मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
११६ मृच्छकटिकम्
रक्खो। अणुदासीणं से जोव्वणं पडिभासेदि। (अपवारितकेन प्रावृणोति।) (कथं परिजन इति मामवगच्छति। आश्चर्यम्! जातीकुसुमवासितः प्रावारकः, अनुदासीनमस्य यौवनं प्रतिभासते।)
चारु०— ननु रदनिके! रोहसेनं गृहीत्वाऽभ्यन्तरं प्रविश।
वसन्त०— [स्वगतम्।] अभागिणी क्खु अहं तुम्हे अब्भन्तरस्स। [अभागिनी खल्वहं तव अभ्यन्तरस्य।]
चारु०— ननु रदनिके! प्रतिवचनमपि नास्ति! कष्टम्!
यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते।
तदाऽस्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥५३॥
चमेली के फूलों की गन्ध से सुगन्धित उत्तरीय, इसका यौवन [उपभोग तृष्णा से] उदासीन=विरक्त नहीं हुआ है।
चारुदत्त— अरी रदनिके! रोहसेन को लेकर भीतर जाओ।
वसन्तसेना— (स्वगत) तुम्हारे (घर के) भीतर (प्रवेश करने) के सौभाग्यवाली (योग्य) नहीं हूँ।
अन्वयः— यदा, नरः, कृतान्तोपहिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम्, दशाम्, प्रपद्यते, तदा, तु, अस्य, मित्राणि, अपि, अमित्रताम्, यान्ति, चिरानुरक्तः, अपि, जनः, विरज्यते ॥ ५३ ॥
शब्दार्थ— यदा=जब, नरः=मनुष्य, कृतान्तोपहिताम्=प्रतिकूल भाग्यद्वारा उपस्थापित, भाग्यक्षयपीडिताम्=भाग्यनाश के कारण दलित, दशाम्=अवस्था को प्रपद्यते=प्राप्त करता है, तदा=उस समय, तु=तो, मित्राणि=मित्र, अपि=भी, अमित्रताम्=शत्रुता को, यान्ति=प्राप्त कर लेते हैं, चिरानुरक्तः=बहुत समय से प्रेम करने वाला, अपि=भी, जनः=मनुष्य, विरज्यते=विरक्त=विमुख हो जाता है ॥५३॥
अर्थ—चारुदत्त— अरी रदनिके! (तेरे पास) उत्तर भी नहीं है?
जब मनुष्य दुर्दैव द्वारा उपस्थापित, भाग्यनाश के कारण दलित दुर्दशा को प्राप्त हो जाता है, तब इस (निर्धन) के मित्र भी शत्रुता को प्राप्त हो जाते हैं और दीर्घकाल से अनुराग रखने वाला व्यक्ति भी विरक्त (अनुरागहीन हो जाता है ॥ ५३ ॥
टीका— नरः = मानवः, यदा = यस्मिन् काले, कृतान्तोपहिताम्=कृतान्तेन दैवेन, उपहिताम् = प्रापिताम्, भाग्यक्षयपीडिताम् = भाग्यस्य अदृष्टस्य, क्षयेण=विनाशेन, पीडिताम्=दलिताम् दशाम्=अवस्थां, प्रपद्यते=प्राप्नोति, तदा=तस्मिन् काले, अस्य=निर्धनस्य, मित्राणि=सखायः, अपि अमित्रताम्=शत्रुताम्, यान्ति=गच्छन्ति, चिरानुरक्तः अपि=दीर्घकालाद् अनुरागयुक्तः अपि, जनः=मानवः, विरज्यते=विरक्तो भवति। अत्र अप्रस्तुतात् प्रस्तुताया रदनिकायाः प्रतीतेरप्रस्तुत-प्रशंसालङ्कारः। वंशस्थं वृत्तम्-वदन्ति वंशस्थबिलं जतौ जरौ ॥ ५३ ॥
प्रथमोऽङ्कः ११७
( उपसृत्य रदनिका विदूषकश्च )
विदू०-- भो इअं सा रदणिआ । ( भोः ! इयं सा रदनिका । )
चारु०-- इयं सा रदनिका ! इयमपरा का ?
अविज्ञातावसक्तेन दूषिता मम वाससा ।
वसन्त०-- [ स्वगतम् । ] णं भूविदा । ( ननु भूषिता । )
( विदूषक और रदनिका समीप में जाकर )
अर्थ--विदूषक-- अरे ! वह रदनिका तो यह है ।
अन्वयः-- अविज्ञातावसक्तेन, मम, वाससा, दूषिता, ( या ), शरदभ्रेण, छादिता, चन्द्रलेखा, इव, दृश्यते ॥ ५४ ॥
शब्दार्थ-- अविज्ञातावसक्तेन = अज्ञानता के कारण स्पर्श किये हुये, मम= मुझ चारुदत्त के, वाससा=वस्त्र से, दूषिता=दूषित की गई, ( या=जो यह पर स्त्री है, वह ) शरदभ्रेण=शरदऋतु के मेघ से, छादिता=ढकी हुई, चन्द्रलेखा=चन्द्रमा की कला, इव = के समान, दृश्यते = दिखाई दे रही है अर्थात् शोभित हो रही है ॥ ५४ ॥
टीका-- अविज्ञातावक्तेन = अविज्ञाता अतएवावसक्तेन = अङ्गलग्नेन, यद्वा अविज्ञातेन=अज्ञानेन भावेक्तःबोध्यः अवसिक्तेन, यद्वा मया अविज्ञातायाम् अज्ञान-विषयायाम् अवसिक्तेन = लग्नेन इत्येकमेव पदम्, मम=चारुदत्तस्य, वाससा=उत्तरीयेण, दूषिता = भ्रष्टा, परपुरुषसंसृष्टवस्त्रस्पर्शात् दोषयुक्ता जातेति भावः; या=परस्त्री, शरदभ्रेण = शरत्कालीनमेघेन, छादिता=आवृता, चन्द्रलेखा=चन्द्रस्य इन्दोः लेखा = कला, इव = यथा, दृश्यते=अवलोक्यते । अत्रोपमालंकार, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५४ ॥
विमर्श-- अविज्ञातावसिक्तेन-(१) इसमें दो पद हैं--(क) अविज्ञाता अत-एव ( ख ) अवसिक्तेन' नहीं मालूम थी अतः शरीर पर रखे हुये वस्त्र से, (२) अविज्ञातं यथा स्यात् तथा-न जानने के कारण स्पर्श किये हुये, ( ग ) कथञ्चित् भाव अर्थ में मानकर अविज्ञातेन = अज्ञानेन, अवसिक्तेन । यहाँ तत्कालीन सामाजिक मान्यता का संकेत मिलता है कि अन्य पुरुष के शरीर से स्पृष्ट वस्त्र का स्पर्श कर लेने मात्र से ही अन्य की स्त्री सतीत्व से पतित हो जाती थी । साथ ही चारुदत्त के चरित्र की उदात्तता भी सूचित होती है । उपमा अलंकार है और पथ्यावक्त्र छन्द है । लक्षण युजोजैन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥५४॥
अर्थ--चारुदत्त-- यह ( यह हमलोगों की ) रदनिका है ? तो यह दूसरी कौन है ?
