भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पञ्चमोऽङ्कः ३३५

विटः-—एवमेतत् ।

विद्युद्भिर्ज्वलतीव संविहसतीवोच्चैर्बलाकाशतै- माहेन्द्रेण विवल्गतीव धनुषा धाराशरोद्गारिणा । विस्पष्टाशनि-निस्वनेन रसतीवाघूर्णतोवानिलै- र्नीलैः सान्द्रमिवाहिभिर्जलधरैर्धूपायतीवाम्बरम् ॥ २७ ॥

सम्पत्ति प्राप्त करता है, धनी बन जाता है, तब वह नाना प्रकार के व्यवहार प्रकट करने लगता है। यही दशा बादलों की है ।

यहाँ मेघरूपी एक कर्ता का उन्नमन आदि अनेक क्रियाओं के साथ सम्बन्ध होने के कारण 'दीपक' अलंकार है । उत्तरार्ध में उपमा है । दोनों सापेक्ष हैं । अतः संकर अलंकार है ॥ २६ ॥

**अन्वयः-—**अम्बरम्, विद्युद्भिः, ज्वलति, इव, बलाकाशतैः, उच्चै, संविहसति, इव, धाराशरोद्गारिणा, माहेन्द्रेण, धनुषा, विवल्गति, इव, विस्पष्टाशनिस्वनेन, रसति, इव, अनिलैः आघूर्णति, इव, अहिभिः, इव, नीलैः, जलधरैः, सान्द्रम्, धूपायति, इव ॥ २७ ॥

**शब्दार्थ-—**अम्बरम् = आकाश, विद्युद्भिः = बिजलियों [ की आग ] से ज्वलति इव = जल सा रहा है; बलाकाशतैः = सैकड़ों बगुलियों से, संविहसति इव = हंस सा रहा है; धाराशरोद्गारिणा = जलधारारूपी बाणों की वर्षा करने वाले, माहेन्द्रेण = इन्द्रसम्बन्धी, धनुषा = धनुष से अर्थात् इन्द्रधनुष से, विवल्गति इव = विशेष गति अर्थात् पैंतरे बदल रहा है; विस्पष्टाशनिनिस्वनेन = वज्र [ बिजली ] के स्पष्ट स्वर से, रसति इव = गर्जन सा कर रहा है; अनिलैः = हवाओं से, आघूर्णति इव = चारो ओर घूम सा रहा है; अहिभिः इव = सापों के समान, नीलैः = काले, जलधरैः = बादलों से, सान्द्रम् = घना, धूपायति इव = धूप के समान आचरण कर रहा है अर्थात् धूप से उठने वाले धूमसमूह के समान प्रतीत हो रहा है । कहीं कहीं 'धूमायति' यही पाठ है ॥ २७ ॥

**अर्थ - विट—**ऐसा ही है—

यह आकाश बिजलियों से जल सा रहा है; सैकड़ों बगुलियों के द्वारा जोर से हंस सा रहा है; जलधारारूपी बाणों की वर्षा करने वाले इन्द्रधनुष से विशेष गति=पेंतरे दिखा सा रहा है; वज्र=बिजली के स्पष्ट स्वर से गर्जन सा कर रहा है; वायुओं के द्वारा चारो ओर घूम सा रहा है; सापों के समान नीले बादलों से घना धूपित [ धूप के धुयें ] सा प्रतीत हो रहा है ॥ २७ ॥

**टीका-—**विटोपि वसन्तसेनाकथनं समर्थयन्नाह—विद्युद्भिरिति । अम्बरम् = गगनम् [कर्तृपदमेतत्] विद्युद्भिः = तडिद्भिः, तस्याः प्रकाशैरितिभावः, ज्वलति इव =

३३६ मृच्छकटिकम्

वसन्तसेना--

जलधर ! निर्लज्जस्त्वं यन्मां दयितस्य वेश्म गच्छन्तीम् । स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि ॥ २८ ॥

उद्भासते इव; बलाकाशतैः=बलाकासमूहैः, उच्चैः=अत्यन्तम्, संविहसति इव=सम्यग्रूपेण हासं करोतीव; धाराः = जलधाराः, एव शराः = बाणाः, तान् उद्गिरति=उद्वमति, यत्, तेन जलधाराबाणप्रवर्षकेण, माहेन्द्रेण = महेन्द्रसम्बन्धिना, धनुषा=चापेन, इन्द्रधनुषेति भावः, विवल्गति इव=विशेषेण गतिप्रदर्शनं करोति इव; युद्धायाह्वयते इति भावः;, विस्पष्टः = विशेषरूपेण प्रकटः यो यो अशनिस्वनः=वज्रशब्दः, तेन, रसति इव = उच्चैः क्रोशति इव; अनिलैः = पवनैः, आघूर्णति=मण्डलाकरेण भ्राम्यति इव; अहिभिः इव = सर्पतुल्यैः, नीलैः=श्यामैः, जलधरैः=वारिदैः, सान्द्रम् = गाढं यथा स्यात् तथा, क्रियाविशेषणमेतत्, धूपायति इव=धूप-प्रज्वालनोत्थितधूमसमूहव्याप्तम् इव भवति । क्वचित्तु 'धूमायति' इत्येव पाठः, धूमवद्भवतीति तदर्थः । अत्रोत्प्रेक्षा मालारूपा बोध्या । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।२७॥

**विमर्श--**यहाँ विभिन्न कारणीभूत पदार्थों के द्वारा आकाश में विभिन्न क्रियाओं की सम्भावना की गयी है। यहाँ प्रकृत-आकाश-शोभा-विधायक विद्युद्विलसित, बलाकाशत, माहेन्द्रशरासन विकाशादि का अप्रकृत प्रज्वलन, संविहसन, विजृम्भण आदि के साथ तादात्म्याध्यास होने से उत्कट-एककोटिक संशय के उदय होने से उत्प्रेक्षा है, इसके द्योतक 'इव' आदि क्रियागतों के अभिधान से वाच्य क्रियारूप है, इसके सजातीयों का बहुत बार उल्लेख होने से यह उत्प्रेक्षा मालारूपा समझना चाहिये । इन सजातीयों की अन्योन्यसापेक्ष-रूप से स्थिति होने के कारण सजातीय संकर समझना चाहिये । ऐसा जीवानन्द का कथन है ।

धूपायति--यहाँ धूप का अर्थ धूप जलाने से उठने वाले धूम के समान प्रतीत हो रहा है, यह है । कहीं-कहीं, इसीलिये 'धूमायति' यही पाठ मिलता है । 'लोहितादिडाब्भ्यः क्यष्' (पा. सू. ३।१।१३) से आकृतिगण मानकर क्यष् प्रत्यय करके यह नामधातु का रूप है । 'रसति' का अर्थ भी शब्द करना है क्योंकि पाणिनि ने 'तुस, हस, ह्लस, रस शब्दे' ऐसा धातुपाठ किया है। शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ २७ ॥

अन्वयः-- (हे) जलधर ! त्वम्, निर्लज्जः, [ असि ], यत्, दयितस्य, वेश्म, गच्छन्तीम्, माम्, स्तनितेन, भीषयित्वा, धाराहस्तैः, परामृशसि ॥ २८ ॥

**शब्दार्थ--**हे जलधर !=हे मेघ !, त्वम्=तुम, निर्लज्जः=बेशर्म, [ असि=हो ], यत्=क्योंकि, दयितस्य=प्रेमी (चारुदत्त) के, वेश्म=घर को, गच्छन्तीम्=जाती

पञ्चमोऽङ्कः ३३७

भोः शक्र !

किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता यत्त्वं नदस्यम्बुद-सिंहनादैः । न युक्तमेतत् प्रियकाङ्क्षिताया मार्गं निरोद्धुं मम वर्षपातैः ॥ २९ ॥

हुई माम्=मुझे ( वसन्तसेना ) को, स्तनितने=गर्जन से, भीषयित्वा=डराकर, धाराहस्तैः=जलधारारूपी हाथों से, परामृशसि=छू रहे हो ॥ २८ ॥

अर्थ—वसन्तसेना — हे मेघ ! तुम बेशर्म हो, क्योंकि प्रेमी ( चारुदत्त ) के घर जाती हुई मुझ [ वसन्तसेना ] को गर्जन से डराकर जलधारारूपी हाथों से छू रहे हो ॥ २८ ॥

**टीका—**दयितगृहगमने विघ्नमुत्पादयन्तं मेघं वसन्तसेना तस्याचारणं निन्दन्ती उपालभते-जलधरेति । हे जलधर=हे वारिवाह ! त्वम्, निर्लज्जः=निस्त्रपः धृष्ट इति यावत्, असि, यत्=यस्मात्, दयितस्य=प्रियतमस्य चारुदत्तस्येत्यर्थः, वेश्म=भवनम्, गच्छन्तीम्=प्रयान्तीम्, माम्=वसन्तसेनाम्, स्तनितने=गर्जितेन, भीषयित्वा=त्रासयित्वा, धाराः=जलधारा एव हस्ताः=कराः तैः, परामृशसि=स्पृशसि । पराक्तायाः दयितगृहगमनोत्सुकायाः स्त्रियः अङ्गस्पर्शं निर्लज्ज एव करोति । अत्र समेन कार्येण प्रस्तुते जलधरे अप्रस्तुत-हठकामुकव्यवहार-समारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥ २८ ॥

