मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
१०८ मृच्छकटिकम्
शकारः—जइ गच्छशि, गच्छ तुमं, हगे ण गमिश्शं । ( यदि गच्छसि, गच्छ त्वम्, अहं न गमिष्यामि । )
विटः—एवम्, गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः । )
शकारः—गड़े क्खु भावे अभावं । ( विदूषकमुद्दिश्य ) अले काकपदशीशमत्थका दुट्टवडुका ! उवविश उवविश । ( गतः खलु भावः अभावम् । अरे काकपदशीर्षमस्तक दुष्टबटुक ! उपविश उपविश । )
कर ही ) वश में किया जाता है ( पकड़ा जाता है ), घोड़ा लगामों ( को लगाने ) पर ही वश में किया जाता है और स्त्री हृदय में ( विद्यमान प्रेम द्वारा ही ) वश में की जाती है, ( न कि तुम्हारे समान बलपूर्वक ) । यदि यह ( उसका और तुम्हारा परस्पर अनुरागपूर्ण हृदय ) नहीं है तो ( यहाँ से ) जाइये ।। ५० ।।
टीका—हस्ती=हस्तः=शुण्डादण्डः अस्ति अस्य सः करी, गजः, आलाने=बन्धनस्तम्भे, गृह्यते=निरुध्यते, वशीक्रियते, बाजी=अश्वः, बल्गासु=मुखरज्जुषु, खलीनेषु, गृह्यते=वशीक्रियते, बल्गाकर्षणेन नियम्यते, नारी=स्त्री, हृदये=अन्तःकरणे, तत्रस्थे अनुरागे सत्येव गृह्यते, यदि=चेत् इदम्=तस्याः तव चोभयोरनुरागपूर्णं हृदयम्, नास्ति=नैव वर्तते, तदा=तस्यां स्थितौ, गम्यताम्=तस्याः प्राप्त्याशां विहायान्यत्र व्रज्यतां त्वया शकारेणेति भावः । अत्र आलानादौ हस्त्यादिग्रहणमिव हृदये वारीग्रहणमितिबिम्बानुविम्बभावे पर्यवसानात् निदर्शनानामालङ्कारः। पथ्यावक्त्रं वृत्तं तल्लक्षणं पूर्वमुक्तम् ।। ५० ।।
विमर्श—हृदये-विट का भाव यह है कि जैसे हाथी स्तम्भ में बन्धने पर ही रोका जाता है और घोड़ा लगाम लगाने पर ही रोका जाता है उसी प्रकार स्त्री हृदय में ही वश में की जा सकती है, शरीर में नहीं। अतः वसन्तसेना के हृदय में प्रविष्ट होकर उसे अपने वश में करो। शरीर पर अधिकार कर लेने पर भी वास्तव में उसे अपने वश में कर पाना कठिन है। सप्तमी विभक्ति इसीलिये प्रयुक्त है। आलानादि में हाथी आदि के ग्रहण के समान हृदय में नारी का ग्रहण—यह बिम्ब-अनुविम्बभाव में पर्यवसान होने से निदर्शना अलंकार है—
सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना ॥
सा० द० १०।५१
पथ्यावक्त्र छन्द है। लक्षण-युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्र प्रकीर्तितम् ।। ५० ।।
अर्थः—शकार—यदि तुम जाते हो तो जाओ, मैं नहीं जाऊँगा ।
विट—बहुत अच्छा, मैं जाता हूँ । ( इस प्रकार निकल जाता है । )
शकार—भाव अभाव को प्राप्त कर गया, अर्थात् चला गया । ( विदूषक को
प्रथमोऽङ्कः १०६
**विदूषकः—**उववेसिदा ज्जेव अम्हे । ( उपवेशिता एव वयम् । )
**शकारः—**केण ? । ( केन ? । )
**विदूषकः—**कअन्तेण । ( कृतान्तेन । )
**शकारः—**उट्ठेहि उट्ठेहि । ( उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । )
**विदूषकः—**उट्ठिस्सामो । ( उत्थास्यामः । )
**शकारः—**कदा ? ( कदा ? )
**विदूषकः—**जदा पुणो वि देव्वं अणुऊलं भविस्सदि । (यदा पुनरपि दैवमनुकूलं भविष्यति । )
**शकारः—**अले ! लोद लोद । ( अरे ! रुदिहि रुदिहि । )
**विदूषकः—**रोदाविदा ज्जेव अम्हे । ( रोदिता एव वयम् । )
**शकारः—**केण ? ( केन ? )
**विदूषकः—**दुग्गदीए । ( दुर्गत्या । )
**शकारः—**अले ! हश हश । ( अरे ! हस हस । )
**विदूषकः—**हसिस्सामो । ( हसिष्यामः । )
**शकारः—**कदा ? ( कदा ? । )
उद्देश्य करके ) अरे कौआ के पैर के समान शिर तथा मस्तक वाले दुष्ट वटुक ! ( ब्राह्मण के बच्चे ! ) बैठ जा, बैठ जा ।
**विदूषक—**हम लोग तो बैठा ही दिये गये हैं ।
**शकार—**किसके द्वारा ?
**विदूषक—**भाग्य ( दैव ) के द्वारा ।
**शकार—**उठो, उठो ।
**विदूषक—**उठेंगे ।
**शकार—**कब ?
**विदूषक—**जब फिर भाग्य अनुकूल होगा ।
**शकार—**अरे ! रोओ, रोओ ।
**विदूषक—**हम लोग तो रुलाये ही जा चुके हैं ।
**शकार—**किसके द्वारा ?
**विदूषक—**दुर्गति ( दरिद्रता ) के द्वारा ।
**शकार—**अरे ! हँस, हँस ।
**विदूषक—**हसेंगे ।
**शकार—**कब ?
११० | मृच्छकटिकम्
विदू०—पुणो वि ऋद्धीए अज्जचारुदत्तस्स (पुनरपि ऋद्ध्या आर्य चारुदत्तस्य)
शकारः—अले ले दुट्ठवडुका ! भणेशि मम वअणेण तं दलिद्दचालु-दत्तकं--एशा शशुवण्णा शहिलण्णा णव-णाडअदंशणुट्टिठदा शुत्तधालिव्व वशन्तशेणा णाम मणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता, अम्हेहिं बलक्कालाणुणीअमाणा, तुह गेहं पविट्ठा। ता जइ मम हत्थे शअं ज्जेव पट्टाविअ एणं शमप्पेशि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहु णिज्जादमाणाह तव मए अणुबद्धा पोदी हुविश्शदि । आहु अणिज्जादमाणाह मलणान्ति के वेले हुविशदि। अवि अ पेक्ख पेक्खं- (अरे रे दुष्टवटुक ! भणिष्यसि मम वचनेन तं दरिद्रचारुदत्तकम्--'एषा ससुवर्णा, सहिरण्या नव-नाटक-दर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना नाम गणिकादारिका, कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति त्वामनुरक्ता अस्माभिर्बलात्कारानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा ।। तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्य एनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना शीघ्रं निर्यातयतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति, अथवा अनि-र्यातयत मरणान्तकं वैरं भविष्यति। अपि च प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व---)
कक्कालुका गोच्छड़-लित्तवेण्टा, शाके अ शुक्खे तलिदे हु मांसे।
भत्ते अ हेमन्तिअ-लत्तिशिद्धे लीणे अ वेले ण हु होदि पूदि ॥ ५१ ॥
विदूषक— फिर आर्य चारुदत्त की समृद्धि से।
शकार— अरे रे दुष्ट ब्राह्मण के बच्चे ! मेरे वचन से (मेरी ओर से) उस दरिद्र चारुदत्त से कहना—"सोने से अलंकृत और सोने से युक्त, नवीन नाटक के प्रदर्शन के लिये उठकर खड़ी हुई सूत्रधारी=प्रमुख नटी के समान वसन्तसेना नामक वेश्यापुत्री, कामदेवायतन नामक उद्यान में जाने से लेकर तुम पर अनुरक्त हो जाने वाली, हम लोगों द्वारा बलपूर्वक मनायी जानी हुई भी, तुम्हारे घर चली गयी है। इसलिये (तुम) स्वयं भेजकर इसे मेरे हाथों में सौंप दोगे, तो न्यायालय में मुकदमा किये बिना, शीघ्र वापस कर देने वाले तुम्हारे साथ मेरी प्रगाढ मित्रता बन जायगी। अथवा वापस न भेजने वाले तुम्हारी (मेरे साथ) मरणपर्यन्त रहने वाली दुश्मनी हो जायगी। और भी देखो, देखो—