अज्ञानता के कारण मेरे वस्त्र से दूषित हो गई ।
वसन्तसेना-- (अपने में) अरे, मैं तो अलंकृत हुई हूँ ।
११८ | मृच्छकटिकम्
चारु०--
छादिता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव दृश्यते ॥ ५४ ॥
अथवा, न युक्तं परकलत्रदर्शनम् ।
**विदू०--**भो अलं परकलत्तदंसणसङ्काए । एसा वसन्तसेणा कामदेवा-अदणुज्जाणादो पहुदि भवन्तमणुरत्ता । ( भोः ! अलं परकलत्रदर्शनशङ्कया । एषा वसन्तसेना कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति भवन्तमनुरक्ता । )
**चारु०--**अये इयं वसन्तसेना ! । [ स्वगतम् । ]
यया मे जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे । क्रोधः कुपुरुषस्येव स्वगात्रेष्वेव सीदति ॥ ५५ ॥
**चारुदत्त--**शरद् ऋतु के मेघ से आच्छादित चन्द्रमा की कला के समान दिखाई दे रही है ॥ ५४ ॥
अथवा, दूसरे की स्त्री को देखना ठीक नहीं है ।
**विदूषक--**अरे मित्र ! दूसरे की स्त्री की शंका मत कीजिये । कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर आप पर अनुरक्त हो जाने वाली वसन्तसेना है ।
**अन्वयः--**विभवविस्तरे, क्षीणे ( अपि सति ) यया, जनितः, मे, कामः, कुपुरुषस्य, क्रोधः, इव, स्वगात्रेषु, एव, सीदति ॥ ५५ ॥
**शब्दार्थ--**विभवविस्तरे=विस्तृत वैभव, क्षीणे=विनष्ट हो जाने पर (भी), यया=जिस वसन्तसेना के द्वारा, जनितः=उत्पन्न कराया गया, मे=मुझ चारुदत्त का, कामः=कामवासना, कुपुरुषस्य=कायर पुरुष के, क्रोधः इव=गुस्सा के समान, स्वगात्रेषु=अपने शरीर में, एव=ही, सीदति=विनष्ट हो रही है ॥ ५५ ॥
**अर्थ--चारुदत्त--**अरे यह वसन्तसेना है ! ( अपने से )
विपुल धनराशि ( या भाग्य ) विनष्ट हो जाने पर ( भी ) जिस वसन्तसेना द्वारा उत्पन्न कराई गई कामवासना, कायर=असमर्थ पुरुष की गुस्सा के समान, अपने शरीर में ही समाप्त हो जा रही है । ( अर्थात् असमर्थ व्यक्ति क्रुद्ध होने पर भी दूसरे का कुछ नहीं बिगाड़ सकता है उसका क्रोध अपने शरीर तक ही सीमित रह जाता है उसी प्रकार मेरी कामवासना भी मेरे तक ही सीमित है ॥ ५५ ॥
टीका--विभवविस्तरे=धनादिराशौ, क्षीणे=विनष्टे, सत्यपि, यया=वसन्त-सेनया, जनितः=उत्पादितः, मे=चारुदत्तस्य, कामः=कामुकी प्रवृत्तिः, सम्भोगवासना' कुपुरुषस्य=असमर्थपुरुषस्य, भीरुजनस्य वा, क्रोधः=कोपः, इव=यथा, स्वगात्रेषु=स्वशरीरेषु, एव, अत्र बहुवचनप्रयोगश्चिन्तनीयः, सीदति=विनश्यति, कर्त्तव्या-सामर्थ्यात् प्रव्यक्तो न भवतीति भाव, । अत्रोपमालंकारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।
प्रथमोऽङ्कः ११६
विदू०--भो वअस्स ! एसो क्खु राजसालो भणादि । ( भो ! वयस्य ! एष खलु राजश्यालो भणति । )
चारु०--किम् ? ।
विदू०--एसा ससुवण्णा सहिलण्णा णव-णाडअ-दंशणुट्ठिदा सूत्तधारिव्व वसन्तसेणा णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जादो पहुदि तुमं अणुरत्ता, अम्हेहिं बलक्काणुणीअमाणा तुह गेहं पविट्ठा ?
( एषा ससुवर्णा, सहिरण्या नवनाटक-दर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना नाम गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात् प्रभृति त्वामनुरक्ताऽस्माभिर्बलात्कारानुयमीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । )
वसन्त०--[स्वगतम् ।] बलाक्कालाणुणीअमाणेत्ति जं सच्चं अलङ्किदम्हि एदेहिं अक्खरेहिं । (बलात्कारानुनीयमानेति यत्सत्यम्, अलङ्कृताऽस्मि एतैरक्षरैः ।)
अत्र 'अलं परकलत्रशङ्कया' इत्यारभ्य 'अये, इयं वसन्तसेना' इत्यन्तेन नायकोपऽकारिकाया अर्थसम्पत्तेरवगमात् प्रथमं पताकास्थानकमिदम् । तदुक्तम् --
सहसैवार्थसम्पत्तिर्नायकस्योपकारिका ।
पताकास्थानकं सन्धौ प्रथमे तन्मतमिति ॥
अन्ये तु "णं भूषिता=इत्यादिवसन्तसेनोक्त्या 'यया मे जनितः' इत्यादि-चारुदत्तोक्त्या चानयोरन्योन्यमनुरागातिशयवर्णनात् 'तन्निष्पत्तिः परिन्यासः' इति दर्पणोक्तेः परिन्यासो नाम मुखसन्धेरङ्गमित्याहुः ॥ ५५ ॥
विमर्श--स्वगात्रेषु-यह बहुवचन का प्रयोग ठीक नहीं है, क्योंकि 'कुपुरुषस्य' एकवचन है । एक पुरुष का एक ही शरीर होता है । सीदति-षदॢ विशरण-गति-अवसादनेषु, विशरण=अवयवों का विश्लेष, अवसादन=नाश, √षदॢ=सीद + लट्, प्र. पु. ए. व. । पृथ्वीधर के अनुसार यहाँ प्रथम पताकास्थानक है । अन्य लोग मुखसन्धि का परिन्यासनामक अंग मानते हैं ॥ ५५ ॥
अर्थ--विदूषक--हे मित्र ! यह राजश्याल ( शकार ) कहता है--
चारुदत्त--क्या ?
विदूषक--सुवर्ण से अलंकृत, सुवर्ण से युक्त, नवीन नाटक का प्रदर्शन करने के लिये उठकर खड़ी हुई, सूत्रधारी=प्रमुख नटी के समान यह वसन्तसेना नामक वेश्यापुत्री कामदेवायतन नामक उद्यान ( में जाने ) से लेकर तुम पर अनुरक्त हो चुकी है, हम लोगों द्वारा बलपूर्वक मनायी जाती हुई भी तुम्हारे घर के अन्दर चली गयी है ।
वसन्तसेना--( अपने से ) 'बलपूर्वक मनायी जाती हुई' यदि यह सत्य है, तो इन अक्षरों से मैं अलंकृत हो गई हूँ ।
१२० मृच्छकटिकम्
**विदू०---**ता जइ मम हत्थे सअं ज्जेव पट्टाविअ एणं समप्पेसि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाए तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि । अण्णधा, मलणान्तिके वेले हुविस्सदि । ( तद् यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यात्यतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथा मरणान्तकं वैरं भविष्यति । )
चारु०---( सा ज्ञम् । ) अज्ञोऽसौ । [ स्वगतम् । ] अये ! कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम् । तेन खलु तस्यां वेलायाम्--
प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य । पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥५६॥
( प्रकाशम् । ) भवति ! वसन्तसेने ! अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचारेण अपराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि ।
