भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

२५४ | मेघदूतम्

टिप्पणीवचनात्—यहाँ 'वच्' धातु से 'ल्युट्' प्रत्यय करके 'वचन' रूप निष्पन्न होता है। 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इस सूत्र से कर्म में पञ्चमी विभक्ति हुई है। आत्मनः—यहाँ पर 'आत्मन्' शब्द से द्वितीया विभक्ति प्राप्त थी क्योंकि वह 'उपकार' क्रिया का कर्म है, परन्तु सम्बन्ध की विवक्षा होने के कारण 'कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव' इससे षष्ठी हो गयी। उपकर्तुम्—'उप' उपसर्गपूर्वक 'कृ' धातु से तुमुन् प्रत्यय करके 'उपकर्तुम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। अव्यापन्न—वि+आ उपसर्ग पूर्वक 'पद' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके 'व्यापन्न' रूप बनता है, न व्यापन्नः अव्यापन्नः। सुलभविपदाम्—यह प्राणियों का विशेषण है। संसार में प्राणियों को विपत्ति प्राप्त होना सुलभ तो है ही। जैसा कि कवि ने अपने रघुवंश महाकाव्य में भी लिखा है—'विपदुत्पत्तिमंतामुपस्थिता।' इति। भगवान् पतञ्जलि भी योगदर्शन में लिखते हैं—

'परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः' इति।

अलङ्कारः—इस श्लोक में पूर्व के तीनों चरणों में कहे गये वाक्य का समर्थन चतुर्थ चरणोक्त 'पूर्वाभाष्यम्' इत्यादि से किया गया है, अतः 'अर्थान्तरन्यास' अलङ्कार है॥ ३८॥

अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं
सास्त्रेणास्रद्रुतमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन ।
उष्णोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती
संकल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥३९॥

अन्वयः—(हे अबले !) दूरवर्ती, वैरिणा, विधिना, रुद्धमार्गः, तनुना, गाढतप्तेन, सास्रेण, उत्कण्ठितेन, समधिकतरोच्छ्वासिना, अङ्गेन, प्रतनु, तप्तम्, अस्रद्रुतम्, अविरतोत्कण्ठम्, उष्णोच्छ्वासम्, अङ्गम्, तैः, सङ्कल्पैः, विशति ॥ ३९ ॥

उत्तरमेघः २५५

व्याख्या—( हे सुन्दरी ! ) दूरवर्ती = दूरस्थः, वैरिणा = विपरीतेन, विधिना = विधात्रा, रुद्धमार्गः = अवरुद्धवर्त्मा, ( तव प्रियः ) तनुना = कृशेन, गाढतप्तेन = अत्यन्तोष्णेन, सास्रेण = अश्रुसहितेन, उत्कण्ठितेन = उत्सुकेन, समधिकतरोच्छ्वासिना = प्रबलनिःश्वासिना, अङ्गेन = स्वावयवेन, प्रतनु = बहुकृशम्, तप्तम् = सन्तप्तम्, अस्रद्रुतम् = नयनजलार्द्रम्, अविरतोत्कण्ठम् = निरन्तरवेदनायुक्तम्, उष्णोच्छ्वासम् = उष्णनिःश्वासम्, अङ्गम् = त्वदवयवम्, तैः = पूर्वानुभूतैः, सङ्कल्पैः = मनोरथैः, विशति = प्रविशति ॥ ३९ ॥

शब्दार्थःदूरवर्ती = दूर देश में रहने वाला, वैरिणा = विपरीत, विधिना = भाग्य से, रुद्धमार्गः = रुके हुए मार्ग वाला, ( तुम्हारा प्रियतम ) तनुना = दुबले, गाढतप्तेन = अत्यन्ततापयुक्त, सास्रेण = आँसुओं से युक्त, उत्कण्ठितेन = उत्सुकतापूर्ण, समधिकतरोच्छ्वासिना = दीर्घनिःश्वास लेने वाले, अङ्गेन = ( अपने ) शरीर से, प्रतनु = अत्यधिक दुबले, तप्तम् = तापयुक्त, अस्रद्रुतम् = आसुओं से भींगे, अविरतोत्कण्ठम् = निरन्तर उत्कण्ठा ( वेदना ) युक्त, उष्णोच्छ्वासम् = गर्म-गर्म आहों वाले, अङ्गम् = (तुम्हारे) शरीर में, तैः = पहले के अनुभूत, सङ्कल्पैः = मनोरथों के साथ, विशति = प्रवेश करता है ॥ ३९ ॥

भावार्थः—हे अबले ! प्रतिकूलभाग्येनावरुद्धपथो दूरस्थस्त्वत्पतिः कृशेन संतप्तेनास्रपूर्णेनोत्कण्ठितेन दीर्घनिःश्वासयुक्तेन स्वशरीरेण कृशे संतप्तेऽश्रुक्लिन्ने उत्कण्ठिते दीर्घनिःश्वासयुक्ते त्वत्शरीरे पूर्वानुभूतैः मनोरथैः प्रविशति ॥ ३९ ॥

हिन्दी—हे अबले ! विपरीत भाग्य के कारण रुके हुए मार्ग वाला दूर देश में रहने वाला ( तुम्हारा पति ) अपने दुबले-पतले, संतप्त, अश्रुपूर्ण, वेदना से युक्त, लम्बी-लम्बी आहें भरने वाले शरीर से अत्यन्त दुबले, तापयुक्त, आंसुओं से भींगे, वेदनापूर्ण, लम्बी-लम्बी आहों से युक्त तुम्हारे शरीर में पहले के अनुभूत मनोरथों से प्रवेश करता है ॥ ३९ ॥

समासःदूरवर्ती—दूरे वर्त्तति शीलमस्य इति = दूरवर्ती (उपपद०) । रुद्धमार्गः—रुद्धो मार्गो यस्य सः 'रुद्धमार्गः ( बहु० ) । गाढं तप्तम् = गाढतप्तम् ( सुप्सुपा० ) तेन । अस्रेण सहितम् = सास्रम् ( तुल्य योग० ) तेन । सम्यक्

२५६ मेघदूतम्

अधिकतरम् = समधिकतरम् ( कुगतिप्रा० इति समासः ) । प्रकृष्टं तनु = प्रतनु ( कुगतिप्रा० । अस्रैः द्रुतम् = अस्रद्रुतम् ( तृ० तत्० ) तत् । न विरता = अविरता ( नञ्० ) अविरता उत्कण्ठा यस्य तत् = अविरतोत्कण्ठम् ( बहु० ) । उष्ण उच्छ्वासो यस्य तत् उष्णोच्छ्वासम् ( बहु० ) ।