अन्वय :— गोमयलिप्तवृन्ता, कर्कालुका, शुष्कम्, शाकं च, तलितम्, मांसम्, च, हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्, भक्तञ्च, खलु, वेलायाम् लीनायाम्, पूति, न, भवति, खलु ॥ ५१ ॥
शब्दार्थ— गोमयलिप्तवृन्ता=गोबर से लपेटे हुये डण्ठल वाली, कर्कालुका=कुम्हड़ी (कूष्माण्डी=कुम्हणी), शुष्कम्=सूखा हुआ, शाकम्=साग, सब्जी, च=
प्रथमोऽङ्कः । १११
( कर्कारुकी गोमयलिप्तवृन्ता शाकञ्च शुष्कं तलितं खलु मांसम् । भक्तञ्च हैमन्तिकरात्रिसिद्धं लीनायाञ्च बेलायां न खलु भवति पूति ॥ ५१ ॥
और, तलितम्=( घृत आदि में ) तला गया, मांसम्=मांस, गोश्त, हैमन्तिक-रात्रिसिद्धम्=हेमन्त ऋतु की रात में पकाया गया, भक्तम्=भात, खलु=निश्चय ही, बेलायाम्=समय के, लीनायाम्=बीत जाने पर भी, पूति=दुर्गन्धयुक्त, न=नहीं, भवति=होता है, खलु=निश्चित है ॥ ५१ ॥
**अर्थ—**गोबर से लिपे हुये डण्ठलवाली, कुम्हेड़ी, सूखा हुआ साग, तला हुआ गोश्त, हेमन्त-ऋतु की रात में पकाया गया भात ( अधिक ) समय बीत जाने पर भी दुर्गन्धयुक्त ( सड़ा ) नहीं होता है ॥ ५१ ॥
**टीका—**गोमयलिप्तवृन्ता=गोमयेन=गोः पुरीषेण, लिप्तम्=वेष्टितम्, वृन्तम्=फलबन्धस्थानं यस्याः सा, तादृशी कर्कारुकी=कूष्माण्डः, प्राकृतस्य 'कञ्चालुका' इत्यस्य 'कूष्माण्डी' इति संस्कृतरूपान्तरं केचिदाहुः, तात्पर्ये न भेद इति बोध्यम्, शुष्कम्=घर्मादौ शुष्कतां प्राप्तम्, शाकम्=भाषायां 'सब्जी' इति ख्यातम्, तलितम्=घृतादिना सम्यक् भृष्टं पक्वञ्च, मांसम्=आमिषम्, हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्=हेमन्तर्तौः रात्रौ पक्वम्, भक्तम्=तण्डुलम्, अन्नं वा, बेलायाम्=काले, लीनायाम्=व्यतीतेऽपि सति, पूति=पर्युषितं दूषितं विकृतं वा, न=नैव, भवति=जायते । अत्र शकारस्याय-मभिप्रायो यत् पूर्वोक्तानां वस्तूनां कालापगमेऽपि विकारो नोत्पद्यते किन्तु वसन्त-सेनायाः समर्पणे विलम्बे सति तव महाननर्थो भविष्यतीति विचार्य शीघ्रमेव तां मह्यं समर्पय । 'न खलु भवति पूति' इत्यत्र काक्वा दूषितता व्यज्यते अवश्यमेव पूति भवतीति भाव इति लल्लादीक्षितः । एवञ्च समयहानिरनर्थकरीति बोध्यम् । अत्र काकुपक्षे अप्रस्तुतप्रशंसा नोपपद्यते । सामान्यतयार्थपक्षे तु—अत्राप्रस्तुतानां यथोक्तानां कूष्माण्डादीनां बेलातिपातेऽपि पूतिगन्धत्वाभाव-प्रतिपादनेनाप्रस्तुतस्य वसन्तसेनाऽनिर्यातनजन्यवैरस्य प्रत्ययाद् अप्रस्तुतप्रशंसा । इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥५१॥
**विमर्श—**कक्कालुका-इसका संस्कृत रूप कर्कारूकः-है, यह पुँल्लिङ्ग है अतः 'गोमयलिप्तवृन्तः' यह माना है। कहीं कहीं 'कञ्चालुका' इस प्राकृत का 'कूष्माण्डी' यह संस्कृतरूप लिखा है। दोनों का एक ही अर्थ है—'कुम्हेड़ा,' जिसका पेठा बनता है। अथवा कोंहड़ा=काशीफल । ये दोनों ही बहुत समय तक ठीक रहते हैं। ...हैमन्तिकरात्रिसिद्धम्-हेमन्तस्य इयम्-हैमन्तिकाँ रात्रिः तस्यां सिद्धम् + यहां अप्रस्तुत कूष्माण्ड आदि के कालातिपात में भी खराब न होने के प्रतिपादन द्वारा प्रस्तुत वसन्तसेना के अनिर्यात ( न भेजना ) से जन्य वैर का ज्ञान होने से अप्रस्तुतप्रशंसा है, ऐसा अनेक विद्वान् मानते हैं। परन्तु पृथ्border/पृथ्वीधर ने अपनी टीका में लल्लाधर दीक्षित का मत उद्धृत किया है---व
११२ मृच्छकटिकम्
शोट्ठिकं भणेशि लहुकं भणेशि । तथा भणेशि, जधा हगे अत्तण- केलिकाए पासाद-बालग्ग-कवोद-वालिआए उवविट्ठे शुणामि अण्णधा जदि भणेशि, तधा कवाल-तल-पविट्ठ-कवित्थगुड़िअं विअ मत्थअं दे मड़मड़ाइश्शं । ( स्वस्तिकं भणिष्यसि, लघुकं भणिष्यसि । तथा भणिष्यसि यथाऽ- हमात्मीयायां प्रासाद-बालाग्र-कपोत-पालिकायामुपविष्टः शृणोमि; अन्यथा यदि भणिष्यसि, तदा कपाट-तल-प्रविष्टं कपित्थगुलिकमिव मस्तकं ते मड़म- ड़ायिष्यामि । )
'भवति पूति' इसमें काकु है, अर्थात् अवश्य ही पूति=विकृत हो जाता है। अतः यदि चारुदत्त वसन्तसेना को शीघ्र ही नहीं भेजते हैं तो उसी का अनिष्ट होना निश्चित है । इसमें इन्द्रवज्रा छन्द है ॥ ५१ ॥
अर्थ--- भलाई के साथ कहना, जल्दी ही कहना । इस प्रकार से कहना कि मैं अपनी नवनिर्मित ऊपरी कपोतपालिका में बैठा हुआ सुन सकूँ । यदि इसके विपरीत कहोगे, तो किवाड़ के नीचे रक्खे हुये कैथा के समान तुम्हारी खोपड़ी मरमरा डालूँगा, चकनाचूर कर दूँगा ।
टीका---ससुवर्णा--- सुवर्णेन सहिता, स्वर्णालंकृता, सहिरण्या=हिरण्येन सहिता, स्वर्णयुक्ता, शकारवचनत्वात् पुनरुक्तिर्न चिन्त्या । केचित्तु--वर्णैः सह विद्यमाना, वाक्चातुरीसहितेति भाव इत्याहुस्तन्न, सुष्ठु=शोभनाः वर्णाः यस्याः सा---इति बहुव्रीहिणैव सिद्धे सहितार्थक 'स'कार-प्रयोगवैयर्थ्यापत्तेः । एवमेव---सुष्ठु वर्णेन सहिता---इत्यपि न; सुष्ठु शोभनं वा वर्णं यस्याः सेति बहुव्रीहिणैव निर्वाहात्, सूत्रधारीव = प्रमुखनटीव, कामदेवायतनोद्यानात् = कामदेवायतनाख्योद्याने गमन-कालात्, बलात्कारानुमीयमाना = बलात्कारेण=बलपूर्वकम्, अनुनीयमाना=प्रार्थ्यमाना, व्यवहारम् = विवादम्, निर्यात्यतः = समर्पयतः अनुबद्धा = अतिदृढ़ीभूता, मरणान्तकम् = मरणावधि, अत्र 'आङ्'अन्तक'--इत्यनयोरेकतरेणैव निर्वाह इति आमरणान्तकमिति चिन्त्यम् ।
स्वस्तिकम् = शकारानुकूलं यथा स्यात् तथा, 'शोभनम्' इति पाठान्तरम्, लघुकम् = शीघ्रम्, 'सकपटम्' इति पाठान्तरम्, अहम् = शकारः, प्रासादबालाग्रकपोत-पालिकायाम् = प्रासादस्य = हर्म्यस्य, यत् बालम् = नवनिर्मितम्, अग्रम् = अग्रभागः, तत्र या कपोतपालिका = कपोतानां पालिका = रक्षास्थानम्, विटङ्कम्, तत्र, 'कपोत-पालिकायान्तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम्' इत्यमरः; अत्र शकारस्याभिप्रायो न स्पष्टतया प्रतीयते, अन्यथा = मदुक्ताद् विपरीतम, मडमडायिष्यामि = मडमड इति शब्दं करिष्यामि, चूर्णयिष्यामि इति भावः । कुत्रचित् 'अन्यथा यदि न भणिष्यसि' इति पाठस्तत्र यदि न भणिष्यसीत्यधिकम् 'अन्यथा' इत्यनेनैव निर्वाहात् । अतः मूलोक्तमेव समीचीनम् ।
