मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
३२२ मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना—भाव ! सुट्ठु दे भणिदं। (भाव ! सुष्ठु ते भणितम् ।) एषा हि—
मूढे ! निरन्तरपयोधरया मयैव कान्तः सहाभिरमते यदि किं तवात्र । मां गर्जितैरपि मुहुर्विनिवारयन्ती मार्गं रुणद्धि कुपितेव निशा सपत्नी ॥ १५ ॥
विमर्श— कुल को कलङ्कित करने वाले लोग संन्यास अवस्था को भी कलङ्कित करते हैं। कुलटा युवती जिस प्रकार एक पति के पास नहीं रहती हैं, प्रतिदिन घर बदलती रहती है, उसी प्रकार बिजली भी आकाश में भिन्न-भिन्न स्थानों पर चमकती रहती है। 'सम्' पूर्वक ष्ठा = स्था धातु से आत्मनेपद का विधान 'समवप्रविभ्यः स्थः' १।३।२२ सूत्र करता है ॥ १४ ॥
अन्वयः— मूढे ! निरन्तरपयोधरया, मया, एव, सह, यदि, कान्तः, अभिरमते, तदा, अत्र, तव, किम् ? [ईदृशैः] गर्जितैः, अपि, माम्, मुहुः, निवारयन्ती, कुपिता, सपत्नी, इव, निशा, मम, मार्गम्, रुणद्धि ॥ १५ ॥
शब्दार्थ— मूढे ! = रे मूर्खवसन्तसेने !, निरन्तरपयोधरया = घने पयोधरों [ रात्रिपक्ष में बादल और सपत्नीपक्ष में स्तनों ] वाली, मया=मेरे, एव=ही, सह=साथ, यदि=यदि कान्तः=प्रिय, अभिरमते=अभिरमण करता है, अत्र=इसमें तव=तुम्हारा=वसन्तसेना का क्या ? [ ईदृशैः=इस प्रकार के ] गर्जितैः=बार-बार गरजनों से, अपि=भी, माम्=मुझ=वसन्तसेना को, मुहुः=बार-बार, निवारयन्ती=रोकती हुयी, कुपिता=प्रणयकोपवती, सपत्नी=सौतन, इव=के समान, निशा=रात, मम=मेरा, वसन्तसेना का, मार्गम्=रास्ता, रुणद्धि=रोकती है ॥ १५ ॥
अर्थ—वसन्तसेना— भाव ! तुमने ठीक ही कहा है। क्योंकि यह—
'मूर्ख वसन्तसेने ! घने पयोधरों [ रात्रिपक्ष में बादलों और सौतवपक्ष में स्तनों ] वाली मुझ [ रात या सौतन ] के साथ ही यदि कान्त [ चन्द्रमा या चारुदत्त ] अभिरमण कर लेता है तो इसमें तुम्हारा [ वसन्तसेना का ] क्या ? इस प्रकार के गर्जनों से भी मुझे [ वसन्तसेना को ] बार-बार रोकती हुयी सौतन के समान यह रात मेरा रास्ता रोक रही है ॥ १५ ॥
टीका— विटोक्तिं समर्थयमाना रात्रिं सपत्नीत्वेनोपपादयन्ती आह—मूढे इति। रे मूढे ! = परवृत्तानभिज्ञे, वसन्तसेने इति भावः, निरन्तरपयोधरया=निविडमेघावृतया पक्षे निविडकुचयुग्मया; मया = निशया, एव, सह = सार्द्धम्, कान्तः=चन्द्रः, पक्षे चारुदत्तः, यदि, अभिरमते=अभिरमणं करोति, अत्र=अस्मिन् विषये, तव=वसन्तसेनायाः किम्=न किमपीति भावः । ईदृशैः, गर्जितैः=गर्जनैः,
पञ्चमोऽङ्कः ३२३
**विटः—**भवतु एवं तावत्, उपालभ्यतां तावदियम्।
**वसन्तसेना—**भाव ! किमनया स्त्री-स्वभाव-दुविदग्धया उपालब्धया ।
पश्यतु भावः—
मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु मुञ्चन्त्वशनिमेव वा ।
गणयन्ति न शीतोष्णं रमणाभिमुखाः स्त्रियः ॥ १६ ॥
अपि, माम् = वसन्तसेनामित्यर्थः, मुहुः = वारं वारम्, निवारयन्ती = प्रियसंगमे अवरोधमुत्पादयन्ती, कुपिता = प्रणयकोपवती, सपत्नी, इव, निशा = रात्रिः, मम = वसन्तसेनायाः मार्गम्, रुणद्धि = आवृणोति । यथा काचित् सपत्नी प्रियसंगमे बाधामुत्थापयति तथैवेयं निशा मम चारुदत्तस्य च संगमे बाधामुत्थापयतीति बोध्यम् । अत्रोपमालङ्कारः, वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १५ ॥
**विमर्शः—**चारुदत्त के साथ अभिसार में विघ्न डालने वाली रात को सपत्नी के रूप में सुन्दर ढंग से चित्रित किया गया है ॥ १५ ॥
**अर्थ—विट-**अच्छा यही सही, इस रात को ही उलाहना दो ।
**वसन्तसेना—**स्त्रीस्वभाव से हठी होने के कारण इसको उपालम्भ देने से क्या [ लाभ ] ? भाव ! देखिये—
**अन्वयः—**मेघाः, वर्षन्तु, गर्जन्तु, अशनिम्, एव, वा, मुञ्चन्तु, [ किन्तु ] रमणाभिमुखाः, स्त्रियः, शीतोष्णम्, न, गणयन्ति ॥ १६ ॥
**शब्दार्थ—**मेघाः=बादल, वर्षन्तु=बरसें, गर्जन्तु=गरजें, वा=अथवा, अशनिम्=वज्र ( बिजली ) को, एव=ही, मुञ्चन्तु=गिरा दें; [किन्तु] रमणाभिमुखाः=रमण के लिये तैयार, स्त्रियः=स्त्रियाँ, शीतोष्णम्=सर्दी गर्मी, आग, पानी, न=नहीं, गणयन्ति=गिनतीं हैं ॥ १६ ॥
**अर्थ—**बादल बरसें, गरजें अथवा वज्र ( बिजली ) को ही गिरा दें [ किन्तु ] प्रेमी के साथ रमण के लिये तैयार स्त्रियाँ सर्दी और गर्मी को कुछ भी नहीं गिनती हैं, इनकी चिन्ता नहीं करतीं हैं ॥ १६ ॥
**टीका—**निशायाः मेघानां वा रमणे बाधकाभावत्वं घोषयति—मेघा इति । मेघाः=वारिदाः, वर्षन्तु=जलं कटन्तु, गर्जन्तु=नदन्तु, अशनिम्=वज्रम् एव, वा=अथवा, मुञ्चन्तु = परित्यजन्तु, किन्तु, रमणाभिमुखाः = पतिरमणे तत्पराः, स्त्रियः = नार्यः, शीतोष्णम् = शिशिरजाडद्यम्, ग्रीष्मसन्तापम्, वर्षणक्लेशञ्च न=नैव, गणयन्ति=प्रतिबन्धकत्वेन मन्यन्ते । पूर्वार्द्धे मेघस्यैकस्यानेकक्रियासम्बन्धात् दीपकालंकारः । उत्तरार्धे अप्रस्तुतप्रशंसा चेति बोध्यम् । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १६ ॥
३२४ मृच्छकटिकम्
विटः—वसन्तसेने ! पश्य पश्य ! अयमपरः—
पवन-चपल-वेगः स्थूलधारा-शरौघः स्तनित-पटह-नादः स्पष्टविद्युत्पताकः । हरति करसमूहं खे शशाङ्कस्य मेघो नृप इव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शत्रोः ॥ १७ ॥
**अन्वयः—**पवनचपलवेगः, स्थूलधाराशरौघः, स्तनितपटहनादः, स्पष्टविद्युत्पताकः, मेघः, मन्दवीर्यस्य, शत्रोः, पुरमध्ये, नृपः, इव, खे, शशाङ्कस्य, करसमूहम्, हरति ॥ १७ ॥
**शब्दार्थ—**पवनचपलवेगः = हवा के द्वारा चञ्चल वेगवाला [ नृपपक्ष में—हवा के समान तेज गति वाला ] स्थूलधाराशरौघः = मोटी जलधारारूपी वाणों वालों [ नृपपक्ष में—मोटी जलधाराओं के समान वाणसमूह वाला ] स्तनितपटहनादः = गर्जनरूपी नगाड़े की आवाजवाला, [ नृपपक्ष में—मेघों की गर्जन के समान युद्ध के नगाड़ों की आवाजवाला ], स्पष्टविद्युत्पताकः = स्पष्ट बिजलिरूपी पताकावाला [ नृपपक्ष में—चमकती हुयी बिजली के समान पताकाओं वाला ] मेघः = बादल, मन्दवीर्यस्य = अल्पपराक्रमी, शत्रोः = शत्रु के, पुरमध्ये = नगर के मध्य में, नृपः = आक्रमणकारी राजा, इव = के समान, खे = आकाश में, शशाङ्कस्य = चन्द्रमा के, करसमूहम् = किरणसमुदाय को [ नृपपक्ष में—टैक्ससमुदाय को ], हरति = छीन ले रहा है ॥ १७॥
**अर्थ—विट—**वसन्तसेना ! देखो, देखो । यह दूसरा—
मोटी पानी की धारारूपी वाणों वाला, गर्जनारूपी नगाड़े की आवाजवाला, स्पष्ट बिजलिरूपी पताकावाला मेघ कम पराक्रमवाले शत्रु के नगर के बीच में [ आक्रमणकारी ] राजा के समान आकाश में चन्द्रमा की किरणों के समूह का हरण कर ले रहा है। राजापक्ष में हवा के समान चञ्चल या तीव्रगतिवाला, मोटी मोटी जलधाराओं के समान वाणसमूह वाला, बादलों की गर्जन के समान युद्ध के नगाड़ों की आवाजवाला, चमकती हुई बिजली के समान पताकावाला विजयी राजा कमजोर शत्रु के नगर में उससे कर=टैक्स लेने लग जाता है ॥ १७ ॥