**विदूषक—**तो स्वयं ही पहुँचा कर यदि मेरे हाथ में इसे समर्पित कर देते हो तो शीघ्र पहुँचा देने वाले तुम्हारे साथ, न्यायालय में मुक़दमा के बिना ही, मेरी प्रगाढ़ मित्रता हो जायगी । यदि ऐसा नहीं करोगे तो आमरण शत्रुता हो जायगी ।
**अन्वयः—**गृहम्, प्रविश, इति, प्रतोद्यमाना भाग्यकृताम्, दशाम्, अवेक्ष्य, न, चलति, यद्यपि, बहूनि, भाषते, ( तथापि ), पुरुषपरिचयेन, प्रगल्भम्, न, च, वदति ॥ ५६ ॥
**शब्दार्थ—**गृहम्=घर में, प्रविश=चली जाओ, इति=इस प्रकार, प्रतोद्यमाना=प्रेरित की गई, कही गई भी, यह, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्य से उपस्थापित, दशाम्=दयनीय दशा को, अवेक्ष्य=देखकर, न=नहीं, चलति=चलती है, ( घर में प्रवेश करती है ), यद्यपि=यद्यपि, ( वेश्या होने के कारण ) बहूनि=बहुत अधिक, भाषते=बोलती है, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मुझ सदृश पुरुष की संगति से, प्रगल्भम्=धृष्टतापूर्वक, न च=नहीं, वदति=बोलती है, शिष्टतापूर्वक संयत ही बोलती है ॥ ५६ ॥
**टीका—**गृहम्=भवनम्, प्रविश=अभ्यन्तरं गच्छ, इति=अनेन प्रकारेण, प्रतोद्यमाना=प्रेर्यमाणापि, भाग्यकृताम्=दुर्भाग्योपस्थापिताम्, दशाम्=अवस्थाम्, अवेक्ष्य=विलोक्य, न=नैव, चलति=गृहं प्रविशति, प्रविष्टा, यद्यपि, बहूनि, भाषते=प्रवदति, तथापि, पुरुषपरिचयेन=मादृशपुरुषसंसर्गेण, प्रगल्भम्=धृष्टं यथा स्यात् तथा, न च=नैव, वदति=वक्ति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६ ॥
अर्थ—चारुदत्त—( अपमान के साथ ) वह ( शकार ) मूर्ख है । ( अपने आप में ) अरे, देवता के समान पूजनयोग्य यह युवती ( यहाँ ) कैसे ? इसीलिये उस समय—
प्रथमोऽङ्कः १२१
वसन्त०-—एदिणा अणुचिदभूमिआरोहणेण अवरज्झा अज्जं सीसेण पणमिअ पसादेमि। (एतेनानुचितभूमिकारोहणेन अपराद्धा आर्यं शीर्षेण प्रणम्य प्रसादयामि।)
विदू०—भो ! दुवेवि तुम्हे सुखं पणमिअ कलमकेदारा अण्णोण्णं सीसेण सीसं समाअदा। अहं पि इमिणा करहजाणुसरिसेण सीसेण दुवेवि तुम्हे पसादेमि। (भो ! द्वावपि युवां सुखं प्रणम्य कलमकेदारौ अन्योन्यं शीर्षेण शीर्षं समागतौ। अहमपि अमुना करभजानुसदृशेन शीर्षेण द्वावपि युवां प्रसादयामि।) (इत्युत्तिष्ठति)
चारु०-—भवतु, तिष्ठतु प्रणयः। वसन्त०---[स्वगतम्।] चदुरो मधुरो अ अअं उवण्णासो। ण जुत्तं अज्ज एरिसेण इध आअदाए मए पडिवसिदुं। भोदु, एव्वं दाव भणिस्सं। (प्रकाशम्) अज्ज ! जइ एव्वं अहं अज्जस्स अणुग्गेज्झा, ता इच्छे अहं इमं अलङ्कारअं अज्जस्स गेहे णिक्खिविदुं। अलङ्कारस्स णिमित्तं एदे पावा अणुसरन्ति। (चतुरो मधुरश्चायमुपन्यासः। न युक्तमद्य ईदृशेन इह आगतया
घर के भीतर चलीजाओ—यह कही जाती हुई भी, दुर्भाग्य से उपस्थापित दयनीय दशा को देख कर (भीतर) नहीं गयी। (वेश्या होने के नाते) यद्यपि बहुत बोलने वाली है परन्तु इस समय मुझ पुरुष की संगति से धृष्टतापूर्वक अधिक नहीं बोल रही है। अर्थात् चुप-चाप खड़ी है॥ ५६॥
(प्रकाश) माननीये वसन्तसेने ! ठीक से न जानने के कारण अपरिज्ञात (न पहचानी गयी) तुम्हारे साथ नौकरानी के समान व्यवहार करने का अपराधी बन गया हूँ। अतः शिर से आपकी प्रार्थना करता हूँ, मनाता हूँ।
वसन्तसेना—इस भूमि में अनुचित प्रवेश करने से (अथवा पक्षद्वार से अनुचित ढंग से आपके घर में प्रवेश करने से) अपराधिनी मैं आर्य को शिर से प्रणाम करके प्रसन्न कर रही हूँ।
विदूषक—ओ हो ! आप दोनों सुख से प्रणाम करके धान की दो क्यारियों के समान परस्पर शिर से मिल चुके। मैं भी इस समय ऊँट के बच्चे की जांघ के समान (लम्बे) शिर से आप दोनों को प्रसन्न कर रहा हूँ, मना रहा हूँ।
(ऐसा कह कर उठता है।)
चारुदत्त—छोड़ो, प्रणय (औपचारिकता) को जाने दो।
वसन्तसेना—(अपने आप) यह कथन चतुरतापूर्ण और मधुर है। आज इस प्रकार (बिना आमन्त्रित की हुई) आयी हुई मुझे इस (चारुदत्त) के साथ रहना
१२२ मृच्छकटिकम्
मया 'प्रतिवस्तुम्। भवतु, एवं तावत् भणिष्यामि। आर्य ! यद्येवम् अहमार्यस्य अनुग्राह्या, तदिच्छाम्यहमिमलङ्कारमार्यस्य गेहे निक्षेप्तुम् । अलङ्कारस्य निमित्तमेते पापा अनुसरन्ति ।)
चारुदत्तः— अयोग्यमिदं न्यासस्य गृहम् ।
वसन्त०— अज्ज ! अलीअं । पुरुसेसु णासा णिक्खिविअन्ति, ण पुण गेहेसु ! ( आर्य ! अलीकम् । पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते, न पुनर्गेहेषु ।)
चारुदत्तः— मैत्रेय ! गृह्यतामयमलङ्कारः ।
वसन्त०— अणुग्गहिदम्हि । [ इत्यलङ्कारमर्पयति । ] ( अनुगृहीतास्मि । )
विदू०— ( गृहीत्वा । ) सोत्थि भोदिए । ( स्वस्ति भवत्यै । )
चारु०— धिङ् मूर्ख ! न्यासः खल्वयम् !
विदू०— [ अपवार्य । ] जइ एव्वं, ता चोरेहिं अवहरीअदु । ( यद्येवम्, तत् चोरैरपह्रियताम् । )
चारु०— अचिरेणैव कालेन—
विदू०— एसो से अम्हाणं विण्णासो ? । (एषः अस्या अस्माकं विन्यासः ?)
चारु०— निर्यातयिष्ये ।
वसन्त०— अज्ज ! इच्छे अहं इमिणा अज्जेण अणुगच्छिज्जन्ती सकं गेहं गन्तुं । ( आर्य ! इच्छाम्यहम् अनेनार्येण अनुगम्यमाना स्वकं गेहं गन्तुम् । )
ठीक नहीं है। अच्छा, तो इस प्रकार कहती हूँ। ( प्रकाश ) आर्य ! यदि आप के द्वारा मुझ पर इस प्रकार का अनुग्रह किया जा रहा है तो यह स्वर्णाभूषण आपके घर रखना चाहती हूँ। आभूषणों के कारण ही ये पापी लोग मेरा पीछा कर रहे हैं।
**चारुदत्त—**यह ( मेरा घर ) धरोहर रखने योग्य नहीं है।
**वसन्तसेना—**आर्य ! यह असत्य है। अधिकारी पुरुषों के पास में धरोहर रक्खी जाती हैं न कि घरों में।
**चारुदत्त—**मैत्रेय ! यह स्वर्णाभूषण ले लो।
**वसन्तसेना—**मैं अनुगृहीत हूँ। ( यह कह आभूषण दे देती है।
विदूषक— ( लेकर ) आपका कल्याण हो ।
**चारुदत्त—**धिक्कार है मूर्ख ! यह तो धरोहर है।
विदूषक—( अलग हटकर ) यदि ऐसा है तो चोर चुरा ले जाँय ।
**चारुदत्त—**बहुत शीघ्र ही—
**विदूषक—**यह इसकी धरोहर हमारे पास है।
**चारुदत्त—**वापस कर दूंगा ।
**वसन्तसेना—**आर्य मैं इन ( विदूषक ) महोदय के साथ अपने घर जाना चाहती हूँ ।
प्रथमोऽङ्कः १२३
चारु०--मैत्रेय ! अनुगच्छ तत्रभवतीम् ।
विदू०--तुमं ज्जेव एदं कलहंसगामिणीं अणुगच्छन्तो राअहंसो विअ सोहसि । अहं उण वह्मणो जंहि तंहि जणेहिं चउप्पहोवणीदो विअ उवहारो कुक्कुरेहिं विअ खज्जमाणो विवज्जिस्सं । ( त्वमेव एतां कलहंसगामिनीम् अनुगच्छन् राजहंस इव शोभसे । अहं पुनर्ब्राह्मणः यस्मिन् तस्मिन् जनैः चतु-ष्पथोउपनीतः इवोपहारः कुक्कुरैरिव खाद्यमानो विपत्स्ये । )
चारु०--एवं भवतु, स्वयमेवानुगच्छामि तत्रभवतीम् । तद्राजमार्गवि-श्वासयोग्याः प्रज्वाल्यन्तां प्रदीपिकाः ।