**विमर्श—**यहाँ कामासक्त वसन्तसेना द्वारा मेघ के साथ मनुष्य के समान व्यवहार वर्णित है । यहाँ मेघदूतस्थ कालिदासीय उक्ति घटित होती है-‘कामात्तॉः हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु’ ॥ २८ ॥

अन्वयः—(भोः शक्र ! इति गद्यस्थेन अन्वयः— ) अहम्, ते, पूर्वरतिप्रसक्ता, [ आसम् ], किम्, यत्, त्वम्, अम्बुदसिंहनादैः, नदसि; प्रियकाङ्क्षितायाः, मम, मार्गम्, वर्षपातैः, निरोद्धुम्; न, युक्तम्, एतत् [विचार्येति शेषः] ॥ २९ ॥

**शब्दार्थ—**भोः शक्र !=हे इन्द्र !, अहम् = मैं वसन्तसेना, ते = तुम्हारी [ इन्द्र की ], पूर्वरतिप्रसक्ता=पहले तुम्हारे प्रेम में आसक्त, [ आसम्=थी ], किम्=क्या ? यत् = जिस कारण, त्वम्=तुम=इन्द्र, अम्बुदसिंहनादैः = मेघों के सिंहवद् गर्जनों से, नदसि=गरज रहे हो, शब्द कर रहे हो; प्रियकाङ्क्षितायाः=प्रेमी चारुदत्त द्वारा चाही गयी अथवा प्रेमी चारुदत्त को चाहने वाली, मम=मेरे [वसन्तसेना के], मार्गम्=रास्ता को, वर्षपातैः=वर्षा के प्रपात द्वारा, निरोद्धुम्=रोका जाना, न=नहीं, युक्तम्=ठीक है, एतत्=यह, [विचार्य=तुम सोचों] ॥ २९ ॥

**अर्थ—**हे इन्द्र ! क्या मैं पहले तुम्हारे साथ रति ( प्रेम ) में आसक्त थी जिससे तुम बादलों के सिंहनाद से गरज रहे हो । प्रिय को चाहने वाली मेरा मार्ग वर्षा की जलधाराओं से रोकना ठीक नहीं है, यह तुम सोंचो ॥ २९ ॥

**टीका—**देवराजेन पतिगृहगमने विघ्नोत्थानं दृष्ट्वा तमपि उपालभते वसन्त-

२२ मृ०

३३८ | मृच्छकटिकम्

अपि च—यद्वदहल्याहेतोर्मृषा वदसि शक्र ! गौतमोऽस्मीति । तद्वन्ममापि दुःखं निरवेक्ष्य निवार्यतां जलदः ॥ ३० ॥

**सेना—किमिति । भोः शक्र !=**हे इन्द्र ! इति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः, अहम् = वसन्तसेना, **ते =**तव, इन्द्रस्येत्यर्थः, **पूर्वम्=**पूर्वस्मिन् काले कदाचिदपीत्यर्थः, रतौ = अनुरागे, **प्रसक्ता=**आसक्ता, ( आसम् ) किम्, यद्वा पूर्वजन्मनि तव प्रणयिनी आसम्, **किम्, यत्=**यस्मात्, **त्वम्=**इन्द्रः, **अम्बुदसिंहनादैः—**अम्बुदशब्दो लक्षणया अम्बुदनादपरः, अम्बुदनादा एव सिंहनादाः तैः, मेघगर्जनरूपसिंहनादैरिति भावः, नदसि= शब्दायसे; पाठं पठसीतिवत् प्रयोगः; **प्रियकाङ्क्षितायाः=**प्रियेण चारुदत्तेन अभिलषितायाः, यद्वा, एषः प्रियः रत्यर्थं काङ्क्षितः यया सा तस्याः, **मम=**वसन्तसेनायाः, **मार्गम्=**पन्थानम्, **वर्षपातैः=**जलधारासम्पातैः, **निरोद्धुम्=**अवरोद्धुम्, **न=**नैव, **युक्तम्=**उचितम्, **एतत्=**इदम्, विचिन्त्येति शेषः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः उपजातिः वृत्तम् ॥ २६ ॥

**विमर्शः—अम्बुदसिंहनादैः—**यहाँ अम्बुद की लक्षणा अम्बुदनाद में करके अम्बुदनादरूपी सिंहनाद—यह अर्थ करना चाहिये । **अम्बुदसिंहनादैः नदसि—**यहाँ पाठं पठसि के समान उपपादन करना चाहिये । **प्रियकाङ्क्षतायाः—**पद का सामान्य अर्थ है— ‘प्रियेण काङ्क्षितायाः’ परन्तु प्रकृत कथानक के द्वारा इस समय वसन्तसेना ही अभिसार के लिये उत्सुक है । अतः बहुव्रीहि करना ही उचित है – प्रियः काङ्क्षितः यया सा तस्याः । कहीं-कहीं एतत् को भी समास में ही माना गया है वहाँ—**एषः=**समीपवर्त्ती प्रियः आदि अन्वय करना चाहिये । ‘मार्गम्’ के साथ ‘एतत्’ का अन्वय उचित नहीं है । इसीलिये कुछ विद्वान इसे अलग रखकर ‘विचिन्त्य’ आदि क्रियापद के अध्याहार के पक्ष में हैं जो अधिक तर्कसंगत है । तुमुन् का प्रयोग खटकता है क्योंकि क्रियाफलक क्रिया उपपद रहते ही तुमुन् का विधान है । अतः ‘इष्यते’ आदि का अध्याहार करना चाहिये ‘निरोद्धुम् इष्यते यत् तत् न युक्तम्’ ॥ २६ ॥

अन्वयः— हे शक्र !, अहल्याहेतोः, यद्वत्, ‘गौतमः, अस्मि, इति’, मृषा, वदसि, तद्वत्, मम, अपि, दुःखम्, निरवेक्ष्य, जलदः, निवार्यताम् ॥ ३० ॥

शब्दार्थ— हे **शक्र !=**हे इन्द्र, अहल्याहेतोः = गौतम की पत्नी अहल्या [ के साथ रति करने ] के लिये, यद्वत् = जिस प्रकार, गौतमः अस्मि = मैं गौतम हूँ, **इति=**ऐसा, **मृषा=**असत्य, **वदसि=**बोलते हो [ बोले थे ], **तद्वत्=**उसी प्रकार, **मम अपि=**मुझ वसन्तसेना का भी, **दुःखम्=**कष्ट, **निरवेक्ष्य=**देख कर, **जलदः=**बादल को, **निवार्यताम्=**हटा दो ॥ ३० ॥

पञ्चमोऽङ्कः ३३६


अर्थ—और भी—

हे इन्द्र ! तुमने अहल्या [के साथ रति करने] के लिये जिस प्रकार 'मैं इन्द्र हूँ' ऐसा झूठ बोला था, उसी प्रकार मेरी भी पीड़ा को अच्छी प्रकार समझ कर बादलों को हटा दो ॥ ३० ॥

**टीका—**पुरा इन्द्रेण कृतमपराधं स्मारयित्वा आत्मनोऽपि तादृशीमेवावस्थां वर्णयन्ती इन्द्रस्यानुरोधं करोति वसन्तसेना—यदवदिति। हे शक्र ! = हे इन्द्र !, अहल्या=गौतमपत्नी, तस्याः हेतो=तां सम्भोक्तुमित्यर्थः यद्वत्=यथा, गौतमोऽस्मि=कामसन्तापनिवारणाय गौतमस्वरूपं धारयित्वा 'अहं गौतम अस्मि' इति मृषा=असत्यम्, वदसि = कथयसि, अकथयः इति भावः । तद्वत्=तथैव, मम=वसन्तसेनायाः, दुःखम् = प्रियसम्भोगलालसाजनितं कष्टम्, निरवेक्ष्य=निःशेषेण विचार्य, जलदः=मेघः, जातावेकवचनम्; निवार्यताम्=निषिध्यताम्, प्रिय-समागम-विरोधिनी मेघान् निवारयेति भावः । अत्र 'वदसि' इत्यत्र लट्लकारस्यौचित्यं साधयन्तो बुधाः भ्रान्ता एव । कामातुराया वसन्तसेनायास्तादृशप्रयोगस्यौचित्यस्य अनुभवसिद्धत्वात् । अत एव भाष्यादौ परोक्षे लिट्-प्रयोगसाधनाय 'मत्तोऽहं किहं विललाप, मत्तोऽहं किल विचचार' इत्यादौ उत्तमपुरुषत्वं साधित्वम्, अन्यथाऽत्मनः परोक्षत्वोपपादनं सर्वथासम्भवमिति विचारणीयम् । अत्र पुराणादौ वैदिकसाहित्ये च वर्णिता इन्द्राहल्याकथाऽनुसन्धेया । आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥

**विमर्श—**इन्द्र मेघों का देवता है। मेघ प्रियमिलन में बाधक बन रहे हैं। अतः वसन्तसेना इन्द्र को उसकी पुरानी कामावस्था में किये गये अपराध का स्मरण कराकर अपनी कामावस्था की असहनीयता का प्रतिपादन कर रही है।

इन्द्र और अहल्या का आख्यान वेदों और पुराणों में प्राप्त होता है। यह एक रूपक है। कथा के अनुसार गौतम स्नानादि के लिये अपनी कुटिया से बाहर गये थे, उसी समय कामातुर इन्द्र गौतम का रूप बनाकर आया और अहल्या से अपने को गौतम ही बता कर अपनी इच्छा की पूर्ति कर ली। बाद में रहस्योद्घाटन होने पर अहल्या ने इन्द्र को शाप दे दिया। वसन्तसेना इन्द्र को यह कह कर काम की असहनीयता का वर्णन करके उससे विघ्न न करने का अनुरोध करती है।

आख्यानों में इन्द्र जल का देवता है, अहल्या [ अ ÷ हल ÷ यत् ] बिना जोती हुई जमीन है, उसमें इंद्र द्वारा जलवर्षण का रूपक है। इसी प्रकार इन्द्र = सूर्य, रात्रि को अहल्या=रात और गौतम=चंद्र है।

'मृषा वदसि' यहाँ लट् के प्रयोग का औचित्य अनेक प्रकार से सोचा गया है। वास्तव में कामातुरा वसन्तसेना द्वारा भूत के लिये भी लट् का प्रयोग अनुचित नहीं है। क्योंकि मानसिक अनवधानता में सब उचित माना जाता है--जैसे 'मत्तोहं किल विललाप' 'बहु जगद पुरस्तात्तस्य कामातुराहम्' आदि प्रयोगों में

३४० | मृच्छकटिकम्

अपि च--गर्ज वा वर्ष वा शक्र मुञ्च वा शतशोऽशनिम् ।
न शक्या हि स्त्रियो रोद्धुं प्रस्थिता दयितं प्रति ॥ ३१ ॥
यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः ।
अयि विद्युत् ! प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ? ॥ ३२ ॥


लिट् उत्तम पुरुष का प्रयोग देखा गया है । अन्यथा अपनी परोक्षता का उपपादन करना कठिन है ॥ ३० ॥

अन्वयः— हे शक्र ! गर्ज, वा, वर्ष, शतशः, अशनिम्, वा, मुञ्च, किंतु, दयितम्, प्रति, प्रस्थिताः, स्त्रियः, रोद्धुम्, न, शक्याः ॥ ३१ ॥

शब्दार्थ— हे शक्र !=हे इन्द्र, गर्ज=गरजो, वा=अथवा, वर्ष=बरसो, अथवा, शतशः=सैकड़ों बार, अशनिम् = वज्र ( बिजली ) को, मुञ्च = गिराओ, किंतु, दयितम्=प्रेमी, प्रति=के प्रति, प्रस्थिताः=चल चुकीं, स्त्रियः=कामिनियों को, रोद्धुम् =रोका जाना, न=नहीं, शक्याः=सम्भव है ॥ ३१ ॥

अर्थ—और भी—
हे इन्द्र ! गरजो, अथवा बरसो, या सैकड़ों बार वज्र (बिजली) गिराओ लेकिन प्रेमी की ओर चल चुकीं कामिनियों को रोकना सम्भव नहीं है ॥ ३१ ॥

टीका— हे शक्र ! हे इन्द्र !, गर्ज=स्तनितं कुरु, वा=अथवा, वर्ष=वर्षणं कुरु, वा=अथवा, शतशः=शतशतवारम्, अशनिम्=वज्रम्, मुञ्च=परित्यज, निक्षिप, तुभ्यं यद् रोचते तत् कुर्विति भावः, किंतु दयितम्=कान्तम्, प्रति, प्रस्थिताः=प्रचलिताः, स्त्रियः=कामिन्यः, रोद्धुम्=निवारयितुम्, न=नैव, शक्याः=शकनीया अतो वृथैव ते व्यापार इति भावः । अत्र पूर्वार्द्धेऽनेकक्रियासम्बन्धात् दीपकम्, उत्तरार्धे तु वैधर्म्येण सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः, अनयोश्च साकाङ्क्षतया स्थितेः सङ्करः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३१ ॥

विमर्श— यहाँ कामातुर कामिनियों की स्वाभाविकी दशा का वर्णन है । पूर्वार्द्ध में अनेक क्रियाओं का एक कर्ता के साथ सम्बद्ध होने से ‘दीपक’ है । और उत्तरार्द्ध में 'प्रेमी के प्रति अभिसारगत मुझे किसी प्रकार रोकना सम्भव नहीं है’ इस विशेष वक्तव्य से ‘कान्तार्थिनी कामिनियाँ किसी भी प्रकार नहीं रोकी जा सकतीं—इस प्रकार अभावमुखेन सामान्य के अभिधान से, वैधर्म्य सामान्य से विशेष समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है । ये दोनों परस्पर अनुकूल होते हुये साकाङ्क्षतया स्थित हैं अतः सङ्कर है ॥ ३१ ॥

अन्वयः— वारिधरः, यदि, गर्जति, तत्, गर्जतु, पुरुषाः, निष्ठुराः, नाम; अयि विद्युत् !, प्रमदानाम्, दुःखम्, त्वम्, अपि, न, जानासि ॥ ३२ ॥

शब्दार्थ— वारिधरः = बादल, यदि = यदि, गर्जति=गरजता है, तत्=वह,

पञ्चमोऽङ्कः ३४१

विटः—भवति ! अलमलमुपालम्भेन, उपकारिणी तवेयम्--

ऐरावतोरसि चलेव सुवर्णरज्जुः
शैलस्य मूर्ध्नि निहितेव सिता पताका ।
आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय-
माख्याति ते प्रियतमस्य हि सन्निवेशम् ॥ ३३ ॥


गर्जतु=गरजे, पुरुषाः = पुरुष, निष्ठुराः=निर्दयः, नाम=होते हैं, अयि विद्युत् = हे बिजली !, प्रमदानाम्=कामातुरकामिनीयों के, दुःखम्=कामवासनाजनित कष्ट को, त्वम् अपि=बिजली तुम [ स्त्री होकर ] भी, न=नहीं, जानती हो, अर्थात् तुम्हें तो समझना ही चाहिये ॥ ३२ ॥

अर्थ—बादल गरज रहा है, गरजता रहे, क्योंकि पुरुष तो निर्दय होते ही हैं । अरे बिजली ! कामिनियों के कष्ट को तुम [औरत होकर] भी नहीं समझती हो, अर्थात् समझना चाहिये और बाधक नहीं बनना चाहिये ।। ३२ ।।

टीका--प्राक् शक्रमपालभ्य साम्प्रतं कामिनीशिरोमणिभूतां स्वसुल्यां चपलां तिरस्कुर्वन्ती आह—यदीति । वारिधरः = मेघः, यदि = चेत्, गर्जति=नदति, गर्जतु=नदतु, न मे किमपि, वक्तव्यम्, तत् = तत्र, पुरुषाः=पुमांसः, निष्ठुराः= निर्दयाः, नाम=इति स्वीकारोक्तौ; अयि विद्युत् !=हे कामिनीशिरोमणिभूते चपले, प्रमदानाम्=कामातुराणां वनितानाम्, दुःखम्=कान्तविरहजनितक्लेशम्, त्वम् अपि=भवती अपि, न = नैव, जानासि=अनुभवति । विजातीयपुरुषा मम कष्टं नानु- भवन्तीत्यत्र न मे किमपि वक्तव्यम्, परन्तु त्वन्तु कामिनीनां शिरोमणिभूता वर्तते तथापि मम व्यथां नानुभवसि आश्चर्यमेतत् । आर्या वृत्तम् ।। ३२ ।।

विमर्श—वसन्तसेना पुरुष-जाति की निष्ठुरता का संकेत करती हुई स्त्री- शिरोमणि बिजली द्वारा किये जाने वाले विघ्न के प्रति आश्चर्य व्यक्त करती है । स्त्री को तो स्त्री की पीड़ा समझनी ही चाहिये ॥ ३२ ॥

अन्वयः—हि, ऐरावतोरसि, चला, सुवर्णरज्जुः, इव, शैलस्य, मूर्ध्नि, निहिता, सिता, पताका, इव, आखण्डलस्य, भवनोदरदीपिका, इव, [ इयम् ] ते, प्रियतमस्य, सन्निवेशम्, आख्याति, इव ॥ ३३ ॥

शब्दार्थ—हि=क्योंकि, ऐरावतोरसि=इन्द्र के हाथी ऐरावत के वक्षस्थल पर, चला=चञ्चल, सुवर्णरज्जुः = सोने की रस्सी, इव = के समान, शैलस्य=पर्वत के, मूर्ध्नि=चोटी पर, निहिता=स्थापित की गयी, सिता=श्वेत, पताका=ध्वजा, इव= के समान, आखण्डलस्य = इन्द्र के, भवनोदरदीपिका = भवन के मध्य में स्थित दीपिका = लालटेन, इव = के समान, [ इयम्=यह बिजली ] ते=तुम्हारे

३४२मृच्छकटिकम्

वसन्तसेना--भाव ! एव्वं । तं ज्जेव एदं गेहं । (भाव ! एवम् । तदेवैतद् गेहम्)

विटः--सकल-कलाभिज्ञाया न किञ्चिदिह तवोपदेष्टव्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति । अत्र प्रविश्य कोपोऽत्यन्तं न कर्त्तव्यः !