प्रथमोऽङ्कः ११३
विदू०—भणिस्सं । ( भणिष्यामि । )
शकारः—[ अपवार्य । ] चेडे ! गडे शच्चकं ज्जेव भावे ? । ( चेट ! गतः सत्यमेव भावः ? )
चेटः—अध इं । ( अथ किम् । )
शकारः—ता शिग्घं अवक्ककम्मह् । ( तत् शीघ्रंमपक्रामावः । )
चेटः—ता गेण्हदु भट्टके अशिम् । ( तत् गृह्णातु भट्टारकः असिम् । )
शकारः—तव ज्जेव हत्थे चिट्ठदु । ( तवैव हस्ते तिष्ठतु । )
चेटः—एशे भट्टालकस्य, गेण्हदु णं भट्टके अर्शि ।
( एष भट्टारकस्य । गृह्णातु एनं भट्टारकः असिम् । )
शकारः—( विपरीतं गृहीत्वा । )
णिव्वक्कलं मूलकपेशिवण्णं खन्धेण घेत्तूण अ कोशशूत्तं ।
कुक्केहिं कुक्कीहिं अ वुक्कअन्ते जधा शिआले शलणं पलामि ॥५२॥
विमर्श—ससुवर्णा—सुवर्णेन सह—यही अर्थ उचित है, और तात्पर्य सुवर्ण से युक्त अथवा अलङ्कृत । कुछ विद्वानों ने सुष्ठु वर्णैः सह विद्यमाना—यह अर्थ किया है परन्तु इस अर्थ के लिये तो शोभनाः वर्णाः यस्याः सा—इस बहुव्रीहि से ही निर्वाह सम्भव था 'सु' का प्रयोग अधिक है । व्यवहार=मुकदमा । आमरणान्तकम्-यहाँ आमरणम् अथवा मरणान्तकम्=इतना ही उचित है । स्वस्तिकम्-का शोभनम्-यह भी पाठान्तर है । तथा लघुकम्-का सकपटम्-यह पाठान्तर है । प्रासाद-बालाग्रकपोतपालिकायाम् = प्रासाद के बाल=नवनिर्मित, अग्रभाग पर कपोतपालिका=कबूतर-खाना-यह शकार का वचने होने से अस्पष्ट है । मडमडांयिष्यामि-मडमड इस प्रकार का शब्द करते हुये तोड़ डालूँगा । कहीं-कहीं-अन्यथा यदि न भणिष्यसि-ऐसा पाठ मिलता है । यह उचित नहीं है । इसमें 'अन्यथा' अथवा 'यदि न' एक अधिक है । वास्तव में 'अन्यथा यदि भणिष्यसि' यही संगत पाठ है ।
अर्थ—विदूषक-कहूँगा ।
शकार—( अपवार्य-हटकर ) चेट ! क्या भाव सचमुच ही चला गया ।
चेट—और क्या ?
शकार—तब हम दोनों भी शीघ्र चलें ।
चेट—तो स्वामी तलवार ले लें ।
शकार—तुम्हारे ही हाथ में रहे ।
चेट—यह ( तलवार ) आपकी है । स्वामी इस तलवार को ले ले ।
विमर्श—अपवार्य इस परिभाषिक शब्द का यह तात्पर्य है—'रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते । तद्भवेदपवारितम्—' सा० द०
८ मृ०
| ११४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( निर्वल्कलं मूलकपेशिवर्णं स्कन्धेन गृहीत्वा च कोषसुप्तम् ।
कुक्कुरैः कुक्कुरीभिश्च बुक्कद्यमानो यथा शृगालः शरणं प्रयामि ) ॥५२॥
अन्वयः— निर्वल्कलम्, मूलकपेशिवर्णम्, कोशसुप्तम्, च, (असिम्), स्कन्धेन, गृहीत्वा, कुक्कुरैः, कुक्कुरीभिः, च, बुक्क्यमान, शृगालः, यथाः ( अहम् ) शरणम्, व्रजामि ॥ ५२ ॥
शब्दार्थ— निर्वल्कलम्=वृक्ष की छाल से बने म्यान से रहित=बाहर निकली, हुई, अर्थात् नंगी, मूलकपेशिवर्णम्=मूली के छिलके के समान रंगवाली, च=और कोषसुप्तम्=पहले म्यान में रखी जा चुकी, ( असिम्=तलवार को ), स्कन्धेन=कन्धे से ( = पर ), गृहीत्वा=लेकर, कुक्कुरैः=कुत्तों, च=और, कुक्कुरीभिः=कुतियों के द्वारा, बुक्यमानः=भौंका जाता हुआ, ( अर्थात् जिसके पीछे कुत्ते और कुतियाँ भौंक रहीं हैं ), शृगालः यथा=सियार के समान, ( अहम्=शकार ), शरणम्=अपने घर जाता हूँ ॥ ५२ ॥
अर्थः—शकार— ( उल्टी पकड़कर )
नंगी ( म्यान से बाहर ) तथा मूली के छिलके के समान रंगवाली, (बाद में), कोष ( म्यान ) में रखली गई तलवार को कन्धे पर लटका कर (रख कर), कुत्ते और कुतियाँ जिसके पीछे भौंक रहे हैं, ऐसे सियार के समान घर जा रहा हूँ ॥५२॥
टीका— निर्वल्कलम्=निर्गतं वल्कलम्=तरुत्वक्, लक्षणया तद्गुविनिर्मितः कोशः यस्य यस्माद्वा तत्, विकोशमित्यर्थः, मूलकपेशिवर्णम्=मूलकस्य=एतन्नामकशाक-विशेषस्य, पेशी=त्वक्, तद्वर्णं इव वर्णो यस्य तत् शुभ्रोज्ज्वलमित्यर्थः, कोशसुप्तम्=कोशावस्थितम्, कोशावस्थितं कृतेवेति भावः, असिम्, स्कन्धेन=अंशप्रदेशेन, तदुपरीति भावः, गृहीत्वा=धृत्वा, कुक्कुरैः=श्वभिः, कुक्कुरीभिः=शुनीभिः, च, वुक्कद्यमानः=शब्द्व्यायमानः, भौं भौं इति शब्दैः अनुगम्यमानः, शृगालः=जम्बूकः, यथा=यद्वत्, तद्वत् अहम्=शकारः, शरणम्=गृहम् 'शरण गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः, प्रयामि=प्रधा-वामि । अत्र 'निर्वल्कलम्' 'कोशसुप्तम्' इत्यनयोविरोधपरिहारायेदं वक्तव्यम्—यत् पूर्वं—कोशाद् बहिष्कृतम्, किन्तु तादृशस्य नग्नस्य स्कन्धोपरिस्थापनासम्भवेन पुनः कोशे स्थापितम् अथवा प्रधानपुरुषत्वात् तस्य कोशस्योपरि एकं वस्त्रखण्ड-मप्यासीत्, तद्दूरीकृतम्, केवलं कोश एव तस्य खड्गस्योपरि आसीत् । अथवा शकारवचनत्वात् विरोधो न चिन्तनीयः । अत्रोपमालंकारः, उपजाति वृत्तम् ॥५२॥
विमर्शः— निर्वल्कलम्=वल्कलनिर्मित म्यान से निकाली हुई, तथा कोश-सुप्तम्=म्यान में रखी हुई—इन में परस्पर विरोध है अतः यह मान लेना चाहिए कि ( १ ) म्यान के ऊपर और एक किसी वस्त्र आदि का आवरण रहा होगा जिसे शकार ने निकाल दिया इस प्रकार तलवार म्यान में ही रह गई । ( २ )
प्रथमोऽङ्कः ११५
(परिक्रम्य निष्क्रान्तो )
विदू०---भोदि ! रदणिए ! ण क्खु दे अअं अवमाणो तत्तभवदो चारु-दत्तस्स णिवेदइदव्वो। दोग्गच्चपीडिअस्स मण्णे दिउणदरा पीडा हुविस्सदि। ( भवति ! रदनिके ! न खलु ते अयमपमानस्तत्रभवतश्चारुदत्तस्य निवेद-यितव्यः। दौर्गत्यपीडितस्य मन्ये द्विगुणतरा पीडा भविष्यति । )
रद०---अज्ज मित्तेअ ! रदणिआ क्खु अहं संजदमुही। ( आर्य ! मैत्रेय ! रदनिका खल्वहं संयतमुखी । )
विदू०---एव्वं णेदं । ( एवं न्विदम् । )
चारु०---[ वसन्तसेनामुद्दिश्य । ] रदनिके ! मारुताभिलाषी प्रदोषसमय-शीतार्त्तो रोहसेनः। ततः प्रवेश्यतामभ्यन्तरमयम्। अनेन प्रावारकेण छादयैनम् । ( इति प्रावारकं प्रयच्छति । )
वसन्त०---( स्वगतम् ) कथं परिअणो त्ति मं अवगच्छदि ! ( प्रावारकं गृहीत्वा समाघ्राय च स्वगतं सस्पृहम् । ) अम्महे ! जादीकुसुमवासिदो पावा-
