मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
अष्टमोऽङ्कः ४८३
भोदु, सम्पढं बुद्धख्लोड़े आगमिश्रदित्ति ता ओशलिअ चिट्ठामि । ( भवतु, साम्प्रतं वृद्धशृगाल आगमिष्यतीति तदपसृत्य तिष्ठामि । ) ( तथा करोति । ) ( प्रविश्य चेटेन सह । ) विटः—अनुनीतो मया स्थावरकश्चेटः । तद् यावत् काणेलीमातरं पश्यामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) अये ! मार्ग एव पादपो निपतितः । अनेन च पतता स्त्री व्यापादिता । भोः पाप ! किमिदमकार्यमनुष्ठितं त्वया ? तवापि पापिनः पतनात् स्त्रीवधदर्शनेनातीव पतिताः वयम् । अनिमित्तमेतद् यत्सत्यं वसन्तसेनां प्रति शङ्कितं मे मनः, सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति । ( शकारमुपसृत्य ) काणेलीमातः ! एवं मया अनुनीतः स्थावरकश्चेटः ।
जनकः, वञ्चितः=प्रतारितः, दर्शनसुखं न प्राप्तवानिति भावः । द्रौपदी=पाण्डवपत्नी, इव=यथा, सा=प्रसिद्धा, माता=जननी, च, वञ्चितेति । लिङ्गव्यत्ययेन सम्बन्धः करणीयः, यः असौ=पूर्वोक्तः भ्राता, पिता, जननी च, पुत्रस्य=सुतस्य, शकारस्य, ईदृशम्=पूर्वोक्तम्, व्यवसितम्=अनुष्ठितम्, शूरत्वम्=पराक्रमम्, न=नैव, पश्यति=अवलोकयति । अतस्तेषां चक्षुषोः वैफल्यमिति तद्भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३७ ॥
शब्दार्थ—वृद्धशृगालः=बूढ़ा सियार विट, पादपः=पेड़, व्यापादिता=मार डाली, पाप=पापी, पतिताः=पतित बना दिये गये, स्वस्ति=कल्याण, अनुनीतः=मना लाया, न्यासम्=धरोहर अर्थात् वसन्तसेना, अत्याकुलम्=बहुत घबड़ाकर, शपे=शपथ लेता हूँ, संस्थापय=कडा करो, धैर्य रखो, अविचारितम्=बिना सोंच विचार के ।
अर्थ—अच्छा, अब बूढ़ा सियार आता होगा अतः अब अलग हटकर बैठता हूँ। ( अलग हट कर बैठ जाता है । )
( चेट के साथ प्रवेश करके )
विट—मैंने स्थावरक चेट को मना लिया ( प्रसन्न कर लिया ) है । अतः काणेली के बच्चे ( शकार ) को देखता हूँ । ( घूमकर और देखकर ) अरे ! रास्ता में ही पेड़ गिर पड़ा है । और गिरते हुए इसने स्त्री को मार डाला है । अरे पापी ! तूने यह क्या अनुचित काम कर डाला ? तुझ पापी के गिरने से हुये स्त्री-वध को देखने से हम लोग बहुत अधिक पतित बना दिये गये । यह अपशकुन है, सचमुच वसन्तसेना के विषय में मेरा मन शंका से भर गया । देवता लोग हर स्थिति में कल्याण करेंगे । ( शकार के पास जाकर ) काणेली के पुत्र ! मैं इस प्रकार से चेट को मना कर ( प्रसन्न कर ) ले आया हूँ ।
४८४ मृच्छकटिकम्
शकारः—भावे ! शाअदं दे । पुत्तका ! थावलका ! चेडा ! तवावि शाअदं ? ( भाव ! स्वागतं ते । पुत्रक, स्थावरक ! चेट ! तवापि स्वागतम् । )
चेटः—अध इं ? ( अथ किम् ? )
विटः—मदीयं न्यासमुपनय ।
शकारः—कीदिशे णाशे ? ( कीदृशः न्यासः ? )
विटः—वसन्तसेना ।
शकारः—गदा । ( गता । )
विटः—क्व ?