**टीका—**वसन्तसेनोक्तं मेघोपद्रवं समर्थयमानो विट आह पवनेति । पवनेन = वायुना, चपलः = चञ्चलः, वेगः =जवः यस्य सः, नृपपक्षे—पवन इव चपलवेगः, स्थूला चासो धारा = वर्षणप्रवाहः, शरौघः = वाणसमूह इव यस्य सः, नृपपक्षे—स्थूलधारा-इव शरौघः यस्य सः, निरन्तरवाणवर्षीयर्थः, स्तनितम् = घनगर्जितम्, पटहनादः = रणवाद्यविशेषरवः इव यस्य सः, अन्यत्र स्तनितमिव पटहनादो यस्य सः, स्पष्टा = सुव्यक्ता, विद्युत् = चपला, पताका =ध्वज इव यस्य सः, अन्यत्र स्पष्ट-
पञ्चमोऽङ्कः ३२६
वसन्तसेना—एव्वं णेदं । ता कधं एसो अवशो (एवं न्विदम् । तत् कथमेषः अपरः )—
एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै- र्गर्जद्भिः सतडिद्वलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः । तत् किं प्रोषित-भर्तृ-वध्य-पटहो हा हा हताशो बकः प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥१८॥
विद्युदिव पताका यस्य सः, मेघः = वारिदः, मन्दवीर्यस्य = अल्पपराक्रमस्य पराजितस्येत्यर्थः, शत्रोः = रिपोः, पुरमध्ये = नगरमध्ये, नृप इव = विजयी राजा इव, खे = गगने, शशाङ्कस्य = चन्द्रस्य, करसमूहम् = किरणजालम्, नृपपक्षे = राजकोषसमुदायम्, हरति = आवृणोति, अन्यत्र = गृह्णातीत्यर्थः । अत्रोपमारूपकयोः सङ्करः । मालिनी वृत्तम् ॥ १७ ॥
**विमर्श—**यहाँ मेघ की प्रबलता का कथन विजयी राजा के समान किया गया है ॥ १७ ॥
**अन्वयः—**यदा, गजेन्द्रमलिनैः, आध्मातलम्बोदरैः, सतडिद्वलाकशबलैः, गर्जद्भिः, एतैः, मेघैः, एव, मनः, सशल्यम्, भवति, हा, हा, तत्, प्रोषितभर्तृ-वध्यपटहः, हताशः, शठधीः, बकः, क्षते, क्षारम्, प्रक्षिपन्, इव, किम्, प्रावृट् प्रावृट्, इति, ब्रवीति ? ॥ १८ ॥
**शब्दार्थ—**यदा = जब, गजेन्द्रमलिनैः = गजराजों के समान मलिन, आध्मातलम्बोदरैः = फूले एवं लटकते हुये पेटवाले, सतडिद्वलाकशबलैः = बिजली एवं बगुलों की पांत से चितकबरे, गर्जद्भिः = गरजनेवाले, एतैः = इन, मेघैः = बादलों के कारण, एव = ही, मनः = मन, सशल्यम् = काँटे से युक्त, [ भवति = हो रहा है ]; हा-हा = हाय-हाय, तत् = उस समय, प्रोषितभर्तृवध्यपटहः = प्रवासी पतियोंवाली विरहिणियों की हत्या के समय बजनेवाला नगाड़ारूपी, हताशः = अभागा, शठधीः = धूर्तबुद्धिवाला, बकः = बगुला, क्षते = कटे हुये पर, क्षारम् = नमक को, प्रक्षिपन् = छिड़कता हुआ, इव = सा, किम् = क्यों, प्रावृट् प्रावृट् = वर्षा वर्षा ऐसी ध्वनि, ब्रवीति = बोल रहा है ? ॥ १८ ॥
**अर्थ—वसन्तसेना—**ऐसा ही है । तो क्या यह दूसरा—
जब गजराजों के समान मलिन [ मटमैला ], फूले एवं लटकते हुये पेटवाले [ मध्य भागवाला ] बिजली एवं बगुलों की पाँत से चितकबरे इन मेघों के कारण ही [ वियोगिनी स्त्रियों का ] मन कांटें से युक्त हो रहा है, उनके मनमें काठें चुभ रहे हैं । हाय हाय ! तब परदेश गये हुये पतियोंवाली नायिकाओं के वध के समय बजनेवाले नगाड़े के समान अभागा धूर्त बुद्धिवाला यह बगुला घाव ( कटे )
३२६ मृच्छकटिकम्
विटः—वसन्तसेने ! एवमेतत् । इदमपरं पश्य—
बलाका-पाण्डुरोष्णीषं विद्युदुत्क्षिप्तचामरम् । मत्त-वारण-सारूप्यं कर्त्तुकाममिवाम्बरम् ॥ १६ ॥
पर नमक छिड़कता हुआ सा क्यों 'वर्षा वर्षा' ऐसा बोल रहा है अर्थात् आवाज कर रहा है ? ॥ १८ ॥
टीका—वसन्तसेना मेघानामुद्द्दीपनत्वमेव वर्णयति—एतैरैवेति । यदा=यस्मिन् काले, यद्वा यतः हेतोरित्यर्थः एवञ्च तत् इत्यस्य तदा यद्वा ततः हेतोरित्यर्थो बोध्यः । गजेन्द्रवत् मलिनैः=मलिनवर्णैः, आध्मातानि=जलप्रपूरितानि, लम्बानि=अधोलम्ब-मानानि च उदराणि = मध्यभागाः येषां तादृशैः, तडिद्भिः वर्तमानाः, सतडितः, ते बलाकाः=बकाः, तैः=हेतुभूतैः, शबलैः=चित्रवर्णैः, गर्जद्भिः=ध्वनद्भिः, एतैः=पुरो दृश्यमानैः, मेघैः=वारिदैः, एव, मनः=विरहिणीनां चित्तम्, सशल्यम्=विरह-वेदनाशल्येन विद्धम्, हा हा-खेदबोधकमव्ययमिदम्, तत्=तस्मात् कारणात् तदा वा, प्रोषिताः=विदेशं प्रयाताः, भर्तारः=पतयो यासां ताः, तासाम्, वध्यपटहः=वधकाले वाद्यमानपटहतुल्यः, हता=नष्टा, आशा यस्य सः, भार्यरहितः, शठा = प्रतारण-शीला, बुद्धिः = मतिर्यस्य सः, बकः = बलाकः, क्षते = व्रणादौ, क्षारम्=लवणम्, प्रक्षिपन्=पातयन्, इव, किम् = कस्मात्, प्रावृट् प्रावृट् = वर्षा वर्षा इति ब्रवीति=वदति, तादृशध्वनिं करोतीति भावः । अत्र 'गजेन्द्रमलिनैः' अत्रोपमा' 'वध्यपटहः' अत्र रूपकम् 'क्षारं क्षते प्रक्षिपन्' इत्यत्र निदर्शना । एतेषां निरपेक्षतया संसृष्टि-रिति तत्त्वविदः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥
विमर्श—'प्रावृट् प्रावृडिति' इसका व्याख्यान प्रायः 'वर्षा वर्षा' ऐसा किया गया है । परन्तु यह तर्कसंगत नहीं है । यह बगुला की आवाज का अनुकरण है । उसकी आवाज के लिये ही इस शब्द का प्रयोग समझना चाहिये ॥ १८ ॥
अन्वयः—बलाकापाण्डुरोष्णीषम्, विद्युदुत्क्षिप्तचामरम्, अम्बरम्, मत्तवारण-सारूप्यम्, कर्तुकामम्, इव, [ पश्य—गद्यस्थेनान्वयः ] ॥ १६ ॥
शब्दार्थ—बलाकापाण्डुरोष्णीषम्=बक [ पंक्तिरूपी ] श्वेत पगड़ीवाले, गज-पक्ष में—बगुलों के समान सफेद पगड़ीवाले, विद्युदुत्क्षिप्तचामरम्=डुलाये जाते हुये बिजलीरूपी चामरवाले, गजपक्ष में-बिजली के समान डुलाये जाते हुये चामरवाले, अम्बरम्=आकाश को, मत्तवारणसारूप्यम् मतवाले हाथी की समानता को, कर्तु-कामम्=करने का इच्छुक, इव=सा, [ पश्य=देखो ] ॥ १६ ॥
अर्थ—विट—वसन्तसेना ! यह ठीक है । किन्तु इस दूसरे बादल को देखो—
बगुला [ की पंक्तिरूपी ) श्वेत पगड़ीवाले ( गजपक्ष में--बगुला के समान श्वेत पगड़ीवाले ), बिजलीरूपी चंचल चामरवाले ( गजपक्ष में--बिजली के
पञ्चमोऽङ्कः ३२७
वसन्तसेना-भाव ! पेक्ख पेक्ख । ( भाव ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । )
एतैराद्रं-तमालपत्र-मलिनैरापोतसूर्य नभो वल्मीकाः शरताडिता इव गजाः सीदन्ति धाराहताः । विद्युत्काञ्चनदीपिकेव रचिता प्रासादसञ्चारिणी ज्योत्स्ना दुर्बलभर्तृकेव वनिता प्रोत्सार्य मेघैर्हृता ॥ २० ॥
समान हिलते हुये चामर से युक्त ) आकाश को मतवाले हाथी के समान करने के इच्छुक से ( इस दूसरे बादल को देखो ) ॥ १६ ॥