अथवा पहले नंगी कर ली किन्तु उसे कन्धे पर रखना सम्भव न होने से पुनः कोश = म्यान में रख ली। (३) अथवा शकार तो परस्परविरोधी अथवा असंगत बोलता ही है अतः उसके वक्तव्य की सार्थकता विचारणीय नहीं है। बुक्क्यमानः— बुक्क भषणे, भषणम्=श्वरवः—कुत्ते की आवाज को बुक्क कहते हैं, हिन्दी में जिसे भौं-भौं कहते हैं। यहाँ कर्म ( वाच्य ) में-यक् और शानच् है—$\sqrt{\text{बुक्क}}$+य+शानच्। शरणम्=गृह और रक्षक के लिये प्रयुक्त होता है, यहाँ गृह अर्थ है। इसमें उपमा अलंकार और उपजाति छन्द है।। ५२ ।।
( घूम कर दोनों निकल जाते हैं । )
अर्थ—विदूषक— हे रदनिके ! श्रीमान् चारुदत्त से अपना यह अपमान मत कहना। क्योंकि दरिद्रता से पीड़ित उन्हें दूनी पीड़ा होगी, ऐसा मैं समझता हूँ। ( अर्थात् उन्हें और अधिक मानसिक क्लेश होगा। )
रदनिका— आर्य मैत्रेय ! मैं रदनिका अपने मुख ( जिह्वा ) पर नियन्त्रण रखने वाली हूँ।
**विदूषक—**हाँ, ऐसा ही हो।
चारुदत्त—( वसन्तसेना को लक्षित करके ) वायुसेवन का इच्छुक रोहसेन ( इस समय ) सायंकालीन शीत से व्याकुल ( हो रहा है ) अतः इसे भीतर पहुँचा दो। इस वस्त्र से इसे आवृत कर दो ( उड़ा दो। ) ( इस प्रकार कह कर उत्तरीय =दुपट्टा देता है । )
वसन्तसेना—( स्वगत ) क्या ( धोखे से ) मुझे अपनी नौकरानी समझ रहे हैं ? ( उत्तरीय को लेकर और सूंघ कर, उत्सुकतापूर्वक स्वगत ) अहो !
११६ मृच्छकटिकम्
रक्खो। अणुदासीणं से जोव्वणं पडिभासेदि। (अपवारितकेन प्रावृणोति।) (कथं परिजन इति मामवगच्छति। आश्चर्यम्! जातीकुसुमवासितः प्रावारकः, अनुदासीनमस्य यौवनं प्रतिभासते।)
चारु०— ननु रदनिके! रोहसेनं गृहीत्वाऽभ्यन्तरं प्रविश।
वसन्त०— [स्वगतम्।] अभागिणी क्खु अहं तुम्हे अब्भन्तरस्स। [अभागिनी खल्वहं तव अभ्यन्तरस्य।]
चारु०— ननु रदनिके! प्रतिवचनमपि नास्ति! कष्टम्!
यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते।
तदाऽस्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥५३॥
चमेली के फूलों की गन्ध से सुगन्धित उत्तरीय, इसका यौवन [उपभोग तृष्णा से] उदासीन=विरक्त नहीं हुआ है।
चारुदत्त— अरी रदनिके! रोहसेन को लेकर भीतर जाओ।
वसन्तसेना— (स्वगत) तुम्हारे (घर के) भीतर (प्रवेश करने) के सौभाग्यवाली (योग्य) नहीं हूँ।
अन्वयः— यदा, नरः, कृतान्तोपहिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम्, दशाम्, प्रपद्यते, तदा, तु, अस्य, मित्राणि, अपि, अमित्रताम्, यान्ति, चिरानुरक्तः, अपि, जनः, विरज्यते ॥ ५३ ॥
शब्दार्थ— यदा=जब, नरः=मनुष्य, कृतान्तोपहिताम्=प्रतिकूल भाग्यद्वारा उपस्थापित, भाग्यक्षयपीडिताम्=भाग्यनाश के कारण दलित, दशाम्=अवस्था को प्रपद्यते=प्राप्त करता है, तदा=उस समय, तु=तो, मित्राणि=मित्र, अपि=भी, अमित्रताम्=शत्रुता को, यान्ति=प्राप्त कर लेते हैं, चिरानुरक्तः=बहुत समय से प्रेम करने वाला, अपि=भी, जनः=मनुष्य, विरज्यते=विरक्त=विमुख हो जाता है ॥५३॥
अर्थ—चारुदत्त— अरी रदनिके! (तेरे पास) उत्तर भी नहीं है?
जब मनुष्य दुर्दैव द्वारा उपस्थापित, भाग्यनाश के कारण दलित दुर्दशा को प्राप्त हो जाता है, तब इस (निर्धन) के मित्र भी शत्रुता को प्राप्त हो जाते हैं और दीर्घकाल से अनुराग रखने वाला व्यक्ति भी विरक्त (अनुरागहीन हो जाता है ॥ ५३ ॥
टीका— नरः = मानवः, यदा = यस्मिन् काले, कृतान्तोपहिताम्=कृतान्तेन दैवेन, उपहिताम् = प्रापिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम् = भाग्यस्य अदृष्टस्य, क्षयेण=विनाशेन, पीडिताम्=दलिताम् दशाम्=अवस्थां, प्रपद्यते=प्राप्नोति, तदा=तस्मिन् काले, अस्य=निर्धनस्य, मित्राणि=सखायः, अपि अमित्रताम्=शत्रुताम्, यान्ति=गच्छन्ति, चिरानुरक्तः अपि=दीर्घकालाद् अनुरागयुक्तः अपि, जनः=मानवः, विरज्यते=विरक्तो भवति। अत्र अप्रस्तुतात् प्रस्तुताया रदनिकायाः प्रतीतेरप्रस्तुत-प्रशंसालङ्कारः। वंशस्थं वृत्तम्-वदन्ति वंशस्थबिलं जतौ जरौ ॥ ५३ ॥
प्रथमोऽङ्कः ११७
( उपसृत्य रदनिका विदूषकश्च )
विदू०-- भो इअं सा रदणिआ । ( भोः ! इयं सा रदनिका । )
चारु०-- इयं सा रदनिका ! इयमपरा का ?
अविज्ञातावसक्तेन दूषिता मम वाससा ।
वसन्त०-- [ स्वगतम् । ] णं भूविदा । ( ननु भूषिता । )
( विदूषक और रदनिका समीप में जाकर )
अर्थ--विदूषक-- अरे ! वह रदनिका तो यह है ।
अन्वयः-- अविज्ञातावसक्तेन, मम, वाससा, दूषिता, ( या ), शरदभ्रेण, छादिता, चन्द्रलेखा, इव, दृश्यते ॥ ५४ ॥
शब्दार्थ-- अविज्ञातावसक्तेन = अज्ञानता के कारण स्पर्श किये हुये, मम= मुझ चारुदत्त के, वाससा=वस्त्र से, दूषिता=दूषित की गई, ( या=जो यह पर स्त्री है, वह ) शरदभ्रेण=शरदऋतु के मेघ से, छादिता=ढकी हुई, चन्द्रलेखा=चन्द्रमा की कला, इव = के समान, दृश्यते = दिखाई दे रही है अर्थात् शोभित हो रही है ॥ ५४ ॥
टीका-- अविज्ञातावक्तेन = अविज्ञाता अतएवावसक्तेन = अङ्गलग्नेन, यद्वा अविज्ञातेन=अज्ञानेन भावेक्तःबोध्यः अवसिक्तेन, यद्वा मया अविज्ञातायाम् अज्ञान-विषयायाम् अवसिक्तेन = लग्नेन इत्येकमेव पदम्, मम=चारुदत्तस्य, वाससा=उत्तरीयेण, दूषिता = भ्रष्टा, परपुरुषसंसृष्टवस्त्रस्पर्शात् दोषयुक्ता जातेति भावः; या=परस्त्री, शरदभ्रेण = शरत्कालीनमेघेन, छादिता=आवृता, चन्द्रलेखा=चन्द्रस्य इन्दोः लेखा = कला, इव = यथा, दृश्यते=अवलोक्यते । अत्रोपमालंकार, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५४ ॥
विमर्श-- अविज्ञातावसिक्तेन-(१) इसमें दो पद हैं--(क) अविज्ञाता अत-एव ( ख ) अवसिक्तेन' नहीं मालूम थी अतः शरीर पर रखे हुये वस्त्र से, (२) अविज्ञातं यथा स्यात् तथा-न जानने के कारण स्पर्श किये हुये, ( ग ) कथञ्चित् भाव अर्थ में मानकर अविज्ञातेन = अज्ञानेन, अवसिक्तेन । यहाँ तत्कालीन सामाजिक मान्यता का संकेत मिलता है कि अन्य पुरुष के शरीर से स्पृष्ट वस्त्र का स्पर्श कर लेने मात्र से ही अन्य की स्त्री सतीत्व से पतित हो जाती थी । साथ ही चारुदत्त के चरित्र की उदात्तता भी सूचित होती है । उपमा अलंकार है और पथ्यावक्त्र छन्द है । लक्षण युजोजैन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥५४॥
अर्थ--चारुदत्त-- यह ( यह हमलोगों की ) रदनिका है ? तो यह दूसरी कौन है ?