शकारः— भावश्श ज्जेव पिट्टदो । ( भावस्यैव पृष्ठतः । )
विटः—( सवितर्कम् ) न गता खलु सा तया दिशा ।
शकारः—तुमं कदमाए दिशाए गड़े ? ( त्वं कतमया दिशा गतः ? )
विटः—पूर्वया दिशा ।
शकारः—शा वि दक्खिणाए गडा । ( सापि दक्षिणया गता । )
विटः—अहं दक्षिणया ।
शकारः—शा वि उत्तळाए । ( सापि उत्तरया । )
शकार—भाव ! तुम्हारा स्वागत है । पुत्रक, स्थावरक, चेट ! तुम्हारा भी स्वागत है ।
चेट—बहुत अच्छा । ( धन्यवाद )
विट—मेरी धरोहर वापस करो ।
शकार—कैसी ?
विट—वसन्तसेना ( धरोहर ) ।
शकार—चली गई ।
विट—कहाँ ?
शकार—भाव के ही पीछे ।
विट—( विचारपूर्वक ) उस तरफ़ से तो नहीं गयी ।
शकार—तुम किस ओर से गये थे ?
विट—पूर्वं दिशा में ।
शकार—वह दाहिनी ओर गयी ?
विट—मैं दाहिनी ओर गया था ।
शकार—वह भी उत्तर की ओर ।
अष्टमोऽङ्कः ४८५
विटः -अत्याकुलं कथयसि। न शुध्यति मे अन्तरात्मा। तत् कथय सत्यम्।
शकारः--शवामि भावश्श शीशं अत्तगकेलकेहिं पादेहिं, ता शण्डावेहि हिअअं, एशा मए मालिदा। ( शपे भावस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम्, तत् संस्थापय हृदयम्, एषा मया मारिता । )
विटः--( सविषादम् ) सत्यं त्वया व्यापादिता ?
शकारः--जइ मम वअणे ण पत्तिआअसि, ता पेक्ख पढमं लट्ठित्रशालसण्ठाणाह शूलत्तणं। ( यदि मम वचने न प्रत्ययसे, तत् प्रेक्षस्व प्रथमं राष्ट्रिय-श्याल-संस्थानस्य शूरत्वम् । ) ( इति दर्शयति । )
विटः--हा ! हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ! ( इति मूर्च्छितः पतति । )
शकारः--ही ही उवलदे भावे । ( ही ही ! उपरतो भावः । )
चेटः--शमश्शशदु शमश्शशदु भावे। अविचालिअं पवहणं आणन्तेण ज्जेव मए पढमं मालिदा ( समाश्वसितु समाश्वसितु भावः। अविचारितं प्रवहणमानयतैव मया प्रथमं मारिता । )
विट--बहुत बबड़ा कर कह रहे हो। मेरा मन शुद्ध नहीं हो रहा है, सन्देह कर रहा है। इसलिये सच-सच बताओ।
शकार--भाव ! आपके शिर की अपने पैरों से शपथ लेता हूँ। अतः अपने हृदय को कड़ा करो ( धीरज रखो )। उसे मैंने मार डाला।
विट--( दुःख के साथ ) सचमुच तुमने मार डाली ?
शकार--यदि मेरी बात पर विश्वास नहीं है तो राजा के साले संस्थान की पहली बहादुरी देख लो। ( यह कह कर दिखाता है। )
विट--हाथ, अभागा मैं मारा गया। ( मूर्च्छित होकर गिर जाता है। )
शकार--हा, हा, भाव मर गया।
चेट--भाव ! आप धीरज रखें, धीरज रखें, बिना सोचे समझे गाड़ी लाते हुये मैंने पहले ही मार डाली थी।
टीका--अपसृत्य = तत्स्थानं परित्यज्य, अनुनीतः = आनुकूल्यतां प्रापितः, व्यापादिता=मारिता, अकार्यम्=कुकृत्यम्, पातिताः=पापे निपातिताः, अनिमित्तम्=अपशकुनम्, स्वस्ति=कल्याणम्, न्यासम् = वसन्तसेनारूपमित्यर्थः, शुध्यति=निर्दोषतां याति, शङ्कारहितं भवतीति भावः, संस्थापय = दृढं कुरु, धैर्यं धारयेति भावः, व्यापादिता = मारिता, उपरत: = मर गया, अविचारितम् = सम्यग् रूपेणानवलोकितमित्यर्थः ।
४८६ मृच्छकटिकम्
विटः – (समाश्वस्य सकरुणम्) हा वसन्तसेने !
दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता याता स्वदेशं रतिः हा हालङ्कृतभूषणे ! सुवदने ! क्रीडारसोद्भासिनि ! । हा सौजन्यनदि ! प्रहासपुलिने ! हा मादृशामाश्रये ! हा हा नश्यति मन्मथस्य विपणिः सौभाग्यपण्याकरः ॥ ३८ ॥
**विमर्श—**विट को रास्ता में एक पेड़ का गिरा होना और उससे किसी स्त्री की हत्या होना दिखाई देता है । यह आगे के कथानक में सहायक है । शकार वसन्तसेना की हत्या करके यह अपराध निर्दोष चारुदत्त के सिर पर डाल देता है । न्यायालय के निर्देश से जब उद्यान देखा जाता है तब इसी मरी हुई स्त्री को वसन्त-सेना मान लिया जाता है । फलस्वरूप चारुदत्त पर वसन्तसेना की हत्या का अपराध सिद्ध हो जाता है और मृत्युदण्ड दे दिया जाता है ।
**अन्वयः—**दाक्षिण्योदकवाहिनी, विगलिता; रातेः, स्वदेशम्, याता, हा, हा, अलङ्कृतभूषणे ! सुवदने ! क्रीडारसोद्भासिनि !, हा प्रहासपुलिने ! सौजन्यनदि ! हा ! मादृशाम् आश्रये !, हा, हा, मन्मथस्य, विपणिः, सौभाग्यपण्याकरः, नश्यति ॥ ३८ ॥
**शब्दार्थ—**दाक्षिण्योदकवाहिनी = उदारतारूपी जल की नदी, विगलिता= समाप्त हो गयी, रतिः = कामदेव की प्रिया, स्वदेशम् = अपने देश (स्वर्ग), यांता=चली गयी, हा, हा, अलङकृतभूषणे=हाय, हाय ! अलंकारों को भी सजाने-वाली !, सुवदने = सुन्दर शरीर वाली ! या सुमुखी, क्रीडारसोद्भासिनि=काम-क्रीडा रस को शोभित करने वाली ! हा प्रहासपुलिने = हाय हाय हंसी रूपी बालू के तटों वाली !, सौजन्यनदि=सुजनता रूपी नदी !, हा, हा मादृशाम् आश्रये=हाय हाय, हम जैसे लोगों की सहारा !, हा-हा मन्मथस्य = हाय हाय कामदेव की, विपणिः = बाजार, सौभाग्यपण्याकरः = सौन्दर्यरूपी विक्रेय पदार्थों की खान, नश्यति=नष्ट हो गयी ॥ ३८ ॥
अर्थ—विट— (धैर्य धारण करके, करुणापूर्वक) हा वसन्तसेने !
उदारतारूपी जल की नदी समाप्त हो गयी । कामदेव की पत्नी रति अपने लोक (स्वर्ग) चली गयी । हाय, हाय ! आभूषणों को भी सुशोभित करने वाली ! सुन्दर मुख (=शरीर) वाली ! हाय ! कामक्रीडा के रस को सुशोभित करने वाली ! हाय सुजनतारूपी नदी ! हाय परिहास का बालुकामय किनारा ! हाय-हाय हमारे जैसे लोगों की सहारा ! हाय हाय ! कामदेव की बाजार, सुन्दरतारूपी विक्रेय पदार्थों की खान नष्ट हो गयी ॥ ३८ ॥
अष्टमोऽङ्कः ४८७
( सास्त्रम् ) कष्टं भोः ! कष्टम् ।
किं नु नाम भवेत् कार्यमिदं येन त्वया कृतम् ।
अपापा पापकल्पेन नगरश्रीर्निपातिता ॥ ३६ ॥
