विलासों से, तम्=उस, नगेन्द्रम्=पर्वतराज कैलास का, निर्विशेः=आनन्द लेना।

भावार्थः—हे मेघ ! स्वर्णपद्मोत्पत्तिस्थानभूतं मानससरोवरजलं पिबन्, किञ्चिन्ममुहूर्तं यावत् इन्द्रहस्तिनः ऐरावतस्यानानवागुण्ठनानन्दं प्रयच्छन् मसृण-वस्त्राणीव कल्पद्रुमपल्लवानि पवनैः कम्पयन् अनेक-प्रकारैः क्रीडितैः कैलासं यथेष्टमुपभुङ्क्ष्व ।

हिन्दी—हे मेघ ! स्वर्ण-कमलों को उत्पन्न करने वाले मानसरोवर के जल को पीते हुए, ऐरावत हाथी को मुँह के घूंघट का आनन्द देते हुए, पतले वस्त्रों के समान कल्पवृक्ष के पत्तों को हवा से हिलाते हुए तुम अनेक प्रकार की चेष्टाओं से युक्त क्रीड़ाओं से उस कैलास पर्वत का पर्याप्त उपभोग करना ॥ ६२ ॥

समासः—हेम्नः अम्भोजानि (ष० तत्०) हेमाम्भोजानां प्रसवित् यत् तत्=हेमाम्भोजप्रसवि (ष० तत्०)। कल्पद्रुमाणां किसलयानि=कल्पद्रुम-किसलयानि (ष० तत्०)। नाना चेष्टा येषां येषु वा तैः, नानाचेष्टैः (बहु०)।

कोशः—अंशुके वस्त्रमात्रे स्यात्परिधानोत्तरीययोः, इति शब्दार्णवः । ना भावभेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे, अस्त्रियां प्रमदागारे क्रीडिते जातिपल्लवे, इति शब्दार्णवः । निर्वेशो भृतिभोगयोः, इत्यमरः । निर्वेश उपभोगः, इत्यमरः ।

टिप्पणीजलदः—जलं ददाति इस विग्रह में “जल” उपपदपूर्वक दानार्थ “दा” धातु से “आतोऽनुपसर्गे कः” इस सूत्र से क प्रत्यय करके “जलद” ऐसा रूप निष्पन्न होता है । हेमाम्भोजः—अम्भसि जातानीति अम्भोजानि, यहाँ “अम्भस्” उपपदपूर्वक प्रादुर्भावार्थक ‘जन्’ धातु से “सप्तम्यां जनेर्डः” इस सूत्र से ‘ड’ प्रत्यय करके “डित्त्वसामर्थ्यादमस्यापि टेलोपः” इस वचन के