टीका- बलाकादिभिः कृतस्याकाशस्य सौन्दर्यातिशयं विटो वर्णयति-बलाकेति । बलाका=बकपङ्क्तिरेव, पाण्डुरम्=श्वेतम्, उष्णीषम्=किरीटम्, यस्य तादृशम्, गजपक्षे-बकपङ्क्तिरिव श्वेतम् उष्णीषं यस्य तादृशम्, विद्युदेव=तडिदेव उत्क्षिप्तः=ऊर्ध्वीकृतः, चामरः=बालव्यजनं यस्यं तादृशम्, पक्षे तडिदिव उत्क्षिप्त-चामरविशिष्टम्, अम्बरम्=गगनम्, मत्तस्य=मदोन्मत्तस्य, वारणस्य=गजस्य, सारूप्यम्=समानरूपताम्, कर्तुकामम्=कर्तुमिच्छुकमिव, पश्येति गद्यस्थेनान्वयः, यद्वा-वर्तते इति बोध्यम् ॥ १९ ॥
विमर्श- प्रस्तुत श्लोक में क्रिया पद नहीं है । कुछ व्याख्याकारों ने 'वर्तते' जैसे क्रियापद आक्षिप्त किये हैं । परन्तु इसकी अपेक्षा 'इदम् अपरं पश्य' इस गद्यवाक्य में स्थित दर्शन क्रिया का कर्म मानना उचित प्रतीत है । इस प्रकार के बादल को दिखाना विट का उद्देश्य है ॥१९॥
अन्वयः- आर्द्रतमालपत्रमलिनैः, एतैः, ( मेघैः ) नभः, आपीतसूर्यम्, ( कृतम् ), धाराहताः, वल्मीकाः, शरताडिताः, गजाः, इव, सीदन्ति; विद्युत्, प्रासादसञ्चारिणी, काञ्चनदीपिका, इव, रचिता, दुर्बलभर्तृका, वनिता, इव, ज्योत्स्ना, मेघैः, प्रोत्सार्य, हृता ॥ २० ॥
शब्दार्थ- आर्द्रतमालपत्रमलिनैः=तमालवृक्ष के गीले पत्तों के समान मलिन, एतैः=इन्होंने, (मेघैः=बादलों ने), नभः=आकाश, आपीतसूर्यम्=ढके हुये सूरजवाला, कृतम्=कर दिया है। धाराहताः = वर्षा की धारा से गिराये गये, वल्मीकाः=दीमकों के पुञ्ज, शरताडिताः=बाणों से मारे गये, गजाः=हाथियों, इव=के समान सीदन्ति=नष्ट हो रहे हैं। विद्युत्=बिजली, प्रासादसञ्चारिणी = महल में घूमने वाली, कांचनदीपिका=सोने की लालटेन, इव=के समान, रचिता=बना दी गयी है, दुर्बलभर्तृका = कमजोर पतिवाली, वनिता = स्त्री, इव = के समान, ज्योत्स्ना=चांदनी, मेघैः = बादलों द्वारा, प्रोत्सार्य = बलपूर्वक छीनकर, हृता = हर ली गयी है ॥ २० ॥
अर्थ-वसन्तसेना-भाव ! देखो, देखो-
३२८ मृच्छकटिकम्
विटः—वसन्तसेने ! पश्य पश्य—
एते हि विद्युद्गुण-बद्ध-कक्षा गजा इवान्योन्यमभिद्रवन्तः । शक्राज्ञया वारिधराः सधारा गां रूप्यरज्ज्वेव समुद्धरन्ति ॥ २१ ॥
तमालवृक्ष के गीले पत्तों के समान मलिन इन मेघों द्वारा आकाश को ढके हुये सूर्यवाला बना दिया गया है अर्थात् आकाश में सूर्य को ढँक लिया है। वर्षा की जलधाराओं से गिराये गये बल्मीकों (दीमक) के घर बाणों से मारे गये हाथियों के समान नष्ट हो रहे हैं। बिजली महलों में घुमाई जानेवाली दीपिका (लालटेन) के समान बना दी गयी है (अर्थात् कभी कहीं, कभी कहीं चमकती रहती है।) कमजोर पतिवाली स्त्री के समान चाँदनी मेघों द्वारा बलपूर्वक छीनकर हर ली गयी है ॥ २० ॥
टीका—मेघानां बाहुल्यं तेन कृतञ्च प्राकृतिकं वर्णनं प्रस्तौति-एतैरिति । आर्दाणि = जलसिक्तानि, तमालपत्राणि = एतन्नामकवृक्षविशेषपत्राणि, मलिनैः= श्यामवर्णैः, एतैः=पुरो दृश्यमानैः, मेघैः, नभः=गगनम्, आपीतः=आच्छादितः, सूर्यः=दिनकरः, यस्मिन्, तादृशम्, कृतम्, जातं पश्येत्यादि क्रिया-पदमध्याहार्यम् । धाराभिः=वर्षाजलधाराभिः, आहता=प्रताडिताः, वल्मीकाः=कीटविशेषरचित-मृत्तिकास्तूपाः, शरताडिताः=शरैराहताः, गजाः=हस्तिनः, इव=यथा, सीदन्ति=विनाशं यान्ति । विद्युत्=तडित्, कर्मदम्, प्रासादसंचारिणी=प्रासादे सञ्चरणशीला, कांचनदीपिका = सुवर्णदीपिका, इव, रचिता = विहिता, दुर्बलः = क्षीणशक्तिकः, भर्त्ता=पतिर्यस्याः सा, तादृशी, वनिता=भार्या, इव, ज्योत्स्ना=चन्द्रिका, मेघैः=वारिदैः, प्रोत्सार्य=बलाद् आकृष्य, हृता=नीता । निर्बलपुरुषस्य समक्षमेव यथा तस्य भार्या शत्रुहरति तथैव मेघैः चन्द्रभार्या ज्योत्स्नापि हृतेति भावः ॥ अत्रोपमा-लङ्कारः, शार्दूलविक्रीडतम् वृत्तम् ॥ २० ॥
अन्वयः—विद्युद्गुणबद्धकक्षाः, अन्योन्यम्, अभिद्रवन्तः, गजाः, इव, सधाराः, एते, वारिधराः, शक्राज्ञया, गाम्, रूप्यरज्ज्वा, समुद्धरन्ति, इव ॥ २१ ॥
शब्दार्थ—विद्युद्गुणबद्धकक्षः=बिजलीरूप रस्सी से बंधी हुई कमर वाले, [गजपक्ष में—बिजली के समान रस्सी से कसी हुयी कमर वाले] अन्योन्यम्=एक दूसरे को, अभिद्रवन्तः=पीछे धक्का देते हुये, गजाः=हाथियों, इव=के समान, एते=ये, सधाराः=जलधारासहित, वारिधराः=बादल, शक्राज्ञया=इन्द्र की आज्ञा से, गाम्=पृथ्वी को, रूप्यरज्ज्वा=चाँदी की रस्सियों से, समुद्धरन्ति इव=ऊपर उठा से रहे हैं ॥ २१ ॥
३२९
पञ्चमोऽङ्कः
अपि च। पश्य—
महावाताध्मातैर्महिष-कुल-नीलैर्जलधरैः
चलैर्विद्युत्पक्षैर्जलधिभिरिवान्तःप्रचलितैः।
इयं गन्धोद्दामा नव-हरित-शष्पाङ्कुरवती
धरा धारापातैर्मणिमयशरैर्भिद्यत इव ॥ २२ ॥
**अर्थ—विट—**वसन्तसेना जी ! देखो, देखो—
बिजलीरूपी रस्सी से बंधी हुयी कमरवाले [ गजपक्ष में—बिजली के समान रस्सी से बंधी कमरवाले ], आपस में एक दूसरे को धक्का देते हुये जलधारा वाले ये बादल इन्द्र की आज्ञा से मानो पृथ्वी को चाँदी की रस्सियों से ऊपर उठा रहे हैं ॥ २१ ॥
**टीका—**मेघसौन्दर्यमेवाह—एत इति। विद्युत्=तडित् एव गुणः=रज्जुः, तेन बद्धाः=संयमिताः, कक्षाः=मध्यभागः येषां ते, गजपक्षे—विद्युदिव गुणः, तेन बद्धाः=आबद्धाः, कक्षाः—उदरभागाः येषां ते, अन्योन्यम्=परस्परम्, अभिद्रवन्तः=संघर्षयन्तः, गजाः = दन्तिनः, इव, सधाराः = जलधारासहिता एते वारिभ्रगः=वारिदाः, शक्रस्य = इन्द्रस्य, आज्ञया = आदेशेन, गाम् = पृथवीम्, रूप्यरज्ज्वा=रजतमयीरज्ज्वा, समुद्धरन्ति इव=ऊर्ध्वं कर्षन्तीव । अत्रोपमोत्प्रेक्षे अलङ्कारौ, उपजातिः वृत्तम् ॥ २१ ॥
**अन्वयः—**महावाताध्मातैः, महिषकुलनीलैः, विद्युत्पक्षैः, अन्तः प्रचलितैः, जलधिभिः-इव, चलैः जलधरैः, मणिमयशरैः, धारापातैः, गन्धोद्दामा, नवहरित-शष्पाङ्कुरवती, इयम्, धरा, भिद्यते, इव ॥ २२ ॥
**शब्दार्थ—**महावाताध्यातैः=प्रचण्डवायु के कारण गर्जन करने वाले अथवा प्रबल वायु से परिपूर्ण, महिषकुलनीलैः=भैंसों के समुदाय के समान नीले=काले वर्ण वाले, विद्युत्पक्षैः=बिजलीरूपसहायक से युक्त, अन्तःप्रचलितैः=अन्तरिक्ष में घूमने वाले, चलैः=इधर उधर सञ्चरणशील, जलधिभिः=समुद्रों, इव=के समान, जलधरैः=बादल समुदाय, मणिमयशरैः मणि से बने हुये वाणों के द्वारा, धारा-सम्पतैः=धारारूप से वर्षा के द्वारा, गन्धोद्यामा=उठने वाली उत्कट गन्ध से युक्त, नवहरितशष्पांकुरवती=नवीन हरे घास के अंकुरों से व्याप्त, इयम्=इस, धरा=पृथिवी को, भिद्यते इव=विदीर्ण सा कर रहे हैं ॥ २२ ॥
अर्थ—और भी देखो—