विदू०--वड्ढमाणअ ! पज्जालेहि पदीविआओ । ( वर्द्धमानक ! प्रज्वा-लय प्रदीपिकाः । )
चेटः-- [ जनान्तिकम् । ] अले ! तेल्लेण विणा पदीविआओ पज्जाली-अन्ति ? । ( अरे ? । तैलेन विना प्रदीपिकाः, प्रज्वाल्यन्ते ? । )
विदू०-- [ जनान्तिकम् । ] भो ! ताओ क्खु अम्हाणं पदीविआओ अव-माणिद-णिद्धण-कामुआ विअ गणिआ णिस्सिणेहाओ दाणिं संवुत्ता । ( भोः ! ताः खल्वस्माकं प्रदीपिकाः, अपमानित-निर्द्धन-कामुका इव गणिकाः, निस्नेहा इदानीं संवृत्ताः । )
चारुदत्त-- मैत्रेय ! सम्माननीया के साथ जाओ ।
विदूषक-- कलहंसी के समान सुन्दर गमन करने वाली इनके साथ जाते हुये राजहंस के समान आप की ही शोभा है । और मैं ( दुर्बल ) ब्राह्मण ( रास्ते में दुष्ट शकारादि के द्वारा ) उसी प्रकार मारा डाला जाऊँगा जिस प्रकार लोगों द्वारा इधर उधर चौराहों पर रखी हुई बलि को कुत्ते खा डालते हैं ।
चारुदत्त-- ऐसा ही हो । इन श्रीमती जी के साथ मैं ही जा रहा हूँ । इस लिये राजमार्ग में विश्वासयोग्य ( अर्थात् न बुझने वाले ) दीपों को जलाओ ।
विदूषक-- वर्द्धमानक ! दीपक जलाओ ।
चेट-- ( अलग विदूषक से ) अरे ! बिना तेल के कहीं दीपक जलाये जाते हैं ।
विदूषक-- ( अलग चेट से ) अरे ? हमारी वे लालटेनें ( प्रदीपिका ), धनहीन कामुक व्यक्तियों को अपमानित करने वाली, वेश्याओं के समान इस समय स्नेहरहित ( प्रेमरहित, तेलरहित ) हो गई हैं ।
टीका--अपरिज्ञातपरिजनापचारेण=अपरिज्ञातायां त्वयि ( वसन्तसेवा याम् ) परिजनवदुपचारेण=आज्ञाकरणादिरूपेण, अपराधः=अपराधी, अनुचितभूमिकारोहेण= भूमिका=चारुदत्तभवनम्, तस्याम् आरोहणम्=प्रवेशः, अनुचितं च यद् भूमिका-रोहणम्, वेश्यात्वात् तव गृहे मम प्रवेशोऽयोग्यः, स मया विहितः अतोऽहमेव तवा-
१२४ | मृच्छकटिकम्
चारु०—मैत्रेय ! भवतु ! कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य—
उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डुर्गृहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः ।
तिमिरनिकरमध्ये रश्मयो यस्य गौराः स्रु तजल इव पङ्के क्षीरधाराःपतन्ति॥
पराधीनी, कलमकेदारों=कलमः=शालिविशेषः, 'शालयः कलमाद्याश्च' (अमरकोशः) केदारः=क्षेत्रं ताविव मिलिताविति भावः । करभजानुसदृशेन=करभः=उष्ट्रशिशुः, तस्य जानुः, तत्सदृशेन=समानेन, लम्बायमानेनेत्यर्थः, प्रसादयामि=प्रसन्नौ करवाणि, प्रणयः=स्नेहः, औपचारिकतेति भावः, चतुरः=चातुर्ययुक्तः, मधुरः=माधुर्ययुक्तश्च, उपन्यासः=कथनम्, अलङ्कारकम्-आभूषणम् प्रियार्थे क प्रत्ययः, पापाः=अकार्य-कारिणः शकारादयः, न्यासस्य=निक्षेपस्य, पुरुषेषु=जनेषु, वैषयिकेऽधिकरणे सप्तमी, निक्षिप्यन्ते=स्थाप्यन्ते, निर्यांतयिष्ये=प्रत्यर्पयिष्ये, चतुष्पथोपनोतः=चतुष्पथः=यत्र चत्वारो मार्गा मिलन्ति, तत्र उपनीतः=स्थापितः, उपहारः=बलिः, विपत्स्ये=मरिष्यामि, अपमानितनिर्धनकामुकाः=अपमानिताः निर्धनाः कामुकाः याभिस्ताः, निःस्नेहः=स्नेहः=तैलम्, अनुरागश्च, निर्गतः स्नेहः याभ्यस्ताः, अनुरागशून्याः, तैल-शून्याश्चेतिभावः ।
**विमर्श—**अनुचितभूमिकारोहणेन—इसमें अनुचित यह विशेषण 'भूमिका' का है अथवा आरोहण का ? कुछ लोगों के अनुसार 'भूमिका' का है । वसन्तसेना वेश्या थी, चारुदत्त का घर (भूमिका) उसके प्रवेशयोग्य नहीं था । दूसरे मत में भूमिका-रोहण अनुचित था, उसका घर में प्रवेश करना ही अपराध था । कलमकेदारों—धान और क्यारी । करभ-जानु-सदृशेन—ऊँट के बच्चे की जांघ के समान । प्रणयः = औपचारिकता । प्रतिवस्तुम्—प्रति + $\sqrt{}$वस् + तुमुन्—$\sqrt{}$वस् धातु अनिट् है । अलंकारकम्—प्रिय अर्थ में 'क' प्रत्यय है । अचिरेणैव कालेन—इस चारुदत्त के के कथन को "एष अस्या अस्माकं विन्यासः" इस विदूषकवचन से नहीं जोड़ना चाहिये, अपितु आगे के 'निर्यांतयिष्ये' के साथ मिलाकर अर्थ करना चाहिये । चतुष्पथोपनोतः = चौराहे पर रखा हुआ । विपत्स्ये—मारा जाऊँगा । अपमानित-निर्धनकामुका गणिका इव—निर्धन कामुकों को अपमानित करने वाली वेश्याओं के सदृश । विदूषक का यह कथन वसन्तसेना वेश्या को लक्षित करके चारुदत्त से साभिप्राय कहा गया है । निःस्नेहाः = स्नेह का अर्थ प्रेम और (२) तेल दोनों है । वेश्या प्रेमरहित और प्रदीपिकायें तेलरहित हैं ।
**अन्वयः—**कामिनीगण्डपाण्डुः ग्रहगणपरिवारः, राजमार्गप्रदीपः, शशाङ्कः, उदयति, हि, यस्य, गौराः, रश्मयः, स्रुतजले, पङ्के, क्षीरधाराः, इव, तिमिरनिकर-मध्ये, पतन्ति ॥ ५७ ॥
प्रथमोऽङ्कः १२५
**शब्दार्थ—हि=**निश्चित ही, **कामिनीगण्डपाण्डुः=**सुन्दरी युवती के गालों के समान उज्ज्वल, **ग्रहगणपरिवारः=**ग्रह-नक्षत्ररूपी परिवार वाला, **राजमार्गप्रदीपः=**राजमार्ग पर प्रकाश करने वाला दीपक, **शशाङ्कः=**चन्द्रमा, **उदयति=**उदित हो रहा है, **हि=**निश्चित, **यस्य=**जिस चन्द्रमा की, **गौराः=**श्वेतवर्णवाली उजली, **रश्मयः=**किरणें, **स्रुतजले=**निकले=सूखे हुये जल वाले, **पङ्के=**कीचड़ में, **क्षीरधाराः इव=**दूध की धाराओं के समान, तिमिरनिकरमध्ये = अन्धकारसमूह के मध्य में, **पतन्ति=**गिर रहीं हैं ॥ ५७ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**मैत्रेय ! अच्छा, दीपिकाओं को रहने दो । देखो
सुन्दर युवती के गालों के समान उज्ज्वल, ग्रह-नक्षत्ररूपी परिवार वाला, तथा राजमार्ग का प्रकाशक=दीपक चन्द्रमा निश्चित ही उदित हो रहा है । जिस चन्द्रमा की श्वेत किरणें, सूखे हुये जलवाले (काले) कीचड़ में दूध की धाराओं के समान, अन्धकार के मध्य में गिर रहीं हैं ॥ ५७ ॥