**कोश:—**तिग्मं तीव्रं खरं तीक्ष्णं चण्डमुष्णं पटुस्मृतम्, इति यादवः । चाश्रुनेत्राम्बुरोदनं चास्रमश्रु च, इत्यमरः । गाढ-बाढ-दृढानि च, इत्यमरः । रिपौ वैरिसपत्नाऽरिद्विषद्द्वेषणदुहृदः, इत्यमरः । 'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—दूरवर्ती—'दूर' उपपदपूर्वक 'वृत्' धातु से तच्छील अर्थ में 'णिनि' प्रत्यय करके 'दूरवर्ती' ऐसा रूप बनता है। **वैरी—**वैरमस्यास्तीति 'वैरी'। 'वैर' शब्द से 'अत इनिठनौ' इस सूत्र से 'इन्' प्रत्यये 'वैरी' शब्द बनाया जाता है। **उत्कण्ठितेन—**उत्कण्ठा सञ्जात अस्येति इस विग्रह में 'उत्कण्ठा' शब्द से 'तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच्' इस सूत्र से 'इतच्' प्रत्यय हुआ है। **प्रतनु—**यक्ष ने अपने शरीर को केवल पतला कहा परन्तु पत्नी के शरीर को प्रतनु कहा—अर्थात् एक तो वह स्वाभाविक दुर्बल थी, वियोग में अत्यधिक दुर्बल हो गयी होगी। ठीक इसी भाव का श्लोक वाल्मीकि-रामायण में आता है। 'सा प्रकृत्यैव तन्वङ्गी तद्वियोगाच्च कर्शिता । प्रतिपत्पाठ-शीलस्य विद्येव तनुतां गता' इति ॥

**अलङ्कार:—**यहाँ 'सम' अलङ्कार है क्योंकि यक्ष के शरीर और उसके पत्नी के शरीर का एक समान कथन किया गया है। 'समं स्यादानुरूप्येण श्लाघा या योग्यवस्तुनोः ।' ( साहित्यदर्पण ) ।

शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य— स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ ४०॥

उत्तरमेघः २५७

अन्वयः— (हे अबले !) यः, ते, सखीनाम्, पुरस्तात्, यत्, शब्दारुह्येयम् अपि, आननस्पर्शलोभात्, कर्णे, कथयितुम्, लोलः, अभूत्, किल । श्रवणविषयम्, अतिक्रान्तः, लोचनाभ्याम्, अदृश्यः, स, त्वाम्, उत्कण्ठाविरचितपदम्, इदम्, मन्मुखेन, आह ॥ ४० ॥

व्याख्या— (हे अबले !) यः = त्वत्प्रियः, ते = तव, सखीनाम् = आलीनाम्, पुरस्तात् = सम्मुखम्, यत् = वचनम्, शब्दारुह्येयम् = स्पष्टैः शब्दैः कथनीयम्, (तत्) अपि आननस्पर्शलोभात् = त्वद्वदनसम्पर्काभिलाषात्, कर्णे = श्रोत्रे, कथयितुम् = वक्तुम्, लोलः = चपलः, अभूत् = आसीत्, किल = निश्चयेन । श्रवणविषयम् = कर्णकुहरम्, अतिक्रान्तः = उल्लङ्घितः कर्णेन्द्रियाऽविषय इति भावः । लोचनाभ्याम् = नेत्राभ्याम्, अदृश्यः = अनवलोक्यः, सः = त्वत्प्रियः, उत्कण्ठाविरचितपदम् = औत्सुक्यनिर्मितपदम्, इदम् = अग्रेवक्ष्यमाणम्, मन्मुखेन = मदाननेन, आह = ब्रवीति ॥ ४० ॥

शब्दार्थः— (हे अबले !) यः = जो, (तुम्हारा प्रियतम) ते = तुम्हारे, सखीनाम् = सखियों के, पुरस्तात् = सामने, यत् = जो, शब्दारुह्येयम् = जो बात ऊँचे शब्दों में कही जा सकती थी (वह), अपि = भी, आननस्पर्शलोभात् = तुम्हारे मुख के स्पर्श के लोभ से, कर्णे = कान में, कथयितुम् = कहने के लिए, लोलः = चञ्चल, अभूत् = हो जाता था । श्रवणविषयः = कान के विषय से, अतिक्रान्तः = अछूता अर्थात् कान से जो नहीं सुना जा सकता, लोचनाभ्याम् = नेत्रों से अदृश्यः = जो नहीं देखा जा सकता, सः = वह (तुम्हारा प्रिय), त्वाम् = तुमको, उत्कण्ठाविरचितपदम् = उत्सुकतावश बनाये गये शब्दों वाला, इदम् = यह आगे कहा जाने वाला (सन्देश), मन्मुखेन = मेरे मुँह के माध्यम से, आह = कहता है ॥ ४० ॥

भावार्थः— हे सुन्दरि ! यस्ते वल्लभः पुरा त्वत्सहचरीनां समक्षं स्पष्टशब्दैः कथनीयमपि वचनं त्वन्मुख-चुम्बनाभिलाषया कर्णे वक्तुं चञ्चल आसीत् । स एव कर्णेन्द्रियातीतः चक्षुर्भ्यामदृश्यः दूरवर्ती त्वत्प्रियः उत्सुकतावशात् विरचित-पदं सन्देशं त्वां मन्मुखेन कथयति ॥ ४० ॥

हिन्दी— हे सुन्दरि ! जो प्रियतम तुम्हारी सखियों के सामने जिसे स्पष्ट शब्दों में (ऊँचे से) भी कहा जा सकता था ऐसी बातों को भी तुम्हारे मुख के

२५८ मेघदूतम्

स्पर्शं के लोभ से कान में कहने के लिए चञ्चल होता था। वही जिसे कानों से नहीं सुन सकती या जिसे आँखों से नहीं देख सकती ( दूर रहने के कारण ), तुम्हारा प्रिय उत्सुकता से बनाये गये शब्दों वाला सन्देश तुमको मेरे द्वारा कह रहा है ॥ ४० ॥

समास:— शब्देन आख्येयम् = शब्दाख्येयम् (तृ० त०), आननस्य स्पर्श:= आननस्पर्श: (ष० तत्०), आननस्पर्शे लोभ: = आननस्पर्शलोभः (स० तत्०), तस्मात् । श्रवणयो: विषय: = श्रवण-विषय: ( प० तत्० ) तम् । द्रष्टुं योग्य: दृश्य:, न दृश्य: = अदृश्य: ( नञ्० ), उत्कण्ठया विरचितानि पदानि यस्य तत् = उत्कण्ठाविरचितपदम् ( बहु० ) । मम मुखम् = मन्मुखम् ( ष० तत्० ) तेन ।

कोश:— लोलुपो लोलुभो लोलो लालसो लम्पटोऽपि च, इति यादव:। पदं शब्दे च वाक्ये च, इति विश्व: । वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्, इत्यमर: ।

टिप्पणी— स्पर्शं—'स्पृश्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके स्पर्श रूप निष्पन्न होता है । लोभ: —'लुभ्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके 'लोभ' शब्द निष्पन्न होता है । अभूत्—यह सत्ताथंक 'भू' धातु के लुङ्लकार का रूप है । दृश्य:— द्रष्टुं योग्य:, इस विग्रह में क्यप् प्रत्यय करके 'दृश्य' रूप बनता है ।

श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं
वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान् ।
उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान्
हन्तैकस्मिन् क्वचिदपि न ते चण्डि ! सादृश्यमस्ति ॥४१॥

अन्वय:— (हे प्रिये !) श्यामासु, अङ्गम्, चकितहरिणीप्रेक्षणे; दृष्टिपातम्; शशिनि, वक्त्रच्छायाम्, शिखिनाम्, बर्हभारेषु, केशान्, प्रतनुषु, नदीवीचिषु, भ्रू-विलासान्, उत्पश्यामि । हन्त ! हे चण्डि ! क्वचिदपि, एकस्मिन्, ते सादृश्यम्, न, अस्ति ॥ ४१ ॥