टीका—शकारस्य मुखात् वसन्तसेनाबधमाकर्ण्य मर्माहतो विटः तस्याः गुणान् वर्णयन् बिलपति—दाक्षिण्येति । दाक्षिण्यम् = औदार्यमेव उदकम् = जलम्, तस्य वाहिनी = नदी, विगलिता = समाप्ता, शुष्कतां गतेत्यर्थः, रतिः = कामदेवस्य पत्नी, स्वदेशम् = स्वर्गलोकम्, याता = प्रस्थिता, अलङ्कृतम् = भूषितम्, भूषणम् = अलङ्कारः यया तत्सम्बुद्धौ रूपम्, अस्याः शरीरसम्पर्कादलङ्काराणां सौन्दर्यवृद्धिर्भवतीत्यर्थः, सुवदने = सुमुखि, शोभनशरीरे, क्रीडायाम् = कामक्रीडायाम्; यो रसः = अनुरागः, तस्य उद्भासिनि = प्रकाशिके !, हा सौजन्यनदि = सुजनतारूपसरित् !, प्रहासः = प्रकृष्टं हास्यम्, एव पुलिनम् = सैकतम्, यस्यास्तादृशि, हासस्य शुभ्रतया वर्णनं सर्वथा शास्त्रसंगतमिति बोध्यम्, हा, मादृशाम् = मत्सदृशानां विटानाम्, आश्रये = धनदानादिना पोषिके !, हा हता इदानीं लोका इति शेषः, मन्मथस्य = कामस्य, विपणिः = पण्यवीथिका, सौभाग्यम् = हावभावविलासादि सौन्दर्यम् एव पण्यम् = विक्रेय-द्रव्यम्, तेषाम् आकरः = निधिः, नश्यति = नाशं गच्छति, नष्टेति भावः, वर्तमान-सामीप्ये लटः प्रयोगः । अत्र रूपकालंकारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३८ ॥
विमर्श—यहाँ कुछ पद प्रथमान्त है और कुछ सम्बोधनान्त । 'हा' इस खेदसूचक अव्यय को सम्बोधनान्त सभी पदों के साथ जोड़ लेना चाहिये । 'विपणि' और 'पण्य' इन दोनों का एक साथ प्रयोग सुन्दर नहीं है ॥ ३८ ॥
अन्वयः—किम्, नु, नाम, कार्यम्, भवेत्, येन, त्वया, इदम्, कृतम्, पाप-कल्पेन, ( त्वया ), अपापा, नगरश्रीः, निपातिता ॥ ३९ ॥
शब्दार्थ—किम् = कौन सा, नु = प्रश्नवाचकता-द्योतक अव्यय है, नाम = सम्भावना अर्थ में है, कार्यम् = काम, भवेत् = होगा, येन = जिसके कारण, त्वया = तुम्हारे द्वारा = शकार द्वारा, इदम् = यह हत्या रूपी पाप, कृतम् = किया गया, पापकल्पेन = पापतुल्य तुम्हारे द्वारा, अपापा = निष्पाप, नगरश्रीः = उज्जयिनी की लक्ष्मी = सुन्दरता, निपा-तिता = समाप्त कर डाली गयी ॥ ३६ ॥
अर्थ—( आसुओं के साथ ) कष्ट है अरे ! कष्ट है । कौन सा काम होगा जिसके कारण तूने यह ( वसन्तसेना वध रूपी ) काम कर डाला ? पापके समान तूने निष्पाप और उज्जयिनी नगर की लक्ष्मी को मार डाला ॥ ३६ ॥
टीका—वसन्तसेनाबधार्थं शकारं विनिन्दन्नाह—किमिति । किम् नु = प्रश्न-बोधकमव्ययम्, नाम = इदं सम्भावनायाम्, कार्यम् = प्रयोजनम्, भवेत् = स्यात्, येन = यस्मात् कारणात्, त्वया = शकारेण, इदम् = वसन्तसेनाहत्यारूपं पापकर्म, कृतम् =
४८८ | मृच्छकटिकम्
( स्वगतम् ) अये ! कदाचिदयं पाप इदमकार्यं मयि संक्रामयेत् । भवतु, इतो गच्छामि । ( इति परिक्रामति । )
( शकारः उपगम्य धारयति । )
विटः-- पाप ! मां मा स्प्राक्षीः । अलं त्वया । गच्छाम्यहम् ।
शकारः-- अले ! वशन्तशेणिअं शअं ज्जेव मालिअ मं दुशिअ कहिं पलाशशि ? शम्पदं ईदिशे हग्गे अणाधे पाविदे । ( अरे ! वसन्तसेनां स्वयमेव मारयित्वा मां दूषयित्वा कुत्र पलायसे ? साम्प्रतम् ईदृशोऽहमनाथः प्राप्तः । )