अज्ञानता के कारण मेरे वस्त्र से दूषित हो गई ।
वसन्तसेना-- (अपने में) अरे, मैं तो अलंकृत हुई हूँ ।
११८ | मृच्छकटिकम्
चारु०--
छादिता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव दृश्यते ॥ ५४ ॥
अथवा, न युक्तं परकलत्रदर्शनम् ।
**विदू०--**भो अलं परकलत्तदंसणसङ्काए । एसा वसन्तसेणा कामदेवा-अदणुज्जाणादो पहुदि भवन्तमणुरत्ता । ( भोः ! अलं परकलत्रदर्शनशङ्कया । एषा वसन्तसेना कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति भवन्तमनुरक्ता । )
**चारु०--**अये इयं वसन्तसेना ! । [ स्वगतम् । ]
यया मे जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे । क्रोधः कुपुरुषस्येव स्वगात्रेष्वेव सीदति ॥ ५५ ॥
**चारुदत्त--**शरद् ऋतु के मेघ से आच्छादित चन्द्रमा की कला के समान दिखाई दे रही है ॥ ५४ ॥
अथवा, दूसरे की स्त्री को देखना ठीक नहीं है ।
**विदूषक--**अरे मित्र ! दूसरे की स्त्री की शंका मत कीजिये । कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर आप पर अनुरक्त हो जाने वाली वसन्तसेना है ।
**अन्वयः--**विभवविस्तरे, क्षीणे ( अपि सति ) यया, जनितः, मे, कामः, कुपुरुषस्य, क्रोधः, इव, स्वगात्रेषु, एव, सीदति ॥ ५५ ॥
**शब्दार्थ--**विभवविस्तरे=विस्तृत वैभव, क्षीणे=विनष्ट हो जाने पर (भी), यया=जिस वसन्तसेना के द्वारा, जनितः=उत्पन्न कराया गया, मे=मुझ चारुदत्त का, कामः=कामवासना, कुपुरुषस्य=कायर पुरुष के, क्रोधः इव=गुस्सा के समान, स्वगात्रेषु=अपने शरीर में, एव=ही, सीदति=विनष्ट हो रही है ॥ ५५ ॥
**अर्थ--चारुदत्त--**अरे यह वसन्तसेना है ! ( अपने से )
विपुल धनराशि ( या भाग्य ) विनष्ट हो जाने पर ( भी ) जिस वसन्तसेना द्वारा उत्पन्न कराई गई कामवासना, कायर=असमर्थ पुरुष की गुस्सा के समान, अपने शरीर में ही समाप्त हो जा रही है । ( अर्थात् असमर्थ व्यक्ति क्रुद्ध होने पर भी दूसरे का कुछ नहीं बिगाड़ सकता है उसका क्रोध अपने शरीर तक ही सीमित रह जाता है उसी प्रकार मेरी कामवासना भी मेरे तक ही सीमित है ॥ ५५ ॥
टीका--विभवविस्तरे=धनादिराशौ, क्षीणे=विनष्टे, सत्यपि, यया=वसन्त-सेनया, जनितः=उत्पादितः, मे=चारुदत्तस्य, कामः=कामुकी प्रवृत्तिः, सम्भोगवासना' कुपुरुषस्य=असमर्थपुरुषस्य, भीरुजनस्य वा, क्रोधः=कोपः, इव=यथा, स्वगात्रेषु=स्वशरीरेषु, एव, अत्र बहुवचनप्रयोगश्चिन्तनीयः, सीदति=विनश्यति, कर्त्तव्या-सामर्थ्यात् प्रव्यक्तो न भवतीति भाव, । अत्रोपमालंकारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।
प्रथमोऽङ्कः ११६
विदू०--भो वअस्स ! एसो क्खु राजसालो भणादि । ( भो ! वयस्य ! एष खलु राजश्यालो भणति । )
चारु०--किम् ? ।
विदू०--एसा ससुवण्णा सहिलण्णा णव-णाडअ-दंशणुट्ठिदा सूत्तधारिव्व वसन्तसेणा णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जादो पहुदि तुमं अणुरत्ता, अम्हेहिं बलक्काणुणीअमाणा तुह गेहं पविट्ठा ?
( एषा ससुवर्णा, सहिरण्या नवनाटक-दर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना नाम गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति त्वामनुरक्ताऽस्माभिर्बलात्कारानुयमीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । )
वसन्त०--[स्वगतम् ।] बलाक्कालाणुणीअमाणेत्ति जं सच्चं अलङ्किदम्हि एदेहिं अक्खरेहिं । (बलात्कारानुनीयमानेति यत्सत्यम्, अलङ्कृताऽस्मि एतैरक्षरैः ।)
अत्र 'अलं परकलत्रशङ्कया' इत्यारभ्य 'अये, इयं वसन्तसेना' इत्यन्तेन नायकोपऽकारिकाया अर्थसम्पत्तेरवगमात् प्रथमं पताकास्थानकमिदम् । तदुक्तम् --
सहसैवार्थसम्पत्तिर्नायकस्योपकारिका ।
पताकास्थानकं सन्धौ प्रथमे तन्मतमिति ॥
अन्ये तु "णं भूषिता=इत्यादिवसन्तसेनोक्त्या 'यया मे जनितः' इत्यादि-चारुदत्तोक्त्या चानयोरन्योन्यमनुरागातिशयवर्णनात् 'तन्निष्पत्तिः परिन्यासः' इति दर्पणोक्तेः परिन्यासो नाम मुखसन्धेरङ्गमित्याहुः ॥ ५५ ॥
विमर्श--स्वगात्रेषु-यह बहुवचन का प्रयोग ठीक नहीं है, क्योंकि 'कुपुरुषस्य' एकवचन है । एक पुरुष का एक ही शरीर होता है । सीदति-षदॢ विशरण-गति-अवसादनेषु, विशरण=अवयवों का विश्लेष, अवसादन=नाश, √षदॢ=सीद + लट्, प्र. पु. ए. व. । पृथ्वीधर के अनुसार यहाँ प्रथम पताकास्थानक है । अन्य लोग मुखसन्धि का परिन्यासनामक अंग मानते हैं ॥ ५५ ॥
अर्थ--विदूषक--हे मित्र ! यह राजश्याल ( शकार ) कहता है--
चारुदत्त--क्या ?