उत्तरमेघः२५९

व्याख्या— (हे प्रिये !) श्यामासु = प्रियंगुवल्लीषु, अङ्गम् = शरीरम्, चकितहरिणीप्रेक्षणे = भयभीतमृगीविलोकिने, दृष्टिपातम् = त्वन्नेत्र-क्रियाम्, शशिनि = चन्द्रमसि, वक्त्रच्छायाम् = त्वद्वदनकान्ति, शिखिनाम् = मयूराणाम्, बर्हभारेषु = पिच्छपुञ्जेषु, केशान् = अलकान्, प्रतनुषु = क्षीणासु, नदीवीचिषु = तटिनीतरङ्गेषु, भ्रूविलासान्, उत्पश्यामि = उत्प्रेक्षे ( किन्तु ) हन्त = इति विषादे, हे चण्डि = हे भामिनि, क्वचिदपि = कुत्रापि, एकस्मिन् = एकत्र, ते = तव, सादृश्यम् = साम्यम्, सर्वाङ्गीणतयेति शेषः, न = नहि, अस्ति = वर्तते ॥ ४१ ॥

शब्दार्थः— (हे प्रिये !) श्यामासु = प्रियंगुलताओं में, अङ्गम् = (तुम्हारे) शरीर की, चकितहरिणीप्रेक्षणे = भयभीतमृगी के देखने में, दृष्टिपातम् = तुम्हारे नेत्र व्यापार की, शशिनि = चन्द्रमा में, वक्त्रच्छायाम् = मुँह की शोभा की, शिखिनाम् = मयूरों के, बर्हभारेषु = पंखों के समूहों में, केशान् = बालों की, प्रतनुषु = पतली, नदी-वीचिषु = नदियों की तरङ्गों में, भ्रूविलासान् = तुम्हारे भौंहों के विभ्रम की; उत्पश्यामि = उत्प्रेक्षा ( सम्भावना या कल्पना ) किया करता हूँ, किन्तु हन्त ! = खेद है कि, हे चण्डि = हे भामिनि ! क्वचिदपि = कहीं भी, एकस्मिन् = एक जगह (सर्वाङ्गीण रूप से), ते = तुम्हारी, सादृश्यम् = समानता; न = नहीं, अस्ति = है ॥ ४१ ॥

भावार्थः— हे प्रिये ! प्रियंगुलतासु त्वदङ्गम्, त्रस्तमृगीविलोकिने दृष्टिपातम्, चन्द्रे वदनशोभाम्, मयूरपिच्छपुञ्जेष्वलकान्, क्षीणनदीतरङ्गेषु भ्रूविभ्रमास्तर्कयामि, किन्तु हन्त ! कुत्राप्येकस्मिन् साकल्येन त्वत्सादृश्यं नास्ति ॥ ४१ ॥

हिन्दी— हे प्रिये ! प्रियंगु लताओं में तुम्हारे शरीर की, भयभीत मृगी के देखने में तुम्हारे देखने की, चन्द्रमा में तुम्हारे मुँह की शोभा की, मोरों के पंखों के समूहों में तुम्हारे केशपाश की, पतली नदी की तरङ्गों में तुम्हारे भ्रूविलास की सम्भावना मैं किया करता हूँ, परन्तु खेद है कि कहीं भी एक जगह ( सम्पूर्ण रूप से ) तुम्हारी समानता नहीं है ॥ ४१ ॥

समासः— चकिताश्च ताः हरिण्यः = चकितहरिण्यः ( कर्मधारय० ) तासां प्रेक्षणम् = चकितहरिणीप्रेक्षणम् ( ष० तत्० ) तस्मिन् । वक्त्रस्य छाया =

२६० मेघदूतम्

वक्त्रच्छाया ( ष० तत्० ) ताम्। बर्हाणां भारः = बर्हभारः ( ष० तत्० ) तस्मिन्। प्रकृष्टाः तनवः = प्रतनवः ( कुगति प्रा० ) तेषु। नदीनां वीचयः = नदीवीचयः ( ष० तत्० ) तासु। भ्रुवो विलासाः = भ्रूविलासाः ( ष० तत्० ) तान्।

कोशः—श्यामा तु महिलाह्वया। लता गोविन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली, इत्यमरः। चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः, इत्यमरः। स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु, इत्यमरः। हन्त ! हर्षेऽनुकम्पायां वाक्याऽऽरम्भविषादयोः, इत्यमरः। एकाकी त्वेक एककः, इत्यमरः।

टिप्पणी—यहाँ श्यामा का सादृश्य 'कोमलता' रूप समान धर्म के कारण किया गया है। भयभीत हरिणी के नेत्र का साम्य चाञ्चल्येन, चन्द्रमा की समानता आह्लादजनकत्वेन, मयूरों के पंखों का साम्य कृष्णत्वेन चिककण-त्वेन और नदी-तरङ्गों का साम्य भ्रूविलास में टेढ़ेपन के कारण किया गया। प्रेक्षण—'प्र' उपसर्गपूर्वक 'ईक्ष्' धातु से ल्युट् प्रत्यय करके 'प्रेक्षण' रूप निष्पन्न होता है। दृष्टि—'दृश्' धातु से 'क्तिन्' प्रत्यय करके 'दृष्टि' शब्द निष्पन्न होता है। वक्त्रच्छायाम्—यहाँ पूर्व पदार्थ वक्त्र का बाहुल्य अर्थात् अधिकता न होने के कारण 'छाया बाहुल्ये' इस सूत्र से 'इक्षुच्छा-याम्' के समान यह पद नपुंसकलिङ्गी नहीं हो सका। शिखिनाम्—शिखा अस्त्येषाम् इस विग्रह में 'शिखा' शब्द से 'अत इनिठनौ' सूत्र से 'इन्' प्रत्यय करके 'शिखिन्' शब्द निष्पन्न होता है, उक्त रूप षष्ठी विभक्ति के बहु-वचन का है। उत्पश्यामि—'उत्' उपसर्गपूर्वक 'दृश्' धातु के लट् लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन का यह रूप है। चण्डि—'चडि' कोपे धातु के इदित होने के कारण 'इदितो नुम्धातोः' से नुम् करके णत्व आदि करके 'नन्दि-ग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इस सूत्र से 'अच्' प्रत्यय करके 'चण्ड' ऐसा शब्द बनाकर पश्चात् स्त्रीत्व की विवक्षा में 'बह्वादिभ्यश्च' इस सूत्र से 'ङीष्' प्रत्यय करके 'चण्डी' रूप बनता है, श्लोकगत पद सम्बोधन का है। कहीं-कहीं 'षिद्-गौरादिभ्यश्च' इस सूत्र से 'ङीष्' करना बतलाया गया है।

उत्तरमेघः २६१

पर 'गौरादि' गण में उक्त शब्द के न होने के कारण वह अनुपयुक्त है । अस्ति—यह सुप्रसिद्ध सत्ताथंक 'अस्' धातु के लट् लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन का रूप है ।

अलङ्कारः—साहित्यदर्पण के—
"सदृशाऽनुभवाद्वस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते" ।
इस लक्षण के अनुसार यहाँ 'स्मरण' अलङ्कार है । क्योंकि प्रिया के शरीर आदि के समान प्रियंगुलता आदि के अनुभव से ( कोमलता आदि समान धर्म के द्वारा ) प्रिया के शरीर आदि की स्मृति प्रकृत में वर्णित है ॥ ४१ ॥

त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया-
मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ।
अस्त्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालुप्यते मे
क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥४२॥

