भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

३६८ | मृच्छकटिकम्

अथवा साहसस्य तावदनवसरः । ( चन्दनको नाट्येन प्रवहणमारुह्यावलोकयति । ) आर्यकः— शरणागतोऽस्मि । चन्दनकः— ( संस्कृतमाश्रित्य ) अभयं शरणागतस्य । आर्यकः—

त्यजति किल तं जयश्रीर्जहाति च मित्राणि बन्धुवर्गश्च । भवति च सदोपहास्यो यः खलु शरणागतं त्यजति ॥ १८ ॥


विमर्श— शस्त्रहीन आर्यक भीमसेन के समान बाहुयुद्ध करना उचित समझता है। फिर सोचता है कि अकेला क्या कर सकेगा, तब लड़ते हुये मौत ही श्रेयस्कर समझता है, जेलखाने में कैद होकर सड़ते हुये जीवित रहना या मरना अच्छा नहीं समझता है ॥ १७ ॥

अर्थ— अथवा साहस ( प्रदर्शन ) का यह [ उचित ] अवसर नहीं है ।

चन्दनक— ( अभिनय के साथ गाड़ी पर चढ़कर देखता है । )

आर्यक— मैं [ आपकी ] शरण में आया हूँ ।

चन्दनक— (संस्कृत भाषा में) शरण में आये हुये को अभय प्रदान करता हूँ ।

अन्वयः— यः शरणागतम्, त्यजति, तम्, जयश्रीः, खलु, त्यजति, मित्राणि, बन्धुवर्गः च, किल, जहाति, सदा, च, उपहास्यः, भवति ॥ १८ ॥

शब्दार्थ— यः=जो व्यक्ति, शरणागतम्=शरण में आये हुये को, त्यजति=छोड़ देता है, तम्=ऐसे व्यक्ति को, जयश्रीः=विजयलक्ष्मी, खलु=निश्चितरूप से, त्यजति=छोड़ देती है; मित्राणि=मित्रलोग, च=और, बन्धुवर्गः=भाई बन्धुजन, किल=निश्चितरूप से, जहाति=छोड़ देते हैं, च=और, सदा=सदैव, उपहास्यः=उपहास के योग्य, भवति=होता है ॥ १८ ॥

अर्थ—आर्यक— जो व्यक्ति शरण में आये हुये को छोड़ देता है [ अर्थात् उसकी रक्षा नहीं करता है ] उस व्यक्ति को विजयलक्ष्मी छोड़ देती है, और मित्र तथा बन्धुबान्धव भी छोड़ देते हैं, वह सदैव उपहास का पात्र होता है ॥ १८ ॥

टीका— शरणागतस्य परित्यागे रक्षणाभावे च दोषमाह चन्दनकः— त्यजतीति । यः=यः कश्चित् जनः, शरणागतम्=शरणे=आश्रये समागतम्, त्यजति=जहाति, तम्=तादृशं शरणागतपरित्यागिनम् जनम्, जयश्रीः=विजयलक्ष्मीः, खलु=निश्चयेन, त्यजति=परिहरति, मित्राणिः=सखायः, च=तथा, बन्धुवर्गः=बान्धवजनसमूहः, किल = निश्चयेन, जहाति=परित्यजति, ओहाक् त्यागे इति जुहोत्यादिः । सदा = सर्वकालम्, उपहास्यः = उपहासयोग्यः, भवति=जायते । एवञ्च शरणागतपरित्यागे विविधदूषणानि सन्तीति तत्परित्यागो न करणीय इति भावः । समुच्चयालंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ १८ ॥

षष्ठोऽङ्कः ३९६

**चन्दनकः—**कधं अज्जओ गोवालदरओ सेणवित्तासिदो विअ पत्तरहो साउणिअस्स हत्थे णिवडिदो। (विचिन्त्य) एसो अणवराधो सरणाअदो अज्जचारुदत्तस्स पवहणं आरूढो पाणप्पदस्स मे अज्जसव्विलअस्स मित्तं, अण्णदो राअ-णिओओ। ता किं दाणि एत्थ जुत्तं अणुचिट्ठिदुं? अथवा, जं भोदु, तं भोदु पढमं ज्जेव अभअं दिण्णं। (कथमार्यको गोपालदारकः श्येनवित्रासित इव पत्ररथः शाकुनिकस्य हस्ते निपतितः। एषोऽनपराधः, शरणागतः, आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमारूढः, प्राणप्रदस्य मे आर्यशर्विलकस्य मित्रम्; अन्यतो राजनियोगः। तत् किमिदानीमत्र युक्तमनुष्ठातुम्? अथवा यद्भवतु तद्भवतु, प्रथममेवाभयं दत्तम्।)

भीदाभअप्पदाणं दत्तस्स परोवआर-रसिसस्स।
जइ होइ होउ णासो तहवि अ लोए गुणो ज्जेव्व ॥ १६ ॥

**विमर्श—**किसी की शरण में जानेवाला व्यक्ति उससे अपनी रक्षा की आशा करता है। अतः यदि कोई शरणागत की रक्षा न करके अपना स्वार्थ ही देखता है, वह समाज में सर्वत्र निन्दित ही होता है। अतः चन्दनक निन्दा के भय से शरणागत आर्यक की रक्षा में ही लग जाना उचित मानता है। एक कार्य के प्रति अनेक कारणों का उपन्यास होने से समुच्चय अलंकार है। आर्या छन्द है ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ—**श्येनवित्रासितः=बाज से डराया गया, पत्ररथः=साधारण पक्षी, शाकुनिकस्य=शिकारी बहेलियाके, निपतितः=आ गिरा, प्राणप्रदस्य=जीवनदान करने वाले, अनपराधः=निरपराध, राजनियोगः=राजा का कार्य=आदेश, अनुष्ठातुम्=करना, यद्भवतु तद्भवतु=जो हो सो हो ॥

**अर्थ—चन्दनक—**क्या अहीर का पुत्र आर्यक बाज से भयभीत पक्षी के समान शिकारी बहेलिया के हाथ में आ गिरा ? (सोंचकर) (एक ओर तो) यह निरपराध है, (मेरी) शरण में आया है, आर्य चारुदत्त की गाड़ी पर चढ़ा=बैठा है, जीवनदान देने वाले आर्य शर्विलक का मित्र है दूसरी ओर राजा का आदेश है। इसलिये इस विषय में क्या करना उचित है। अथवा जो हो, सो हो [मैं तो] पहले ही अभय प्रदान कर चुका हूँ।

**टीका—**श्येनेन=हिंसकपक्षिविशेषेण, वित्रासितः=भयं प्रापितः, पत्रम्=पक्ष एव रथः=यानसाधनं यस्य सः, पक्षी इत्यर्थः, शाकुनिकः=शकुनिवधेन जीविकानिर्वाहकः व्याध इत्यर्थः, निपतितः=स्वयमेव आपतितः, अनपराधः=अपराधरहितः, शरणागतः = आश्रये समागतः, प्रवहणम् = यानम्, प्राणप्रदस्य = जीवनप्रदातुः, राजनियोगः=राजाज्ञा, राजकार्यं वा, अत्र=द्विविधास्पदे विषये।

**अन्वयः—**भीताभयप्रदानम्, ददतः, परोपकाररसिकस्य, (पुरुषस्य) यदि, नाशः, भवति, भवतु, तथापि, लोके, गुणः, एव, [अस्ति] ॥ १६ ॥

४०० | मृच्छकटिकम्

( भीताभयप्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य । यदि भवति, भवतु नाशस्तथापि च लोके गुण एव ॥ १९ ॥ )

( सभयमवतीर्य ) दिट्ठो अज्जओ (इत्यर्धोक्ते) ण, अज्जआ वसन्तसेणा । तदो एसा भणादि--‘जुत्तं ण्णेदं, सरिसं ण्णेदं जं अहं अज्जचारुदत्तं अहिसारिदुं गच्छन्ती राअमग्गे परिभूदा ।' ( दृष्ट आर्यः, न, आर्या वसन्तसेना । तदेषा भणति--'युक्तं नेदम्, सदृशं नेदम्, यदहमार्यचारुदत्तमभिसर्तुं गच्छन्ती राजमार्गे परिभूता ।' )

वीरकः--चन्दणआ ! एत्थ मह संसओ समुप्पण्णो । ( चन्दनक ! अत्र मम संशयः समुत्पन्नः । )


शब्दार्थ--भीताभयप्रदानम् = डरे हुये को अभयदान, ददतः = देने वाले, परोपकाररसिकस्य = परोपकार करने के प्रेमी ( पुरुषस्य=व्यक्ति ) का, यदि=अगर, नाशः=विनाश, मृत्यु आदि, भवति=हो जाती है, भवतु=हो जाय, तथापि=फिर भी, लोके=संसार में, [ वह विनाश भी ], गुणः=गुण, अच्छाई, एव=ही, [ अस्ति=है ] ॥ १६ ॥