प्रचण्ड वायु के कारण गर्जन करने वाले अथवा प्रबल वायु से परिपूर्ण, भैंसों के समुदाय के समान नीले=काले रंगवाले, समुद्रों के समान इधर उधर घूमते हुये बादल [ कर्ता ] मणिमय बाणों से धारारूप से वर्षा के द्वारा गन्ध से युक्त, नवीन हरे घास से व्याप्त इस पृथिवी को विदीर्ण सा कर रहे हैं ॥ २२ ॥
| ३३० | मृच्छकटिकम् |
|---|
वसन्तसेना--भाव ! एसो अवरो ( भाव ! एष अपरः । )--
एह्येहीति शिखण्डिनां पटुतरं केकाभिराक्रन्दितः प्रोड्डीयेव बलाक्या सरभसं सोत्कण्ठमालिङ्गितः । हंसैरुज्झित-पङ्कजैरतितरां सोद्वेगमुद्वीक्षितः कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥
टीका--प्रस्तुतमेवार्थं प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति—महावातेति । महावातेन= प्रचण्डवायुना, आध्मातः=शब्दितैः, [ आध्मातः शब्दिते दग्धे-इति मेदिनी ] यद्वा, परिपूरितैः, महिषाणां कुलम्=समूहः, तद्वत् नीलैः=श्यामैः, विद्युत:=चपला एव पक्षाः=सहायाः येषां तैः [ पक्षः पत्रं सहायोऽस्त्री-इत्यमरः ], अन्तः प्रचलितैः= अन्तः = अन्तरिक्षे गगनमध्ये वा, प्रचलितैः = आन्दोलितैः, यद्वा अन्तः क्षुब्धैः, जलधिभिः=समुद्रैः, इव=यथा, जलधरैः=वारिदैः [ कर्तृ पदमेतत् ], मणिमयशरैः= मणिनिर्मितवाणैः, तत्तुल्यैरिति भावः, [ करणपदे इमे ] धारापातैः = धाराप्रवाह-वर्षर्णैः, गन्धोद्दामा=गन्धेन उद्दामा=प्रथमवृष्ट्या जायमानगन्धविशिष्टा, नवैः= सद्यो जातैः, हरितैः=हरितवर्णैः, शष्पाणामङ्कुरैः युक्ता, इयम्=पुरोदृश्यमाना, धरा=पृथिवी, भिद्यते इव=छिद्यते, विदीर्यते इव । पूर्वार्धे=उपमा, उत्तरार्धे च उत्प्रेक्षालंकारः, शिखरिणी वृत्तम् ॥ २२ ॥
विमर्श—यहाँ मेघों को समुद्रों के समान बताया गया है । किन्तु आकाश में समुद्र का चित्रण तर्कसंगत नहीं है । गन्धोद्दामा-जब सबसे पहली वर्षा होती है, उस समय जमीन से एक उत्कट गन्ध निकलना सर्वानुभवसिद्ध है । शष्पाङ्कुर—इसकी व्याख्या 'संलग्नशरतुल्या' यह भी गयी है । उपमा, रूपक और उत्प्रेक्षा की संसृष्टि अलंकार है । शिखरिणी छन्द है ।। २२ ।।
अन्वयः—शिखण्डिनाम्, केकाभिः, एहि, एहि, इति, पटुतरम्, आक्रन्दितः, बलाक्या, सरभसम्, प्रोड्डीय, सोत्कण्ठम्, आलिङ्गितः, इव, उज्झितपंकजैः, हंसैः, सोद्वेगम्, अतितराम्, उद्वीक्षितः, [ एषः, अपरः ] मेघः, दिशः, अञ्जनमेचकाः, कुर्वन्, इव, समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥
शब्दार्थ--शिखण्डिनाम्=मोरों की, केकाभिः=आवाजों से, एहि एहि= इधर आओ, इधर आओ, इति=इस प्रकार, पटुतरम्=व्यक्ततर रूप से, आक्रन्दितः= बुलाया गया, बलाक्या=बगुली [ के समूह ] द्वारा, सरभसम्=वेग या हर्ष के साथ, प्रोड्डीय=आकाश में उड़कर, सोत्कण्ठम्=उत्सुकतासहित, आलिङ्गितः=आश्लिष्ट, इव=सा, उज्झितपङ्कजैः=कमलों को छोड़ने वाले, हंसैः=हंसों के द्वारा, सोद्वेगम्= उद्वेगसहित, अतितराम्=अत्यधिक, उद्वीक्षितः=देखा गया, [ एषः अपरः=यह
पञ्चमोऽङ्कः ३३१
विटः—एवमेतत् । तथाहि पश्य—
निष्पन्दीकृत-पद्मषण्ड-नयनं नष्ट-क्षपा-वासरं विद्युद्भिः क्षण-नष्ट-दृष्ट-तिमिरं प्रच्छादिताशामुखम् ।
दूसरा ] मेघः=बादल, दिशः=सभी दिशाओं को, अञ्जनमेचकाः=काजल के समान काला, कुर्वन् इव=करता हुआ सा, समुत्तिष्ठति=ऊपर उठ रहा है ॥ २३ ॥
अर्थ—वसन्तसेना—भाव यह दूसरा— मयूरों की 'आओ, आओ' इस प्रकार की ध्वनियों से अच्छी प्रकार से बुलाया गया, बगुलियों के द्वारा वेगपूर्वक ऊपर उड़ कर उत्कण्ठापूर्वक आलिङ्गित किया गया सा, कमलों को छोड़ने वाले हंसों द्वारा उद्विग्नता के साथ खूब देखा गया [ यह दूसरा ] बादल सभी दिशाओं को काजल के समान नीला करता हुआ सा उठ रहा है ॥ २३ ॥
टीका— अन्यदपि मेघोत्थानप्रकारं निरूपयति— एहीति । शिखण्डिनाम्= मयूराणाम्, केकाभिः=वाणीभिः, "केका वाणी मयूरस्य" इत्यमरः, एहि एहि= आगच्छ, आगच्छ, इति=इत्थम्, पटुतरम्=व्यक्ततरं यथा स्यात् तथा, आक्रन्दितः= बान्धवबुद्ध्या आहूतः, मेघोदये मयूराः हृष्टाः नृत्यन्तीति लोकप्रसिद्धिः, बलाकया= बकस्त्रिया वकपङ्क्त्या वा, सरभसम्=वेगपूर्वकं, सहर्षं वा, प्रोड्डीय=नभसि उत्थाय, सोत्कण्ठम्=सौत्सुक्यम्, आलिङ्गितः इव=आश्लिष्ट इव, उज्झितपङ्कजैः=परित्यक्त-कमलैः, वर्षाकाले हंसाः कमलवनानि परित्यज्य मानस गच्छन्तीति लोकप्रसिद्धिः, हंसैः=मरालैः, सोद्वेगम्=उद्वेगपूर्वकम्, अतितराम्=अतिशयेन, उद्वीक्षितः= मानसगमनायोर्ध्वं निरीक्षितः, [ अपर-==इति गद्यस्थेन योज्यम् ] मेघः=वारिदः, दिशः=दिक्समूहम्, अञ्जनमेचकाः=कज्जलवत् मलिनाः, कुर्वन् इव=विदधत् इव, समुत्तिष्ठति=ऊर्ध्वमुत्तिष्ठति । अत्र 'आक्रन्दित इव, आलिङ्गित, इव कुर्वन् इव— इत्यादावुत्प्रेक्षा दिशां मेचकीकरणत्वेन च गम्यसाम्यप्रतीत्या उपमा चेत्यनयोः परस्परनैरपेक्ष्येण संसृष्टिः शार्दूलविक्रीडितम् वृत्तम् । क्वचित्तु 'समुत्तिष्ठते' इत्यप-पाठः 'उद्दोऽनूर्ध्वकर्मणि' ( पा. सू. १।३।२४ ) इत्यात्मनेपदनिषेधात् । क्वचित्तु समुज्जृम्भते इति पाठः ॥ २३ ॥
**विमर्श—**हंस कमलवनों में रहते हैं परन्तु वर्षा ऋतु के आते ही मानसरोवर को चले जाते हैं । जाते समय वे बादलों की अच्छी भावना से नहीं देखते हैं ।
'समुत्तिष्ठति' के स्थान पर कहीं कहीं 'समुज्जृम्भते'—यह भी पाठ है । किसी ने 'समुत्तिष्ठते' यह पाठ लिखा है, परन्तु अशुद्ध है क्योंकि 'उदोऽनूर्ध्व-कर्मणि' ( पा. सू. १।३।२४ ) से आत्मनेपद का निषेध हो जाता है ॥ २३ ॥
| ३३२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विश्चेष्टं स्वपितीव सम्प्रति पयोधारा-गृहान्तर्गतं
स्फीताम्भोघर-धाम-नैक-जलद-च्छत्रापिधानं जगत् ।। २४ ।।
अन्वयः—निष्पन्दीकृत-पद्मषण्डनयनम्, नष्टक्षपा-वासरम्, विद्युद्भिः, क्षण-नष्टदृष्टतिमिरम्, प्रच्छादिताशामुखम्, पयोधरागृहान्तर्गतम्, ‘स्फीताम्भोधरधाम-नैकजलदच्छत्रापिधानम्, जगत्, सम्प्रति, निश्चेष्टम्, स्वपिति, इव ।। २४ ।।
शब्दार्थ—निष्पन्दीकृत-पद्मषण्डनयनम् = कमलसमूहरूपी नेत्रों को जिसने बन्द कर लिया है, नष्टक्षपावासरम्=रात और दिन का भेद जिसमें समाप्त हो गया है अर्थात् एक रूप, विद्युद्भिः = बिजली के द्वारा, क्षणनष्टदृष्टतिमिरम्= जिसमें क्षण में अन्धकार नष्ट हो गया, दूसरे क्षण में दिखाई दे रहा है, प्रच्छा-दिताशामुखम्=जिसका दिशारूपी मुख ढंक गया है, मेघों की धारारूपी गृहों के मध्य में स्थित, स्फीताम्भोधरधामनैक-जलद-छत्रापिधानम् = विस्तृत, मेघों के स्थान आकाश में अनेक बादलरूपी छातों से ढंका हुआ, जगत्=संसार, सम्प्रति=इस समय, निश्चेष्टम्=निष्क्रिय होकर, स्वपिति इव=सो सा रहा है ।। २४ ।।
अर्थ—विट—यह ऐसा ही है। जैसा कि देखो ...