अन्वयः—( हे प्रिये ! ) प्रणयकुपिताम्, त्वाम्, धातुरागैः, शिलायाम् आलिख्य, आत्मानम्, ते, चरणपतितम्, कर्तुम्, यावत्, इच्छामि, तावत्, मुहुः, उपचितैः, अस्रैः, मे, दृष्टिः, आलुप्यते । क्रूरः, कृतान्तः, तस्मिन्, अपि, नौ संगमम्, न, सहते ॥ ४२ ॥

व्याख्या—( हे प्रिये ! ) प्रणयकुपिताम् = रतिक्रुद्धां, न त्वपराधकुपितामिति भावः, त्वाम्=प्रेयसीम् त्वच्चित्रमितिभावः । धातुरागैः=गैरिकादिवर्णैः शिलायाम् = प्रस्तरपट्टे, आलिख्य = चित्रयित्वा, आत्मानम् = स्वम्, ते = तव चित्रस्थायाः इति भावः, चरणपतितम् = पादपतितम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, चित्रितुमिति भावः, यावत् = यावत्समयम्, इच्छामि = अभिलषामि, तावत् = तत्कालाऽवधिम्, एवेति योज्यम्, मुहुः = अनेकशः, उपचितैः = प्रवृद्धैः, अस्रैः =नेत्रजलैः, मे=मम, दृष्टिः=नयनम्, आलुप्यते = आव्रियते, क्रूरः=निस्पृहः, कृतान्तः=विधिः, तस्मिन्नपि = चित्रेऽपि, नौ = आवयोः, संगमम् = सहवासम्, न सहते = न क्षमते ॥ ४२ ॥

२६२ मेघदूतम्

शब्दार्थः—( हे प्रिये ! ) प्रणयकुपिताम् = प्रेम में रूठी हुई, त्वाम् = तुमको (तुम्हारे चित्र को), धातुरागैः = गेरू आदि रंगों के द्वारा, शिलायाम् = पत्थर पर, आलिख्य = लिखकर, आत्मानम् = अपने को ( अपने चित्र को ) ते = तुम्हारे, चरणपतितम् = पैरों पर गिरा हुआ, कर्तुम् = चित्रित करना, यावत् = जबतक, इच्छामि = चाहता हूँ, तावत् = उसी समय, मुहुः = बार-बार प्रवृद्धैः = उमड़े हुए, अस्रैः = अश्रुओं से, मे = मेरी, दृष्टि = आँखें, आलुप्यते = डूब जाती हैं ( डब-डबा जाती हैं )। क्रूरः = कठोर, कृतान्तः = भाग्य, तस्मिन् = उस चित्र में, अपि = भी, नौ = हम दोनों का, संगमम् = मिलन, न सहते = नहीं सहता है ॥ ४२ ॥

भावार्थः— हे प्रिये ! प्रेमकुपितां त्वच्चित्रं गैरिकादिधातुवर्णैः प्रस्तरपट्टे विलिख्य स्वप्रतिकृतिं यावत् त्वच्चरणपतितां चित्रितुमिच्छामि तावदेव भूयो भूयः प्रवृद्धैरश्रुभिर्मम नेत्रमाव्रियते, निर्दयो विधिः चित्रेऽप्यावयोः सहवासं न क्षमते ॥ ४२ ॥

हिन्दी—( हे प्रिये ! ) प्रणय में कुपित तुम्हारे चित्र को गेरू आदि रंग से पत्थर पर लिखकर अपने चित्र को जब तक तुम्हारे पाँवों पर गिरा हुआ चित्रित करना चाहता हूँ, तभी बार-बार उमड़ते आंसुओं से मेरी आँखें डब-डबा जाती हैं। कठोर विधाता चित्र में भी हम दोनों के मिलन को नहीं सहन करता ॥ ४२ ॥

समासः— प्रणये कुपिता = प्रणयकुपिता ( स० तत्० ) ताम्, धातव एव रागाः = धातुरागाः (रूपक०) तैः । चरणयोः पतितः = चरणपतितः (स० तत्०) तम् । कृतः अन्तः येन सः कृतान्तः ( बहु० ) ।

कोशः— सारङ्गादौ च रागः स्यादातारुण्ये रञ्जने पुमान्, इति शब्दार्णवः । नृशंसो धातुकः क्रूरः, इत्यमरः । कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु, इत्यमरः । धातुर्वार्त्ताऽऽदिशब्दाऽऽदि गैरिकादिषु, इति यादवः ।

टिप्पणी—कुपिता—'कुप्' धातु से कर्ता में 'क्त' प्रत्यय करके इडादि करके स्त्रीत्व-विवक्षा में टाप् करके 'कुपिता' यह रूप बनता है। क्रोध दो प्रकार का होता है। एक तो ईर्ष्याजन्य क्रोध और दूसरा प्रणयकोप । रतिकाल में नायिका का बनावटी क्रोध रतिवर्धक ही होता है, यक्ष, उसी समय का स्मरण

उत्तरमेघः २६३

करके प्रिया का चित्र बनाना शुरू किया होगा। आलिख्य—‘आङ्’ उपसर्ग पूर्वक ‘लिख्’ धातु में ‘क्त्वा’ प्रत्यय करके उसके स्थान में ‘ल्यप्’ करके आलिख्य रूप बनता है। पतित—पतनार्थक ‘पत्’ धातु से कर्ता में ‘क्त’ प्रत्यय करके ‘पतित’ ऐसा रूप बनता है। नौ—‘अस्मद्’ शब्द के स्थान पर ‘युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानावौ’ इस सूत्र से ‘नौ’ आदेश किया जाता है।

अलङ्कारः—इस पद्य में ‘अर्थापत्ति’ अलङ्कार है ॥ ४२ ॥

मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो-
र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसन्दर्शनेषु ।
पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां
मुक्तास्थूलास्तरुविसलयेष्वश्रुलेशाः पतन्ति ॥४३॥

अन्वयः—( हे प्रिये ! ) स्वप्नसंदर्शनेषु, मया, कथमपि, लब्धायाः, ते, निर्दयाऽऽश्लेषहेतोः आकाशप्रणिहितभुजम्, माम् पश्यन्तीनाम्, स्थलीदेवतानाम्, मुक्तास्थूलाः अश्रुलेशाः, तरुकिसलयेषु, बहुशः, न, पतन्ति, न खलु ॥ ४३ ॥

व्याख्या — हे प्रिये ! ) स्वप्नसंदर्शनेषु = स्वप्नसाक्षात्कारेषु, मया = यक्षेण, कथमपि = केनापि प्रकारेण, लब्धायाः = प्राप्तायाः, ते = तव, निर्दयाऽऽश्लेषहेतोः = पुरुषाऽऽलिङ्गनार्थमितिभावः, आकाशप्रणिहितभुजम् = गगनप्रसारितबाहुम्, माम् = यक्षम्, पश्यन्तीनाम् = अवलोकयन्तीनाम्, स्थलीदेवतानाम् = अरण्यस्थलीदेवीनाम्, मुक्तास्थूलाः = मौक्तिकपीवराः, अश्रुलेशाः = अस्रबिन्दवः बाष्पकणा इत्यर्थः, तरुकिसलयेषु = वृक्षनवपल्लवेषु, बहुशः = भूरिशः, न पतन्ति = न स्खलन्ति, (इति) न = नहि, अपितु पतन्त्येव, खलु = निश्चयेन ॥ ४३ ॥