[ वसन्तसेना के ], प्रियतमस्य = सबसे अधिक प्रिय=चारुदत्त के, सन्निवेशम्=घर को, आख्याति=कह रही है ॥ ३३ ॥

अर्थ--विट--माननीये ! इसको उलाहना देना बन्द कीजिये, बन्द कीजिये । यह बिजली तो आपकी उपकारिका है—

क्योंकि, ऐरावत हाथी के वक्षस्थल पर चञ्चल सुवर्णमयी रस्सी के समान, पर्वत की चोटी पर स्थापित की गयी श्वेत पताका के समान, इन्द्र के भवन के भीतर स्थित दीपिका=लालटेन के समान यह बिजली तुम्हारे प्रियतम चारुदत्त के घर को बतला रही है ॥ ३३ ॥

टीका--विद्युदुपालम्भं श्रुत्वा वसन्तसेनायाः अज्ञानतां प्रदर्शयन् विद्युत उपकारकत्वं वर्णयति—ऐरावतेति । हि = यतः, ऐरावतस्य=एतन्नाम्ना ख्यातस्य इन्द्रगजस्य, इराः = जलानि, तानि सन्त्यस्येति इरावान्=सागरः, तत्र भवः — ऐरावतः, समुद्रमथनादुत्थितो गजविशेषः तस्य, उरसि = वक्षस्थले, विद्यमाना, सुवर्णरज्जुः = हिरण्मयबन्धनसाधनदाम, इव, शैलस्य = पर्वतस्य, मूर्ध्नि=शिखरे, निहिता = स्थापिता, सिता = शुभ्रा, पताका =ध्वज इव, आखण्डलस्य=इन्द्रस्य, भवनोदरे = भवनमध्यभागे वर्तमाना, दीपिका = प्रकाशसाधनीभूतवस्तुविशेष इव, इयम् = दृश्यमाना विद्युत्, ते = वसन्तसेनायाः, प्रियतमस्य=अतिप्रियचारुदत्तस्य, सन्निवेशम्=गृहम्, आख्याति=कथयति । अत्र पूर्वमेवोक्तेन ‘उपकारिणी तवेयम्’ति गद्यस्थेनान्वयः । अत्र तादृशोपमानद्वयस्याप्रसिद्ध्या प्रकृतायाः विद्युत उपमानभूतयोः सुवर्णरज्जुसित - पताकयोस्तादात्म्याध्यासादुत्कटैककोटिकसंशयसमुदयात् उत्प्रेक्षा-द्वयमङ्गाङ्गिभावेन सजातीयतया संकीर्यते, परार्द्धे तु विद्युद्रूपं विषयं सर्वथैव निगीर्य आखण्डलभवनोदरदीपिकास्वरूपत्वेन तदभिधानात् निश्चयात्मिकायाः प्रतीतेरुदया-दभेदाध्यवसानरूपातिशयोक्तिः पूर्वोक्ताभ्यामुत्प्रेक्षाभ्यां सापेक्षतया संस्थितेः सङ्कीर्यते इति जीवानन्दः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३३ ॥

विमर्श--प्रस्तुत श्लोक में प्रसिद्ध उपमानों का प्रयोग न होने के कारण उपमा न होकर उत्प्रेक्षा अलंकार है । विशेष के लिये ऊपर टीका में देखें ॥ ३३ ॥

अर्थ--वसन्तसेना--भाव ! ऐसा ही है । यही उनका घर है ।

विट--समस्त कलाओं की जानकार आपको कोई भी उपदेश देने की आवश्यकता नहीं है । फिर भी स्नेह कहलवा रहा है । [ कहने के लिये बाध्य कर

पञ्चमोऽङ्कः ३४३

यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः ?
कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥ ३४ ॥

भवतु, एवं तावत् । भोः भोः ! निवेद्यतामार्यचारुदत्ताय—

एषा फुल्ल-कदम्ब-नीप-सुरभौ काले घनोद्भासिते
कान्तस्यालयमागता समदना हृष्टा जलाद्वलिका ।

रहा है।] यहाँ चारुदत्त के घर जाकर आपको अधिक कोप [का प्रदर्शन] नहीं करना चाहिये ।

अन्वयः—यदि, कुप्यसि, रतिः, नास्ति, अथवा, कोपेन, विना, कुतः, कामः, त्वम्, कुप्य, च, कोपय, च, [कान्तम्], त्वम्, प्रसीद, च, कान्तम्, च, प्रसादय ॥ ३४ ॥

शब्दार्थ—यदि=यदि, कुप्यसि=कोप करोगी, तो, रतिः=रति, नास्ति=नहीं होगी, अथवा कोपेन=क्रोध के, विना=बिना, कुतः=कहाँ से अथवा कैसे, कामः=काम का आविर्भाव, होगा, अतः, त्वम्=तुम वसन्तसेना, कुप्य=कोप करना, कान्तम् = प्रियतम चारुदत्त को भी, कोपय = कुपित करना, त्वम् च=और तुम, प्रसीद= प्रसन्न हो जाना, कान्तम् च = और प्रियतम चारुदत्त को, प्रसादय=खुश करना ॥ ३४ ॥

अर्थ—यदि तुम क्रोध करोगी तो रति=अनुराग कैसे होगा, अथवा क्रोध के विना काम=सम्भोग [का आनन्द] नहीं होता है । तुम स्वयं कोप करना और अपने प्रेमी को क्रोध करवाना । तुम स्वयं प्रसन्न हो जाना और अपने प्रेमी को भी प्रसन्न कर देना ॥ ३४ ॥

टीका—प्राथमिकमिलनावसरे सावधानतया भाव्यमिति रतिवर्धनोपायं वर्णयति विटः—यदीति । यदि = चेत्, कुप्यसि=केवलं कोप करोषि, तदा, रतिः=अनुरागः, तज्जन्यं सम्भोगसुखम्, न = नैव, अस्ति=भविष्यति, वर्तमानसामीप्ये लट् बोध्यः, अथवा कोपेन=प्रणयकोपेन, विना=ऋते, कामः=सम्भोगानन्दप्राप्तिः, कुतः ? न कथमपीति भावः, अतः त्वम्, कुप्य=कोपं कुरु, कान्तम्=प्रियतमम्, च, कोपय=कोपयुक्तं कुरु, त्वम्=वसन्तसेना, च, प्रसीद=प्रसन्ना भव, कान्तम्=प्रियतमं च, प्रसादय=प्रसन्नतायुक्तं कुरु । एवञ्च औचित्यानुसारमेव कोपप्रसादौ कार्यों येन सम्भोगसुखप्राप्तिः स्यादिति भावः ॥ ३४ ॥

विमर्श—विट का यह रहस्य है कि कुछ नकली गुस्सा दिखाना आवश्यक है । उसे मानकर यदि प्रेमी वास्तव में गुस्सा करने लग जाय तो अपना गुस्सा समाप्त करके उसे खुश करने का प्रयास करना चाहिये ॥ ३४ ॥

अन्वयः—फुल्लकदम्बनीपसुरभौ, घनोद्भासिते, काले, समदना, हृष्टा, जला-

३४४मृच्छकटिकम्

विद्युद्वारिदगर्जितैः सचकिता त्वद्दर्शनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुर-लग्न-कर्द्दम-घरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३५ ॥

द्रालिका, विद्युद्वारिदगर्जितैः, सचकिता, त्वद्दर्शनाकांक्षिणी, कान्तस्य, लयम्, आगता, एषा, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ, पादौ, प्रक्षालयन्ती स्थिता, [ अस्ति ] ।।३५।।