विदूषक--सुवर्ण से अलंकृत, सुवर्ण से युक्त, नवीन नाटक का प्रदर्शन करने के लिये उठकर खड़ी हुई, सूत्रधारी=प्रमुख नटी के समान यह वसन्तसेना नामक वेश्यापुत्री कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर तुम पर अनुरक्त हो चुकी है, हम लोगों द्वारा बलपूर्वक मनायी जाती हुई भी तुम्हारे घर के अन्दर चली गयी है ।
वसन्तसेना--( अपने से ) 'बलपूर्वक मनायी जाती हुई' यदि यह सत्य है, तो इन अक्षरों से मैं अलंकृत हो गई हूँ ।
१२० मृच्छकटिकम्
**विदू०---**ता जइ मम हत्थे सअं ज्जेव पट्टाविअ एणं समप्पेसि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाए तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि । अण्णधा, मलणान्तिके वेले हुविस्सदि । ( तद् यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यात्यतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथा मरणान्तकं वैरं भविष्यति । )
चारु०---( सा ज्ञम् । ) अज्ञोऽसौ । [ स्वगतम् । ] अये ! कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम् । तेन खलु तस्यां वेलायाम्--
प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य । पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥५६॥
( प्रकाशम् । ) भवति ! वसन्तसेने ! अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचारेण अपराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि ।
**विदूषक—**तो स्वयं ही पहुँचा कर यदि मेरे हाथ में इसे समर्पित कर देते हो तो शीघ्र पहुँचा देने वाले तुम्हारे साथ, न्यायालय में मुक़दमा के बिना ही, मेरी प्रगाढ़ मित्रता हो जायगी । यदि ऐसा नहीं करोगे तो आमरण शत्रुता हो जायगी ।
**अन्वयः—**गृहम्, प्रविश, इति, प्रतोद्यमाना भाग्यकृताम्, दशाम्, अवेक्ष्य, न, चलति, यद्यपि, बहूनि, भाषते, ( तथापि ), पुरुषपरिचयेन, प्रगल्भम्, न, च, वदति ॥ ५६ ॥
**शब्दार्थ—**गृहम्=घर में, प्रविश=चली जाओ, इति=इस प्रकार, प्रतोद्यमाना=प्रेरित की गई, कही गई भी, यह, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्य से उपस्थापित, दशाम्=दयनीय दशा को, अवेक्ष्य=देखकर, न=नहीं, चलति=चलती है, ( घर में प्रवेश करती है ), यद्यपि=यद्यपि, ( वेश्या होने के कारण ) बहूनि=बहुत अधिक, भाषते=बोलती है, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मुझ सदृश पुरुष की संगति से, प्रगल्भम्=धृष्टतापूर्वक, न च=नहीं, वदति=बोलती है, शिष्टतापूर्वक संयत ही बोलती है ॥ ५६ ॥
**टीका—**गृहम्=भवनम्, प्रविश=अभ्यन्तरं गच्छ, इति=अनेन प्रकारेण, प्रतोद्यमाना=प्रेर्यमाणापि, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्योपस्थापिताम्, दशाम्=अवस्थाम्, अवेक्ष्य=विलोक्य, न=नैव, चलति=गृहं प्रविशति, प्रविष्टा, यद्यपि, बहूनि, भाषते=प्रवदति, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मादृशपुरुषसंसर्गेण, प्रगल्भम्=धृष्टं यथा स्यात् तथा, न च=नैव, वदति=वक्ति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६ ॥
अर्थ—चारुदत्त—( अपमान के साथ ) वह ( शकार ) मूर्ख है । ( अपने आप में ) अरे, देवता के समान पूजनयोग्य यह युवती ( यहाँ ) कैसे ? इसीलिये उस समय—
प्रथमोऽङ्कः १२१
वसन्त०-—एदिणा अणुचिदभूमिआरोहणेण अवरज्झा अज्जं सीसेण पणमिअ पसादेमि। (एतेनानुचितभूमिकारोहणेन अपराद्धा आर्यं शीर्षेण प्रणम्य प्रसादयामि।)
विदू०—भो ! दुवेवि तुम्हे सुखं पणमिअ कलमकेदारा अण्णोण्णं सीसेण सीसं समाअदा। अहं पि इमिणा करहजाणुसरिसेण सीसेण दुवेवि तुम्हे पसादेमि। (भो ! द्वावपि युवां सुखं प्रणम्य कलमकेदारौ अन्योन्यं शीर्षेण शीर्षं समागतौ। अहमपि अमुना करभजानुसदृशेन शीर्षेण द्वावपि युवां प्रसादयामि।) (इत्युत्तिष्ठति)
चारु०-—भवतु, तिष्ठतु प्रणयः। वसन्त०---[स्वगतम्।] चदुरो मधुरो अ अअं उवण्णासो। ण जुत्तं अज्ज एरिसेण इध आअदाए मए पडिवसिदुं। भोदु, एव्वं दाव भणिस्सं। (प्रकाशम्) अज्ज ! जइ एव्वं अहं अज्जस्स अणुग्गेज्झा, ता इच्छे अहं इमं अलङ्कारअं अज्जस्स गेहे णिक्खिविदुं। अलङ्कारस्स णिमित्तं एदे पावा अणुसरन्ति। (चतुरो मधुरश्चायमुपन्यासः। न युक्तमद्य ईदृशेन इह आगतया
घर के भीतर चलीजाओ—यह कही जाती हुई भी, दुर्भाग्य से उपस्थापित दयनीय दशा को देख कर (भीतर) नहीं गयी। (वेश्या होने के नाते) यद्यपि बहुत बोलने वाली है परन्तु इस समय मुझ पुरुष की संगति से धृष्टतापूर्वक अधिक नहीं बोल रही है। अर्थात् चुप-चाप खड़ी है॥ ५६॥
(प्रकाश) माननीये वसन्तसेने ! ठीक से न जानने के कारण अपरिज्ञात (न पहचानी गयी) तुम्हारे साथ नौकरानी के समान व्यवहार करने का अपराधी बन गया हूँ। अतः शिर से आपकी प्रार्थना करता हूँ, मनाता हूँ।
वसन्तसेना—इस भूमि में अनुचित प्रवेश करने से (अथवा पक्षद्वार से अनुचित ढंग से आपके घर में प्रवेश करने से) अपराधिनी मैं आर्य को शिर से प्रणाम करके प्रसन्न कर रही हूँ।
विदूषक—ओ हो ! आप दोनों सुख से प्रणाम करके धान की दो क्यारियों के समान परस्पर शिर से मिल चुके। मैं भी इस समय ऊँट के बच्चे की जांघ के समान (लम्बे) शिर से आप दोनों को प्रसन्न कर रहा हूँ, मना रहा हूँ।
(ऐसा कह कर उठता है।)
चारुदत्त—छोड़ो, प्रणय (औपचारिकता) को जाने दो।
वसन्तसेना—(अपने आप) यह कथन चतुरतापूर्ण और मधुर है। आज इस प्रकार (बिना आमन्त्रित की हुई) आयी हुई मुझे इस (चारुदत्त) के साथ रहना
१२२ मृच्छकटिकम्
मया 'प्रतिवस्तुम्। भवतु, एवं तावत् भणिष्यामि। आर्य ! यद्येवम् अहमार्यस्य अनुग्राह्या, तदिच्छाम्यहमिमलङ्कारमार्यस्य गेहे निक्षेप्तुम् । अलङ्कारस्य निमित्तमेते पापा अनुसरन्ति ।)
चारुदत्तः— अयोग्यमिदं न्यासस्य गृहम् ।
वसन्त०— अज्ज ! अलीअं । पुरुसेसु णासा णिक्खिविअन्ति, ण पुण गेहेसु ! ( आर्य ! अलीकम् । पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते, न पुनर्गेहेषु ।)
चारुदत्तः— मैत्रेय ! गृह्यतामयमलङ्कारः ।
वसन्त०— अणुग्गहिदम्हि । [ इत्यलङ्कारमर्पयति । ] ( अनुगृहीतास्मि । )
विदू०— ( गृहीत्वा । ) सोत्थि भोदिए । ( स्वस्ति भवत्यै । )
चारु०— धिङ् मूर्ख ! न्यासः खल्वयम् !
विदू०— [ अपवार्य । ] जइ एव्वं, ता चोरेहिं अवहरीअदु । ( यद्येवम्, तत् चोरैरपह्रियताम् । )
चारु०— अचिरेणैव कालेन—
विदू०— एसो से अम्हाणं विण्णासो ? । (एषः अस्या अस्माकं विन्यासः ?)