शब्दार्थः—(हे प्रिये !) स्वप्नसंदर्शनेषु = स्वप्न के देखने में, मया = मेरे द्वारा, कथमपि = किसी प्रकार से, लब्धायाः = प्राप्त, ते = तुम्हारे; निर्दयाऽऽश्लेषहेतोः = कठोर आलिङ्गन के लिए, आकाशप्रणिहितभुजम् = आकाश में फैलाये गये बाहुवाले, माम् = मुझको, पश्यन्तीनाम् = देखती हुई, स्थलीदेवतानाम् = वनदै-

२६४ | मेघदूतम्

वियों के; मुक्तास्थूलाः = मोतियों के समान बड़े, अश्रुलेशाः = आंसुओं की बूँदें (बाष्पकण) तरुकिसलयेषु = वृक्षों के पल्लवों पर, बहुशः = बहुत, न पतन्ति = नहीं गिरते (इति = ऐसा) न = नहीं; अपितु गिरते ही हैं, खलु = निश्चय ॥४३॥

भावार्थः— हे प्रिये ! स्वप्नावलोकनेषु मया महता यत्नेन लब्धायास्तव गाढाऽऽलिङ्गनार्थमाकाशे प्रसारितबाहु मां पश्यन्तीनामरण्यदेवीनां मौक्तिक-पीवराः ( बाष्प-बिन्दु-रूपाः ) अश्रवः पतन्त्येव ॥ ४३ ॥

हिन्दी— हे प्रिये ! स्वप्न देखने में मैं बहुत प्रयास से जब तुम्हें पाता हूँ और तुम्हारे गाढ़ आलिङ्गन के लिए आकाश में बाहुओं को फैलाता हूँ, उस समय मुझको देखने वाली वनदेवियों के मोतियों की तरह बाष्पबिन्दु क्या वृक्षों के पल्लवों पर न गिर पड़ते, अपितु अवश्य गिर जाते हैं ।

समासः— स्वप्ने संदर्शनानि = स्वप्नसंदर्शनानि (तृ० तत्०) तेषु । निर्गता दया यस्मात् सः निर्दयः ( बहु० ) निर्दयश्चासौ आश्लेषः निर्दयाश्लेषः, स एव हेतुः = निर्दयाश्लेषहेतुः ( रूपक० ) तस्य । प्रणिहितो भुजो येन स प्रणिहित-भुजः ( बहु० ) आकाशे प्रणिहितभुजः = आकाशप्रणिहितभुजः ( स० तत् ० ) तम् । स्थलीनां देवताः = स्थलीदेवताः (ष० तत्०) तासाम् । मुक्ता इव स्थूलाः = मुक्तास्थूलाः ( उपमित कर्म० ) अश्रूणां लेशाः—अश्रुलेशाः ( ष० तत्० ) । तरुणां किसलयानि = तरुकिसलयानि ( ष० तत्० ) तेषु ।

कोशः— स्वप्नः सुप्तस्य विज्ञानम्, इति विश्वः । दर्शनं समये शास्त्रे दृष्टौ स्वप्नेऽक्षिण संविदि, इति शब्दार्णवः । भुज बाहू प्रवेष्टो द्वोः, इत्यमरः ।

टिप्पणी— ऊपर दिये गये शब्दार्णव कोश के अनुसार स्वप्न का अर्थ संवित् = ज्ञान होता है एवं दर्शन का भी वही अर्थ होता है । इस प्रकार 'स्वप्नसंदर्शने' में 'पुनरुक्ति' नामक काव्य-दोष की प्रसक्ति होती है, परन्तु 'सामान्यविशेष' न्याय से यह पुनरुक्ति दोष नहीं होता । जैसे आम्र = शब्द का अर्थ ही आम्र वृक्ष है पुनः 'आम्रवृक्ष' यहाँ पर वृक्ष सामान्य एवं आम्रविशेष है उसी तरह यहाँ भी 'स्वप्न' एक विशेष ज्ञान है, ऐसा समझना चाहिए ।

दर्शन— 'दृश' धातु से करण में ल्युट् प्रत्यय करके 'दर्शन' ऐसा रूप निष्पन्न होता

उत्तरमेघः २६५

हे। आश्लेष—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'श्लिष्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय होता है। यहाँ प्रकृत्यर्थ 'गिरना' की दृढ़ता अर्थात् 'अवश्य गिरते हैं' इसके लिए दो नञों का प्रयोग किया गया है। जैसा कि कहा जाता 'द्वौ नञौ दाढर्यार्थं गमयतः' इति। आलङ्कारिक सूत्र भी है—

'स्मृतिनिश्चयसिद्धार्थे नञ्द्वयप्रयोगः सिद्धः' इति।

महाकवि ने वनदेवियों का अश्रुपात पृथ्वी पर न कहकर तरुपल्लव पर कहा है। क्योंकि देवताओं का अश्रुपात यदि पृथ्वी पर हो तो देशभ्रंश, महादुःख और मरण होता है। जैसा कि कहा जाता है—

'महात्मगुरुदेवानामाश्रुपातः क्षितौ यदि।
देशभ्रंशो महद्दुःखं मरणञ्च भवेद्ध्रुवम्॥'

महात्मा, गुरु और देवताओं का अश्रुपात यदि पृथ्वी पर हो तो देशभ्रंश, महद्दुःख और मरण अवश्य हो।

अलङ्कारः—'मुक्तास्थूलाः' यहाँ इव आदि सामान्य धर्मवाचक पद के लोप होने के कारण 'लुप्तोपमा' नामक अलङ्कार है॥ ४३ ॥


भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान्देवदारुद्रुमाणां
ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः।
आलिङ्ग्यन्ते गुणवति ! मया ते तुषाराद्रिवाताः
पूर्वं स्पृष्टं यदि किल भवेदङ्गमेभिस्त्वेति ॥४४॥

अन्वयः—देवदारुद्रुमाणाम्, किसलयपुटान्, सद्यः, भित्त्वा, तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो, ये, तुषाराद्रिवाताः, दक्षिणेन, प्रवृत्ताः, गुणवति ! पूर्वम्, एभिः, तव, अङ्गम्, स्पृष्टम्, भवेत्, यदि, किल, इति, ते, मया, आलिङ्ग्यन्ते।

व्याख्या—देवदारुद्रुमाणाम् = देवदारु-नामक-वृक्षाणाम्, किसलयपुटान् = पल्लवपुटान्, सद्यः = तत्क्षणे, भित्त्वा = विच्छेद्य, तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः = देवदारु-निर्गतदुग्धसुगन्धयः, ये तुषाराद्रिवाताः = हिमालयपवनाः, दक्षिणेन = दक्षिण-

२६६मेघदूतम्

मार्गेण, प्रवृत्ताः = प्रचलिताः, हे गुणवति = हे सर्वगुण-सम्पन्ने ! पूर्वम् = प्राक्, एभिः = हिमालयपवनैः, तव = भवत्याः, प्रियाया इत्यर्थः, अङ्गम् = शरीरम्, स्पृष्टम् = आमृष्टम्, भवेत् = स्यात्, यदि = चेत्, ते = हिमालय-पवनाः, किल = इतिसंभावनायाम्, इति = एवंप्रकारेण निश्चयेन, मया = यक्षेण, आलिङ्ग्यन्ते = आश्लिष्यन्ते ॥ ४४ ॥