**टीका—कामिनीगण्डपाण्डुः=**कामिन्याः=तरुण्याः गण्डः=कपोल इव पाण्डुः=पाण्डुवर्णः=गौरवर्णः, **ग्रहगणपरिवारः=**ग्रहाणाम्=ग्रहनक्षत्रादीनां गणः=समूह एव परिवारः=परितो वेष्टनकारकः यस्य सः ग्रहनक्षत्रपरिवृतः, **राजमार्गप्रदीपः=**राजमार्गस्य प्रकाशकः दीपः, **शशाङ्कः=**चन्द्रः, **हि=**निश्चयेन, **उदयति=**उद्गच्छति, उदेति, **यस्य=**चन्द्रस्य, **गौराः=**शुभ्राः, **रश्मयः=**किरणाः, **स्रुतजले=**स्रुतम्=निर्गतं जलं यस्मात् तादृशे, **पङ्के=**कर्दमे, **क्षीरधाराः=**दुग्धस्य प्रवाहाः, **इव=**यथा, **तिमिरनिकरमध्ये=**अन्धकार-समूहस्य मध्ये=आभ्यन्तरे, **पतन्ति=**प्रविशन्ति, अन्धकारतां दूरीकृत्य श्वेततामुत्पादयन्ति । उपमा रूपकं चालंकारौ, मालिनी वृत्तम्-तल्लक्षणम्-न-न-म य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ ५७ ॥
**विमर्श—ग्रहगणपरिवारः=**यहाँ ग्रह का तात्पर्य यह है कि सूर्य के अतिरिक्त सभी ग्रह तारे के रूप में प्रकाशित होते हैं। अतः तारागणरूपी परिवार वाला—इसमें रूपक अलंकार है । कामिनीगण्डपाण्डुः-में सादृश्यवाचक का लोप होने से लुप्तोपमा है और **क्षीरधारा इव-**यहाँ भी उपमा है। जैसे किसी कीचड़ का पानी निकल जाय या सूख जाय और उसमें दूध की धारायें बहा दी जांय उस उस समय जैसा रूप बनता है वैसा ही चन्द्रोदय के समय अन्धकार का बनता है । इसमें मालिनी छन्द है । लक्षण --
'न-न-म-य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।"
यहाँ चारुदत्त यद्यपि चन्द्रोदय का वर्णन करता है तथापि वसन्तसेना के घर की ओर जाने के अभिनय का कोई संकेत नहीं है । साथ ही आगे चारुदत्त ने वसन्तसेना के घर का संकेत जब किया तो वह अपने घर जाती है । आगे के
| १२६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( सानुरागम् ) भवति ! वसन्तसेने ! इदं भवत्या गृहम्, प्रविशतु भवती ।
( वसन्तसेना सानुरागमवलोकयन्ती निष्क्रान्ता । )
चारु०--वयस्य ! गता वसन्तसेना । तदेहि, गृहमेव गच्छावः ।
राजमार्गो हि शून्योऽयं रक्षिणः सञ्चरन्ति च ।
वञ्चना परिहर्त्तव्या बहुदोषा हि शर्वरी ॥ ५८ ॥
वर्णन से यह लगता है कि चारुदत्त और मैत्रेय दोनों ही वसन्तसेना के साथ गये थे । इसलिये उदास होकर चारुदत्त कहता है 'मित्र ! वसन्तसेना चली गई, तो हम लोग भी घर ही चलें । जो हो, यहाँ नाटकीय दृष्टि से कुछ अपूर्णता प्रतीत होती है ॥ ५७ ॥
( प्रेम से ) माननीये वसन्त-सेने ! यह आपका घर (आ गया) है । आप इसमें प्रवेश करें ।
( वसन्तसेना अनुराग के साथ देखती हुई निकल गई ) ।
**अन्वयः—**हि, अयम्, राजमार्गः, शून्यः रक्षिणः, च, सञ्चरन्ति, वञ्चना, परिहर्त्तव्या, हि, शर्वरी, बहुदोषा ॥ ५८ ॥
**शब्दार्थः—**हि=निश्चित ही, अयम्=जिस पर हम लोग चल रहे हैं वह, राजमार्गः=प्रमुख रास्ता, शून्यः=यातायात से रहित है, रक्षिणः=सिपाही लोग, सञ्चरन्ति=गस्त लगा रहे हैं । वञ्चना=( वसन्तसेना के अलंकारों की ) चोरी रूपी ठगाई को, परिहर्त्तव्या=बचाना है, हि=क्योंकि, शर्वरी=रात, बहुदोषा=बहुत प्रकार के दोषों से भरी होती है ॥ ५८ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र ! वसन्तसेना चली गई । अतः चलो, हम दोनों भी घर चलें ।
( श्लोकार्थ ) अधिक देर हो चुकी है ) निश्चित रूप से, यह राजमार्ग आने जानेवालों से रहित है और राजपुरुष (सिपाही) लोग गस्त लगा रहे हैं । (वसन्त-सेना के स्वर्णाभूषणों की चोरी रूपी ) ठगाई को बचाना है क्योंकि रात बहुत दोषों से परिपूर्ण होती है, अर्थात् रात में ही अनेक अपराध होते हैं ॥ ५८ ॥
टीका— हि=यतः, अयम् = अस्माभिः आश्रीयमाणः, राजमार्गः = राजपथः, प्रमुखमार्गः, शून्यः = गमनागमनकर्तृ रहितः, च = तथा, रक्षिणः = रक्षापुरुषाः, सञ्चरन्ति=इतस्ततः भ्राम्यन्ति, वञ्चना=वसन्तसेना-स्वर्णाभूषणापहाररूपा प्रतारणा, परिहर्त्तव्या = निवारणीया, हि=यतः, शर्वरी = रात्रिः, बहुदोषा=विविधापराध-कृत्यपरिपूर्णा भवति । अतः वसन्तसेनायाः आभूषणानां रक्षार्थमस्माभिः शीघ्रं गन्तव्यमिति भावः । अर्थान्तरन्यासः अलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५८ ॥
प्रथमोऽङ्कः १२७
(परिक्रम्य ।) इदञ्च सुवर्णभाण्डं रक्षितव्यं त्वया रात्रौ, वर्द्धमानके-नापि दिवा।
विदू०-जध भवं आणवेदि । ( यथा भवानाज्ञापयति ।)
इति निष्क्रान्तौ।
।। इति मृच्छकटिकेऽलङ्कारन्यासो नाम प्रथमोऽङ्कः ।।
**विमर्श-**चारुदत्त के मन में यह आशंका होने लगी कि कहीं राजश्यालक या उसके किसी सम्बन्धी ने रात में देख लिया तो पकड़ लिये जाने की सम्भावना है। साथ ही वसन्तसेना के स्वर्णाभूषण टूटे फूटे घर में रखे हैं। कोई भी चुरा सकता है। अतः यथाशीघ्र ही घर चलना अनिवार्य है क्योंकि अधिकांश अपराध कार्य रात में ही हुआ करते हैं। यहाँ काव्यलिङ्ग तथा अर्थान्तरन्यास की अङ्गाङ्गि-भावने स्थिति होने से संकर अलंकार है और पथ्यावक्र छन्द है ।। ५८ ।।
(घूमकर ) इस स्वर्णाभूषणों के डिब्बा की रक्षा रात में आपको करनी है और दिन में वर्द्धमानक को ।
विदूषक- आपकी जैसी आज्ञा ।
( इस प्रकार दोनों चले जाते ।)
।। इस प्रकार मृच्छकटिक में अलङ्कारन्यास ( आभूषणों की धरोहर ) नामक प्रथम अङ्क समाप्त हुआ ।।
।। जयशङ्कर-लाल-त्रिपाठि-विरचित भावबोधिनी-व्याख्या में मृच्छकटिक का प्रथम अङ्क समाप्त हुआ ।।
द्वितीयोऽङ्कः (द्यूतकर-संवाहक)
द्वितीयोऽङ्कः
( प्रविश्य )
चेटी—अत्ताए अज्जआसआसं सन्देसेण पेसिदम्हि। ता जाव पविसिअ अज्जआसआसं गच्छामि। (परिक्रम्यावलोक्य च) एसा अज्जआ हिअएण किंपि आलिहन्ती चिट्ठदि। ता जाव उपसप्पामि। (मात्रा आर्यासकाशं सन्देशेन प्रेषितास्मि। तद्यावत् प्रविश्य आर्यासकाशं गच्छामि। एषा आर्या हृदयेन किमप्यालिखन्ती तिष्ठति। तद्यावत् उपसर्पामि।)
(ततः प्रविशति आसनस्था सोत्कण्ठा वसन्तसेना मदनिका च।)
वसंत०---हञ्जे! तदो तदो?। (चेटि! ततस्ततः?)
चेटी—अज्जए! ण किंपि मन्तेसि। किं तदो तदो?। (आर्ये! न किमपि मन्त्रयसि। किं ततस्ततः?)
बसन्त०---किं मए भणिदं?। (किं मया भणितम्?)
चेटी—तदो तदो ति। (ततस्तत इति?)
शब्दार्थः— मात्रा=वसन्तसेना की माता के द्वारा, आर्यासकाशम्=सम्माननीय वसन्तसेना के पास, सन्देशेन=सन्देश के साथ या सन्देश देने के कारण, प्रविश्य=उसके कमरे में प्रवेश करके, हृदयेन=मन से, आलिखन्ती=सोचती हुई, उपसर्पामि=पास जाती हूँ, सोत्कण्ठा=उत्कण्ठायुक्त, मन्त्रयसि=कह रही हो, सभ्रूविक्षेपम्=भौंह को टेढ़ी करते हुये, आम्=अच्छा, हाँ, स्नाता=नहायी हुई, निवर्तय=सम्पन्न करो, हञ्जे=सखि।
अर्थ--चेटी- (प्रवेश करके) माता ने मुझे माननीया वसन्तसेना के पास सन्देश के साथ भेजा है। तो तब तक प्रवेश करके आर्या के पास जाती हूँ। (घूमकर और देख कर) यह आर्या मन से (में) कुछ सोचती हुई बैठी हैं। तो इनके समीप चलती हूँ।
(इसके बाद आसन पर बैठी हुई, उत्कण्ठित, वसन्तसेना और मदनिका प्रवेश करतीं हैं।)
वसन्तसेना—सखि! इसके बाद?