चारु०— निर्यातयिष्ये ।
वसन्त०— अज्ज ! इच्छे अहं इमिणा अज्जेण अणुगच्छिज्जन्ती सकं गेहं गन्तुं । ( आर्य ! इच्छाम्यहम् अनेनार्येण अनुगम्यमाना स्वकं गेहं गन्तुम् । )
ठीक नहीं है। अच्छा, तो इस प्रकार कहती हूँ। ( प्रकाश ) आर्य ! यदि आप के द्वारा मुझ पर इस प्रकार का अनुग्रह किया जा रहा है तो यह स्वर्णाभूषण आपके घर रखना चाहती हूँ। आभूषणों के कारण ही ये पापी लोग मेरा पीछा कर रहे हैं।
**चारुदत्त—**यह ( मेरा घर ) धरोहर रखने योग्य नहीं है।
**वसन्तसेना—**आर्य ! यह असत्य है। अधिकारी पुरुषों के पास में धरोहर रक्खी जाती हैं न कि घरों में।
**चारुदत्त—**मैत्रेय ! यह स्वर्णाभूषण ले लो।
**वसन्तसेना—**मैं अनुगृहीत हूँ। ( यह कह आभूषण दे देती है।
विदूषक— ( लेकर ) आपका कल्याण हो ।
**चारुदत्त—**धिक्कार है मूर्ख ! यह तो धरोहर है।
विदूषक—( अलग हटकर ) यदि ऐसा है तो चोर चुरा ले जाँय ।
**चारुदत्त—**बहुत शीघ्र ही—
**विदूषक—**यह इसकी धरोहर हमारे पास है।
**चारुदत्त—**वापस कर दूंगा ।
**वसन्तसेना—**आर्य मैं इन ( विदूषक ) महोदय के साथ अपने घर जाना चाहती हूँ ।
प्रथमोऽङ्कः १२३
चारु०--मैत्रेय ! अनुगच्छ तत्रभवतीम् ।
विदू०--तुमं ज्जेव एदं कलहंसगामिणीं अणुगच्छन्तो राअहंसो विअ सोहसि । अहं उण वह्मणो जंहि तंहि जणेहिं चउप्पहोवणीदो विअ उवहारो कुक्कुरेहिं विअ खज्जमाणो विवज्जिस्सं । ( त्वमेव एतां कलहंसगामिनीम् अनुगच्छन् राजहंस इव शोभसे । अहं पुनर्ब्राह्मणः यस्मिन् तस्मिन् जनैः चतु-ष्पथोउपनीतः इवोपहारः कुक्कुरैरिव खाद्यमानो विपत्स्ये । )
चारु०--एवं भवतु, स्वयमेवानुगच्छामि तत्रभवतीम् । तद्राजमार्गवि-श्वासयोग्याः प्रज्वाल्यन्तां प्रदीपिकाः ।
विदू०--वड्ढमाणअ ! पज्जालेहि पदीविआओ । ( वर्द्धमानक ! प्रज्वा-लय प्रदीपिकाः । )
चेटः-- [ जनान्तिकम् । ] अले ! तेल्लेण विणा पदीविआओ पज्जाली-अन्ति ? । ( अरे ? । तैलेन विना प्रदीपिकाः, प्रज्वाल्यन्ते ? । )
विदू०-- [ जनान्तिकम् । ] भो ! ताओ क्खु अम्हाणं पदीविआओ अव-माणिद-णिद्धण-कामुआ विअ गणिआ णिस्सिणेहाओ दाणिं संवुत्ता । ( भोः ! ताः खल्वस्माकं प्रदीपिकाः, अपमानित-निर्द्धन-कामुका इव गणिकाः, निस्नेहा इदानीं संवृत्ताः । )
चारुदत्त-- मैत्रेय ! सम्माननीया के साथ जाओ ।
विदूषक-- कलहंसी के समान सुन्दर गमन करने वाली इनके साथ जाते हुये राजहंस के समान आप की ही शोभा है । और मैं ( दुर्बल ) ब्राह्मण ( रास्ते में दुष्ट शकारादि के द्वारा ) उसी प्रकार मारा डाला जाऊँगा जिस प्रकार लोगों द्वारा इधर उधर चौराहों पर रखी हुई बलि को कुत्ते खा डालते हैं ।
चारुदत्त-- ऐसा ही हो । इन श्रीमती जी के साथ मैं ही जा रहा हूँ । इस लिये राजमार्ग में विश्वासयोग्य ( अर्थात् न बुझने वाले ) दीपों को जलाओ ।
विदूषक-- वर्द्धमानक ! दीपक जलाओ ।
चेट-- ( अलग विदूषक से ) अरे ! बिना तेल के कहीं दीपक जलाये जाते हैं ।
विदूषक-- ( अलग चेट से ) अरे ? हमारी वे लालटेनें ( प्रदीपिका ), धनहीन कामुक व्यक्तियों को अपमानित करने वाली, वेश्याओं के समान इस समय स्नेहरहित ( प्रेमरहित, तेलरहित ) हो गई हैं ।
टीका--अपरिज्ञातपरिजनापचारेण=अपरिज्ञातायां त्वयि ( वसन्तसेवा याम् ) परिजनवदुपचारेण=आज्ञाकरणादिरूपेण, अपराधः=अपराधी, अनुचितभूमिकारोहेण= भूमिका=चारुदत्तभवनम्, तस्याम् आरोहणम्=प्रवेशः, अनुचितं च यद् भूमिका-रोहणम्, वेश्यात्वात् तव गृहे मम प्रवेशोऽयोग्यः, स मया विहितः अतोऽहमेव तवा-
१२४ | मृच्छकटिकम्
चारु०—मैत्रेय ! भवतु ! कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य—
उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डुर्गृहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः ।
तिमिरनिकरमध्ये रश्मयो यस्य गौराः स्रु तजल इव पङ्के क्षीरधाराःपतन्ति॥
पराधीनी, कलमकेदारों=कलमः=शालिविशेषः, 'शालयः कलमाद्याश्च' (अमरकोशः) केदारः=क्षेत्रं ताविव मिलिताविति भावः । करभजानुसदृशेन=करभः=उष्ट्रशिशुः, तस्य जानुः, तत्सदृशेन=समानेन, लम्बायमानेनेत्यर्थः, प्रसादयामि=प्रसन्नौ करवाणि, प्रणयः=स्नेहः, औपचारिकतेति भावः, चतुरः=चातुर्ययुक्तः, मधुरः=माधुर्ययुक्तश्च, उपन्यासः=कथनम्, अलङ्कारकम्-आभूषणम् प्रियार्थे क प्रत्ययः, पापाः=अकार्य-कारिणः शकारादयः, न्यासस्य=निक्षेपस्य, पुरुषेषु=जनेषु, वैषयिकेऽधिकरणे सप्तमी, निक्षिप्यन्ते=स्थाप्यन्ते, निर्यांतयिष्ये=प्रत्यर्पयिष्ये, चतुष्पथोपनोतः=चतुष्पथः=यत्र चत्वारो मार्गा मिलन्ति, तत्र उपनीतः=स्थापितः, उपहारः=बलिः, विपत्स्ये=मरिष्यामि, अपमानितनिर्धनकामुकाः=अपमानिताः निर्धनाः कामुकाः याभिस्ताः, निःस्नेहः=स्नेहः=तैलम्, अनुरागश्च, निर्गतः स्नेहः याभ्यस्ताः, अनुरागशून्याः, तैल-शून्याश्चेतिभावः ।
**विमर्श—**अनुचितभूमिकारोहणेन—इसमें अनुचित यह विशेषण 'भूमिका' का है अथवा आरोहण का ? कुछ लोगों के अनुसार 'भूमिका' का है । वसन्तसेना वेश्या थी, चारुदत्त का घर (भूमिका) उसके प्रवेशयोग्य नहीं था । दूसरे मत में भूमिका-रोहण अनुचित था, उसका घर में प्रवेश करना ही अपराध था । कलमकेदारों—धान और क्यारी । करभ-जानु-सदृशेन—ऊँट के बच्चे की जांघ के समान । प्रणयः = औपचारिकता । प्रतिवस्तुम्—प्रति + $\sqrt{}$वस् + तुमुन्—$\sqrt{}$वस् धातु अनिट् है । अलंकारकम्—प्रिय अर्थ में 'क' प्रत्यय है । अचिरेणैव कालेन—इस चारुदत्त के के कथन को "एष अस्या अस्माकं विन्यासः" इस विदूषकवचन से नहीं जोड़ना चाहिये, अपितु आगे के 'निर्यांतयिष्ये' के साथ मिलाकर अर्थ करना चाहिये । चतुष्पथोपनोतः = चौराहे पर रखा हुआ । विपत्स्ये—मारा जाऊँगा । अपमानित-निर्धनकामुका गणिका इव—निर्धन कामुकों को अपमानित करने वाली वेश्याओं के सदृश । विदूषक का यह कथन वसन्तसेना वेश्या को लक्षित करके चारुदत्त से साभिप्राय कहा गया है । निःस्नेहाः = स्नेह का अर्थ प्रेम और (२) तेल दोनों है । वेश्या प्रेमरहित और प्रदीपिकायें तेलरहित हैं ।
**अन्वयः—**कामिनीगण्डपाण्डुः ग्रहगणपरिवारः, राजमार्गप्रदीपः, शशाङ्कः, उदयति, हि, यस्य, गौराः, रश्मयः, स्रुतजले, पङ्के, क्षीरधाराः, इव, तिमिरनिकर-मध्ये, पतन्ति ॥ ५७ ॥
प्रथमोऽङ्कः १२५