शब्दार्थः—देवदारु-द्रुमाणां = देवदारु वृक्षों के, किसलयपुटात् = पल्लवों की तहों को, सद्यः = शीघ्र ही, भित्त्वा = खिलाकर, तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः = उनके बहते हुए दूध से सुगन्धित, ये तुषाराद्रिवाताः = जो हिमालय की हवा, दक्षिणेन = दक्षिण की ओर, प्रवृत्ता = बह रही है, हे गुणवति = हे शौशील्यादि गुणसम्पन्ने ! पूर्वम् = पहले; एभिः = इन हवाओं से; तव = तुम्हारा; अङ्गम् = शरीर, स्पृष्टम् = छुआ गया, भवेत् = होगा; यदि = यदि; किल = अवश्य, इति = इसी सम्भावना से; ते = वे हवाएँ, मया = मेरे द्वारा, आलिङ्ग्यन्ते = आलिङ्गित की जाती हैं ॥ ४४ ॥

भावार्थः—हे गुणवति ! देवदारुपल्लवान् विकास्य यद्दुग्धसुगन्धिभिः सुगन्धिताः दक्षिणमार्गप्रचलिताः हिमालयपवनाः प्राक् त्वदङ्गेन स्पृष्टा अवश्यं भवेयुरिति संभावनया अहं तान् हिमालयपवनानालिङ्गयामि ॥ ४४ ॥

हिन्दी—हे गुणवति ! देवदारु के पल्लवों को खिलाकर उसके बहते हुए दूध की सुगन्धि से सुगन्धित दक्षिण की ओर बहने वाली हिमालय की वायु से पहले तुम्हारे अङ्ग का स्पर्श अवश्य हुआ होगा, इस संभावना से मैं हिमालय की उन हवाओं का आलिङ्गन करता हूँ ॥ ४४ ॥

समासः—देवदारवश्च ते द्रुमाः = देवदारुद्रुमाः (कर्मधा०) तेषाम्। किसलयानि पुटा इव = किसलयपुटा (उपमित क० धा०) तान्। तेषां क्षीरम् = तत्क्षीरम् (ष० तत्०) तस्य स्रुतिः = तत्क्षीरस्रुतिः (ष० तत्०), तया सुरभयः = तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः (तृ० तत्०)। तुषारस्य अद्रिः = तुषाराद्रिः (ष० त०) तस्य वाताः = तुषाराद्रिवाताः (ष० तत्०)।

कोशः—वार्तासम्भाव्ययोः किल, इत्यमरः। सद्यः सपदि तत्क्षणेः, इत्यमरः।

उत्तरमेघः २६७

टिप्पणीप्रवृत्ता—'प्र' उपसर्गपूर्वक 'वृत्' धातु से कर्ता में "क्त" प्रत्यय हुआ है। दक्षिणेन—"दक्षिण" चूंकि यह प्रकृतिवाची शब्द है अतः 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' से यहाँ तृतीया विभक्ति होनी चाहिए, परन्तु महाभाष्यकार पतञ्जलि 'तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात्' इत्यादि हेतु देकर 'कर्तृकरणयोस्तृतीया' इसी सूत्र से तृतीया विभक्ति का व्याख्यान करते हैं। स्पृष्टम्—'स्पृश्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके 'स्पृष्टम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। भवेत्—यहाँ संभावना में विधि लिङ् 'भू' धातु से आया है। इस श्लोक में सम्भावना का कथन तीन पदों द्वारा किया गया है अतएव यहाँ सम्भावना का अतिशय प्रतिपादन है, यह कहा जा सकता है। वे तीन पद हैं—१ यदि २ किल और 'भू' धातु से संभावना में विधि लिङ् लकार में बने रूप ३ 'भवेत्'।

वाल्मीकिरामायण में भी इसी भाव का श्लोक आता है।

'वाहि वात ! यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृशेः।
बद्धेत्तत्काममानस्य शक्यमेतेन जीवितम् ॥' (किष्कि०, १-५३)

संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा त्रियामा
सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् ।
इत्थं चेतश्चटुलनयने ! दुर्लभप्रार्थनं मे
गाढोष्माभिः कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ॥४५॥

अन्वयः—दीर्घयामा, त्रियामा, क्षण, इव, कथम्, संक्षिप्येत ? अहरपि, सर्वावस्थासु, कथम्, मन्दमन्दातपम्, स्यात्, हे चटुलनयने ! इत्थम्, दुर्लभप्रार्थनम्, मे, चेतः, गाढोष्माभिः, त्वद्वियोगव्यथाभिः, अशरणम्, कृतम् ॥ ४५ ॥

व्याख्यादीर्घयामा=दीर्घप्रहरा, त्रियामा=रजनी, क्षण इव =अल्पकाल इव, कथम्=केन प्रकारेण, संक्षिप्येत=लघ्वीभवेत्, अहरपि=दिवसोऽपि, सर्वावस्थासु = सकलदशासु, कथम् = केन प्रकारेण, मन्दमन्दाऽऽतपम् = न्यूनाऽऽतपम्, स्यात् = भवेत् ? हे चटुलनयने = चञ्चलनेत्रे ? इत्थम् = अनेन प्रकारेण, दुर्लभ-

२६८ मेघदूतम्

प्रार्थनम् = अप्राप्याभिलाषम्, मे = मम, यक्षस्येत्यर्थः, चेतः = मनः, गाढोष्माभिः = अत्यधिकतापवद्भिः, त्वद्व्यथाभिः = त्वदीयवियोगपीडाभिः, अशरणम् = अनाथम्, कृतम् = सम्पादितम् ॥ ४५ ॥

शब्दार्थः—दीर्घयामा = बड़े प्रहरों वाली, त्रियामा = रात, कथम् = किस प्रकार, क्षण इव = एक पल के समान, संक्षिप्येत = छोटी हो जाये, अहरपि = दिन भी, सर्वाऽवस्थासु = सभी दशाओं में, कथम् = किस प्रकार, मन्दमन्दातपम् = कम सन्तापवाला, भवेत् = हो जाये । हे चतुलनयने = हे चञ्चल नयनों वाली ! इत्थम् = इस प्रकार, दुर्लभ-प्रार्थनम् = अप्राप्य मनोरथवाला, मम = मेरा, चेतः = मन, गाढोष्माभिः = अत्यधिक सन्ताप वाली, त्वद्व्यथाभिः = तुम्हारे वियोग की पीडा से, अशरणम् = असहाय, कृतम् = बना दिया गया है ॥ ४५ ॥

भावार्थः—दीर्घप्रहरा रजनी केन प्रकारेण लघ्वी भवेत् ? दिनमपि सम्पूर्णा-वस्थासु केन प्रकारेण अत्यल्पसन्तापयुक्तं भवेत् ? हे चञ्चलाक्षि ! इत्थं कठिन-प्राप्यमनोरथं मे मनः त्वद्विरहवेदनाभिरनाथं कृतम् ॥ ४५ ॥

हिन्दी—बड़े-बड़े प्रहरों वाली रात किस तरह छोटी हो जाये ? दिन भी सब समयों में कैसे अत्यल्प सन्ताप वाला हो जाये ? हे चपलनयने ! इस तरह कठिनता से प्राप्त मनोरथ वाला मेरा मन तुम्हारे वियोग की व्यथा से अनाथ बना दिया गया है ॥ ४५ ॥