चेटी—आर्ये! आपने कुछ भी तो नहीं कहा है। तब 'उसके बाद?' (ऐसा) क्यों (पूछ रही है)?
वसन्तसेना—मैंने क्या कहा?
चेटी--'इसके बाद' ऐसा।
द्वितीयोऽङ्कः १२९
वसन्तसेना--( सभ्रूक्षेपम् । ) आं एव्व ? । ( आम् एवम् ? । )
(उपसृत्य)
प्रथमा चेटी--अज्जए ! अत्ता आदिसदि-ण्हादा भविअ देवदाणं पूअं णिव्वत्तेहि त्ति । ( आर्ये ! माता आदिशति-स्नाता भूत्वा देवतानां पूजां निर्वर्तयेति । )
वसन्तसेना--हज्जे ! विण्णवेहि अत्तं, अज्ज ण ण्हाइस्सं ता वम्हणो ज्जेव पूअं णिव्वत्तेदु त्ति । ( हञ्जे ! विज्ञापय मातरम्, अद्य न स्नास्यामि । तद् ब्राह्मण एव पूजां निर्वर्तयतु इति । )
चेटी--जं अज्जआ आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता ।) (यदार्य्या आज्ञापयति ।)
वसन्तसेना---( भौं घुमाते हुये ) अच्छा, ऐसा है ।
( पास जाकर )
पहली चेटी---आर्ये ! माता जी यह आज्ञा दे रही हैं -'नहाकर देवताओं की पूजा सम्पन्न कर डालो ।'
वसन्तसेना--सखि ! माता जी से यह कहो कि मैं आज नहीं नहाऊँगी । अतः ब्राह्मण ही पूजा सम्पन्न करें ।
चेटी--आपकी जैसी आज्ञा । ( ऐसा कहकर निकल जाती है । )
टीका--मात्रा=वसन्तसेनाया जनन्या, आर्यासकाशम्=आर्य्यायाः=वसन्तसेनायाः सकाशम्=समीपम्, सन्देशेन=वाचिकेनादेशेन, आलिखन्ती=विचिन्तयन्ती, उपसर्पामि=समीपं गच्छामि, आसनस्था=आसने विराजमाना, सोत्कण्ठा=उत्कण्ठया=औत्सुक्येन सह, मन्त्रयसि=कथयसि, भणितम्=कथितम्, आम्=स्मरणार्थकं स्वीकृतिसूचकमव्ययम्, विज्ञापय=निवेदय ।
विमर्शः---सन्देशेन-यहाँ 'साथ' अथवा 'हेतु' अर्थ में तृतीया है । आलिखन्ती-आङ् उपसर्ग के साथ लिख धातु का अर्थ 'सोचना' हो जाता है । मन्त्रयसि-चुरादिगणीय √मत्रि गुप्तभाषणे धातु लट्लकार प्रथमपुरुष एकवचन । भणितम्-√भण् + क्त । आदिशति-आङ् + दिश् + लट् लकार प्र. पु. ए. व. । आज्ञापयति-आङ् उपसर्ग चुरादि गणीय √ज्ञा ( नियोगे ) धातु से स्वार्थिक णिच्, पुक्-आ + ज्ञाप् + इ-लट प्र. पु. ए. व. । हज्जे-सखी का सम्बोधन का रूप-'हण्डेहञ्जे हलाह्वानं नीचां चेटीं सखीं प्रति ।' अमरकोश १ । ७ । १५
शब्दार्थ---स्नेहः=प्रेम, पुरोभागिता=छिद्रान्वेषिता, शून्यहृदयत्वेन=शून्य हृदयवाली होने से, हृदयगतम्=मन में बैठे हुये, परहृदय-ग्रहण-पण्डिता=दूसरे के हृदय के भाव को समझने में चतुर, कामः=कामदेव, अनुगृहीतः=अनुगृहीत
६ मृ०
१३० मृच्छकटिकम्
मदनिका—अज्जए ! सिणेहि पुच्छदि ण पुरोभाइदा, ता किं णेदं ? । ( आर्ये ! स्नेहः पृच्छति, न पुरोभागिता, तत् किं न्विदम् ? )
वसन्तसेना—मदणिए ! केर्रिसि मं पेक्खसि ? । ( मदनिके ! कीदृशीं मां प्रेक्षसे ? )
मदनिका—अज्जआए सुण्णहिअअत्तणेण जाणामि-हिअअगदं कंपि अज्जआ अहिलसदि त्ति । ( आर्यायाः शून्यहृदयत्वेन जानामि, हृदयगतं कमपि आर्या अभिलषतीति । )
वसन्तसेना—सुट्ठु तुए जाणिदं । परहिअअग्गहणपण्डिआ मदणिआ क्खु तुमं । ( सुष्ठु त्वया ज्ञातम् । परहृदयग्रहणपण्डिता मदनिका खलु त्वम् । )
मदनिका—पिअं मे पिअं । कामो क्खु णाम असो भअवं अणुगहीदो महूसवो तरुणजणस्य । ता कहेदु अज्जआ, कि राआ राअवल्लहो वा सेवीअदि ? ( प्रियं मे प्रियम् । कामः खलु नामैष भगवाननुगृहीतो महोत्सवस्तरुणजनस्य । तत् कथयतु आर्या, किं राजा राजवल्लभो वा सेव्यते ? )
वसन्तसेना—हज्जे रमिदुमिच्छामि, ण सेविदुं । (हज्जे ! रन्तुमिच्छामि, न सेवितुम् । )
हुआ, महोत्सवः=बहुत बड़ा उत्सव, रन्तुम्=रमण करने के लिये, अनेक-नगरा-भिगमन-जनित-विस्तारः=अनेक नगरों में ( व्यापारादि के लिये ) जाने से बढ़ी हुई धन सम्पत्तिवाला, काम्यते=चाहा जाता है ।
अर्थ—मदनिका—( तुम्हारे प्रति मेरा ) प्रेम यह पूछ रहा है न कि छिद्रान्वेषण का भाव ।
वसन्तसेना—मदनिके ! तुम मुझे कैसी देख रही हो ?
मदनिका—आर्या के शून्य हृदय वाली होने से समझती हूँ कि आर्या हृदय में विराजमान किसी को चाह रहीं हैं ।
वसन्तसेना—तुमने बिल्कुल ठीक समझा । दूसरे के हृदय की भावना को समझने में चतुर तुम मदनिका हो ।
मदनिका—यह तो मेरे लिये बहुत अच्छा है, बहुत अच्छा है । यह तो भगवान कामदेव अनुगृहीत हुआ जो कि समस्त युवकों का महान उत्सव है । तो आर्या बतलावें कि क्या कोई राजा अथवा राजा का प्रिय आपके द्वारा चाहा जा रहा है ?
वसन्तसेना—रमण ( कामक्रीडा ) करना चाहती हूँ न कि ( किसी धनी की ) सेवा करना ।
द्वितीयोऽङ्कः १२१
मदनिका—विज्जाविसेसालङ्किदो किं को वि बह्मणजुवा कामोअदि ?
( विद्याविशेषालंकृतः किं कोऽपि ब्राह्मणयुवा काम्यते ? )
वसन्तसेना—पूअणीओ मे वम्हणजणो ! ( पूजनीयो मे ब्राह्मणजनः । )
मदनिका—किं अणेअ-णअराभिगमण-जणिद-विहव-वित्धारो वाणिअ-जुवा वा कामीअदि । ( किम् अनेक-नगराभिगमन-जनित-विभवविस्तारो वाणिज-युवा वा काम्यते ? )
मदनिका— तो क्या तुम विशेषविद्या के पारंगत किसी ब्राह्मण युवक को चाह रही हो ?
वसन्तसेना— ब्राह्मण लोग तो मेरे पूजायोग्य हैं ।
मदनिका— तो फिर क्या अनेक नगरों में व्यापार के लिये घूम कर विस्तृत वैभव रखने वाले युवा व्यापारी को चाह रही हो ?