**अर्थ--**भयभीत को अभय प्रदान करने वाले परोपकार के प्रेमी [ पुरुष ] का यदि नाश [ मृत्यु आदि ] हो जाता है, तो हो जाय, तथापि वह संसार में गुण ही [ माना जाता ] है ॥ १६ ॥

टीका--शरणागतरक्षणे स्वप्राणपरित्यागमपि श्रेयस्करमेव मत्वा--भीतेति । भीताय भयाक्रान्ताय, अभयप्रदानम्=अभयस्य प्रदानम्, ददतः=समर्पयतः, परोपकारे=परेषां हितसाधने, रसिकस्य=अनुरागवतः, पुरुषस्य इति शेषः, यदि=चेत्, नाशः=विनाशः, मृत्युरिति भावः, भवति=जायते, भवतु=जायताम्, तथापि=एवं सत्यपि, लोके=संसारे, गुणः=कीर्तिः, एव । पररक्षणे यदि कस्यापि मृत्युर्भवति सोऽपि संसारे यशोवर्धक एवास्ति अतोऽत्रार्यरक्षणे मम मृत्युरपि स्यादिति न मे चिन्तेति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ १६ ॥

**विमर्श--**भयभीत को शरणदेने में कभी कभी अपने से अधिक बलशाली और सम्पन्न के साथ शत्रुता हो जाने पर मृत्यु की भी सम्भावना हो जाती है । किन्तु उसकी निन्दा नहीं अपितु प्रशंसा ही की जाती है ॥ १९ ॥

अर्थ--( घबड़ाहट के साथ उतर कर ) मैंने आर्य को देख लिया ( ऐसा आधा कह कर ) नहीं, आर्या वसन्तसेना को देख लिया । वह कह रही है--'यह उचित नहीं है, यह [ मेरी प्रतिष्ठा के ] योग्य नहीं है, जो कि आर्य चारुदत्त के पास अभिसार के लिये जाती हुये, मुझे मार्ग में अपमानित किया जा रहा है ।

वीरक--चन्दनक ! यहाँ मुझे सन्देह उत्पन्न हो गया है ।

षष्ठोऽङ्कः ४०१

**चन्दनकः—**कधं दे संसओ ? ( कथं ते संशयः ? )
वीरकः—

सम्भम-घग्घरकण्ठो तुमं पि जादोऽसि जं तुए भणिदं ।
दिट्ठो मए क्खु अज्जो पुणोवि अज्जा वसन्तसेणेत्ति ॥ २० ॥

( सम्भ्रम-घर्घर-कण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् ।
दृष्टो मया खलु आर्यः पुनरप्यार्या वसन्तसेनेति ॥ २० ॥ )

एत्थ मे अप्पच्चओ । ( अत्र मे अप्रत्ययः । )
**चन्दनकः—**अरे ! को अप्पच्चओ तुह ? वअं दक्खिणत्ता अव्वत्तभा-
भासिणो । खस-खत्ति-खडो-खडट्ठविलेङ्क-कण्णाट-कण्ण-प्पावरण-दविड-


चन्दनक—तुम्हें सन्देह क्यों हो गया ?

**अन्वयः—**त्वम्, अपि, सम्भ्रमघर्घरकण्ठः, जातः, असि, यत्, त्वया, (प्रथमम्) भणितम्, मया, खलु, आर्यः, दृष्टः, पुनरपि, आर्या, वसन्तसेना, दृष्टा, इति [ भणितम् ] ॥ २० ॥

**शब्दार्थ—**त्वम् = तुम चन्दनक, अपि = भी, संभ्रमघर्घरकण्ठः = घबड़ाहट के कारण घरघराहट युक्त कण्ठवाले, जातः = बन गये, असि = हो, यत् = क्योंकि, त्वया = तुमने, ( प्रथमम् = पहले ) भणितम् = कहा, मया = मैंने [ चन्दनक ने ], खलु = निश्चितरूपसे, आर्यः = आर्य चारुदत्त को, दृष्टः = देख लिया, पुनरपि = इसके बाद फिर, आर्या = सम्माननीय, वसन्तसेना = वसन्तसेना को, [ दृष्टा = देखा ] ॥ २० ॥

अर्थ—वीरक—
घबराहट के कारण तुम भी घरघराहटयुक्त कण्ठवाले बन गये हो, अर्थात् तुम साफ साफ नहीं बोल पा रहे हो, क्योंकि पहले तुमने कहा कि आर्य [ चारुदत्त ] को देख लिया, फिर [ कहा कि ] आर्या वसन्तसेना को देखा ॥ २० ॥

इस [ दो प्रकार की बातों ] में मुझे सन्देह है ।

टीका—वीरकः संशयहेतुं प्रतिपादयति—सम्भ्रमेति । त्वम् = चन्दनकः अपि; सम्भ्रमेण = व्यग्रतया, घर्घरध्वनियुक्तः कण्ठः गलविवरं यस्य तादृशः, जातः = भूतः, असि = भवसि, यत् = यस्मात्, त्वया = चन्दनकेन, [ प्रथमम् ] भणितम् = उक्तम्, मया = चन्दनकेन, खलु = निश्चयेन, आर्यः = माननीयः चारुदत्त इति भावः, दृष्टः = अवलोकितः, पुनरपि = तदनन्तरम्, आर्या = सम्मान्या, वसन्तसेना, दृष्टेति शेषः । एवञ्च द्विविधप्रतिवचनमेव मम सन्देहहेतुरिति भावः । गीतिः वृत्तम् ॥ २० ॥

शब्दार्थ—अप्रत्ययः = अविश्वास, अव्यक्तभाषिणः = अस्पष्ट बोलने वाले, प्रलोकयामि=ठीक से देख लेता हूँ, प्रत्ययितः = विश्वस्त, अपक्रामति=भाग कर

२६ मृ०

४०२ मृच्छकटिकम्

चोल-चीण-वव्वर-खेर-खाण-मुख-मधु-घाट-पहुदाणं मिलिच्छजा- दीणं अणेअ-देस-भासाभिण्णा जहेट्ठं मन्तआम—'दिट्ठो दिट्ठा वा, अज्जो अज्जबा वा।' (अरे ! कः अप्रत्ययस्तव ? वयं दाक्षिणात्या अव्य- क्तभाषिणः। खस-खत्ति-खड़ा-खड्ठो-विलय-कर्णाट-कर्ण-प्रावरण-द्रविड-चोल- चीन-बर्बर-खेर-खान-मुख-मधुघात-प्रभृतीनां म्लेच्छजातीनाम् अनेकदेशभाषाभिज्ञा यथेष्टं मन्त्रयामः—'दृष्टो दृष्टा वा, आर्यः आर्या वा ।' )

वीरकः—णं अहं पि पलोएमि। राअ-अण्णा एसा। अहं रण्णो पच्चइदो। (ननु अहमपि प्रलोकयामि । राजाज्ञा एषा । अहं राज्ञः प्रत्ययितः । )

चन्दनकः—ताकि अहं अप्पच्चइदो संवृत्तो। (तत् किमहमप्रत्ययितः संवृत्तः ? )

वीरकः—णं सामि-णिओओ। (ननु स्वामिनियोगः । )

चन्दनकः—( स्वगतम् ) अज्जगोवालदारओ अज्जचारुदत्तस्स पवहणं अहिरुहिअ अवक्कमदि ति जइ कहिज्जदि, तदो अज्जचारुदत्तो रण्णा सासिज्जइ, ता को एत्थ उवाओ ? (विचिन्त्य) कण्णाट-कलह-प्पओअं कलेमि। (प्रकाशम्) अरे वीरअ ! मए चन्दणकेण पलोइदं पुणो वि तुमं पलोएसि, को तुमं ? (आर्यगोपालदारकः आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमभिरुह्य अपक्रामतीति यदि कथ्यते, तदा आर्यचारुदत्तो राज्ञा शिष्यते, तत् कोऽत्र उपायः ? कर्णाट-कलह-प्रयोगं करोमि। अरे वीरक ! मया चन्दनेकेन प्रलोकितं पुनरपि


जा रहा है, शिष्यते=दण्डित किया जायगा। कर्णाटकलहप्रयोगम् = कर्नाटक के लोगों के झगड़े को अपनाना, पूज्यमानः=पूज्य माने जाने वाले ।

**अर्थ—चन्दनक—**अरे तुम्हारा कैसा अविश्वास ? हम दक्षिण देशवाले अस्पष्ट बोलने वाले हैं । खस, खत्ति, खड़ा, खड्ठ, बिड, कर्णाट, कर्ण, प्रावरण, द्राविड, चोल, चीन, बर्बर, खेर, खान, मुख, मधुघात आदि म्लेच्छ जातियों की अनेक देशी भाषाओं को जानने वाले हम लोग अपनी इच्छा के अनुसार बोलते हैं—'दृष्टः, अथवा दृष्टा, आर्यः अथवा आर्या ।'