जिसकी कमलसमूहरूपी आंखें निश्चल हो गयी हैं, जिसमें दिन और रात [के भेद] का ज्ञान नहीं हो रहा है, जिसमें बिजली के कारण कभी अन्धकार दिखाई देता है, कभी नहीं दिखाई देता है, जिसमें सारी दिशारूपी मुख बन्द हो गये हैं, जो जलधाराओं के मध्य में स्थित है, जो विशाल मेघों के गृहभूत आकाश में अनेक बादलरूपी छातों से आच्छादित है, ऐसा जगत् इस समय निश्चेष्ट= क्रियाशून्य होकर सो सा रहा है ।। २४ ।।
टीका—मेघाच्छन्नत्वेन तात्कालिकीं जगदवस्थां वर्णयति—निष्पन्दीति । निष्पन्दीकृतानि = सूर्योदयाभावात् अविकसितीकृतानि, पद्मषण्डानि एव=कमल-बृन्दानि एव नयनानि = नेत्राणि यस्य तत्, प्रथमान्तानि पदानि ‘जगत्’ इत्यस्य विशेषणानि, नष्टाः=अदर्शनं प्राप्ताः क्षपाः=रात्रयः, वासराश्च=दिवसाश्च यस्मिन् तत्, विद्युद्भिः = तडिद्भिः, तडित्प्रकाशेनेति भावः, क्षणम् = निमेषक्रियायाः चतुर्थभागपरिमितकालविशेषं व्याप्य, नष्टम्=अपसृतम्, दृष्टम्=पश्चात् विद्युत्प्र-काशाभावे सति दृष्टञ्च, तिमिरम्=अन्धकारः यत्र तथाभूतम्, प्रच्छादितानि= आवृतानि, आशाः दिशा, एव मुखानि यस्य तत्, पयोधाराः=जलधारा एव गृहाणि=भवनानि, तेषामन्तर्गतम्, तन्मध्यस्थितम्, स्फीते = विशाले, अम्भोघराणाम् = मेघानाम्, धामनि = आश्रये आकाशे इत्यर्थः यद्वा स्फीतानाम् अम्भसां धराणि= धारकाणि, धामानि=आधाराः, ये नैके=अनेके, जलदः=मेघाः, ते छत्राणि=आतप-त्राणि इव तानि अपिधानानि = आच्छादनानि यस्य तथोक्तम्, जगत्=विश्वम्,
पञ्चमोऽङ्कः ३३३
वसन्तसेना—भाव ! एव्वं णेदं। ता पेक्ख पेक्ख—( भाव ! एवं न्विदम् । तत् प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व— )
गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने वियुक्ताः कान्तेन स्त्रिय इव न राजन्ति ककुभः। प्रकामान्तस्तप्तं त्रिदशपति-शस्त्रस्य शिखिना द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपेण गगनम् ॥ २५ ॥
सम्प्रति = इदानीम्, निश्चेष्टम् = निष्क्रियं सत्, स्वपिति इव = शेते इव । अत्र रूपक-मुत्प्रेक्षा च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २४ ॥
विमर्श— दुर्दिन में जैसे कोई अपने घर के भीतर वस्त्रादि ओढ़ कर सो जाता है । उसी प्रकार सारा संसार भी क्रियाशून्य होकर सो रहा है ॥ २४ ॥
अन्वयः— असाधौ, जने, उपकृतम्, इव, तारा, नाशम्, गता, कान्तेन, वियुक्ताः, स्त्रियः, इव, ककुभः, न, राजन्ति, त्रिदशपतिशस्त्रस्य, शिखिना, प्रकामान्त-स्तप्तम्, गगनम्, द्रवीभूतम्, ( सत् ), जलरूपेण, पतति, मन्ये ॥ २५ ॥
शब्दार्थ— असाधौ = दुष्ट, जने = व्यक्ति के विषय में, उसके लिये, उपकृतम् = उपकार, इव = के समान, तारा = तारागण, नाशम् = अभाव, अदर्शन को, गताः = प्राप्त हो गये; वियुक्ताः = पतियों से रहित, स्त्रियः इव = स्त्रियों के समान, ककुभः = दिशायें, न = नहीं, राजन्ति = शोभित हो रही हैं, त्रिदशपतिशस्त्रस्य = देवराज इन्द्र के शस्त्रभूत वज्र की, शिखिना = आग से, प्रकामान्तस्तप्तम् = अत्यन्त सन्तप्त, गगनम् = आकाश, द्रवीभूतम् = पिघला, ( सत् = होता हुआ ), जलरूपेण = पानी के रूप से, पतति = गिर रहा है, मन्ये = मैं समझ रही हूँ ॥ २५ ॥
अर्थ—वसन्तसेना— भाव ऐसा होता है, देखो, देखो—
दुर्जन व्यक्ति के विषय में किये गये उपकार के समान तारागण [ आकाश से ] विलीन हो गये हैं । पतियों से रहित स्त्रियों के समान दिशायें शोभित नहीं हो रहीं हैं । देवराज इन्द्र के वज्ररूपी शस्त्र की आग से भीतर खूब सन्तप्त यह बादल पिघला हुआ होकर मानो जलरूप से गिर रहा है ॥ २५ ॥
टीका— विटोक्तिं समर्थयमाना वसन्तसेना प्राकृतिकं दृश्यं वर्णयति —गता इति । असाधौ = दुष्टे, जने = लोके, तद्विषय इति भावः, उपकृतम् = उपकार, इव, तारा = नक्षत्रसमूहः, नाशम् = अभावम्, गता = प्राप्ता, दुष्टाय कृत उपकारो यथा व्यर्थस्तैव आकाशस्थिता तारा अपि व्यर्थीभूताः । वियुक्ताः = पतिविरहिताः स्त्रियः = नार्यः, इव = यथा, ककुभः = दिशाः, न = नैव, राजन्ति = शोभन्ते, त्रिदशपत्युः = देव-राजस्य, शस्त्रम् = वज्रम् तस्य, शिखिना = अग्निना, प्रकामम् = अत्यन्तम्, अन्तस्तप्तम् = अभ्यन्तरसन्तप्तम्, गगनम् = अम्बरम्, द्रवीभूतम् = द्रवरूपं प्राप्तम्, सत् जलरूपेण =
३३४ मृच्छकटिकम्
अपि च पश्य—
उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघः करोति तिमिरौघम् ।
प्रथमश्रीरिव पुरुषः करोति रूपाण्यनेकानि ॥ २६ ॥
वारिरूपेण पतति = अद्य आयातीति भावः। अत्रोपमोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिरलंकारः शिखरिणी वृत्तम् ॥ २५ ॥
**विमर्श—**कृतघ्न दुर्जन पुरुष के लिये वास्तव में कोई उपकार किया जाने पर भी वह उसे नहीं मानता है, उसी प्रकार आकाश में तारागण हैं तथापि अन्धकारातिशय के कारण उनका अस्तित्व समाप्त सा प्रतीत होने लगता है ॥२५॥
**अन्वयः—**मेघः, उन्नमति, नमति, वर्षति, गर्जति, तिमिरौघम्, करोति, प्रथमश्रीः, पुरुष, इव, अनेकानि, रूपाणि, करोति ॥ २६ ॥
**शब्दार्थ—**मेघः=बादल, उन्नमति=ऊपर उठता हैं, नमति=नीचे जाता है, वर्षति=बरसता है, गर्जति=गरजता है, तिमिरौघम्=अन्धकारसमुदायम्, करोति=करता है, प्रथमश्रीः=पहलीबार सम्पत्ति प्राप्त करने वाले, पुरुषः=पुरुष, इव=के समान, अनेकानि=भिन्न भिन्न प्रकार के, रूपाणि=रूपों को, करोति=धारण करता है ॥ २६ ॥
**अर्थ—**और भी, देखो --
बादल [ कभी ] ऊपर उठता है, [ कभी ] नीचे आता है, [ कभी ] बरसता है, [ कभी ] गरजता हैं, [ कभी ] अन्धकारसमूह कर देता है, पहले पहल सम्पत्ति प्राप्त करने वाले पुरुष के समान भिन्न-भिन्न प्रकार के अनेक रूप धारण करता है ॥ २६ ॥