टीका— स्नेहः=अनुरागः, पुरोभागिता=दोषैकदर्शिता, ‘दोषैकदृक् पुरो भागी’ त्यमरः, कीदृशीम्=कीदृशरूपाम्, शून्यहृदयत्वेन=शून्यम्=अविद्यमानं हृदयं यस्याः सा तस्याः भावस्तेन, अन्यमनस्कतयेति भावः, परहृदयग्रहणपण्डिता=अन्यदीय-हृद्गतभावग्रहणचतुरा, मदनिका=मदनः=कामः अस्ति यस्याः सा, कामयुक्तेतिभावः, अन्वर्थकनामवती त्वमसीति बोध्यम्, तरुण-जनस्य=युवजनस्य, महोत्सवः=महान् चासौ उत्सवः=हर्षः, अनुगृहीतः=अनुकम्पितः, राजवल्लभः=राजप्रियः, रन्तुम्=क्रीडितुम्, सेवितुम्=शुश्रूषितम्, विद्याविशेषालंकृतः=विद्याविशेषे पारङ्गतः, काम्यते=अभिलष्यते, पूजनीयः = पूजायोग्यः, अनेक-नगराभिगमन-जनित-विभवविस्तारः=अनेक-नगरेषु व्यापारार्थमभिगमनेन जनितः=उत्पादितः, अर्जितः, विभवस्य=धनादेः, विस्तारः=आधिक्यम्, यस्य सः, वाणिजयुवा=वणिक्तरुणः ।
विमर्श— ‘को क्खु णाम अज्ज अत्तभोदिये अणुग्गहिदो महूसवे तरुणजणो’ प्राकृत का ‘कः खलु नाम अद्य अत्रभवत्या अनुगृहीतो महोत्सवे तरुणजनः,’ यह भी पाठान्तर उपलब्ध होता है । यहाँ जो पाठ रखा गया है उसमें पूरा एक वाक्य मानकर अर्थ करना चाहिये । पुरोभागिता - ‘दोषैकदृक् पुरोभागी’ ( अमरकोश ३।१।४६) के अनुसार - दोष देखने वाला पुरोभागी कहा जाता है । भाव अर्थ में तल् प्रत्यय करके तृतीया एकवचन का रूप है । रन्तुमिच्छामि न सेवितुम् .... वसन्तसेना का आशय यह है कि मैं इच्छानुसार कामोपभोग करना चाहती हूँ न कि किसी धनसम्पन्न पुरुष की सेवा में उपस्थित होकर उसकी इच्छानुसार चलना चाहती हूँ । वाणिजयुवा — ‘वैदेहकः सार्थवाहः, नैगमो वाणिजो वणिक्’ ( अमरकोश २।६।७८ ) के अनुसार वाणिज शब्द भी है ।
१३२ मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना—हञ्जे ! उवारूढसिणेहं पि पणइजणं परिच्चहअ देसंतरागम- णेण वाणिअजणो महन्तं विओअजं दुक्खं उप्पादेदि । ( हञ्जे ! उपारूढस्नेह- मपि प्रणयिजनं परित्यज्य देशान्तरगमनेन वाणिजजनो महत् वियोगजं दुःखमुत्पा- दयति । ) मदनिका—अज्जए ! ण राजा, ण राजवल्लहो, ण बम्हणो, ण वाणिअ- जणो ! ता को दाणि सो भट्टिदारिआए कामीअदि ? ( आर्ये ! न राजा, न राजवल्लभः न ब्राह्मणः, न वाणिग्जनः । तत् क इदानीं सः भर्तृदारिकया काम्यते ? ) वसन्तसेना—हञ्जे ! तुमं मए सह कामदेवाअदणुज्जाणं गदा आसि। ( हञ्जे ! त्वं मया सह कामदेवायतनोद्यानं गता आसीः ? ) मदनिका—अज्जए ! गदह्नि । ( आर्ये ! गतास्मि । ) वसन्तसेना—तहवि मं उदासीणां विअ पुच्छसि ? (तथापि मामुदासीनेव पृच्छसि ? ) मदनिका—जाणिदं । किं सो ज्जेव्व जेण अज्जआ सरणाअदा अब्भुव- वण्णा ? ( ज्ञातम् । कि स एव, येनार्य्या शरणागता अभ्युपपन्ना ? )
शब्दार्थ—उपारूढस्नेहम् = अत्यन्त प्रेमयुक्त, प्रणयिजनम् = अनुरागी व्यक्ति को, कामदेवायतनोद्यानम् = कामदेवायतन नामक बगीचा में, उदासीनेव = अनभिज्ञ सी, शरणागता = शरण में आई हुई, अभ्युपपन्ना = स्वीकार करली गई थी, किन्ना- मधेयः = किस नामवाला, श्रेष्ठिचत्वरे = सेठों की चोक में, सुगृहीतनामधेयः = सम्माननीय नाम वाले, दरिद्र-पुरुषसंक्रांतमनाः = दरिद्र पुरुष में मन रमाने वाली, अवचनीया = अनिन्दनीय ।
अर्थ—वसन्तसेना— सखि ! अत्यधिक प्रेम करने वाले भी जन ( प्रेयसी या पत्नी ) को छोड़कर विदेशगमन के द्वारा बनियां लोग बहुत अधिक दुःख उत्पन्न कराते हैं ।
मदनिका— आर्ये ! न राजा, न राजा का प्रिय, न ब्राह्मण और न वणिक् जन ( को चाहती हो । ) तो इस समय वह कौन है जिसे आदरणीया आप चाह रहीं है ?
वसन्तसेना— सखि ! तुम मेरे साथ कामदेवायतन उद्यान में गई थी ?
मदनिका— आर्ये ! गई थी ।
वसन्तसेना— तो भी अनभिज्ञ सी ( होकर ) मुझ से पूछ रही हो ।
मदनिका— समझ गई । क्या उन्हें ही (चाह रही हैं), जिन्होंने शरण में आई हुई आपको स्वीकार कर अनुगृहीत किया था ?
द्वितीयोऽङ्कः १३३
वसन्तसेना--किं णामहेओ क्खु सो ? (किंनामधेयः खलु सः ? )
मदनिका--सो क्खु सेट्ठिचत्तरे पडिवसदि। ( स खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति । )
वसन्तसेना--अइ ! णामं से पुच्छिदासि। ( अयि ! नामास्य पृष्टासि । )
मदनिका--सो क्खु अज्जए ! सुग्गहीदणामहेओ अज्जचारुदत्तो णाम। ( स खलु आर्ये ! सुगृहीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम । )
वसन्तसेना--( सहर्षम् । ) साहु ! मदणिए ! साहु। सुट्ठु तुए जाणिदं। ( साधु मदनिके ! साधु, सुष्ठु त्वया ज्ञातम् ! )
मदनिका--( स्वगतम् ) एवं दाव । ( प्रकाशम् ) अज्जए ! दलिद्दो क्खु सो सुणीअदि। ( एवं तावत् । आर्ये ! दरिद्रः खलु स श्रूयते । )
वसन्तसेना--अदो ज्जेव कामीअदि। दलिद्दपुरिससङ्कन्तमणा क्खु गणिआ लोए अवंचणीआ भोदि। ( अत एवं काम्यते ! दरिद्रपुरुषसंक्रान्तमनाः खलु गणिका लोकेऽवर्चनीया भवति । )
वसन्तसेना--उनका क्या नाम है ?