**वीरक—**अरे ! मैं भी ठीक से देख लूँ । यह राजा की आज्ञा है। मैं राजा का विश्वासपात्र हूँ ।

**चन्दनक—**तो क्या मैं अविश्वस्त हो गया ?

वीरक—( नहीं ) यह तो राजा का कार्य=आज्ञा है ।

चन्दनक—( अपने आप में ) आर्य गोपालपुत्र आर्य चारुदत्त की गाड़ी पर बैठ कर भाग रहा है—ऐसा यदि कहा जाता है तो आर्य चारुदत्त को राजा दण्ड देगा, इस लिये अब यहाँ क्या उपाय है ! ( सोच कर ) कर्णाटकलह का दिखावा

षष्ठोऽङ्कः ४०३

त्वं प्रलोकयसि, कस्त्वम् ? )
**वीरकः—**अरे तुमं पि को ? ( अरे त्वमपि कः ? )
**चन्दनकः—**पूइज्जन्तो माणिज्जन्तो तुमं अप्पणो जादिं ण सुमरेसि । ( पूज्यमानो मान्यमानस्त्वमात्मनो जातिं न स्मरसि ? )
वीरकः—( सक्रोधम् ) अरे ! का मह जादी ? ( अरे ! का मम जातिः ? )
**चन्दनकः—**को भणउ ? ( को भणतु ? )
**वीरकः—**भणउ ! ( भणतु । )
**चन्दनकः—**अहवा ण भणामि । ( अथवा न भणामि । )

जाणन्तो वि हु जादिं तुज्झ अ ण भणामि सील-विहवेण ।
चिट्ठउ महच्चिअ मणे किं हि कहित्थेण भग्गेण ॥ २१ ॥
( जानन्नपि खलु जातिं तव च न भणामि शीलविभवेन ।
तिष्ठतु ममैव मनसि किं हि कपित्थेन भग्नेन ॥ २१ ॥)


करता हूँ। ( प्रकट रूप में ) अरे वीरक ! मुझ चन्दनक के द्वारा देखे गये को फिर तुम भी देखोगे, तुम कौन हो ( दुबारा देखने वाले ) ?

**वीरक—**तुम भी कौन हो ?

**चन्दनक—**पूजनीय और सम्माननीय तुम अपनी जाति को नहीं याद करते हो ?

वीरक—( क्रोध के साथ ) अरे ! मेरी क्या जाति है ?

**चन्दनक—**कौन बताये ?

वीरक—[ तुम्हीं ] बताओ ।

**चन्दनक—**नहीं, मैं नहीं बताऊँगा ।

**अन्वयः—**तव जातिम्, खलु, जानन्, अपि, शीलविभवेन, न, भणामि, मम, मनसि, एव, [ सा ], तिष्ठतु, हि, कपित्थेन, भग्नेन, किम् ॥ २१ ॥

**शब्दार्थ—**तव=तुम्हारी, जातिम्=जातिको, खलु=निश्चितरूप से, जानन्=जानता हुआ, अपि=भी, शीलविभवेन=अच्छे स्वभाव के कारण, न=नहीं, भणामि=कह रहा हूँ, मम=मेरे, मनसि=मन में, एव=ही, [ सा=वह तुम्हारी जाति ] तिष्ठतु = रहे, कपित्थेन = कैंथा फल को, भग्नेन = तोड़ देने से, किम् = क्या लाभ ? ॥ २१ ॥

**अर्थ—**तुम्हारी जाति को जानता हुआ भी अपने अच्छे स्वभाव के कारण नहीं कह रहा हूँ, वह [ तुम्हारी जाति ] मेरे मन में ही रहे, कैंथा को फोड़ने से क्या लाभ ? [ तुम्हारी जाति बताने से कोई लाभ नहीं है । ] ॥ २१ ॥

४०४ | मृच्छकटिकम्

वीरकः—णं भणउ भणउ । ( ननु भणतु भणतु । )
( चन्दनकः संज्ञां ददाति । )
वीरकः—अरे ! किं णेदं ? ( अरे ! किन्न्व इदम् ? )
चन्दनकः

सण्णी-सिलाअल-हत्थो पुरिसाणं कुच्च-गंठि-सण्ठवणो ।
कत्तरि-वावुद-हत्थो तुमं पि सेणावई जादो ॥ २२ ॥
( शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्च्च-ग्रन्थि-संस्थापनः ।
कर्त्तरी-व्यापृत-हस्तस्त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २२ ॥ )


टीका—वीरकस्य जातेरकथने हेतुमाह—जानन्नपीति । तव=वीरकस्य, जातिम्=जन्मगोत्राश्रितां लोकप्रसिद्धां वा जातिम्, खलु, जानन्=विदन्, अपि, न च=नैव, भणामि = कथयामि, [ सा तव जातिः ] मम = चन्दनकस्य, मनसि=हृदये, एव, तिष्ठतु=अस्तु, हि=यतः, कपित्थेन=दधित्थेन, 'कैथा' इति लोकप्रसिद्धेन फलेन, भग्नेन = त्रोटनेन, किम् = न किमपि फलमिति भावः । अत्र दृष्टान्तालङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥ २१ ॥

**अर्थ - वीरक—**अरे ! बताओ, बताओ ।
( चन्दनक इशारा करता है । )
**वीरक—**अरे ! यह क्या है ?

अन्वयः—शीर्णशिलातलहस्तः, पुरुषाणाम्, कूर्च्चग्रन्थिसंस्थापनः, कर्त्तरी-व्यापृतहस्तः, त्वम्, अपि, सेनापतिः, जातः ॥ २२ ॥

शब्दार्थशीर्णशिलातलहस्तः=पुराने पत्थरके टुकड़े को हाथ में रखने वाले, पुरुषाणाम्=पुरुषों की, कूर्च्चग्रन्थिसंस्थापनः=दाढ़ी की गाँठ को स्वच्छ करने वाले, संवारने वाले, कर्त्तरीव्यापृतहस्तः=कैंची [ चलाने ] में लगे हुये हाथ वाले, त्वम्=तुम वीरक, अपि=भी, सेनापतिः=सेनापति, जातः=बन गये, हो ॥ २२ ॥

अर्थ—चन्दनक—
[ उस्तरा की धार पैनी करने के लिये ] पुराना पत्थर का टुकड़ा [ सिल्ली ] हाथ में रखने वाले, पुरुषों की दाढ़ी की गाँठों की सफाई करने वाले, कैंची [ चलाने ] में लगे हुये हाथ वाले अर्थात् नाई तुम वीरक भी सेनापति बन गये हो ॥ २२ ॥

टीका—वीरकस्य नापितत्वजातिसूचकानि चिह्नानि प्रतिपादयति—शीर्णेति । शीर्णम् = चिरकालपर्यन्तमुपयोगात् घर्षितपृष्ठम्, शिलातलम् = पाषाणखण्डतलम्, हस्ते=वामकरे, यस्य तादृशः, पुरुषाणाम्=मानवानाम्, कूर्चस्य=श्मश्रोः, ग्रन्थीनाम्=बन्धनस्थानाम्, मूलभागानामिति भावः, संस्थापनम्=समुच्छेदः येन तादृशः, पुरुष-श्मश्रुस्वच्छतादिसम्पादकः, कर्त्तर्याम्=पुरुषादिकेशानां कर्त्तनाय प्रयुक्ते लौहयन्त्र-

षष्ठोऽङ्कः

४०५

वीरकः—अरे चन्दणआ ! तुमं पि माणिज्जन्तो अप्पणोकेरिकं जादिं ण सुमरेसि ? ( अरे ! चन्दनक ! त्वमपि मान्यमान आत्मनः जातिं न स्मरसि ? )

चन्दनकः—अरे का मह चन्दणअस्स चन्दविसुद्धस्स जादी ? ( अरे ! का मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः ? )

वीरकः—को भणउ ? ( को भणतु ? )

चन्दनकः—भणउ भणउ । ( भणतु, भणतु ? )

( वीरकः नाट्येन संज्ञां ददाति । )

चन्दनकः—अरे ! किं णेदं । ( अरे ! किन्नु इदम् । )

वीरकः—अरे ! सुणाहि सुणाहि । ( अरे ! शृणु शृणु । )

जादी तुज्झ विसुद्धा मादा भेरी पिदा वि दे पड़हो ।
दुम्मुह ! करडअ-भादा तुमं पि सेणावई जादो ॥ २३ ॥
( जातिस्तव विशुद्धा माता भेरी पितापि ते पटहः ।
दुर्मुख ! करटकभ्राता त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २३ ॥ )


विशेषे, व्यापृतः=संलग्नः, करः=हस्तः यस्य तादृशः, नापित इति भावः, त्वम्=वीरकः, अपि, सेनापतिः=बलपतिः, जातः=भूतः, असि । नापितत्वेऽपि भाग्यवशात् सैनापत्येऽभिषिक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २२ ॥

अर्थवीरक—अरे चन्दनक ! माननीय तुम भी अपनी जाति को याद नहीं करते हो ?