शब्दार्थ—फुल्लकदम्वनीपसुरभौ = फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों के कारण सुगन्धयुक्त, घनोद्भासिते=मेघों से सुशोभित, काल=समय में, समदना= कामयुक्त, हृष्टा=प्रसन्न, जलाद्रालिका=पानी से गीले बालोंवाली, विद्युद्वारिद-गर्जितैः=बिजली तथा बादलों के गर्जनों से, सचकिता=भयभीत, त्वद्दर्शनाका-ङ्क्षिणी =तुम्हारे दर्शनों की इच्छा रखनेवाली, कान्तस्य = प्रेमी के, आलयम्= घर को, आगता = आयी हुई, एषा = यह वसन्तसेना, नूपुरलग्नकर्द्दमौ=नूपुरों में लगे हुये कीचड़वाले, पादौ = पैरों को, प्रक्षालयन्ती=धोती हुई, स्थिता=खड़ी, [ अस्ति=है ] ॥ ३५ ॥

अर्थ—अच्छा ऐसा ही है। अरे, अरे ! आर्य चारुदत्त से यह निवेदन [ कथन ] कर दो—

फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों से सुगन्धित, बादलों से सुशोभित समय में कामभावातुर, प्रसन्न चित्तवाली, पानी से गीले बालोंवाली, बिजली तथा बादलों के गरजने से भयभीत [ घबड़ाई हुई ], आपके दर्शनों को चाहनेवाली, प्रेमी के घर आयी हुई यह वसन्तसेना नूपुर में लगे हुये कीचड़वाले पैरों को धोती हुई खड़ी है ॥ ३५ ॥

टीका—तादृशेऽपि दुर्दिने वसन्तसेना चारुदत्तेन सह रिरंसया समागतेति तस्याः आगमनं सूचयितुं विट आह—एषेति । फुल्लकदम्वनीपसुरभौ=फुल्लैः= विकसितैः, कदम्बैः = एतन्नामकवृक्षैः नीपैश्च = धराकदम्बैश्च सुरभिः=सुगन्धः यस्मिन् तस्मिन्, घनोद्भासिते=घनैः = मेघैः, उद्भासिते=शोभिते, काले=समये, वर्षासमये इति भावः, समदना=मदनेन=कामभावेन सहिता, कामपीडातुरेति भावः, हृष्टा=प्रसन्ना, जलाद्रालिका = जलेन आर्द्राः = क्लिन्ना, अलकाः=केशाः यस्याः तादृशी, विद्युद्वारिदगर्जितैः=विद्युद्भिः वारिदानां गर्जितैश्च, सचकिता=सत्रासा, तव=चारुदत्तस्य दर्शनस्य आकाङिक्षणी=अभिलाषिणी, कान्तस्य=प्रियस्य, चारु-दत्तस्य, आलयम् = भवनम्, आगता=समागता, एषा=इयम्, वसन्तसेनेति भावः, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ = कर्द्दमव्याप्तनूपुरयुक्तौ, पादौ=चरणौ, प्रक्षालयन्ती=धावन्ती, ‘धावु गतिशुद्ध्योः', स्थिता=बर्हिर्विराजमाना, अस्ति । वसन्तसेना समागमायात्यन्त-मुत्सका येनैतादृशेऽपि दुर्दिनेऽत्र समागतेति तस्या आगमनं शीघ्रमेव चारुदत्तं सूच-येति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३५ ॥

पञ्चमोऽङ्कः ३४५

चारुदत्तः— (आकर्ण्य) वयस्य ! ज्ञायतां किमेतदिति ।
विदूषकः—जं भवं आणवेदि । (वसन्तसेनामुपगम्य सादरम्) सोत्थि भोदीए । (यद्भवानाज्ञापयति ।) (स्वस्ति भवत्यै ।)
वसन्तसेना—अज्ज ! वन्दामि । साअदं अज्जस्स । (विटं प्रति) एसा छत्तधारिआ भावस्स ज्जेव भोदु । (आर्य वन्दे । स्वागतमार्यस्य ।) (भाव एषा छत्रधारिका भावस्यैव भवतु ।)
विटः— (स्वगतम्) अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि । (प्रकाशम्) एवं भवतु । भवति ! वसन्तसेने !

साटोप-कूट-कपटानृतजन्मभूमेः शाठ्यात्मकस्य रति-केलिकृतालयस्य ।
वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसंग्रहस्य दाक्षिण्यपण्य-सुख-निष्क्रय-सिद्धिरस्तु ॥३६॥


विमर्श— 'तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियं' [अमरकोश २।४।४२] के अनुसार नीप और कदम्ब पर्यायवाची हैं। अतः एक साथ प्रयोग में इनके अर्थ का अन्तर करना चाहिये। अतः नीप का अर्थ बन्धूक पुष्प करना चाहिये। अथवा कदम्ब को पुष्पवाची मानकर कदम्बपुष्पों से युक्त नीप वृक्षों से सुगन्धित—यह अर्थ करना चाहिये। यह भी सम्भव है जैसे कमलसामान्य और कमलविशेष के लिये कुछ शब्द हैं उसी प्रकार कदम्बसामान्य और विशेष के लिये यहाँ अलग-अलग शब्दों का प्रयोग हों ॥ ३५ ॥

अर्थ—चारुदत्त— (सुनकर) मित्र ! पता लगाओ यह किसकी आवाज है ?

विदूषक— आपकी जैसी आज्ञा। (वसन्तसेना के पास जाकर) आपका कल्याण हो।

वसन्तसेना— आर्य ! प्रणाम करती हूँ। आर्य आपका स्वागत है। (विट से) भाव ! यह छत्रधारिणी (परिचारिका) आपकी ही (आपके ही साथ) रहे।

अन्वयः— साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः, शाठ्यात्मकस्य, रतिकेलिकृतालयस्य, सुरतोत्सवसंग्रहस्य, वेश्यापणस्य, दाक्षिण्यपण्य-सुखनिष्क्रयसिद्धिः, अस्तु ॥ ३६ ॥

शब्दार्थ— साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः = आटोप = दम्भ के सहित जो कूट = माया, कपट = छल और असत्यभाषण उसकी उत्पत्तिस्थान, शाठ्यात्मकस्य = धूर्तता-रूपी, रतिकेलिकृतालयस्य = कामक्रीडा द्वारा अपना घर बनायी गयी, सुरतोत्सव-संग्रहस्य = रमण के आनन्दरूपी उत्सव के संग्रहवाली, वेश्यापणस्य = वेश्यारूपी बाजार की, दाक्षिण्यपण्यसुखनिष्क्रयसिद्धिः = उदारता से यौवनरूपी विक्रेयवस्तु का सुखपूर्वक (बिना कष्ट के) विनिमय (आदान-प्रदान) की सिद्धि, अपनी उदारता से अपने यौवन का दान करते हुये चारुदत्त के यौवन के सुख की उपलब्धि, अस्तु = हो ॥ ३६ ॥

३४६ | मृच्छकटिकम्

( इति निष्क्रान्तो विटः । )
वसन्तसेना-अज्जमित्तेअ ! कहिं तुम्हाणं जूदिअरो ? ( आर्यमैत्रेय ! कस्मिन् युष्माकं द्यूतकरः ? )


अर्थ-विट-( अपने में ) इस उपाय द्वारा बड़ी चतुरता से वापस कर दिया गया हूँ। ( प्रकट रूप में ) ऐसा ही हो, अच्छी बात है। माननीय वसन्तसेना जी !-

जो दम्भसहित माया, छल, एवं झूठ की जन्मस्थान [ उत्पत्तिस्थल ] है, धूर्तता ही जिसकी आत्मा है, सम्भोगक्रीडा ने जिसको अपना घर बना लिया है, सुरतक्रीडारूपी उत्सव का जहाँ संग्रह है, ऐसे वेश्यारूपी बाजार की उदारता से ( न कि धन से ) बिकने वाली ( तुम्हारी भरी जवानीरूपी ) वस्तु की सुखपूर्वक ( बिना किसी कष्ट के ) आदान-प्रदान की सिद्धि होवे, अर्थात् तुम धन का लोभ छोड़कर अपनी जवानी का आनन्द चारुदत्त को दो और उसकी जवानी का सुख स्वयं प्राप्त करो ॥ ३६ ॥

टीका-चारुदत्तं प्रति गमनोत्सुकां वसन्तसेनां विटः आशीर्वचोभिविभूषयति-आटोपः=दम्भः, तेन सहितम्, कूटम्=माया, कपटम्=छलम्, अनृतम्=असत्यभाषणम् च-एतेषां जन्मभूमिः = उत्पत्तिस्थलस्य, शाठ्यम्=धूर्तता एव आत्मा=स्वभावः यस्य तादृशस्य, रतिकेल्या=सुरतक्रीडया, कृतः=विहितः, आलयः=आस्पदं यत्र तस्य, यद्वा रतिकेलये=रतिक्रीडार्थं कृतः=विहितः यः आलयः=निकेतनं यथाभूतस्वसुरतम्=सम्भोग एवं उत्सवः=आनन्दः, तस्य संग्रहः=सम्यग् ग्रहणम्, आस्वादः यत्र तथाभूतस्य, वेश्यापणस्य=वेश्यारूपस्य आपणस्य=विपणेः, क्रयविक्रयस्थानस्येति भावः, दाक्षिण्येन = औदार्येण न तु अर्थविनियोगेन, पण्यस्य=विक्रेयस्य=स्वयौवनस्येति भावः, सुखेन=अनायासेन, निष्क्रयः=विनिमयः तस्य सिद्धिः=सफलता, अस्तु = भवतु । स्वकीयमसामान्यमौदार्यं प्रकटय्य चारुदत्तेन सह निरतिशयं सम्भोगसुखमनुभूयताम्, परस्परं चोभौ एतत्सुखमनुभवतामिति भावः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ३६ ॥

विमर्श-आटोपो दम्भः, तेन सहितम्=इति विद्याधरः । वेश्यापणस्य=वेश्या के व्यवहार की, वेश्यारूपी बाजार की । निष्क्रयः=विनिमय, अदला-बदली । दोनों की समान प्रवृत्ति से ही संभोगसुखनिष्पत्ति होती है । वसन्ततिलका छन्द है । समास के लिये संस्कृत टीका देखें ॥ ३६ ॥

( ऐसा कह कर विट निकल जाता है । )
अर्थ-वसन्तसेना-आर्य मैत्रेय ! तुम्हारा जुआरी कहाँ हैं ?