विटः-- अपध्वस्तोऽसि ।
शकारः--
अत्थं शदं देमि शुवण्णअं दे कहावणं देमि शवोडिअं दे । एशे दुशेट्ठाणं पलक्कमे शामाणए भोदु मणुश्शआणं ॥ ४० ॥
( अर्थम् शतं ददामि सुवर्णकं ते कार्षापणं ददामि सवोडिकं ते । एष दोषस्थानं पराक्रमो मे सामान्यको भवतु मनुष्याणाम् ॥ ४० ॥ )
विहितम्, पापकल्पेन = पापतुल्येन साक्षात्पापरूपेणेति भावः, शकारेण, निष्पापा = निर्दोषा, पापलेशरहिता, अथ च नगरस्य = उज्जयिन्याः, श्रीः = शोभा, लक्ष्मी-रित्यर्थः, निपातिता = विनाशिता, हतेति भावः । पापकल्पेनेत्यत्र 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' ( पा. सू. ५ । ३ ६७ ) इति कल्पप्प्रत्ययः, अत्र रूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥
अर्थ-- ( अपने में ) यह पापी कहीं इस अपराध को मेरे ऊपर न मढ़ दे । अच्छा, यहाँ से जाता हूँ । ( यह कह कर घूमता है । )
( शकार पास जाकर विट को पकड़ लेता है । )
विट-- अरे पापी ! मत छुओ, मत छुओ । तुम्हारा प्रयास व्यर्थ है । मैं जाता हूँ ।
शकार-- अरे ! वसन्तसेना को अपने आप मार कर मुझ पर दोष लगाकर कहाँ भाग जा रहे हो ? अब मैं ऐसा अनाथ हो गया हूँ ।
विट-- तुम पतित हो ।
अन्वयः-- ( अहम्, ते, शतम् ), सुवर्णकम्, अर्थम्, ददामि, ते, सवोडिकम्, कार्षापणम्, ददामि, दोषस्थानम्, मम, एषः, पराक्रमः, मनुष्याणाम्, सामान्यकः, भवतु ॥ ४० ॥
शब्दार्थ-- ( अहम् = मैं शकार ), ते = तुम्हें, विटको, शतम् = सौ, सुवर्णकम् = सोना ( स्वर्णमय ), अर्थम् = धन, ददामि = देता हूँ, दूँगा । ते = तुम्हें, सवोडिकम् = कौड़ियों के साथ, कार्षापणम् = तत्कालीन सोने का सिक्का, ददामि = देता हूँ, दूँगा, दोषस्थानम् = अपराध का स्थान = आश्रय, मम = मेरा, शकार का, एषः = यह,
| अष्टमोऽङ्कः | ४८६ |
|---|
विटः-- धिक्, तवैवास्तु ।
चेटः-- शान्तं पावं । ( शान्तं पापम् । )
( शकारो हसति । )
पराक्रमः = पराक्रम, मनुष्याणाम् = मनुष्यों का, सामान्यकः = साधारण, भवतु = हो जाये । [ अर्थात् मुझ विशेष से हट कर सामान्यजन पर आ जाय । ] ॥ ४० ॥
अर्थ--शकार--
मैं तुमको सौ सोने के सिक्के [ मोहरें वगैरह ] दूँगा । मैं तुम्हें कौड़ियों के साथ एक कार्षापण ( तत्कालीन सिक्का ) दूँगा । अपराध का स्थान मेरा यह पराक्रम ( हत्या ) मनुष्यों का साधारण कार्य हो जाय । अर्थात् मुझ से हटाकर किसी साधारण व्यक्ति पर यह अपराध लगा दो ॥ ४० ॥