चन्दनक—अरे ! चन्दन के समान पवित्र मेरी कौन सी जाति है ?

वीरक—कौन बताये ।

चन्दनक—बताओ, बताओ ।

( वीरक अभिनय के साथ इशारा करता है । )

चन्दनक—अरे ! यह क्या है ?

वीरक—अरे ! सुन, सुन ।

अन्वयः—तव, जातिः, विशुद्धा, भेरी, ते, माता, ते, पिता, अपि, पटहः, दुर्मुख ! करटकभ्राता, त्वम्, अपि, सेनापतिः, जातः ॥ २३ ॥

शब्दार्थ—तव=तुम्हारी, जातिः = जाति, विशुद्धा=अत्यन्त पवित्र है, भेरी=दुन्दुभी, ते=तुम्हारी चन्दनक की, माता=माँ, है, ते=तुम्हारा, पिता=पिता, अपि=भी, पटहः=ढोल है; दुर्मुख !=अरे बकवादी, करटकभ्राता=करटक [ चमड़ा का एक बाजा ] के भाई, त्वम्=तुम, अपि = भी, सेनापतिः = सेनापति, जातः = बन गये, हो ॥ २३ ॥

४०६ | मृच्छकटिकम्

चन्दनकः-- (सक्रोधम्) अहं चन्दणओ चम्मारओ ! ता पलोएहि पवहणं । (अहं चन्दनकश्चर्मकारः ! तत् प्रलोकय प्रवहणम् ।)

वीरकः-- अरे पवहणवाहआ ! पडिवत्तावेहि पवहणं, पलोइस्सं । (अरे ! प्रवहणवाहक ! परिवर्त्तय प्रवहणं, प्रलोकयिष्यामि ।)

(चेटस्तथा करोति । वीरकः प्रवहणमारोढुमिच्छति, चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति पादेन ताडयति च ।)

वीरकः-- (सक्रोधमुत्थाय) अरे अहं तुए वीसत्थो राआणत्तिं करेन्तो सहसा केसेसु गेण्हिअ पादेण ताडिदो । ता मुण् रे ! अहिअरणमज्झे जइ दे चउरङ्गं ण कप्पावेमि, तदो ण होमि वीरओ । (अरे ! अहं त्वया


अर्थ-- तुम्हारी जाति बहुत पवित्र है, दुन्दुभी तुम्हारी माता है, तुम्हारा पिता भी ढोल है । अरे बकवादी ! करटक के भाई तुम भी सेनापति बन गये हो, अर्थात् चमार होकर भी सेनापति बने हो ॥ २३ ॥

टीका-- चन्दनकस्य चर्मकारत्वजातिलक्षणं सूचयति - तवेति । तव = चन्दनकस्य, जातिः = जन्मगोत्रमूला लोकप्रसिद्धा वा जातिः, विशुद्धा = अत्यन्तपवित्रा, अस्ति, भेरी = दुन्दुभिः, ते = तव चन्दनकस्य, माता = पोषिका, ते = तव, पिता = परिपालकः, अपि, पटहः = ढक्का, चर्मवाद्यविशेषः, अस्ति, दुर्मुख ! = अरे प्रलापिन्, करटस्य = चर्मनिर्मितवाद्यविशेषस्य भ्राता = सहचारी, त्वम् = चन्दनकः अपि, चर्मकारः सन्नपि, सेनापतिः = बलपतिः, जातः = भूतः, असि । चर्मकारजातौ समुत्पन्नोऽपि दैवयोगादेव सेनापतित्वे नियुक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २३ ॥

शब्दार्थ-- परिवर्त्तयं = घुमाओ, आरोढुम् = चढ़ने के लिये, केशेषु = बालों को, राजाज्ञप्तिम् = राजा की आज्ञा को, अधिकरणमध्ये = न्यायालय के बीच में, चतुरङ्गम् = (१) शिर मूड़ा जाना, (२) कोंड़े लगाना, (३) धन ले लिया जाना और (४) देश से बाहर निकाला जाना, कल्पयामि = करवाता हूँ, शुनकसदृशेन = कुत्ते के समान, अभिज्ञान = पहचान ॥

अर्थ--चन्दनक-- (क्रोध के साथ) मैं चन्दनक चमार हूँ, तो देख लो गाड़ी ।

वीरक-- अरे गाड़ीवाले ! घुमाओ गाड़ी, मैं अच्छी तरह देखूँगा ।

(चेट उसी प्रकार गाड़ी घुमाता है ।)

(वीरक गाड़ी पर चढ़ना चाहता है, अचानक चन्दनक बाल पकड़कर गिरा देता है और पैर से पीटता है ।)

अर्थ--वीरक-- (क्रोध के साथ उठकर) अरे ! राजा के विश्वस्त और राजा की आज्ञा का पालन करनेवाले मुझको तुमने अचानक बाल पकड़कर पैर से

षष्ठोऽङ्कः ४०७

विश्वस्तो राजाज्ञर्पित कुर्वन् सहसा केशेषु गृहीत्वा पादेन ताडितः । तत् शृणु रे ! अधिकरणमध्ये यदि ते चतुरङ्गं न कल्पयामि, तदा न भवामि वीरकः । )

चन्दनकः--अरे राअउलं अहिअरणं वा वच्च । किं तुए सुअण-सरि-सेण ? ( अरे ! राजकुलमधिकरणं वा व्रज । किं त्वया शुनकसदृशेन ? )

वीरकः--तह । ( तथा ) ( इति निष्क्रान्तः । )

चन्दनकः--( दिशोऽवलोक्य ) गच्छ रे पवहणवाहआ गच्छ। जइ को वि पुच्छेदि, तदो भणसि 'चन्दनअ-वीरएहि अवलोइदं पवहणं बज्जइ । अज्जे वसन्तसेणे ! इमं च अहिण्णाणं दे देमि । (गच्छ रे प्रवहण-वाहक ! गच्छ । यदि कोऽपि पृच्छति, ततो भणिष्यसि 'चन्दनक—वीरकाभ्याम् अवलोकितमिदं प्रवहणं व्रजति ।' आर्ये वसन्तसेने ! इदञ्च अभिज्ञानं ते ददामि ।) ( इति खड्गं प्रयच्छति । )

आर्यकः--( खड्गं गृहीत्वा सहर्षमात्मगतम् । )

अये ! शस्त्रं मया प्राप्तं स्पन्दते दक्षिणो भुजः । अनुकूलञ्च सकलं हन्त संरक्षितो ह्यहम् ॥ २४ ॥


पीटा है । तो सुन ले अरे ! न्यायालय के बीच में यदि तेरे चतुरङ्ग न करवा दूं तो मेरा नाम वीरक नहीं है ।

चन्दनक—अरे ! राजा के घर अथवा न्यायालय कहीं भी जाओ । कुत्ते के समान तुमसे [ मुझे ] क्या [ डर ] ?

वीरक—अच्छी बात है । ( यह कहकर चला जाता है । )

चन्दनक—( चारो ओर देखकर ) जाओ अरे गाड़ीवान ! जाओ, [ मार्ग में ] यदि कोई पूछे तो कह देना—'चन्दनक और वीरक के द्वारा देखी गई यह गाड़ी जा रही है।' आर्ये वसन्तसेने ! यह पहचान (प्रमाण) तुम्हें देता हूँ । ( ऐसा कहकर तलवार देता है । )

अन्वयः—अये !, मया, शस्त्रम्, प्राप्तम्, दक्षिणः, भुजः, स्पन्दते, सकलम्, अनुकूलम्, हन्त ! अहम्, हि, रक्षितः ॥ २४॥

शब्दार्थ—अये !=अरे, मया = मैंने, शस्त्रम् = शस्त्र, प्राप्तम्=पा लिया है, दक्षिणः=दाहिना, भुजः=हाथ, स्पन्दते=फड़क रहा है, सकलम्=सभी कुछ, अनुकूलम्=अनुकूल, सहायक है, हन्त !=ओह, अहम्=मैं आर्यक, हि=निश्चितरूप से, संरक्षितः=बचा लिया गया हूँ ॥ २४ ॥

अर्थआर्यक--( तलवार लेकर हर्ष के साथ अपने आप में )

अरे ! मैंने शस्त्र प्राप्त कर लिया है, [ मेरा ] दाहिना हाथ फड़क रहा है; सभी कुछ अनुकूल है, ओह ! मैं बचा लिया गया हूँ ॥ २४ ॥

४०८ | मृच्छकटिकम्

चन्दनकः--अज्जए ! ( आर्ये । )

एत्थ मए विण्णविदा पच्चईदा चन्दणं पि सुमरेसि ।
ण भणामि एस लुद्धो णेहस्य रसेण बोल्लामो ॥ २५ ॥
( अत्र मया विज्ञप्ता प्रत्ययिता चन्दनमपि स्मरसि ।
न भणामि एष लुब्धः स्नेहस्य रसेन ब्रूमः ॥ २५ ॥ )