मदनिका--वे सेठों की चौक ( वस्ती ) में रहते हैं ।
वसन्तसेना--मैंने उनका नाम पूछा है ।
मदनिका--आर्ये ! सुन्दर नामवाले वे आर्य चारुदत्त हैं ।
वसन्तसेना--( हर्ष के साथ ) वाह मदनिके ! वाह, तुमने ठीक समझा ।
मदनिका--( अपने आप ) तो अब ऐसा ( कहूँ ) । ( प्रकट रूप से ) आर्ये ! सुना जाता है कि वे दरिद्र हैं ।
वसन्तसेना--इसीलिए तो चाहती हूँ ( प्रेम करती हूँ । ) क्योंकि निर्धन पुरुष से प्रेम करने वाली वेश्या की निन्दा लोक में नहीं होती है ।
**टीका--**उपारूढस्नेहम्=उपारूढः=विवृद्धः, स्नेहः=अनुरागः यस्य तं तादृशम्, प्रणयिजनम्=अनुरागिजनम्, उदासीना इव= अनभिज्ञा इव, शरणागता = शरणम् आश्रयम्, याचमाना आगता, शरणार्थिनी इति भावः, अभ्युपपन्ना=शरणप्रदानेना-नुकम्पिता, किन्नामधेयः=किन्नामकः, नामशब्दात् स्वार्थे धेयप्रत्ययः, सुगृहीतनाम-धेयः=सुगृहीतम् = दातृत्वेन सुष्ठु गृहीतं नामधेयं यस्य सः, दरिद्र-पुरुष-सङ्क्रान्त-मनाः=सङ्क्रान्तम्=अत्यनुरक्तम्, मनः=चित्तम्, दरिद्रपुरुषे = निर्धनजने सङ्क्रान्तं मनो यस्याः सा, एतादृशी, अवचनीया = अनिन्दनीया, धनलोलुपा वेश्या इति प्रसिद्धिविरुद्धाचरणात् मम निन्दा नैव भविष्यतीति भावः ।
विमर्शः--शरणागता--'शरणं गृहरक्षित्रोः' अमरकोश के अनुसार रक्षक के समीप आयी । अभ्युपपन्ना--अभि उप इन दो उपसर्गों के साथ--√ पद् + क्त में द् + त = न्न होने के बाद स्त्री प्रत्यय-टाप् है ।
| १३४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
मदनिका--अज्जए ! किं हीणकुसुमं सहआरवादवं महुअरीओ उण सेवन्ति ? ( आर्ये ! किं हीनकुसुमं सहकारपादपं मधुकर्य्यः पुनः सेवन्ते ? )
वसन्तसेना--अदो ज्जेव तावो महुअरीओ वुच्चन्ति । ( अत एव ता मधुकर्य्य उच्यन्ते )
मदनिका--अज्जए ! जइ सो मणीसिदो, ता कीसदाणिं सहसा ण अहिसारीअदि ? ( आर्ये ! यदि स मनीषिताः, तत् किमर्थमिदानीं सहसा नाभिसार्य्यते ? )
वसन्तसेना--हज्जे ! सहसा अहिसारीअन्तो पच्चआरदुव्वलदाए मा दाव सो जणो दुल्ल्हदंसणो पुणो भविस्सस्सदि । ( हञ्जे ! सहसा अभिसार्य्यमाणः प्रत्युपकारदुर्बलतया मा तावत् स जनो दुर्लभदर्शनः पुनर्भाविष्यति । )
मदनिका--किं अदो ज्जेव सो अलङ्कारओ तस्स हत्थे णिक्खित्तो ? । ( किम् अत एव सोऽलङ्कारस्तस्य हस्ते निक्षिप्तः ? )
वसन्तसेना--हज्जे ! सुट्ठु दे जाणिदं । ( हञ्जे ! सुष्ठु ते ज्ञातम् । )
( नेपथ्ये )
अले भट्टा ! दश--सुवण्णस्स लुद्ध जूदअरु पपलीणू पपलीणू । ता गेण्ह, गेण्ह, चिट्ठ, चिट्ठ, दूलात् पद्दिट्ठोसि ? । ( अरे भट्टारक ! दशसुवर्णस्य रुद्धो द्यूतकरः प्रपलायितः प्रपलायितः । तद् गृह ण, गृहाण ! तिष्ठ तिष्ठ, दूरात् प्रदृष्टोऽसि )
नामधेयः--भाग, रूप, नाम शब्दों से स्वार्थ में 'धेय' प्रत्यय होता है ।
अवचनीया--वच् + अनीयर् निन्दा अर्थ में है, न वचनीया = अवचनीया ।
अर्थ--मदनिका--क्या फूलों ( मञ्जरियों ) से हीन आम के वृक्ष का पुनः सेवन मधुकरियां ( भ्रमरियां ) करती हैं ?
वसन्तसेना--इसीलिए तो उन्हें मधुकरी कहा जाता है ।
मदनिका--आर्ये ! यदि वह आपका मनपसन्द है तो इसी समय क्यों नहीं छिपकर उससे मिलती हैं ?
वसन्तसेना--गुप्त रूप से ( अचानक ) मिलने पर ( धन आदि देकर ) प्रत्युपकार ( बदला ) करने में असमर्थ होने के कारण कहीं ऐसा न हो जाय कि पुनः उनका दर्शन ही न हो सके ।
मदनिका--क्या इसी लिये वह स्वर्णाभूषण उनके हाथ में ( धरोहर रूप से ) रखा गया है ?
वसन्तसेना--तुमने ठीक समझा ।
( नेपथ्य में )
अरे स्वामिन् ! दश सुवर्ण ( उस समय प्रचलित सिक्का आदि ) के कारण पकड़ पर रखा गया जुआँरी भाग गया, भाग गया । अतः पकड़ो, पकड़ो, ठहरो ठहरो, दूर से तुझे देख लिया है ।
द्वितीयोऽङ्कः १३५
( प्रविश्य अपटीक्षेपेण संभ्रान्तः । )
संवाहकः—कट्टे एशे जूदिअलभावे। हीमाणाहे ! (कष्ट एष द्यूतकरभावः। आश्चर्यम् !)
**टीका—**हीनकुसुमम्=हीनानि=निर्गतानि कुसुमानि यस्मात् यस्य वा तम्, मञ्जरीरहितम्, सहकारपादपम्=आम्रवृक्षम्, मधुकर्य्यः=भ्रमर्य्यः, न सेवन्ते=नैवाश्रयन्ति । मधुकर्य्यः=मधु=क्षौद्रं कुर्व्वन्ति इति अन्वर्थोपपादनार्थं पुष्पितसहकारवृक्षस्यैव सेवनमावश्यकमित्यर्थः। अत्र पृथ्वीधरः- मधुकुर्व्वन्ति=सेवन्ते, मत्ता इत्यर्थः । मधु कुर्व्वन्त्येव केवलं न स्वयं सेवन्ते । तथा गणिका धनार्थमेव केवलं स्वदेहं परोपकरणीकृत्य अलब्धरतयो वृथाजन्मभाजो भवन्तीत्यर्थः ।' मनीषितः=मनसः=हृदयस्य, ईषितः=वाञ्छितः, सहसा=झटिति अविचारपूर्वकमिति भावः, अभिसार्यते=दूत्यादिद्वारा स्वयं वाऽभिसारः क्रियते, सहसा=विस्रम्भोत्पादनात् पूर्वमेव, अभिसार्यमाणः = अभिसरणविषयीक्रियमाणः, प्रत्युपकारदुर्बलतया = प्रत्युपकारे=ममाभिसरणरूपोपकारस्य प्रतिदाने, दुर्बलतया=असमर्थतया धनाद्यभावादित्यर्थः, दुर्लभदर्शनः=दुर्लभम्=दुष्प्राप्यम्, दर्शनम्=साक्षात्कारः मेलनं वा, मा भविष्यतीत्यत्र काकुः, न भविष्यति ? अर्थात् प्रत्युपकारासमर्थतया व्रीडया न कदाप्यात्मानं मां दर्शयिष्यति अतो न सहसाऽभिसार्यते । निक्षिप्तः=स्थापितः । दशसुवर्णस्य=दशानां सुवर्णानां समाहारः दशसुवर्णम्, तस्य=तात्कालिक-दशसंख्याक-सुवर्ण-मुद्रासमूहस्येत्यर्थः, हेतौ षष्ठी । रुद्धः=तद्दानाय परिगृहीतः, गृहाण=धारय, प्रदृष्टोऽसि=अवलोकितोऽसि मयेति शेषः । 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्गमोऽपि च' इत्युक्तेः पलायमानस्य संवाहकस्य प्रवेशं सूचयन्नेपथ्ये माथुरो वदति—'अले भट्टा' इत्यादि ।
**विमर्शः—**मधुकर्यः=मधु को बनाती या एकत्रित ही करती हैं, स्वयं सेवन नहीं कर पाती हैं । इसी प्रकार वेश्यायें भी धनादि के लिये अपने शरीर का विक्रय करती है, रतिसुख नहीं पाती हैं अतः उनका जन्म व्यर्थ है । दुर्लभदर्शनः मा भविष्यति—वसन्तसेना का आशय यह है कि जब तक उसे मुझपर पूरा विश्वास नहीं हो जाता है, तब तक अचानक मिलना ठीक नहीं है । क्योंकि आवेश में कुछ करने के बाद वह उसके प्रत्युपकार-स्वरूप धनादि मुझे नहीं दे सकेगा । फलस्वरूप अत्यन्त लज्जित होकर फिर कभी भी नहीं मिलना चाहेगा । अतः मुझे पहले उसका विश्वास जीतना है । दशसुवर्णस्य उस समय सोने का प्रचलित सिक्का आदि रहा होगा । अभिसारिका—
अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशम्वदा ।
स्वयं वाभिसरत्येषा धीरैरुक्ताभिसारिका ॥