**शब्दार्थ—हि=**निश्चित ही, **कामिनीगण्डपाण्डुः=**सुन्दरी युवती के गालों के समान उज्ज्वल, **ग्रहगणपरिवारः=**ग्रह-नक्षत्ररूपी परिवार वाला, **राजमार्गप्रदीपः=**राजमार्ग पर प्रकाश करने वाला दीपक, **शशाङ्कः=**चन्द्रमा, **उदयति=**उदित हो रहा है, **हि=**निश्चित, **यस्य=**जिस चन्द्रमा की, **गौराः=**श्वेतवर्णवाली उजली, **रश्मयः=**किरणें, **स्रुतजले=**निकले=सूखे हुये जल वाले, **पङ्के=**कीचड़ में, **क्षीरधाराः इव=**दूध की धाराओं के समान, तिमिरनिकरमध्ये = अन्धकारसमूह के मध्य में, **पतन्ति=**गिर रहीं हैं ॥ ५७ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**मैत्रेय ! अच्छा, दीपिकाओं को रहने दो । देखो
सुन्दर युवती के गालों के समान उज्ज्वल, ग्रह-नक्षत्ररूपी परिवार वाला, तथा राजमार्ग का प्रकाशक=दीपक चन्द्रमा निश्चित ही उदित हो रहा है । जिस चन्द्रमा की श्वेत किरणें, सूखे हुये जलवाले (काले) कीचड़ में दूध की धाराओं के समान, अन्धकार के मध्य में गिर रहीं हैं ॥ ५७ ॥
**टीका—कामिनीगण्डपाण्डुः=**कामिन्याः=तरुण्याः गण्डः=कपोल इव पाण्डुः=पाण्डुवर्णः=गौरवर्णः, **ग्रहगणपरिवारः=**ग्रहाणाम्=ग्रहनक्षत्रादीनां गणः=समूह एव परिवारः=परितो वेष्टनकारकः यस्य सः ग्रहनक्षत्रपरिवृतः, **राजमार्गप्रदीपः=**राजमार्गस्य प्रकाशकः दीपः, **शशाङ्कः=**चन्द्रः, **हि=**निश्चयेन, **उदयति=**उद्गच्छति, उदेति, **यस्य=**चन्द्रस्य, **गौराः=**शुभ्राः, **रश्मयः=**किरणाः, **स्रुतजले=**स्रुतम्=निर्गतं जलं यस्मात् तादृशे, **पङ्के=**कर्दमे, **क्षीरधाराः=**दुग्धस्य प्रवाहाः, **इव=**यथा, **तिमिरनिकरमध्ये=**अन्धकार-समूहस्य मध्ये=आभ्यन्तरे, **पतन्ति=**प्रविशन्ति, अन्धकारतां दूरीकृत्य श्वेततामुत्पादयन्ति । उपमा रूपकं चालंकारौ, मालिनी वृत्तम्-तल्लक्षणम्-न-न-म य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ ५७ ॥
**विमर्श—ग्रहगणपरिवारः=**यहाँ ग्रह का तात्पर्य यह है कि सूर्य के अतिरिक्त सभी ग्रह तारे के रूप में प्रकाशित होते हैं। अतः तारागणरूपी परिवार वाला—इसमें रूपक अलंकार है । कामिनीगण्डपाण्डुः-में सादृश्यवाचक का लोप होने से लुप्तोपमा है और **क्षीरधारा इव-**यहाँ भी उपमा है। जैसे किसी कीचड़ का पानी निकल जाय या सूख जाय और उसमें दूध की धारायें बहा दी जांय उस उस समय जैसा रूप बनता है वैसा ही चन्द्रोदय के समय अन्धकार का बनता है । इसमें मालिनी छन्द है । लक्षण --
'न-न-म-य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।"
यहाँ चारुदत्त यद्यपि चन्द्रोदय का वर्णन करता है तथापि वसन्तसेना के घर की ओर जाने के अभिनय का कोई संकेत नहीं है । साथ ही आगे चारुदत्त ने वसन्तसेना के घर का संकेत जब किया तो वह अपने घर जाती है । आगे के
| १२६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( सानुरागम् ) भवति ! वसन्तसेने ! इदं भवत्या गृहम्, प्रविशतु भवती ।
( वसन्तसेना सानुरागमवलोकयन्ती निष्क्रान्ता । )
चारु०--वयस्य ! गता वसन्तसेना । तदेहि, गृहमेव गच्छावः ।
राजमार्गो हि शून्योऽयं रक्षिणः सञ्चरन्ति च ।
वञ्चना परिहर्त्तव्या बहुदोषा हि शर्वरी ॥ ५८ ॥
वर्णन से यह लगता है कि चारुदत्त और मैत्रेय दोनों ही वसन्तसेना के साथ गये थे । इसलिये उदास होकर चारुदत्त कहता है 'मित्र ! वसन्तसेना चली गई, तो हम लोग भी घर ही चलें । जो हो, यहाँ नाटकीय दृष्टि से कुछ अपूर्णता प्रतीत होती है ॥ ५७ ॥
( प्रेम से ) माननीये वसन्त-सेने ! यह आपका घर (आ गया) है । आप इसमें प्रवेश करें ।
( वसन्तसेना अनुराग के साथ देखती हुई निकल गई ) ।
**अन्वयः—**हि, अयम्, राजमार्गः, शून्यः रक्षिणः, च, सञ्चरन्ति, वञ्चना, परिहर्त्तव्या, हि, शर्वरी, बहुदोषा ॥ ५८ ॥
**शब्दार्थः—**हि=निश्चित ही, अयम्=जिस पर हम लोग चल रहे हैं वह, राजमार्गः=प्रमुख रास्ता, शून्यः=यातायात से रहित है, रक्षिणः=सिपाही लोग, सञ्चरन्ति=गस्त लगा रहे हैं । वञ्चना=( वसन्तसेना के अलंकारों की ) चोरी रूपी ठगाई को, परिहर्त्तव्या=बचाना है, हि=क्योंकि, शर्वरी=रात, बहुदोषा=बहुत प्रकार के दोषों से भरी होती है ॥ ५८ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र ! वसन्तसेना चली गई । अतः चलो, हम दोनों भी घर चलें ।
( श्लोकार्थ ) अधिक देर हो चुकी है ) निश्चित रूप से, यह राजमार्ग आने जानेवालों से रहित है और राजपुरुष (सिपाही) लोग गस्त लगा रहे हैं । (वसन्त-सेना के स्वर्णाभूषणों की चोरी रूपी ) ठगाई को बचाना है क्योंकि रात बहुत दोषों से परिपूर्ण होती है, अर्थात् रात में ही अनेक अपराध होते हैं ॥ ५८ ॥
टीका— हि=यतः, अयम् = अस्माभिः आश्रीयमाणः, राजमार्गः = राजपथः, प्रमुखमार्गः, शून्यः = गमनागमनकर्तृ रहितः, च = तथा, रक्षिणः = रक्षापुरुषाः, सञ्चरन्ति=इतस्ततः भ्राम्यन्ति, वञ्चना=वसन्तसेना-स्वर्णाभूषणापहाररूपा प्रतारणा, परिहर्त्तव्या = निवारणीया, हि=यतः, शर्वरी = रात्रिः, बहुदोषा=विविधापराध-कृत्यपरिपूर्णा भवति । अतः वसन्तसेनायाः आभूषणानां रक्षार्थमस्माभिः शीघ्रं गन्तव्यमिति भावः । अर्थान्तरन्यासः अलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५८ ॥
प्रथमोऽङ्कः १२७
(परिक्रम्य ।) इदञ्च सुवर्णभाण्डं रक्षितव्यं त्वया रात्रौ, वर्द्धमानके-नापि दिवा।
विदू०-जध भवं आणवेदि । ( यथा भवानाज्ञापयति ।)
इति निष्क्रान्तौ।
।। इति मृच्छकटिकेऽलङ्कारन्यासो नाम प्रथमोऽङ्कः ।।
**विमर्श-**चारुदत्त के मन में यह आशंका होने लगी कि कहीं राजश्यालक या उसके किसी सम्बन्धी ने रात में देख लिया तो पकड़ लिये जाने की सम्भावना है। साथ ही वसन्तसेना के स्वर्णाभूषण टूटे फूटे घर में रखे हैं। कोई भी चुरा सकता है। अतः यथाशीघ्र ही घर चलना अनिवार्य है क्योंकि अधिकांश अपराध कार्य रात में ही हुआ करते हैं। यहाँ काव्यलिङ्ग तथा अर्थान्तरन्यास की अङ्गाङ्गि-भावने स्थिति होने से संकर अलंकार है और पथ्यावक्र छन्द है ।। ५८ ।।
(घूमकर ) इस स्वर्णाभूषणों के डिब्बा की रक्षा रात में आपको करनी है और दिन में वर्द्धमानक को ।
विदूषक- आपकी जैसी आज्ञा ।
( इस प्रकार दोनों चले जाते ।)
।। इस प्रकार मृच्छकटिक में अलङ्कारन्यास ( आभूषणों की धरोहर ) नामक प्रथम अङ्क समाप्त हुआ ।।
।। जयशङ्कर-लाल-त्रिपाठि-विरचित भावबोधिनी-व्याख्या में मृच्छकटिक का प्रथम अङ्क समाप्त हुआ ।।