टीका--स्वजीवनरक्षोपायं लब्ध्वाऽनुकूल्यं प्रतिपादयति—अये इति । अये ! आश्चर्ये इदम्, मया=आर्यकेण, शस्त्रम्=आयुधम्, प्राप्तम्=लब्धम्, दक्षिणः=वामेतरः, भुजः=बाहुः, स्पन्दते=स्फुरति, एतच्च पुरुषाणां मंगलसूचकम्, अतः सकलम्=सम्पूर्णम्, अनुकूलम् = साधकम् अस्ति, हन्त ! इदं प्रसन्नताबोधकमव्ययम्, अहम् = आर्यकः, संरक्षितः=परित्रातः, भाग्येनेति शेषः । एवञ्च न राज्ञो भयमिति भावः । समाधिरलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २४ ॥

विमर्श--आर्यक जब तलवार पा लेता है तो उसे अपनी रक्षा का विश्वास होने लगता है, साथ ही ज्योतिषशास्त्रोक्त लक्षणों के अनुसार पुरुष के दाहिने अंगों का फड़कना शुभसूचक माना जाता है । यहाँ समाधि अलंकार है । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ २४ ॥

अन्वयः--अत्र, मया, विज्ञप्ता, प्रत्ययिता, ( त्वम् ) चन्दनम्, अपि, स्मरसि, एषः, लुब्धः, सन्, न, भणामि, किन्तु, स्नेहस्य, रसेन, ब्रूमः ॥ २५ ॥

शब्दार्थ--अत्र=विपत्ति के समय में, मया = मेरे द्वारा, विज्ञप्ता=पहचानी गयी, प्रत्ययिता = और विश्वास करायी गई, [ त्वम् = वसन्तसेना ], चन्दनम्= चन्दनक को, अपि=भी, स्मरसि = याद रखना, एषः=यह मैं, लुब्धः=लोभी, सन्=होता हुआ, न=नहीं, भणामि=कह रहा हूँ, किन्तु=लेकिन, स्नेहस्य=प्रेम के, रसेन=रस से, ब्रूमः=कह रहे हैं ॥ २५ ॥

अर्थ-चन्दनक --आर्ये !

इस विपत्ति के समय मेरे द्वारा पहचानी गयी और विश्वास कराई गयी [ तुम वसन्तसेना ], चन्दनक को भी याद रखना । यह मैं लोभी होकर [ किसी चीज को पाने की इच्छा से ] नहीं, अपि तु स्नेह के रस से कह रहा हूँ ॥ २५ ॥

टीका--विपत्तिं समुत्तीर्य राज्यप्राप्तौ ममापि स्मरणं करणीयमिति प्रतिपादयति – अत्रेति । अत्र=अस्मिन् विपत्तिकाले, मया=चन्दनकेन, विज्ञप्ता=परिज्ञाता, प्रत्ययिता = विश्वासमुपपादिता, [ त्वम्=वसन्तसेना ], चन्दनकम् = एतन्नामकम्, अपि, स्मरसि = स्मारंष्यसि, सामीप्ये लट्बोध्यः, एषः=अहम् चन्दनकः, लुब्धः= प्रत्युपकारलोभी, सन्, न=नैव, भणामि=वदामि, अपितु, स्नेहस्य=प्रेम्णः, रसेन= भावेन, ब्रूमः = वदामः । अत्र ब्रूमः, इति बहुवचनम्, भणामीति एकवचनमिति वचनभेदो न समीचीन इति बोध्यम् । गाथा वृत्तम् ॥ २५ ॥

षष्ठोऽङ्कः ४०६

आर्यकः—

चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो दैवादद्य सुहृन्मम । चन्दनं भोः ! स्मरिष्यामि सिद्धादेशस्तथा यदि ॥ २६ ॥

चन्दनकः—

अभअं तुह देउ हरो विण्हू बम्हा रवी अ चन्दो अ । हत्तूण सत्तूवक्खं सुम्भ-णिसुम्भे जधा देवी ॥ २७ ॥


**विमर्श—**विज्ञप्ता --इसके दो अर्थ हैं ( १ ) चन्दनक द्वारा प्रार्थित, ( २ ) जिसको चन्दनक ने पहचान लिया है। प्रत्ययिता —प्रत्ययः संजातः अस्याः सा । जिसको अपनी रक्षा का विश्वास उत्पन्न करा दिया गया है। 'भणामि' यह उत्तम पुरुष एकवचन और 'ब्रूमः' यह उत्तम पुरुष बहुवचन का एक साथ प्रयोग सामान्यतया असंगत है किन्तु 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा. सू. १।२।५६) के अनुसार ऐसा वचनव्यत्यय भी हो सकता है ॥ २५ ॥

**अन्वयः—**चन्द्रशीलाढ्यः, चन्दनः, दैवात्, अद्य, मम, सुहृत् [जातः], भोः !, यदि, सिद्धादेशः, तथा, [ तदानीम् ] चन्दनम्, स्मरिष्यामि ॥ २६ ॥

**शब्दार्थ—**चन्द्रशीलाढ्यः = चन्द्रमा के समान स्वच्छ स्वभाववाला, चन्दनः= चन्दनक, दैवात् = भाग्यवश, अद्य=आज, मम=मेरा, आर्यक का, सुहृत्=मित्र, [ जातः=बन गया है ], भोः !=हे मित्र !, यदि=अगर, सिद्धादेशः=सिद्ध महापुरुष की भविष्यवाणी, तथा=वैसा ही अर्थात् सत्य होती है, तदा=उस समय, चन्दनम्= चन्दनक को, स्मरिष्यामि=याद करूँगा ॥ २६ ॥

**अर्थ—आर्यक—**चन्द्रमा के समान उज्ज्वल स्वभाववाले चन्दनक तुम आज संयोगवश मेरे मित्र बन गये हो। हे मित्र चन्दनक ! यदि उस सिद्ध-महापुरुष की भविष्यवाणी सच निकलती है तो चन्दनक को [अवश्य] याद रखूंगा ॥२६॥

**टीका—**चन्दनककृतमुपकारं भविष्यति कालेऽपि राज्यप्राप्त्यवसरेऽवश्यं स्मरिष्यतीति सूचयति —चन्दन इति। चन्द्रवत्=सुधांशुवत् शीलेन=सत्स्वभावेन, आढ्यः=सम्पन्नः, चन्दनः=चन्दनकः, दैवात्=भाग्यात्, अद्य=अस्मिन् दिने, मम=गोपालदारकस्य, आर्यकस्य, सुहृद् = मित्रम्, जात इति शेषः, भोः !=हे मित्र !, यदि=चेत्, सिद्धादेशः=सिद्धिसम्पन्नस्य महापुरुषस्य भविष्यत्कथनम्, तथा=सत्यमिति यावत्, तदा=तस्मिन् काले, राज्यप्राप्तौ सत्यामिति भावः, चन्दनम्=साम्प्रतिक-सहायकं चन्दनकम्, स्मरिष्यामि=स्मरणविषयीकरिष्यामि, उचित-सम्मान-प्रदानार्थमिति भावः। अत्रोपमालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २६ ॥

**अन्वयः—**हरः, विष्णुः, ब्रह्मा, रविः, चन्द्रः, च, तव, अभयम्, ददातु, शुम्भनिशुम्भौ, हत्वा, देवी, यथा, (तथैव), शत्रुपक्षम्, [हत्वा, विजयस्व] ॥ २७ ॥

४१० | मृच्छकटिकम्

( अभयं तव ददातु हरो विष्णुर्ब्रह्मा रविश्च चन्द्रश्च ।
हत्वा शत्रुपक्षं शुम्भनिशुम्भो यथा देवी ॥ २७ ॥ )
( चेटः प्रवहणेन निष्क्रान्तः । )

चन्दनकः—( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अरे ! णिक्कमन्तस्म से पिअव-अस्यो सव्विलओ पिट्ठंतदो ज्जेव अणुलग्गो गदो। भोदु, पधाणदण्डधारओ वीरओ राअ-पच्चअ-आरो विरोधिदो। ता जाव अहं पि पुत्त-भादु-पड़ि-

शब्दार्थ—हरः=शंकर, विष्णुः=विष्णु, ब्रह्मा=ब्रह्मा, रविः=सूर्य, च=और, चन्द्रः=चन्द्रमा, तव=तुम्हें, आर्यक को, अभयम्=अभय, ददातु=प्रदान करें; शुम्भनिशुम्भौ=शुम्भ और निशुम्भ राक्षसों को, हत्वा=मारकर, देवी=दुर्गा ने, यथा=जैसे विजय प्राप्त की, ( तथैव = उसी प्रकार ), शत्रुपक्षम्=शत्रुपक्ष को, [ हत्वा=मारकर, विजयस्व=विजय प्राप्त करो ] ॥ २७ ॥