समासः—दीर्घा यामा यस्याः सा दीर्घयामा ( बहु० ) । त्रयो यामा यस्याः सा त्रियामा (बहु०) । सर्वाश्च ता अवस्थाः = सर्वाऽवस्थाः (कर्म०धा०) तासु । मन्दमन्दः आतपो यस्मिंस्तत् = मन्दमन्दातपम् ( बहु० ) । चटुले नयने यस्याः सा = चटुलनयना (बहु०) । तत् सम्बुद्धौ । दुर्लभा प्रार्थना यस्य तत् = दुर्लभप्रार्थनम् ( बहु० ) गाढ ऊष्मा यासां ता गाढोष्माणः ( बहु० ) ताभिः । तव वियोगः = त्वद्वियोगः ( ष० तत्० ) तस्य व्यथाः त्वद्वियोगव्यथाः ( ष० तत्० ) ताभिः । अविद्यमानं शरणं यस्य तत् = ( नञ्० बहु० ) ।

कोशः—शरणं गृहरक्षित्रोः, इत्यमरः । निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा, इत्यमरः । घस्रो दिनाहनी वातु क्लीबे दिवसवासरौ, इत्यमरः ।

उत्तरमेघः २६९

टिप्पणी—एक दिन-रात में आठ प्रहर होते हैं। इस प्रकार यद्यपि रात के भी चार प्रहर होने चाहिए परन्तु, अमरकोश के टीकाकार के मतानुसार रात के आदि के अर्ध प्रहर एवं अन्त के अर्ध प्रहर रात नहीं है अतः 'रात' को त्रियामा कहा जाता है। संक्षिप्यते—'सम्' उपसर्ग पूर्वक 'क्षिप' धातु 'विधि लिङ्' का यह रूप है। सर्वावस्थासु—यहाँ ग्रीष्म ऋतु के लम्बे दिनों की दुपहरी आदि का समय समझना चाहिए। मन्दमन्दातपम्—'मन्दम्' इसका 'प्रकारे गुणवचनस्य' इस सूत्र से द्विरुक्ति हो गयी एवं 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' इस सूत्र से कर्मधारयवद्भाव हो जाने से 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इस सूत्र से सुप् का लुक् हो जाता है। दुर्लभप्रार्थनम्—यह पद 'चेतः' इस पद का विशेषण है। गाढोष्माभिः—यहाँ 'उष्मन्' शब्द यद्यपि पुंलिङ्ग है तथापि बहुव्रीहि समास हो जाने पर समस्त शब्द स्त्रीलिङ्ग हो जाने पर 'डावुभ्यामन्यतरस्याम्' इस सूत्र से स्त्रीत्व की विवक्षा में 'डाप्' हो जाने से 'गाढोष्मा' ऐसा रूप निष्पन्न होता है ॥ ४५ ॥

नन्वात्मानं बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत्कल्याणि ! त्वमपि नितरां मागमः कातरत्वम् । कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥४६॥

अन्वयः—ननु बहु विगणयन्, आत्मानम्, आत्मना, एव, अवलम्बे, तत् कल्याणि ! त्वमपि, नितराम्, कातरत्वम्, मा, गमः । कस्य, अत्यन्तम्, सुखम्, दुःखम्, वा, एकान्ततः उपगतम् ? चक्रनेमिक्रमेण, दशा, नीचैः, उपरि, च गच्छति ॥ ४६ ॥

व्याख्या—ननु = हे प्रिये ! बहु=अधिकम्, विगणयन् = विचारयन्, आत्मानम् = स्वम्, आत्मनैव = स्वेनैव, अवलम्बे = धारयामि । तत् = तद्धेतोः, हे कल्याणि = हे सुभगे ! त्वम् = मत्प्रिया अपि, नितराम्=अत्यन्तम्, कातरत्वम्=भीरुत्वम्, मागमः = नोयायाः । कस्य = जनस्य, अत्यन्तम् = अत्यधिकम्, सुखम्

१८ मेघदूत०

२७०मेघदूतम्

= आनन्दः, दुखम् = कष्टम्, वा = अथवा, एकान्ततः = नियमेन, उपनतम् = प्राप्तम् । (किन्तु) चक्रनेमिक्रमेण = स्यन्दनाङ्गप्रधिपरिपाट्या, दशा = अवस्था, नीचैः = अधः, उपरि च = ऊर्ध्वञ्च, गच्छति = याति ॥ ४६ ॥

शब्दार्थः—ननु = हे प्रिये ! वस्तुतः, बहु = बार-बार, विगणयन् = विचार करता हुआ, (मैं) आत्मानम् = अपने को, आत्मनैव — अपने द्वारा ही, अवलम्बे = धीरज बँधाता रहता हूँ । तत् = इस कारण से, हे कल्याणि = हे सौभाग्यवति ! त्वमपि = तुम भी, नितराम् = अत्यधिक, कातरत्वम् = भीरुता को, मागमः = मत प्राप्त करना, (इस संसार में) कस्य = किस व्यक्ति का, अत्यन्तम् = अत्यन्त, सुखम् = आनन्द, दुःखम् = कष्ट, वा = अथवा, एकान्ततः = नियमित, उपनतम् = रहा है। चक्रनेमिक्रमेण = रथ की धुरी के क्रम से, दशा = (व्यक्ति की) अवस्था, नीचैः = नीचे की ओर, उपरि च = ऊपर की ओर, गच्छति = जाती रहती है ॥ ४६ ॥

भावार्थः—हे प्रिये ! बहु विचारयन्नात्मानमात्मनैव धारयामि, तस्मात् कारणात् हे सुभगे ! त्वमपि बहुभीरुतां मा गच्छेः, कस्य जनस्य अत्यधिकं सुखं दुःखं वा नित्यं प्राप्तम्, रथचक्राङ्गपरिपाट्या व्यक्तिदशा नीचैः उपरि च गच्छति ॥ ४६ ॥

हिन्दी—हे प्रिये ! बहुत विचार करता हुआ मैं अपने को स्वयं ही धीरज बँधाता रहता हूँ, इसलिए हे सौभाग्यवति ! तुम भी अधिक भीरुता को मत प्राप्त करना । किस व्यक्ति का अत्यधिक सुख या दुःख नित्य रहता है ? रथ की धुरी के समान व्यक्ति की दशा ( कभी ) ऊपर और ( कभी ) नीचे जाती है ॥ ४६ ॥

समासः—अन्तमतिक्रान्तः—अत्यन्तम् (अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीया) । चक्रस्य नेमिः—चक्रनेमिः ( ष० तत्० ) तस्य क्रमः चक्रनेमिक्रमः (ष० तत्०) तेन ।

कोशः—प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु, इत्यमरः । चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमान्, इत्यमरः । चक्रधारा प्रधिर्नेमिः, इति यादवः ।

उत्तरमेघः २७१

टिप्पणी—ननु = यहां इसका ग्रहण आमन्त्रण अर्थ में है। विगणयन्—‘वि’ उपसर्गपूर्वक ‘गण्’ धातु से ‘णिच्’ करके लट् लकार के स्थान पर ‘शतृ’ आदेश करके ‘विगणयन्’ ऐसा रूप उपपन्न होता है। आत्मना—यहाँ ‘प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्’ इस सूत्र से तृतीया विभक्ति हुई है। अवलम्बे—‘अव’ उपसर्गपूर्वक आत्मनेपदी लव+( इ ) धातु से इदित्त्वान्नुम् आदि करके लट्लकार के उत्तमपुरुष एकवचन में ‘अवलम्बे’ ऐसा रूप बनता है। कल्याणि—कल्याण ‘शब्द’ से ‘बह्वादिभ्यश्च’ सूत्र से ङीप् करके ‘कल्याणी’ ऐसा रूप बनाया जाता है। यह सम्बोधन का रूप है। उक्त विशेषण देने का अभिप्राय है कि ‘हे सौभाग्यवति ! मैं तुम्हारे सौभाग्य बल से ही जी रहा हूँ।’ इति। कातरत्वम्—कातराया भावः इस अर्थ में ‘कातरा’ शब्द से ‘तस्य भावस्त्वतलौ’ इस सूत्र से ‘त्व’ प्रत्यय हुआ है और ‘त्वतलोर्गुणवचनस्य’ इस सूत्र से ‘कातरा’ को पुंवद्भाव हो गया है। उपनतम्—उप उपसर्गपूर्वक ‘नम्’ धातु से ‘क्त’ प्रत्यय होकर अनुनासिक का लोप करके ‘उपनतम्’ ऐसा रूप बनता है।