पञ्चमोऽङ्कः ३४७

विदूषकः---( स्वगतम् ) हीही भो ! जुदिअरो त्ति भणन्तीए अलङ्किदो पिअवअस्सो । ( प्रकाशम् ) भोदि ! एसो क्खु सुक्खरुक्ख-वाडिआए ! ( हीही भोः ! द्यूतकर इति भणन्त्या अलङ्कृतः प्रियवयस्यः । भवति ! एष खलु शुष्क-वृक्ष-वाटिकायाम् । )
वसन्तसेना—अज्ज ! का तुम्हाणं सुक्ख-रुक्ख-बाडिआ वुच्चदि ?
( आर्ये ! का युष्माकं शुष्क-वृक्ष-वाटिका उच्यते ? )
विदूषकः—भोदि ! जहिं ण खाईअदि ण पीईअदि । ( भवति ! यस्मिन् न खाद्यते न पीयते । )
( वसन्तसेना स्मितं करोति । )
विदूषकः---ता पविसदु भोदी ! ( तत्प्रविशतु भवती । )
वसन्तसेना— ( जनान्तिकम् ) एत्थ पविसिअ कं मए भणिदव्यं ? ( अत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यम् ? )
चेटी—जूदिअर ! अवि सुहो दे पदोसो ? त्ति । ( द्यूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ? इति । )
वसन्तसेना—अवि पारइस्सं ? ( अपि पारयिष्यामि ? )
चेटी—अवसरो ज्जेव पारइस्यदि । ( अवसर एव पारयिष्यति । )
विदूषकः---पविसदु भोदी । ( प्रविशतु भवती । )
वसन्तसेना— ( प्रविश्योपसृत्य च पुष्पैस्ताडयन्ती ) अइ जूदिअर ! अवि-सुहो दे पदोसो ? ( अयि द्यूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ? )


विदूषक— ( अपने में ) आश्चर्य है ! जुँआरी ऐसा कहती हुई इसने आर्य चारुदत्त को विभूषित कर दिया है । ( प्रकट रूप में ) माननीये ! वे इस सूखे वृक्षों वाली फुलवाड़ी में हैं ।
**वसन्तसेना—**आर्ये ! सूखे वृक्षों वाली आपकी फुलवाड़ी कौन है ?
**विदूषक—**माननीये ! जहाँ न कुछ खाया जाता है और न पिया जाता है ।
( वसन्तसेना मुस्कराती है । )
**विदूषक—**तो आप भीतर चलिये ।
वसन्तसेना— ( जनान्तिक ) यहाँ जाकर मुझे क्या कहना चाहिये ?
**चेटी—**जुआरी ! आपकी शाम सुखद तो है ? [ ऐसा कहिये । ]
**वसन्तसेना—**ऐसा कह सकूँगी ?
**चेटी—**समय ही तुम्हें समर्थ बना देगा ।
**विदूषक—**आप भीतर चलें ।
वसन्तसेना— ( प्रवेश करके, पास जाकर ) फूलों से मारती हुई जुआरी ! तुम्हारी आपकी शाम सुखद तो है ?

३४८ मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः—( अवलोक्य ) अये ! वसन्तसेना प्राप्ता । ( सहर्षमुत्थाय ) अयि प्रिये !

सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥ ३७ ॥

अन्वयः— सदा, जाग्रतः, ( एव ), मम, प्रदोषः, याति; सदा, निश्वसतः, [ एव ], मे, निशाः, गताः; हे विशाललोचने ! अद्य, त्वया, समेतस्य, मम, प्रदोषकः, शोकान्तकरः [ भवति, भविष्यति वा ] ॥ ३७ ॥

शब्दार्थ— सदा = प्रतिदिन, जाग्रतः एव = जागते हुये हीं मम = मेरा, प्रदोषः = सायंकाल का समय, याति = बीतता है; सदा = रोज, निश्वसतः = निश्वासें = आहें लेते हुये ही, मे = मेरी, निशाः = रात, गताः = बीती हैं; हे विशाललोचने = हे बड़ी-बड़ी आखों वाली प्रिये वसन्तसेने !, अद्य = आज, इस समय, त्वया = तुम्हारे ( वसन्तसेना के ) समेतस्य = मिले हुये, मम = मुझ चारुदत्त का, प्रदोषकः = सायंकाल, शोकान्तरः = शोकों को समाप्त कर देने वाला, [ भवति = हो रहा हैं, अथवा भविष्यति = हो जायगा ] ॥ ३७ ॥

अर्थ—चारुदत्त—( देखकर ) अरे ! वसन्तसेना आयीं हैं । [ हर्षसहित उठकर ) हे प्रिये !

हमेशा जागते हुये ही मेरा प्रदोष ( शाम का समय ) बीता है, और हमेशा आहें भरते हुये ही रातें बीतीं हैं, ( किन्तु ) हे विशाल नेत्रोंवाली बसन्तसेने आज तुम्हारे साथ मिलने वाले मेरा प्रदोष ( सायं काल ) शोकों का समाप्त कर देने वाला ( हो रहा है, अथवा होगा ) ॥ ३७ ॥

टीका— वसन्तसेनायाः समागमेन स्वकीय शोकापहरणं वर्णयन् तां प्रशंसति चारुदत्तः—सदेति । सदा = प्रतिदिनम्, जाग्रतः = अनिद्रितस्य, एव, मम = चारुदत्तस्य, प्रदोषः = रात्रिमुखं, प्रथमप्रहर इति भावः, याति = गच्छति, तर्हि द्वितीयप्रहरादौ निद्रासुखं जायते, तदपि नेत्याह—सदा = नित्यम्, निश्वसतः = दीर्घतरं श्वासं त्यजतः, एव, निशा = रात्रिः, गता = याता, हे विशाललोचने = विशालनेत्रे !, त्वया = वसन्तसेनया, समेतस्य = सम्मिलितस्य, मम = चारुदत्तस्य, अद्य = अस्मिन् काले, प्रदोषकः = सन्ध्या-समयः, शोकान्तकरः = विरहजनितसन्तापहरः, भवति, भविष्यति वा । वंशस्थ-बिलं वृत्तम् ॥ ३७ ॥

विमर्श— अपनी सायंकालीन और सम्पूर्ण रात्रिकालीन व्यथा का उल्लेख करके आज उनसे मुक्ति का संकेत चारुदत्त करता है। यहाँ दो बार 'सदा' शब्द

पञ्चमोऽङ्कः | ३४९

तत्स्वागतं भवत्यै । इदमासनम्, अत्रोपविश्यताम् ।
विदूषकः—इदं आसणं, उवविसदु भोदी । (इदमासनम्, उपविशतु भवती ।)
( वसन्तसेना आसीना । ततः सर्वे उपविशन्ति । )

चारुदत्तःवयस्य ! पश्य पश्य

वर्षोदकमुद्गिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन ।
एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥ ३८ ॥

'तद्वयस्य, क्लिन्ने वाससी वसन्तसेनायाः अन्ये प्रधानवाससी समुपनीयेताम्' इति ।

का प्रयोग अच्छा नहीं है । दूसरी पंक्ति में 'सदाच' के स्थान पर तथैव' पाठ करना अच्छा रहता । यहाँ वंशस्थबिल छन्द है ॥ ३७ ॥

अर्थ—इसलिये आपका स्वागत है । यह आसन है, इस पर विराजिये ।
विदूषक—यह आसन है, इस पर आप बैठिये !
( वसन्तसेना बैठ जाती है । इसके बाद सभी बैठते हैं । )

अन्वयः—वर्षोदकम्, उद्गिरता, श्रवणान्तविलम्बिना, कदम्बेन, यौवराज्यस्थः, नृपसुतः, इव, एकः, स्तनः, अभिषिक्तः ॥ ३८ ॥