अर्थ--चन्दनक--
शंकर, विष्णु, ब्रह्मा, सूर्य और चन्द्रमा तुम्हें अभयदान दें । शुम्भ और निशुम्भ को मारकर देवी ने जिस प्रकार विजय प्राप्त की उसी प्रकार शत्रुपक्ष को मारकर तुम भी विजय प्राप्त करो ॥ २७ ॥

टीका—चन्दनकः आर्यकस्य विजयाय आशीर्वादंददाति—हर इति। हरः=शिवः, विष्णुः=लक्ष्मीपतिः, ब्रह्मा=जगत्-सृष्टिकर्ता, रविः=सूर्यः, चन्द्रः=निशाकरः, च, तव=तुभ्यम्, आर्यकायेति भावः, अभयम्=भय|भावम्, ददातु=प्रयच्छतु, शुम्भनिशुम्भौ=एतन्नामानौ, राक्षसौ, हत्वा=मारयित्वा, देवी=दुर्गा, यथा=यदवत्, तथैव=तद्वत्, शत्रुपक्षम्=पालकराजः सम्बन्धिनम्, हत्वा=विनाश्य, त्वं विजयस्व । तुल्ययोगिता-लंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ २७ ॥

विमर्श—प्रसन्न होकर चन्दनक आशीर्वाद देता है । जिस प्रकार दुर्गा ने शुम्भ निशुम्भ दोनों राक्षसों का संहार करके शान्ति-स्थापना की थी उसी प्रकार दुष्ट पालक राजा का संहार करके तुम भी शान्तिस्थापना के लिये राज्य-भार प्राप्त कर लो। यहां तुल्ययोगिता अलंकार है और आर्या छन्द है ॥ २७ ॥
( चेट गाड़ी के साथ चला जाता है । )

शब्दार्थ—निष्क्रामतः=निकलते हुये ही इसके, अनुलग्नः=पीछे-पीछे लग गया, प्रधानदण्डकारकः = प्रमुख दण्ड देनेवाला, राजप्रत्ययकारी = राज का विश्वस्त, विरोधितः=विरोधी बना दिया गया, एतम् = इस शर्विलक के, अनुगच्छामि=पीछे जा रहा हूँ।

अर्थ--चन्दनक-- ( नेपथ्य की ओर देखकर ) अरे, निकलते ही आर्यक के पीछे मेरा प्रिय मित्र शर्विलक लगा हुआ चला गया है। बच्चा, राजा के विश्वास-

षष्ठोऽङ्कः ४११

बुदो एदं ज्जेव अणुगच्छामि । ( अरे ! निष्क्रामतो मम प्रियवयस्यः शर्विलकः पृष्ठत एवानुलग्नो गतः। भवतु, प्रधानदण्डधारको वीरको राजप्रत्ययकारी विरोधितः । तद्यावदहमपि पुत्रभ्रातृपरिवृत एतमेवानुगच्छामि ।) (इति निष्क्रान्तः।)

इति प्रवहणविपर्ययो नाम षष्ठोऽङ्कः ।

— : ० : —

पात्र प्रधान दण्डाधिकारी से मैंने विरोध कर लिया है । अतः मैं भी पुत्र, भाई आदि के साथ होकर इस [ शर्विलक अथवा आर्यक ] के ही पीछे-पीछे जाता हूँ ।

॥ इस प्रकार गाड़ी बदलना नामक छठा अंक समाप्त हुआ ॥

टीका—निष्क्रामतः=अस्मात् स्थानात् निःसरतः, अनुलग्नः=अनुगतः, प्रधानः=प्रमुखः, दण्डधारकः = रक्षापुरुषः, विरोधितः=विरोधं प्रापितः, पुत्रभ्रातृपरिवृतः=पुत्रभ्रात्रादिसमेतः, एतम् एव = शर्विलकम्, आर्यकम् एव वा, अनुगच्छामि=अनुसरामि ।

॥ इस प्रकार जयशङ्करलाल-त्रिपाठिविरचित 'भावप्रकाशिका' हिन्दी-संस्कृत-व्याख्या में मृच्छकटिक का छठां अंक समाप्त हुआ ॥

— : ० : —

सप्तमोऽङ्कः (आर्यकापहरण)

सप्तमोऽङ्कः

( ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च । )

विदूषकः—भो ! पेक्ख पेक्ख पुप्फकरण्डअ-जिण्णुज्जाणस्य सस्सिरी-अदं । ( भोः ! प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व, पुष्पकरण्डक-जीर्णोद्यानस्य सश्रीकताम् । )

चारुदत्तःवयस्य ! एवमेवैतत् । तथाहि—

वणिज इव भान्ति तरवः पण्यानीव स्थितानि कुसुमानि ।
शुल्कमिव साधयन्तो मधुकर-पुरुषाः प्रविचरन्ति ॥ १ ॥

( इसके बाद चारुदत्त और विदूषक प्रवेश करते हैं । )

अर्थविदूषक—देखिये, देखिये, पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यान की शोभा तो देखिये।

चारुदत्त—मित्र ! हां, ऐसा ही है। क्योंकि—

अन्वयः—तरवः, वणिजः, इव, भान्ति, कुसुमानि, पण्यानि, इव, स्थितानि, मधुकरपुरुषाः, शुल्कम्, साधयन्तः, इव, प्रविचरन्ति ॥ १ ॥

शब्दार्थ—तरवः=वृक्ष, वणिजः=व्यापारियों के, इव=समान, भान्ति=शोभित हो रहे हैं, कुसुमानि=फूल, पण्यानि=बेचने योग्य वस्तुओं के, इव=समान, स्थितानि=स्थित हैं; मधुकरपुरुषाः=पुरुषों के समान भौंरे, शुल्कम् = शुल्क को साधयन्तः इव=वसूल करते हुये से, प्रविचरन्ति=घूम रहे हैं॥ १ ॥

अर्थ—वृक्ष बनियों के समान शोभित हो रहे हैं, फूल बेचने योग्य वस्तुओं के समान लगे हुये हैं, पुरुषों के समान भौंरे कर [ टैक्स ] को वसूल करते हुये से घूमते फिर रहे हैं ॥ १ ॥

टीका—उद्यानस्य सौन्दर्यमापणमिव वर्णयति-—वणिज इति । तरवः=वृक्षाः, वणिजः=व्यापारिवर्गाः, विक्रेतार इति यावत्, इव=यथा, भान्ति=शोभन्ते, कुसुमानि=पुष्पाणि, पण्यानि=विक्रेयद्रव्याणि, इव = यथा, स्थितानि=विद्यमानानि, सन्ति, मधुकरपुरुषाः = मधुकराः पुरुषा इव, उपमितसमासः, शुल्कम्=राजग्राह्यं करम्, साधयन्तः =गृह्णन्तः, इव, उत्प्रेक्षाबोधकम्, प्रविचरन्ति=इतस्ततः भ्रमन्ति । अत्रोपमोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः । आर्या वृत्तम् ॥ १ ॥

विमर्श—चारुदत्त उपवन का सौन्दर्य देखकर उसे एक सजी-सजायी बाजार के समान समझता है। जहाँ दूकानदार बनियाँ हैं, अनेक बिक्रीयोग्य चीजें हैं,

सप्तमोऽङ्कः ४१३

**विदूषकः--**भो ! इमं असक्कार-रमणोअं सिलाअलं उपविसदु भवं !
(भोः ! इदमसंस्काररमणीयं शिलातलमुपविशतु भवान् ।)
चारुदत्त:-- ( उपविश्य ) वयस्य ! चिरयति वर्द्धमानकः ।
विदूषकः-- भणिदो मए 'वढ्ढमाणओ ! वसन्तसेणं गेण्हिअ लहुं लहुं आअच्छ' त्ति । ( भणितो मया-'वर्द्धमानक ! वसन्तसेनां गृहीत्वा लघु लघु आगच्छ' इति )
चारुदत्त:-- तत् किं चिरयति ? ।

किं यात्यस्य पुरः शनैः प्रवहणं तस्यान्तरं मार्गते ?
भग्नेऽक्षे परिवर्तनं प्रकुरुते ? छिन्नोऽथवा प्रग्रहः ?
वर्त्मन्तोज्झित-दारु-वारित-गतिर्मार्गान्तरं याचते ?
स्वैरं प्रेरितगोयुगः किमथवा स्वच्छन्दमागच्छति ? ॥ २ ॥


राजा के पुरुष कर वसूल रहे हैं। यहाँ वृक्ष, पुष्प और भौंरे उक्त तीन कार्य सम्पादित कर रहे हैं ॥ १ ॥

**शब्दार्थ--**असंस्काररमणीयम् = स्वभावतः मनोहारी, शिलातलम्=चट्टान का आसन, चिरयति=देर कर रहा है, लघु-लघु=जल्दी जल्दी ।

**अर्थ--विदूषक--**हे मित्र ! स्वभावतः मनोहारी इस शिलातल पर आप बैठिये ।

चारुदत्त-- ( बैठकर ) मित्र ! वर्द्धमानक देर कर रहा है !