महाकवि भासरचित स्वप्नवासवदत्तम् में— ‘कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना। चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः॥ यह श्लोक आया है। कालिदास के इस श्लोक में उसी की छाया है।

शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मोलयित्वा। पश्चादावां विरहगणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेश्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥४७॥

अन्वयः—(हे प्रिये !) शार्ङ्गपाणौ, भुजगशयनात्, उत्थिते, मे, शापान्तः। शेषान्, चतुरः मासान्, लोचने, मीलयित्वा, गमय। पश्चात्, आवाम्, विरह-

२७२ | मेघदूतम्

गणितम्, तं तम्, आत्माऽभिलाषम्, परिणतशरच्चन्द्रिकासु, क्षपासु, निर्वेक्ष्यावः ॥ ४७ ॥

व्याख्या — हे प्रिये ! शार्ङ्गपाणौ = विष्णौ, भुजगशयनात् = शेषशय्यातः, उत्थिते = प्रबुद्धे (सति) मे = मम (यक्षस्य) शापान्तः = शापावसानः । शेषान् = अवशिष्टान्, चतुरः = चतुःसंख्याकान्, मासान् = त्रिंशद्दिवसीयकालविशेषान्; लोचने = नेत्रे, मीलयित्वा = निमील्य, गमय = व्यतीतय । पश्चात् = शापावसानान्तरम्, आवाम् = अहञ्च त्वञ्च, विरहगणितम् = वियोग-विगणितम्, तं तम् = अनेकप्रकारकम्, आत्माऽभिलाषम् = निजमनोरथम्, परिणतशरच्चन्द्रिकासु = परिपक्वशरदिन्दुकलासु, क्षपासु = रात्रिषु, निर्वेक्ष्यावः = भोक्ष्यावहे ॥ ४७ ॥

शब्दार्थः—(हे प्रिये !) शार्ङ्गपाणौ = विष्णुभगवान् के, भुजगशयनात् = शेषशय्या से, उत्थिते = उठ जाने पर, मे = मेरे, शापान्तः = शाप का अन्त (होगा) । शेषान् = (तब तक तुम) बचे, चतुरः = चार, मासान् = महीनों को, लोचने = आँखें, मीलयित्वा = मूँदकर, गमय = बिताओ । पश्चात् = चार महीने बाद, आवाम् = हम दोनों, विरहगणितम् = वियोग-संकल्पित, तं तम् = उन-उन (अनेक प्रकार के), आत्माऽभिलाषम् = अपने मनोरथों का, परिणतशरच्चन्द्रिकासु = शरद्ऋतु की परिणत चन्द्रिका वाली, क्षपासु = रातों में, निर्वेक्ष्यावः = उपभोग करेंगे ॥ ४७ ॥

भावार्थः—हे प्रिये ! शेषशय्यातः यदा विष्णावुत्थिते सति मे शापविमुक्तिर्भविष्यति । अतः शेषं मासचतुष्टयं नेत्रे निमील्य यापय । तदनन्तरमावां वियोगसङ्कल्पितमनेकप्रकारं मनोऽभिलाषं शरदिन्दुकलाधवलितासु रात्रिषु भोक्ष्यावहे ॥ ४७ ॥

हिन्दी—हे प्रिये ! शेषशय्या से भगवान् विष्णु के उठ जाने पर मेरे शाप की निवृत्ति होगी । अतः बचे हुए चार महीनों को आँखें मीचकर बिता डालो । पीछे हम दोनों वियोग में विचारे गये उन अनेक प्रकार के अपने मनोरथों का शरत्काल की परिपक्व चन्द्रिका वाली रातों में उपभोग करेंगे ॥ ४७ ॥

उत्तरमेघः २७३

समासः—शाङ्गं पाणौ यस्य स शाङ्गंपाणिः ( व्य० बहु० ) तस्मिन् । भुजग एव शयनम् = भुजगशयनम् ( रूपक० ) तस्मात् । शापस्य अन्तः = शापान्तः ( ष० तत्० ) । विरहे गणितम् = विरहगणितम् ( स० तत्० ) । आत्मनः अभिलाषः आत्माऽभिलाषः ( ष० तत्० ) तम् । परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां ताः = परिणतशरच्चन्द्रिकाः ( बहु० ) तासु ।

कोशः—निर्वेशो भृतिभोगयोः, इत्यमरः । त्रियामा क्षणदा क्षपा, इत्यमरः ।

टिप्पणी—भगवान् विष्णु आषाढ़-शुक्ल एकादशी जिसे हरिशयनी एकादशी कहते हैं, शेषशय्या पर सोते हैं और कार्तिक शुक्ल एकादशी जिसे देवोत्थान एकादशी कहते हैं, को जगते हैं, इस प्रकार चार महीने होते हैं । प्रारम्भ में महाकवि ने ‘आषाढ़स्य प्रथमदिवसे’ ऐसा कहा है, तदनुसार चार महीने से १० दिन अधिक होते हैं फिर ‘चतुरो मासान् गमय’ ऐसा प्रयोग कैसे किया गया ? यह शङ्का हो सकती है, परन्तु ‘छत्रिणो यान्ति’ के समान यहाँ भी ‘अजहल्लक्षणा’ से चार महीनों के साथ दश दिन का भी ग्रहण ‘चतुरो मासान्’ इस पद से हो जायेगा । कूर्मपुराण में एक श्लोक आता है—

‘क्षीराब्धौ शेषपर्यङ्के आषाढ्यां संविशेद्धरिः ।
निद्रां त्यजति कार्त्तिक्यां तयोः संपूजयेद्धरिम्’ ॥ इति ।

परिणतशरच्चन्द्रिकासु—दक्षिणावर्तनाथ जी ने आषाढ़ आदि चार मासों के अनन्तर कार्तिक मास में महाकवि ने कैसे ‘शरत् ऋतु’ का प्रादुर्भाव बतलाया है ? ऐसी शंका की है, परन्तु महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने इसका उत्तर देते हुए लिखा है कि महाकवि ने, कार्तिक महीने के अन्त तक शरत्ऋतु रहती है और एकादशी तिथि तक उसका परिणत हो जाना स्वाभाविक ही है, अतः ‘परिणतशरच्चन्द्रिकासु’ कहा है । न कि ‘शरत् ऋतु’ की उत्पत्ति बतलाया है । मीलयित्वा—णिजन्त ‘मीलि’ धातु से ‘क्त्वा’ प्रत्यय करके ‘मीलयित्वा’ ऐसा रूप बनता है । आवाम्—‘त्वञ्चाहञ्च’ इस विग्रह में ‘त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्’ इस सूत्र से एकशेष और ‘त्यदादीनां मिथः