शब्दार्थ—वर्षोदकम्=वर्षा के पानी को, उद्गिरता=गिराते हुये श्रवणान्तविलम्बिना=कान के छोर पर लटकने वाले, कदम्बेन=कदम्बपुष्प के द्वारा, यौवराज्यस्थः=युवराज के पद पर बैठे हुये, नृपसुतः=राजपुत्र के, इव=समान, एकः=एक, स्तनः=स्तन, अभिषिक्तः=अभिषिक्त करा दिया गया है ॥ ३८ ॥

अर्थचारुदत्त—मित्र ! देखो, देखो,
वर्षा के पानी को गिराने वाले, कान के किनारे पर लटकने वाले कदम्बपुष्प ने युवराज-पद पर बैठे हुये राजकुमार के समान एक स्तन को अभिषिक्त कर दिया है ॥ ३८ ॥

टीकावर्षाजलेन क्लिन्नस्य स्तनस्य शोभां वर्णयति चारुदत्तःवर्षेति । वर्षोदकम्=वर्षंणस्य जलम्, उद्गिरता=पात्यता, श्रवणस्य अन्ते=अन्तिमे भागे विलम्बिना=विलम्बभावेन, कदम्बेन=एतन्नामकपुष्पेण, यौवराज्यस्थः = युवराजपदे प्रतिष्ठितः नृपसुतः=राजपुत्रः, इव=यथा, एकः, स्तनः=वक्षोजः, अभिषिक्तः=अभिषेकं प्रापितः । यथा राज्ञः एकः पुत्र एव यौवराज्यपदेऽभिषिच्यते तथैव वर्षाजलेनापि वसन्तसेनाया एक एव स्तनोऽभिषिक्तः । एवञ्च तस्य स्तनस्य महत्त्वं युवराज इव वर्तते इति भावः । स्तनस्य महत्त्वं कामशास्त्रविदां न तिरोहितमिति तत्त्वम् । अत्रोपमालंकारः आर्या च वृत्तम् ॥ ३८ ॥

विमर्श—यहाँ वर्षा से एक ही स्तन का भीगना कुछ कम व्यावहारिक प्रतीत

३५० | मृच्छकटिकम्

विदूषकः-- जं भवं आणवेदि । ( यद्भावानाज्ञापयति । )
चेटी-- अज्जमित्तेअ ! चिट्ठ तुमं, अहं ज्जेव अज्जअं सुस्सूसइस्सं । ( आर्यमैत्रेय ! तिष्ठ त्वम्, अहमेवार्यां शुश्रूषयिष्यामि । ) ( तथा करोति । )
विदूषकः-- ( अपवारितकेन । ) भो वअस्स ! पुच्छामि दाव तत्थभोदिं किं पि । ( भो वयस्य ! पृच्छामि तावदत्रभवतीं किमपि । )
चारुदत्तः-- एवं क्रियताम् ।
विदूषकः-- ( प्रकाशम् । ) अध किं णिमित्तं ष्ण इदिस पणट्ठचन्दालोए दुद्दिण अन्धआरे आभदा भोदि ? ( अथ किं निमित्तं पुनरीदृशे प्रणष्टचन्द्रा-लोके दुर्दिनान्धकारे आगता भवती ? )
चेटी-- अज्जए ! उजुओ वम्हणो । ( आर्ये ! ऋजुको ब्राह्मणः । )
वसन्तसेना-- णं णिउणोत्ति भणाहि । ( ननु निपुण इति भण । )
चेटी-- एषा क्खु अज्जआ एव्वं पुच्छिदुं आवदा,—केत्तिअं ताए रअणावलीए मुल्लं त्ति । ( एषा खलु आर्या एवं प्रष्टुमागता,—'कियत्तस्या रत्नावल्या मूल्यम्' इति । )
विदूषकः-- ( जनान्तिकम् । ) भो ! भणितं मए, जहा अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं सुवण्णभण्डअं, ण परितुट्ठा, अवरं मग्गिदुं आवदा ।


होता है। यहाँ ऐसी उपमा देनी चाहिये थी जिससे दोनों स्तनों का महत्त्व सिद्ध होता ॥ ३८ ॥

अर्थ-- इस लिये हे मित्र ! वसन्तसेना के दोनों वस्त्र गीले हो गये हैं, दूसरे उत्कृष्ट कोटि के वस्त्र ( साड़ी आदि ) ले आइये ।'

विदूषक-- आपकी जो आज्ञा ।
चेटी-- आर्य मैत्रेय ! आप बैठिये=रहने दीजिये, मैं ही आर्या की सेवा करूँगी । ( वैसा ही करने लगती है । )
विदूषक-- ( जनान्तिक ) हे मित्र ! श्रीमती वसन्तसेना से कुछ पूछूँ ?
चारुदत्त-- ऐसा ही करो, अर्थात् पूछो ।
विदूषक-- ( प्रकटरूप में ) चन्द्रमा की चाँदनी से शून्य दुर्दिन से होने वाले इस अन्धकार में आप किस लिये आयीं हैं ?
चेटी-- आर्ये ! यह ब्राह्मण बड़ा सीधा है ।
वसन्तसेना-- अरे, चालाक है, ऐसा कहो ।
चेटी-- आर्या यह पूछने के लिये आई हैं कि 'उस रत्नावली की क्या कीमत है ।'
विदूषक-- ( जनान्तिक ) हे मित्र ! मैंने कहा था 'वह रत्नावली कम कीमत

पञ्चमोऽङ्कः ३५१

( भोः ! भणितं मया—यथा अल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डकम्, न परितुष्टा, अपरं याचितुमागता । )

चेटी— सा क्खु अज्जआए अत्तणकेरकेत्ति भणिअ जूदे हारिदा, सोअ सहिअ राम्रो-वात्यहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । ( सा खलु आर्यया आत्मीयेति भणित्वा द्यूते हारिता । स च सभिको राजवार्त्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति । )

विदूषकः— भोदि ! मन्तिदं ज्जेव मन्तोअदि । ( भवति ! मन्त्रितमेव मन्यते । )

चेटी— जाव सो अण्णेसीअदि, ताव एदं ज्जेव गेण्ह सुवण्णभण्डअं । ( इति दर्शयति । ) ( यावत् सः अन्विष्यते, तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डकम् । )

( विदूषको विचारयति । )

चेटी— अदिमत्तं अज्जो णिज्झाअदि, ता कि दिट्ठपुरुव्वं दे ?
( अतिमात्रमार्यो निध्यायति, तत् किं दृष्टपूर्वं ते ? )

विदूषकः— भोदि ! सिप्पकुसलदाए ओवन्धेदि दिट्ठि । ( भवति ! शिल्प-कुशलतया अवबध्नाति दृष्टिम् । )

चेटी— अज्ज ! वञ्चिदोसि दिट्ठोए । तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं ।
( आर्य ! वञ्चितोऽसि दृष्ट्या । तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम् । )


की है और सुवर्णभाण्ड अधिक कीमत का, अतः असन्तुष्ट यह और मांगने के लिये आई है ।

चेटी— उस रत्नावली को 'अपनी है यह मानकर' आर्या जुआ में हार गयीं है। और वह जुआ खिलाने वाला, राजा का सन्देशवाहक कहीं चला गया है; पता नहीं चला ।

विदूषक— श्रीमती जी ! आप तो (मेरी) कही हुई ही बात दोहरा रही हैं ।

चेटी— जब तक वह प्रधान जुआड़ी खोजा जाता है तब तक इस सुवर्णभाण्ड को ग्रहण कर लीजिये । ( ऐसा कह कर सुवर्णभाण्ड दिखलाती है । )

( विदूषक सोचता है । )

चेटी— आर्य ! आप बहुत गम्भीरता से देख रहें हैं, तो क्या यह पहले से देखा हुआ है ।

विदूषक— श्रीमतीजी ! निर्माण की कुशलता के कारण यह आँख को आकृष्ट कर रहा है ।

चेटी— आर्य ! आपकी आंखें धोखा दे रहीं हैं, यह वही सुवर्णभाण्ड है ।

३५२मृच्छकटिकम्

विदूषकः—( सहर्षम् । ) भो वअस्स ! तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदं । ( भो वयस्य ! तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम्, यदस्माकं गेहे चौरैरपहृतम् । )

**चारुदत्तः—**वयस्य !

योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कर्तुं न्यासप्रतिक्रियाम् ।
स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किन्तु सत्यं विडम्बना ॥ ३९ ॥


विदूषक—( खुशी के साथ ) मित्र ! यह वही सुवर्णभाण्ड है जिसे चोरों ने हम लोगों के घर से चुराया था ।