**विदूषक--**मैंने तो यह कहा था--वर्धमानक वसन्तसेना को लेकर जल्दी-जल्दी ही आना ।'

**अन्वयः--**किम्, अस्य, पुरः, प्रवहणम्, शनैः, याति, तस्य, अन्तरम्, मार्गते ? अथवा, अक्षे, भग्ने, [ सति, तस्य ] परिवर्तनम्, कुरुते, अथवा, प्रग्रहः, छिन्नः, अथवा, वर्त्मान्तोन्झितदारुवारितगतिः, [ सन् ], मार्गान्तरम्, याचते, अथवा, स्वैरम्, प्रेरितगोयुगः, स्वच्छन्दम्, आगच्छति, किम् ? ॥ २ ॥

शब्दार्थ--किम् = क्या, अस्य=इस ( वर्धमानक की गाड़ी ) के, पुरः=आगे, प्रवहणम्=दूसरी गाड़ी, शनैः=धीरे-धीरे, याति=जा रही है, तस्य=उस गाड़ी का, अन्तरम्=अवकाश, खाली स्थान, मार्गते=ढूंढ़ रहा है ? अथवा, अक्षे=धुरा के, भग्ने=टूट जाने पर, [ तस्य=उसका ] परिवर्तनम्=बदलना, कुरुते=कर रहा है ? अथवा, प्रग्रहः=बैलों को नियन्त्रित करने की रस्सी, छिन्नः=टूट गयी है ? अथवा वर्त्मान्तोन्झितदारुवारितगतिः=रास्ते के बीच में रखी गयी लकड़ी [ कटे हुये वृक्ष आदि ] से रोक दिया गया है गमन जिसका ऐसा वह, मार्गान्तरम्=दूसरी रास्ता, याचते=प्रार्थना कर रहा है ? अथवा, स्वैरम्=धीरे-धीरे, प्रेरितगोयुगः=

४१४ मृच्छकटिकम्

बैलों को चलने के लिये प्रेरित करता हुआ, हांकता हुआ, स्वच्छन्दम्=धीरे-धीरे, आगच्छति किम्=आ रहा है क्या ? ॥ २ ॥

अर्थ - चारुदत्त - तो देर क्यों कर रहा है ?

क्या इस [ वर्धमानक की गाड़ी ] के आगे दूसरी गाड़ी धीरे-धीरे जा रही है, उसका अवकाश=खाली रास्ता ढूंढ़ रहा है ? अथवा धुरा टूट जाने पर उसे बदल रहा है ? अथवा लगाम की रस्सी टूट गयी है ? अथवा रास्ते के बीच में पेड़ आदि लकड़ी रख देने से इसका गमन रुक गया है अतः दूसरे रास्ते की प्रार्थना कर रहा है ? अथवा धीरे-धीरे बैलों की जोड़ी को हांकता हुआ अपनी इच्छा से धीरे-धीरे आ रहा है ? ॥ २ ॥

टीका-प्रवहणस्य विलम्बेनागमने हेतुमुत्प्रेक्षते—किमिति। किम्=इदं जिज्ञासायाम्, अस्य=वर्धमानस्य शकटस्य, पुरः=अग्रे, प्रवहणम्=अन्यत् शकटम्, शनैः=मन्दंमन्दम्, याति=व्रजति, तस्य=अग्रेगामिनः शकटस्य, अन्तरम्=अग्रे गमनायावकाशम्, मार्गति=अन्विष्यति ? अक्षे=कूबरे, भग्ने=त्रुटिते, विकृते वा, परिवर्तनम्=विनिमयम्, तदपाकृत्यान्यसंयोजनमित्यर्थः, कुरुते=करोति ?, अथवा विकल्पार्थकमव्ययम्, प्रग्रहः=वृषभादीनां नियन्त्रणरज्जुः, छिन्नः=त्रुटितो, भग्नो वा, अथवा, वर्त्मनः=मार्गस्य, अन्ते=प्रान्तभागे, मध्यभागे इति भावः, उज्झितानि=पातितानि यानि दारूणि तैः वारिता = निवारिता गतिः=गमनं यस्य तादृशः, राजाज्ञया गमनागमनावरोधाय मार्गे दार्व्वादिकं निपात्य मार्गस्यावरोधः कृत इति भावः, कुत्रचित् कर्मान्तोञ्झितेत्यादिपाठः, कर्मान्तः = राजादिनियोगः, मार्गान्तरम् अन्यं पन्थानम्, याचते = प्रार्थयते, अन्विष्यतीति भावः, अथवा, स्वैरम्=मन्दंमन्दम्, प्रेरितम्=सञ्चालितम्, गोयुगम् = बलीवर्दद्वयम्, येन तादृशः, सन्, स्वच्छन्दम्=यथेच्छम्, शनैः शनैरिति भावः, आयाति=आगच्छति । एवञ्च विलम्बमसहमानश्चारुदत्तोऽनेक-संकल्प-विकल्पान् कल्पयति । अत्र सन्देहालंकारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २ ॥

विमर्श—वसन्तसेना को लेकर वर्धमानक नहीं आ सका। इसके विलम्ब के लिये चारुदत्त तरह-तरह की शंकायें करता है। वर्त्मान्तोञ्झितदारुवारितगतिः--- इसके स्थान पर कर्मान्तोञ्झितदारुवारितगतिः---यह पाठ भी है। कभी-कभी यातायात रोकने के लिये मार्ग के मध्यभाग में बड़ी-बड़ी लकड़ी के लट्ठे आदि रख दिये जाते हैं। यहाँ 'याचते' क्रियापद महत्त्वपूर्ण है। चारुदत्त सोचता है कि कहीं सभी रास्ते बन्द न कर दिये गये हों, अतः वर्धमानक किसी अन्य सुरक्षित रास्ते से जाने की प्रार्थना कर रहा होगा। अनेक सन्देह होने से सन्देहालंकार है। शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ २ ॥

सप्तमोऽङ्कः ४१५

( प्रविश्य गुप्तार्यकप्रवहणस्थः । )

चेटः-- जाध गोणा जाध । ( यातं गावो ! यातम् । )

आर्यकः--( स्वगतम् )

नरपतिपुरुषाणां दर्शनाद्भीतभीतः
सनिगडचरणत्वात् सावशेषापसारः ।
अविदितमधिरूढो यामि साधोस्तु याने
परभृत इव नीडे रक्षितो वायसीभिः ॥ ३ ॥

( आर्यक जिसमें छिपा हुआ बैठा है ऐसी गाड़ी में बैठा हुआ प्रवेश करके ।)

**अर्थ--चेट--**चलो बैलों, चलो ।

**अन्वयः--**नरपतिपुरुषाणाम्, दर्शनाद्, भीतभीतः, सनिगडचरणत्वात्, सावशेषापसारः, तु, नीडे, वायसीभिः, रक्षितः, परभृतः, इव, ( अहम् आर्यकः ), साधोः, याने, अविदितम्, अधिरूढः, यामि ॥ ३ ॥

**शब्दार्थ--**नरपतिपुरुषाणाम् = राजपुरुषों रक्षक सिपाहियों आदि के, दर्शनाद् = देखने से, भीतभीतः = बहुत डरा हुआ, सनिगडचरणत्वात् = पैरों में बेड़ियाँ जकड़ीं हुईं होने के कारण, सावशेषापसारः = भागने में पूर्णतया समर्थ न होनेवाला, तु = लेकिन, नीडे = घोसले में, वायसीभिः = कौवे की पत्नियों द्वारा, रक्षितः = रक्षित, पोषित, परभृतः = कोयल के, इव = समान, ( अहम् = मैं आर्यक ), साधोः = सज्जन चारुदत्त की, याने = गाड़ी में, अविदितम् = बिना जानकारी के, छिपा हुआ, अधिरूढः = बैठा हुआ, यामि = जा रहा हूँ ।। ३ ।।

अर्थ--आर्यक--( अपने आप में )
राजा के सिपाहियों को देखने से अत्यन्त भयभीत, पैरों में बेड़ियाँ जकड़ी होने से भागने में पूर्णतया असमर्थ, लेकिन घोसले में कौवे की पत्नियों द्वारा रक्षित कोयल [के बच्चे] के समान [मैं आर्यक] उस सज्जन चारुदत्त की गाड़ी में छिपा बैठा हुआ जा रहा हूँ ॥ ३ ॥