**टीका—**नवसमृद्धियुतस्य पुरुषस्य मेघस्य च साम्यं निरूपयन्नाह—उन्नमतीति । मेघः=वारिदः, उन्नमति=कदाचित् ऊर्ध्वं गच्छति, नमति=कदाचित् अधो याति, वर्षति=जलं मुञ्चति, गर्जति=नदति, कदाचित् तिमिरस्य=अन्धकारस्य ओघम्=समूहम् करोति=सम्पादयति । प्रथमा=अभिनवा, न तु पितृपितामहादि-सम्बन्धिनी, श्रीः = सम्पत्तिः, यस्य सः, पुरुषः=जनः, इव, अनेकानि=विविध-प्रकाराणि, रूपाणि=स्वरूपाणि करोति=धारयति । यथा सर्वप्रथमं सम्पत्तियुक्तो जनः क्षणे क्षणे स्वव्यवहारे भिन्नतां प्रकटयति तथैव वारिदोऽपि क्षणे क्षणे अवस्था-भेदं करोतीति भावः । अत्र पूर्वार्द्धे मेघस्योन्नमनाद्यनेकक्रियासम्बन्धात् दीपकालंङ्कारः, उत्तरार्द्धे चोपमा, अनयोः परस्परसापेक्षत्वादङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः । आर्या वृत्तम् ॥ २६ ॥
**विमर्श—**जिस व्यक्ति ने कभी भी सम्पत्ति नहीं देखी वह जब सबसे पहले
पञ्चमोऽङ्कः ३३५
विटः-—एवमेतत् ।
विद्युद्भिर्ज्वलतीव संविहसतीवोच्चैर्बलाकाशतै- माहेन्द्रेण विवल्गतीव धनुषा धाराशरोद्गारिणा । विस्पष्टाशनि-निस्वनेन रसतीवाघूर्णतोवानिलै- र्नीलैः सान्द्रमिवाहिभिर्जलधरैर्धूपायतीवाम्बरम् ॥ २७ ॥
सम्पत्ति प्राप्त करता है, धनी बन जाता है, तब वह नाना प्रकार के व्यवहार प्रकट करने लगता है। यही दशा बादलों की है ।
यहाँ मेघरूपी एक कर्ता का उन्नमन आदि अनेक क्रियाओं के साथ सम्बन्ध होने के कारण 'दीपक' अलंकार है । उत्तरार्ध में उपमा है । दोनों सापेक्ष हैं । अतः संकर अलंकार है ॥ २६ ॥
**अन्वयः-—**अम्बरम्, विद्युद्भिः, ज्वलति, इव, बलाकाशतैः, उच्चै, संविहसति, इव, धाराशरोद्गारिणा, माहेन्द्रेण, धनुषा, विवल्गति, इव, विस्पष्टाशनिस्वनेन, रसति, इव, अनिलैः आघूर्णति, इव, अहिभिः, इव, नीलैः, जलधरैः, सान्द्रम्, धूपायति, इव ॥ २७ ॥
**शब्दार्थ-—**अम्बरम् = आकाश, विद्युद्भिः = बिजलियों [ की आग ] से ज्वलति इव = जल सा रहा है; बलाकाशतैः = सैकड़ों बगुलियों से, संविहसति इव = हंस सा रहा है; धाराशरोद्गारिणा = जलधारारूपी बाणों की वर्षा करने वाले, माहेन्द्रेण = इन्द्रसम्बन्धी, धनुषा = धनुष से अर्थात् इन्द्रधनुष से, विवल्गति इव = विशेष गति अर्थात् पैंतरे बदल रहा है; विस्पष्टाशनिनिस्वनेन = वज्र [ बिजली ] के स्पष्ट स्वर से, रसति इव = गर्जन सा कर रहा है; अनिलैः = हवाओं से, आघूर्णति इव = चारो ओर घूम सा रहा है; अहिभिः इव = सापों के समान, नीलैः = काले, जलधरैः = बादलों से, सान्द्रम् = घना, धूपायति इव = धूप के समान आचरण कर रहा है अर्थात् धूप से उठने वाले धूमसमूह के समान प्रतीत हो रहा है । कहीं कहीं 'धूमायति' यही पाठ है ॥ २७ ॥
**अर्थ - विट—**ऐसा ही है—
यह आकाश बिजलियों से जल सा रहा है; सैकड़ों बगुलियों के द्वारा जोर से हंस सा रहा है; जलधारारूपी बाणों की वर्षा करने वाले इन्द्रधनुष से विशेष गति=पेंतरे दिखा सा रहा है; वज्र=बिजली के स्पष्ट स्वर से गर्जन सा कर रहा है; वायुओं के द्वारा चारो ओर घूम सा रहा है; सापों के समान नीले बादलों से घना धूपित [ धूप के धुयें ] सा प्रतीत हो रहा है ॥ २७ ॥
**टीका-—**विटोपि वसन्तसेनाकथनं समर्थयन्नाह—विद्युद्भिरिति । अम्बरम् = गगनम् [कर्तृपदमेतत्] विद्युद्भिः = तडिद्भिः, तस्याः प्रकाशैरितिभावः, ज्वलति इव =
३३६ मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना--
जलधर ! निर्लज्जस्त्वं यन्मां दयितस्य वेश्म गच्छन्तीम् । स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि ॥ २८ ॥
उद्भासते इव; बलाकाशतैः=बलाकासमूहैः, उच्चैः=अत्यन्तम्, संविहसति इव=सम्यग्रूपेण हासं करोतीव; धाराः = जलधाराः, एव शराः = बाणाः, तान् उद्गिरति=उद्वमति, यत्, तेन जलधाराबाणप्रवर्षकेण, माहेन्द्रेण = महेन्द्रसम्बन्धिना, धनुषा=चापेन, इन्द्रधनुषेति भावः, विवल्गति इव=विशेषेण गतिप्रदर्शनं करोति इव; युद्धायाह्वयते इति भावः;, विस्पष्टः = विशेषरूपेण प्रकटः यो यो अशनिस्वनः=वज्रशब्दः, तेन, रसति इव = उच्चैः क्रोशति इव; अनिलैः = पवनैः, आघूर्णति=मण्डलाकरेण भ्राम्यति इव; अहिभिः इव = सर्पतुल्यैः, नीलैः=श्यामैः, जलधरैः=वारिदैः, सान्द्रम् = गाढं यथा स्यात् तथा, क्रियाविशेषणमेतत्, धूपायति इव=धूप-प्रज्वालनोत्थितधूमसमूहव्याप्तम् इव भवति । क्वचित्तु 'धूमायति' इत्येव पाठः, धूमवद्भवतीति तदर्थः । अत्रोत्प्रेक्षा मालारूपा बोध्या । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।२७॥
**विमर्श--**यहाँ विभिन्न कारणीभूत पदार्थों के द्वारा आकाश में विभिन्न क्रियाओं की सम्भावना की गयी है। यहाँ प्रकृत-आकाश-शोभा-विधायक विद्युद्विलसित, बलाकाशत, माहेन्द्रशरासन विकाशादि का अप्रकृत प्रज्वलन, संविहसन, विजृम्भण आदि के साथ तादात्म्याध्यास होने से उत्कट-एककोटिक संशय के उदय होने से उत्प्रेक्षा है, इसके द्योतक 'इव' आदि क्रियागतों के अभिधान से वाच्य क्रियारूप है, इसके सजातीयों का बहुत बार उल्लेख होने से यह उत्प्रेक्षा मालारूपा समझना चाहिये । इन सजातीयों की अन्योन्यसापेक्ष-रूप से स्थिति होने के कारण सजातीय संकर समझना चाहिये । ऐसा जीवानन्द का कथन है ।
धूपायति--यहाँ धूप का अर्थ धूप जलाने से उठने वाले धूम के समान प्रतीत हो रहा है, यह है । कहीं-कहीं, इसीलिये 'धूमायति' यही पाठ मिलता है । 'लोहितादिडाब्भ्यः क्यष्' (पा. सू. ३।१।१३) से आकृतिगण मानकर क्यष् प्रत्यय करके यह नामधातु का रूप है । 'रसति' का अर्थ भी शब्द करना है क्योंकि पाणिनि ने 'तुस, हस, ह्लस, रस शब्दे' ऐसा धातुपाठ किया है। शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ २७ ॥
अन्वयः-- (हे) जलधर ! त्वम्, निर्लज्जः, [ असि ], यत्, दयितस्य, वेश्म, गच्छन्तीम्, माम्, स्तनितेन, भीषयित्वा, धाराहस्तैः, परामृशसि ॥ २८ ॥
**शब्दार्थ--**हे जलधर !=हे मेघ !, त्वम्=तुम, निर्लज्जः=बेशर्म, [ असि=हो ], यत्=क्योंकि, दयितस्य=प्रेमी (चारुदत्त) के, वेश्म=घर को, गच्छन्तीम्=जाती
पञ्चमोऽङ्कः ३३७
भोः शक्र !
किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता यत्त्वं नदस्यम्बुद-सिंहनादैः । न युक्तमेतत् प्रियकाङ्क्षिताया मार्गं निरोद्धुं मम वर्षपातैः ॥ २९ ॥
हुई माम्=मुझे ( वसन्तसेना ) को, स्तनितने=गर्जन से, भीषयित्वा=डराकर, धाराहस्तैः=जलधारारूपी हाथों से, परामृशसि=छू रहे हो ॥ २८ ॥
अर्थ—वसन्तसेना — हे मेघ ! तुम बेशर्म हो, क्योंकि प्रेमी ( चारुदत्त ) के घर जाती हुई मुझ [ वसन्तसेना ] को गर्जन से डराकर जलधारारूपी हाथों से छू रहे हो ॥ २८ ॥
**टीका—**दयितगृहगमने विघ्नमुत्पादयन्तं मेघं वसन्तसेना तस्याचारणं निन्दन्ती उपालभते-जलधरेति । हे जलधर=हे वारिवाह ! त्वम्, निर्लज्जः=निस्त्रपः धृष्ट इति यावत्, असि, यत्=यस्मात्, दयितस्य=प्रियतमस्य चारुदत्तस्येत्यर्थः, वेश्म=भवनम्, गच्छन्तीम्=प्रयान्तीम्, माम्=वसन्तसेनाम्, स्तनितने=गर्जितेन, भीषयित्वा=त्रासयित्वा, धाराः=जलधारा एव हस्ताः=कराः तैः, परामृशसि=स्पृशसि । पराक्तायाः दयितगृहगमनोत्सुकायाः स्त्रियः अङ्गस्पर्शं निर्लज्ज एव करोति । अत्र समेन कार्येण प्रस्तुते जलधरे अप्रस्तुत-हठकामुकव्यवहार-समारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥ २८ ॥
**विमर्श—**यहाँ कामासक्त वसन्तसेना द्वारा मेघ के साथ मनुष्य के समान व्यवहार वर्णित है । यहाँ मेघदूतस्थ कालिदासीय उक्ति घटित होती है-‘कामात्तॉः हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु’ ॥ २८ ॥
अन्वयः—(भोः शक्र ! इति गद्यस्थेन अन्वयः— ) अहम्, ते, पूर्वरतिप्रसक्ता, [ आसम् ], किम्, यत्, त्वम्, अम्बुदसिंहनादैः, नदसि; प्रियकाङ्क्षितायाः, मम, मार्गम्, वर्षपातैः, निरोद्धुम्; न, युक्तम्, एतत् [विचार्येति शेषः] ॥ २९ ॥
**शब्दार्थ—**भोः शक्र !=हे इन्द्र !, अहम् = मैं वसन्तसेना, ते = तुम्हारी [ इन्द्र की ], पूर्वरतिप्रसक्ता=पहले तुम्हारे प्रेम में आसक्त, [ आसम्=थी ], किम्=क्या ? यत् = जिस कारण, त्वम्=तुम=इन्द्र, अम्बुदसिंहनादैः = मेघों के सिंहवद् गर्जनों से, नदसि=गरज रहे हो, शब्द कर रहे हो; प्रियकाङ्क्षितायाः=प्रेमी चारुदत्त द्वारा चाही गयी अथवा प्रेमी चारुदत्त को चाहने वाली, मम=मेरे [वसन्तसेना के], मार्गम्=रास्ता को, वर्षपातैः=वर्षा के प्रपात द्वारा, निरोद्धुम्=रोका जाना, न=नहीं, युक्तम्=ठीक है, एतत्=यह, [विचार्य=तुम सोचों] ॥ २९ ॥
**अर्थ—**हे इन्द्र ! क्या मैं पहले तुम्हारे साथ रति ( प्रेम ) में आसक्त थी जिससे तुम बादलों के सिंहनाद से गरज रहे हो । प्रिय को चाहने वाली मेरा मार्ग वर्षा की जलधाराओं से रोकना ठीक नहीं है, यह तुम सोंचो ॥ २९ ॥
**टीका—**देवराजेन पतिगृहगमने विघ्नोत्थानं दृष्ट्वा तमपि उपालभते वसन्त-
२२ मृ०
३३८ | मृच्छकटिकम्
अपि च—यद्वदहल्याहेतोर्मृषा वदसि शक्र ! गौतमोऽस्मीति । तद्वन्ममापि दुःखं निरवेक्ष्य निवार्यतां जलदः ॥ ३० ॥
**सेना—किमिति । भोः शक्र !=**हे इन्द्र ! इति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः, अहम् = वसन्तसेना, **ते =**तव, इन्द्रस्येत्यर्थः, **पूर्वम्=**पूर्वस्मिन् काले कदाचिदपीत्यर्थः, रतौ = अनुरागे, **प्रसक्ता=**आसक्ता, ( आसम् ) किम्, यद्वा पूर्वजन्मनि तव प्रणयिनी आसम्, **किम्, यत्=**यस्मात्, **त्वम्=**इन्द्रः, **अम्बुदसिंहनादैः—**अम्बुदशब्दो लक्षणया अम्बुदनादपरः, अम्बुदनादा एव सिंहनादाः तैः, मेघगर्जनरूपसिंहनादैरिति भावः, नदसि= शब्दायसे; पाठं पठसीतिवत् प्रयोगः; **प्रियकाङ्क्षितायाः=**प्रियेण चारुदत्तेन अभिलषितायाः, यद्वा, एषः प्रियः रत्यर्थं काङ्क्षितः यया सा तस्याः, **मम=**वसन्तसेनायाः, **मार्गम्=**पन्थानम्, **वर्षपातैः=**जलधारासम्पातैः, **निरोद्धुम्=**अवरोद्धुम्, **न=**नैव, **युक्तम्=**उचितम्, **एतत्=**इदम्, विचिन्त्येति शेषः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः उपजातिः वृत्तम् ॥ २६ ॥
**विमर्शः—अम्बुदसिंहनादैः—**यहाँ अम्बुद की लक्षणा अम्बुदनाद में करके अम्बुदनादरूपी सिंहनाद—यह अर्थ करना चाहिये । **अम्बुदसिंहनादैः नदसि—**यहाँ पाठं पठसि के समान उपपादन करना चाहिये । **प्रियकाङ्क्षतायाः—**पद का सामान्य अर्थ है— ‘प्रियेण काङ्क्षितायाः’ परन्तु प्रकृत कथानक के द्वारा इस समय वसन्तसेना ही अभिसार के लिये उत्सुक है । अतः बहुव्रीहि करना ही उचित है – प्रियः काङ्क्षितः यया सा तस्याः । कहीं-कहीं एतत् को भी समास में ही माना गया है वहाँ—**एषः=**समीपवर्त्ती प्रियः आदि अन्वय करना चाहिये । ‘मार्गम्’ के साथ ‘एतत्’ का अन्वय उचित नहीं है । इसीलिये कुछ विद्वान इसे अलग रखकर ‘विचिन्त्य’ आदि क्रियापद के अध्याहार के पक्ष में हैं जो अधिक तर्कसंगत है । तुमुन् का प्रयोग खटकता है क्योंकि क्रियाफलक क्रिया उपपद रहते ही तुमुन् का विधान है । अतः ‘इष्यते’ आदि का अध्याहार करना चाहिये ‘निरोद्धुम् इष्यते यत् तत् न युक्तम्’ ॥ २६ ॥
अन्वयः— हे शक्र !, अहल्याहेतोः, यद्वत्, ‘गौतमः, अस्मि, इति’, मृषा, वदसि, तद्वत्, मम, अपि, दुःखम्, निरवेक्ष्य, जलदः, निवार्यताम् ॥ ३० ॥
शब्दार्थ— हे **शक्र !=**हे इन्द्र, अहल्याहेतोः = गौतम की पत्नी अहल्या [ के साथ रति करने ] के लिये, यद्वत् = जिस प्रकार, गौतमः अस्मि = मैं गौतम हूँ, **इति=**ऐसा, **मृषा=**असत्य, **वदसि=**बोलते हो [ बोले थे ], **तद्वत्=**उसी प्रकार, **मम अपि=**मुझ वसन्तसेना का भी, **दुःखम्=**कष्ट, **निरवेक्ष्य=**देख कर, **जलदः=**बादल को, **निवार्यताम्=**हटा दो ॥ ३० ॥
पञ्चमोऽङ्कः ३३६
अर्थ—और भी—
हे इन्द्र ! तुमने अहल्या [के साथ रति करने] के लिये जिस प्रकार 'मैं इन्द्र हूँ' ऐसा झूठ बोला था, उसी प्रकार मेरी भी पीड़ा को अच्छी प्रकार समझ कर बादलों को हटा दो ॥ ३० ॥