**टीका—**प्रधानवाससी=उत्कृष्टवस्त्रे, चन्द्रस्य आलोकः=प्रकाश-चन्द्रालोकः, प्रनष्टः=अविद्यमानः चन्द्रालोकः यस्मिन् तादृशे, दुर्दिनान्धकारे = मेघाच्छन्नं तु दुर्दिनम्, तादृशेव समुत्पन्ने तमसि, ऋजुकः=सरलः । अल्पं मूल्यं यस्याः सा=अल्पमूल्या, सुवर्णभाण्डापेक्षया न्यूनमूल्येति भावः । अपरम्=अधिकं मूल्यमित्यर्थः । सभिकः=प्रधानद्यूतकरः । राजवार्ताहारी=राजसन्देशवाहकः । मन्त्रितमेव=विदूषकेण पूर्वमुक्तमेव । निध्यायति='ध्यै चिन्तायाम्' अस्य निपूर्वस्य रूपम् । अतिमात्रं विचारयन् पश्यतीति भावः । दृष्टपूर्वं = पूर्वं दृष्टः, शिल्पकुशलतया = शिल्पस्य=निर्माणस्य कौशलेन, अवबध्नाति=आकर्षति ।

**अन्वयः—**अस्माभिः, न्यासप्रतिक्रियाम्, कर्तुम्, यः, व्याजः, चिन्तितः, स, एव, अस्माकम्, प्रस्तुत:, किन्तु, सत्यम्, [ इयम् ], विडम्बना ॥ ३९ ॥

**शब्दार्थ—**अस्माभिः=हम लोगों [ चारुदत्त आदि ] ने, न्यासप्रतिक्रियाम्=धरोहर का बदला देने की सुवर्णभाण्ड की क्षति की पूर्ति को, कर्तुम्=करने के लिये, यः=जिस, व्याजः = बहाने को, चिन्तितः=सोंचा था, सः=वह, एव=ही, अस्माकम्=हम लोगों के लिये, प्रस्तुत:=उलटा उपस्थित हो गया, किन्तु=लेकिन, सत्यम्=सच है, ( इयम्=यह ), विडम्बना=प्रतारणा=धोखेबाजी है ॥ ३९ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र !

हम लोगों ने उस धरोहर (सुवर्णभाण्ड) की क्षतिपूर्ति करने के लिये जो बहाना सोंचा था, वही बहाना हमारे सामने भी उपस्थित हो गया, किन्तु यह सच है, यह विडम्बना है ॥ ३९ ॥

**टीका—**तदेवेदं सुवर्णभाण्डं वसन्तसेनयोपन्यस्तमिति विदूषकात् श्रुत्वा पूर्व-विहिता वञ्चना वसन्तसेनया ज्ञातेति विचिन्त्याह—योऽस्मेति । अस्माभिः = चारुदत्तादिभिः, न्यासस्य प्रतिक्रियाम् = वसन्तसेनोपनिहितवस्तुनः प्रतिशोधम्, कर्तुम्=विधातुम्, यः व्याजः=य उपविः, छलं वा, चिन्तितः=विचारितः, अस्माकम्=न्यासप्रत्यर्पणोपायमन्वेषमाणानाम्, सः = पूर्वमनुसृतः व्याजः, एव, प्रस्तुत:=अन्य-

पंचमोऽङ्कः ३५३

विदूषकः—भो वअस्स ! सच्चं सवामि बम्हण्णेण । ( भो वयस्य ! सत्यं शपे ब्राह्मण्येन ।)

चारुदत्तः—प्रियं नः प्रियम् ।

विदूषकः—(जनान्तिकम् । ) भो ! पुच्छामि णं कुदो एदं समासादिदं त्ति ? ( भोः ! पृच्छामि ननु कुत इदं समासादितमिति ? )

चारुदत्तः—को दोषः ?

विदूषकः—( चेट्याः कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चेटी—( विदूषकस्य कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चारुदत्तः—किमिदं कथ्यते ? कि वयं बाह्याः ?

विदूषकः—( चारुदत्तस्य कर्णे । ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चारुदत्तः—भद्रे ! सत्यं तदवेदं सुवर्णभाण्डम् ?

चेटी—अज्ज ! अध इं ? ( आर्य ! अथ किम् ? )


रूपेण वसन्तसेनया प्रकटीकृतः, किन्तु, सत्यम्, इयम्, बिडम्बना एव=प्रतारणा एव । अस्माभिस्तु तन्न्यासस्य प्रत्यर्पणाय छलमाश्रित्य रत्नावली प्रेषिता किन्तु वसन्तसेनया अस्माकं छलं जानन्त्या तदत्र प्रकटीकृतमिति भावः । अत्र विषमालङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥

विमर्श—चारुदत्त वसन्तसेना द्वारा दिखाये गये सुवर्णभाण्ड को देख कर अपने उस छल को सोंचने लगता है। उसे दुःख है कि उसने धरोहर के बदले में जो रत्नावली भेजी थी और जिस प्रकार बहाना बनाया था वही अस्त्र वसन्तसेना ने भी अपना लिया। साथ ही उसका व्याज सत्य प्रतीत हो रहा है ॥ ३६ ॥

अर्थविदूषक—हे मित्र ! मैं अपने ब्राह्मणत्व की शपथ लेकर कहता हूँ कि यह सच है।

चारुदत्त—हमारे लिये अच्छा है, अच्छा है।

विदूषक—( जनान्तिक ) मित्र ! पूछूँ—'यह कहाँ से प्राप्त हुआ है ।'—

चारुदत्त—क्या बुराई है ? ( अर्थात् पूछो । )

विदूषक—( चेटी के कान में ) ऐसा ही था ?

चेटी—( विदूषक के कान में ) वह ऐसा ही था ।

चारुदत्त—यह क्या कहा जा रहा है ? क्या हम लोग बाहरी हैं ?

विदूषक—( चारुदत्त के कान में ) ऐसा ही था ।

चारुदत्त—भद्रे ! सच ही यह वही सुवर्णभाण्ड है ?

चेटी—आर्य ! और क्या ?

२३ मृ०

१५४ | मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः— भद्रे ! न कदाचित् प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद् गृह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जां नाटयति ।)

वसन्तसेना— ( आत्मगतम् ) अदो ज्जेव कामीअसि । ( अत एव काम्यसे । )

चारुदत्तः— ( जनान्तिकम् । ) भोः ! कष्टम् ।

धनेवियुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् ।
यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात् कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥


चारुदत्त— भद्रे ! मैंने अच्छी बात कहना कभी निष्फल नहीं किया है। [अर्थात् वक्ता को उसका पुरस्कार अवश्य दिया है । ] इसलिये पुरस्कार रूप में यह अँगूठी ग्रहण करो। ( ऐसा कह कर अंगूठीशून्य हाथ को देखकर लज्जा का अभिनय करता है।)

वसन्तसेना— ( स्वागत ) इसीलिये तो मैं तुम्हें चाहती हूँ ।

अन्वयः— लोके, धनैः, वियुक्तस्य, नरस्य, आदितः, एव जीवितेन, किम्, तावत्; यस्य, कोपप्रसादाः, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्, विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥

शब्दार्थ— लोके=संसार में, धनैः=धन से, वियुक्तस्य=रहित, नरस्य=मनुष्य के, आदितः=आदिकाल अर्थात् जन्मसमय से, एव=ही, जीवितेन=जीवित रहने से, किं तावत्=क्या लाभ ? अर्थात् कोई लाभ नहीं; यस्य=जिसके, कोपप्रसादाः=प्रसन्नता और अप्रसन्नता, खुशी और नाराजगी, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्=प्रतीकार में समर्थ न होने के कारण, विफलीभवन्ति=बेकार हो जाते हैं ॥ ४० ॥

अर्थ— चारुदत्त— (जनान्तिक) मित्र ! कष्ट है—

संसार में धनहीन व्यक्ति के जन्म से ही लेकर जीवित रहने का क्या लाभ ? जिसकी प्रसन्नता और अप्रसन्नता दोनों ही, बदला चुकाने में असमर्थ होने के कारण, व्यर्थ हो जाती है, अर्थात् धनहीन व्यक्ति खुश होकर कुछ दे नहीं सकता और नाराज होकर कुछ बिगाड़ नहीं सकता ॥ ४० ॥

टीका— प्रियसम्वादप्रदायिन्यै चेट्यै स्वप्रकृत्यनुसारं पुरस्कारं प्रदातुमसमर्थः चारुदत्तः धनहीनस्य नरस्य जीवनवैफल्यं प्रतिपादयति—धनैरिति । लोके=संसारे, धनैः=सम्पद्भिः, वियुक्तस्य=रहितस्य, नरस्य=पुरुषस्य, आदितः एव=जन्मकालादेव, जीवितेन = प्राणधारणेन, किम्, न कोऽपि लाभ इत्यर्थः, यस्य = धनहीनपुरुषस्य, कोपप्रसादाः = क्रोधानुग्रहाः, प्रतीकारे = प्रतिशोधे निरर्थकत्वात्=निर्विषयकत्वात्, प्रतीकारकरणासमर्थत्वादिति भावः, विफलीभवन्ति=निष्फलाः जायन्ते । निर्धनो नरः प्रसन्नो भूत्वाऽपि किमपि दातुं न समर्थः, रुष्टो भूत्वापि किमप्यनिष्ठं कर्तुं न