टीका-- स्वकीयसुरक्षितगमने हेतुमाह आर्यकः-नरपतीति । नरपतेः = राज्ञः पालकस्य, पुरुषाणाम् = रक्षकजनानाम्, दर्शनाद् = अवलोकनाद्, भीतभीतः = अत्यन्तं भयभीतः, निगडेन सहितौ-सनिगडौ = श्रृंखलाबद्धौ चरणौ = पादौ यस्य सः सनिगडचरणः, तस्य भावः, तस्मात् श्रृंखलाबद्धचरणत्वात् सादशेषः = किञ्चिदवशिष्टः, अपसारः = पलायनं यस्य सः, स्वेच्छया पलायनेऽसमर्थ इति भावः, तु = किन्तु, नीडे = कुलाये, रक्षितः = पालितः पोषितश्च, परभृतः = कोकिलशावकः, इव = यथा, [ अहम् आर्यकः ), साधोः = सज्जनस्य चारुदत्तस्येत्यर्थः, याने = शकटे, अविदितम् = अज्ञातं यथा स्यात् तथा, अधिरूढः = आसीनः, प्रच्छन्नरूपेण स्थित इत्यर्थः, यामि = सकुशलं व्रजामि । उपमालंकार, मालिनी वृत्तम्-न-न-म-य-य-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥३॥

४१६ मृच्छकटिकम्

अहो ! नगरात् सुदूरमपक्रान्तोऽस्मि । तत् किमस्मात् प्रवहणादवतीर्य वृक्षवाटिकागहनं प्रविशामि ? उताहो प्रवहणस्वामिनं पश्यामि ? अथवा कृतं वृक्षवाटिकागहनेन । अभ्युपपन्नवत्सलः खलु तत्रभवानार्यचारुदत्तः श्रूयते; तत् प्रत्यक्षीकृत्य गच्छामि ।

स तावदस्माद्व्यसनार्णवोत्थितं निरीक्ष्य साधुः समुपैति निर्वृतिम् ।
शरीरमेतत् गतमीदृशीं दशां धृतं मया तस्य महात्मनो गुणैः ॥ ४ ॥

विमर्श- भीतभीतः-एक शब्द के प्रयोग से उतना अधिक अर्थ नहीं निकलता है, 'आबाधे च' पा. सू. ८।१।१० से द्वित्व किया गया है । सावशेषापसारः-लम्बी अवधि तक पैर जकड़े रहने के कारण भागने में कठिनाई होने से इच्छानुसार भागना सम्भव नहीं है । वायसीभिः रक्षितः---यह प्रसिद्धि है कि कोयल अपना अण्डा कौवा के घोसले में रख देती है कौवी भ्रमवश अपना अण्डा समझकर उसकी रक्षा करती हुई पालन-पोषण करती रहती है । आर्यक अपने को भी उसी प्रकार समझ रहा है । क्योंकि वह गाड़ी चारुदत्त की है, अतः उसमें वह या उसके सम्बन्धी ही बैठे होंगे । इस कारण आर्यक की रक्षा होती जा रही है । वह सुरक्षित चला जा रहा है । यहाँ उपमा अलंकार है और मालिनी छन्द है ॥ ३ ॥

अर्थ- ओह ! नगर से बहुत दूर निकल आया हूँ । तो क्या इस गाड़ी से उतर कर घने पेड़ों के समूह में चला जाऊँ, अथवा गाड़ी के स्वामी चारुदत्त का दर्शन कर लूं । अथवा घने वृक्षों के समूह में जाना व्यर्थ है । माननीय चारुदत्त शरणागतों की रक्षा करने वाले हैं, ऐसा सुना जाता है । अतः उनका दर्शन करके ही जाऊँगा ।

**टीका-**सुदूरम्=बहुदूरम्, अपक्रान्तः=अपसृतः, वृक्षवाटिकाभिः=वृक्षसमूहैः, गहनम् = गभीरम्, संकुलम्, प्रविशामि=आत्मरक्षार्थं व्रजामि, उताहो=अथवा, प्रवहणस्य स्वामिनम्=चारुदत्तम्, वृक्षवाटिकागहनेन तत्र प्रवेशेन, कृतम्=न किमपि फलम् इत्यर्थः, अभ्युपपन्नेषु=शरणागतेषु वत्सलः=पालकः, प्रत्यक्षीकृत्य=अवलोक्य, गच्छामि=अस्मात् स्थानात् अन्यत्रात्मरक्षार्थं ब्रजिष्यामीत्यर्थः ।

**अन्वयः-**साधुः, सः, अस्मात्, व्यसनार्णवोत्थितम्, [ माम् ] निरीक्ष्य, निर्वृतिम्, समुपैति, तावत्, ईदृशीम्, दशाम्, गतम्, एतत्, शरीरम्, मया, तस्य, महात्मनः, गुणैः, धृतम् ॥ ४ ॥

**शब्दार्थ-**साधुः=सज्जन, सः=वे चारुदत्त, अस्मात्=इस, पूर्वोक्त स्वभाव के कारण, व्यसनार्णवोत्थितम्=विपत्तिरूपी सागर से निकले हुये, माम्=मुझ आर्यक को, निरीक्ष्य=देख कर, निर्वृतिम् = सुख, आनन्द को, उपैति=प्राप्त करेंगे, तावत्= यह वाक्यालंकार के लिये है, ईदृशीम्=इस प्रकार की, दशाम्=अवस्था को, गतम्=

सप्तमोऽङ्कः ४१७

चेटः-—इमं तं उज्जाणं, ता जाव उवशप्पामि । ( उपसृत्य ) अज्ज मित्तेअ ! । ( इदं तदुद्यानम्, तद् यावदुपसर्पामि । ) ( आर्य मैत्रेय ! )

विदूषकः-—भो ! पियं दे णिवेदेमि, वड्ढमाणओ मन्तेदि, आगदाए वसन्तसेणाए होदव्वं ( भोः ! प्रियं ते निवेदयामि, वर्द्धमानको मन्त्रयति, आगतया वसन्तसेनया भवितव्यम् । )


प्राप्त हुआ, एतत् = यह, शरीरम् = शरीर, तस्य = उस, महात्मनः = महापुरुष के, गुणैः = गुणों के कारण, धृतम् = धारण किया हुआ है ॥ ४ ॥

अर्थ—वे सज्जन [ चारुदत्त ] इस अपने स्वभाव से, विपत्तिरूपी समुद्र से पार निकले हुये मुझको देखकर सुख प्राप्त करेंगे, प्रसन्न होगें। इस प्रकार की दशा को प्राप्त हुआ यह शरीर उसी महापुरुष के गुणों के कारण धारण किया हुआ है, [ अन्यथा समाप्त कर दिया जाता । ] ॥ ४ ॥

टीकासाधुः = सज्जनः, सः = चारुदत्तः, अस्मात् = शरणागतवात्सल्यात्, व्यसनम् = कारागारादौ बन्धनम् एव अर्णवः = सागरः, तस्मात् उत्थितम् = बहिर्भूतम्, सुरक्षितम्, [ माम् = आर्यकम् ], निरीक्ष्य = विलोक्य, निर्वृतिम् = आनन्दम्, समुपैति = प्राप्स्यति, वर्तमानसामीप्यात् भविष्यति लट्, ईदृशीम् = पूर्वानुभूताम्, दशाम् = अवस्थाम्, गतम् = प्राप्तम्, एतत् = इदम्, शरीरम् = कायः, महात्मनः = महापुरुषस्य, तस्य = चारुदत्तस्य, गुणैः = परोपकारादिसद्गुणैः, धृतम् = त्रातम्, महापुरुषस्य तस्य याने समारोहणेनैव मम शरीरमेतावत्कालपर्यन्तं सुरक्षितं वर्ततेऽन्यथा राजपुरुषादिभिः गृहीत्वा कारागारादौ बद्धं स्यादिति भावः । वंशस्थबिलं वृत्तम् ॥ ४ ॥

विमर्श—इस श्लोक में 'अस्मात्' इसका अर्थ सन्दिग्ध है । सामान्यतया इसको 'व्यसनार्णव' का परामर्शक माना गया है परन्तु ऐसा मानने पर व्याकरण-शास्त्रानुसार समास होना कठिन है क्योंकि 'साकाङ्क्ष' का समास नहीं होता है । इस स्थिति में इसका अर्थ पूर्वोक्त 'अभ्युपपन्नवत्सलत्व' के साथ करना चाहिये- ऐसा कुछ लोग कहते हैं । परन्तु अर्थ के औचित्य को ध्यान में रखने पर इसको 'व्यसनार्णव' का ही परामर्शक मानना चाहिये । जैसे कुछ विशेष उदाहरणों में साकाङ्क्षता में भी समास हुये हैं, वैसा ही यहाँ भी मान लेना चाहिये ॥ ४ ॥

अर्थ चेट—यही वह बगीचा है, तो वहीं चलता हूँ। ( पास जाकर ) आर्य मैत्रेय !

विदूषक—मित्र, मित्र, आपको शुभ समाचार बता रहा हूँ । वर्धमानक पुकार रहा है । वसन्तसेना आ गई होगी ।

२७ मृ०