**टीका—**पुरा इन्द्रेण कृतमपराधं स्मारयित्वा आत्मनोऽपि तादृशीमेवावस्थां वर्णयन्ती इन्द्रस्यानुरोधं करोति वसन्तसेना—यदवदिति। हे शक्र ! = हे इन्द्र !, अहल्या=गौतमपत्नी, तस्याः हेतो=तां सम्भोक्तुमित्यर्थः यद्वत्=यथा, गौतमोऽस्मि=कामसन्तापनिवारणाय गौतमस्वरूपं धारयित्वा 'अहं गौतम अस्मि' इति मृषा=असत्यम्, वदसि = कथयसि, अकथयः इति भावः । तद्वत्=तथैव, मम=वसन्तसेनायाः, दुःखम् = प्रियसम्भोगलालसाजनितं कष्टम्, निरवेक्ष्य=निःशेषेण विचार्य, जलदः=मेघः, जातावेकवचनम्; निवार्यताम्=निषिध्यताम्, प्रिय-समागम-विरोधिनी मेघान् निवारयेति भावः । अत्र 'वदसि' इत्यत्र लट्लकारस्यौचित्यं साधयन्तो बुधाः भ्रान्ता एव । कामातुराया वसन्तसेनायास्तादृशप्रयोगस्यौचित्यस्य अनुभवसिद्धत्वात् । अत एव भाष्यादौ परोक्षे लिट्-प्रयोगसाधनाय 'मत्तोऽहं किहं विललाप, मत्तोऽहं किल विचचार' इत्यादौ उत्तमपुरुषत्वं साधित्वम्, अन्यथाऽत्मनः परोक्षत्वोपपादनं सर्वथासम्भवमिति विचारणीयम् । अत्र पुराणादौ वैदिकसाहित्ये च वर्णिता इन्द्राहल्याकथाऽनुसन्धेया । आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥
**विमर्श—**इन्द्र मेघों का देवता है। मेघ प्रियमिलन में बाधक बन रहे हैं। अतः वसन्तसेना इन्द्र को उसकी पुरानी कामावस्था में किये गये अपराध का स्मरण कराकर अपनी कामावस्था की असहनीयता का प्रतिपादन कर रही है।
इन्द्र और अहल्या का आख्यान वेदों और पुराणों में प्राप्त होता है। यह एक रूपक है। कथा के अनुसार गौतम स्नानादि के लिये अपनी कुटिया से बाहर गये थे, उसी समय कामातुर इन्द्र गौतम का रूप बनाकर आया और अहल्या से अपने को गौतम ही बता कर अपनी इच्छा की पूर्ति कर ली। बाद में रहस्योद्घाटन होने पर अहल्या ने इन्द्र को शाप दे दिया। वसन्तसेना इन्द्र को यह कह कर काम की असहनीयता का वर्णन करके उससे विघ्न न करने का अनुरोध करती है।
आख्यानों में इन्द्र जल का देवता है, अहल्या [ अ ÷ हल ÷ यत् ] बिना जोती हुई जमीन है, उसमें इंद्र द्वारा जलवर्षण का रूपक है। इसी प्रकार इन्द्र = सूर्य, रात्रि को अहल्या=रात और गौतम=चंद्र है।
'मृषा वदसि' यहाँ लट् के प्रयोग का औचित्य अनेक प्रकार से सोचा गया है। वास्तव में कामातुरा वसन्तसेना द्वारा भूत के लिये भी लट् का प्रयोग अनुचित नहीं है। क्योंकि मानसिक अनवधानता में सब उचित माना जाता है--जैसे 'मत्तोहं किल विललाप' 'बहु जगद पुरस्तात्तस्य कामातुराहम्' आदि प्रयोगों में
३४० | मृच्छकटिकम्
अपि च--गर्ज वा वर्ष वा शक्र मुञ्च वा शतशोऽशनिम् ।
न शक्या हि स्त्रियो रोद्धुं प्रस्थिता दयितं प्रति ॥ ३१ ॥
यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः ।
अयि विद्युत् ! प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ? ॥ ३२ ॥
लिट् उत्तम पुरुष का प्रयोग देखा गया है । अन्यथा अपनी परोक्षता का उपपादन करना कठिन है ॥ ३० ॥
अन्वयः— हे शक्र ! गर्ज, वा, वर्ष, शतशः, अशनिम्, वा, मुञ्च, किंतु, दयितम्, प्रति, प्रस्थिताः, स्त्रियः, रोद्धुम्, न, शक्याः ॥ ३१ ॥
शब्दार्थ— हे शक्र !=हे इन्द्र, गर्ज=गरजो, वा=अथवा, वर्ष=बरसो, अथवा, शतशः=सैकड़ों बार, अशनिम् = वज्र ( बिजली ) को, मुञ्च = गिराओ, किंतु, दयितम्=प्रेमी, प्रति=के प्रति, प्रस्थिताः=चल चुकीं, स्त्रियः=कामिनियों को, रोद्धुम् =रोका जाना, न=नहीं, शक्याः=सम्भव है ॥ ३१ ॥
अर्थ—और भी—
हे इन्द्र ! गरजो, अथवा बरसो, या सैकड़ों बार वज्र (बिजली) गिराओ लेकिन प्रेमी की ओर चल चुकीं कामिनियों को रोकना सम्भव नहीं है ॥ ३१ ॥
टीका— हे शक्र ! हे इन्द्र !, गर्ज=स्तनितं कुरु, वा=अथवा, वर्ष=वर्षणं कुरु, वा=अथवा, शतशः=शतशतवारम्, अशनिम्=वज्रम्, मुञ्च=परित्यज, निक्षिप, तुभ्यं यद् रोचते तत् कुर्विति भावः, किंतु दयितम्=कान्तम्, प्रति, प्रस्थिताः=प्रचलिताः, स्त्रियः=कामिन्यः, रोद्धुम्=निवारयितुम्, न=नैव, शक्याः=शकनीया अतो वृथैव ते व्यापार इति भावः । अत्र पूर्वार्द्धेऽनेकक्रियासम्बन्धात् दीपकम्, उत्तरार्धे तु वैधर्म्येण सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः, अनयोश्च साकाङ्क्षतया स्थितेः सङ्करः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३१ ॥
विमर्श— यहाँ कामातुर कामिनियों की स्वाभाविकी दशा का वर्णन है । पूर्वार्द्ध में अनेक क्रियाओं का एक कर्ता के साथ सम्बद्ध होने से ‘दीपक’ है । और उत्तरार्द्ध में 'प्रेमी के प्रति अभिसारगत मुझे किसी प्रकार रोकना सम्भव नहीं है’ इस विशेष वक्तव्य से ‘कान्तार्थिनी कामिनियाँ किसी भी प्रकार नहीं रोकी जा सकतीं—इस प्रकार अभावमुखेन सामान्य के अभिधान से, वैधर्म्य सामान्य से विशेष समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है । ये दोनों परस्पर अनुकूल होते हुये साकाङ्क्षतया स्थित हैं अतः सङ्कर है ॥ ३१ ॥
अन्वयः— वारिधरः, यदि, गर्जति, तत्, गर्जतु, पुरुषाः, निष्ठुराः, नाम; अयि विद्युत् !, प्रमदानाम्, दुःखम्, त्वम्, अपि, न, जानासि ॥ ३२ ॥
शब्दार्थ— वारिधरः = बादल, यदि = यदि, गर्जति=गरजता है, तत्=वह,
पञ्चमोऽङ्कः ३४१
विटः—भवति ! अलमलमुपालम्भेन, उपकारिणी तवेयम्--
ऐरावतोरसि चलेव सुवर्णरज्जुः
शैलस्य मूर्ध्नि निहितेव सिता पताका ।
आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय-
माख्याति ते प्रियतमस्य हि सन्निवेशम् ॥ ३३ ॥
गर्जतु=गरजे, पुरुषाः = पुरुष, निष्ठुराः=निर्दयः, नाम=होते हैं, अयि विद्युत् = हे बिजली !, प्रमदानाम्=कामातुरकामिनीयों के, दुःखम्=कामवासनाजनित कष्ट को, त्वम् अपि=बिजली तुम [ स्त्री होकर ] भी, न=नहीं, जानती हो, अर्थात् तुम्हें तो समझना ही चाहिये ॥ ३२ ॥
अर्थ—बादल गरज रहा है, गरजता रहे, क्योंकि पुरुष तो निर्दय होते ही हैं । अरे बिजली ! कामिनियों के कष्ट को तुम [औरत होकर] भी नहीं समझती हो, अर्थात् समझना चाहिये और बाधक नहीं बनना चाहिये ।। ३२ ।।
टीका--प्राक् शक्रमपालभ्य साम्प्रतं कामिनीशिरोमणिभूतां स्वसुल्यां चपलां तिरस्कुर्वन्ती आह—यदीति । वारिधरः = मेघः, यदि = चेत्, गर्जति=नदति, गर्जतु=नदतु, न मे किमपि, वक्तव्यम्, तत् = तत्र, पुरुषाः=पुमांसः, निष्ठुराः= निर्दयाः, नाम=इति स्वीकारोक्तौ; अयि विद्युत् !=हे कामिनीशिरोमणिभूते चपले, प्रमदानाम्=कामातुराणां वनितानाम्, दुःखम्=कान्तविरहजनितक्लेशम्, त्वम् अपि=भवती अपि, न = नैव, जानासि=अनुभवति । विजातीयपुरुषा मम कष्टं नानु- भवन्तीत्यत्र न मे किमपि वक्तव्यम्, परन्तु त्वन्तु कामिनीनां शिरोमणिभूता वर्तते तथापि मम व्यथां नानुभवसि आश्चर्यमेतत् । आर्या वृत्तम् ।। ३२ ।।
विमर्श—वसन्तसेना पुरुष-जाति की निष्ठुरता का संकेत करती हुई स्त्री- शिरोमणि बिजली द्वारा किये जाने वाले विघ्न के प्रति आश्चर्य व्यक्त करती है । स्त्री को तो स्त्री की पीड़ा समझनी ही चाहिये ॥ ३२ ॥
अन्वयः—हि, ऐरावतोरसि, चला, सुवर्णरज्जुः, इव, शैलस्य, मूर्ध्नि, निहिता, सिता, पताका, इव, आखण्डलस्य, भवनोदरदीपिका, इव, [ इयम् ] ते, प्रियतमस्य, सन्निवेशम्, आख्याति, इव ॥ ३३ ॥
शब्दार्थ—हि=क्योंकि, ऐरावतोरसि=इन्द्र के हाथी ऐरावत के वक्षस्थल पर, चला=चञ्चल, सुवर्णरज्जुः = सोने की रस्सी, इव = के समान, शैलस्य=पर्वत के, मूर्ध्नि=चोटी पर, निहिता=स्थापित की गयी, सिता=श्वेत, पताका=ध्वजा, इव= के समान, आखण्डलस्य = इन्द्र के, भवनोदरदीपिका = भवन के मध्य में स्थित दीपिका = लालटेन, इव = के समान, [ इयम्=यह बिजली ] ते=तुम्हारे