टीका-- स्वकृतं वसन्तसेनाहत्यारूपं पापं स्वस्मादपाकृत्य अन्यस्मिन्नारोपयितुं विटं धनादिना प्रलोभयन्नाह शकारः— अर्थमिति । ( अहम् = शकारः ) ते = तुभ्यम्, विटायेत्यर्थः, शतम् = शतसंख्याकम्, अपरिमितमित्यर्थः, सुवर्णकम् = स्वर्णमयम्, अर्थम् = धनम्, ददामि = दास्यामि, ते = तुभ्यम्, विटायेत्यर्थः, सवोडिकम् = बोडीपणचतुर्थांशः, तत्सहितम् कार्षापणम् = षोडशपणात्मकं ददामि, बोडी विंशतिकपर्दकः गोडे प्रसिद्धः, तच्चतुष्टयं पणः, ते षोडश कार्षापणाः कहावण इत्येके इति पृथ्वीधरः, दोषस्थानम् = अपराधस्य वसन्तसेनावधरूपस्य, स्थानम् = आस्पदम्, कारणमित्यर्थः, मे = मम, शकारस्य, एषः = तदानीमेव कृतः, पराक्रमः = वसन्तसेनाहत्यारूपः, मनुष्याणाम् = लोकानाम्, सामान्यकः = साधारणः, भवतु = अस्तु । मया नैव अपि त्वन्येन केनचिज्जनेन वसन्तसेना हतेति प्रचारं कुर्विति तदाशयः । उपजातिवृत्तम् ॥ ४० ॥
विमर्श प्राकृतपाठ की संस्कृतच्छाया इस प्रकार भी की गई है अत्थम् = अर्थान्, शवोदिअं = सवोपणम्, दुशट्ठाण = दुःशब्दानाम्, फलकामे = फलक्रमः । यहाँ 'कार्षापण' और 'ब्रोडिक' के अर्थ में मतभेद है। 'कार्षापण' प्राचीन काल से ही एक सिक्का के लिये प्रसिद्ध है । यह कभी सोने का और कभी चाँदी का बना होता था । प्रसिद्ध टीकाकार पृथ्वीधर के अनुसार बोडी बीस कौड़ियों के समान होता था ।
शकार हर प्रकार के प्रलोभन देकर विट को अनुकूल बनाकर यह अपराध किसी अन्य साधारण पुरुष का बनाना चाहता है ॥ ४० ॥
अर्थ--विट-- तुम्हें धिक्कार है, यह धन तुम्हारा ही रहे ।
चेट - ऐसा मत कहो ।
( शकार हसता है । )
४६० | मृच्छकटिकम्
विट:--
अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां हि हासो धिक् प्रीतिं परिभवकारिकामनार्याम् । मा भूच्च त्वयि मम सङ्गतं कदाचि- दाच्छिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ॥ ४१ ॥
**शकारः--**भावे ! पशीद पशीद । एहि णलिणीए पविशअ कीलेम्ह । ( भाव ! प्रसीद प्रसीद । एहि, नलिन्यां प्रविश्य क्रीडावः । )
**अन्वयः--**हासः, विमुच्यताम्, अप्रीतिः, भवतु, हि, परिभवकारिकाम्, अनार्याम्, प्रीतिम्, धिक्, त्वयि, मम, सङ्गतम्, कदाचित्, मा भूत्, च, आच्छिन्नम्, निर्गुणम्, धनुः, इव, ( त्वाम् ) त्यजामि ॥ ४१ ॥
**शब्दार्थ --**हासः=हंसी, विमुच्यताम्=छोड़ दो, अप्रीतिः=शत्रुता, भवतु=हो जाय, हि=क्योंकि, परिभवकारिकाम्=अपमान कराने वाली, अनार्याम्=निन्दनीय, घृणायोग्य, प्रीतिम्=प्रेम, मित्रता को, धिक्=धिक्कार है, त्वयि=तुम्हारे साथ में, मम=मेरा, संगतम्=संग, कदाचित्=कभी, मा भूत्=न हो, आच्छिन्नम्=टूटे हुये, निर्गुणम्=डोरी-रहित, धनुः इव=धनुष के समान, त्वाम्=तुम शकार को, त्यजामि=छोड़ देता हूँ ॥ ४१ ॥
अर्थ--विट --
हंसी छोड़ो । ( तुम्हारे साथ ) मेरी मित्रता न रहे । क्योंकि अपमान कराने वाली निन्दनीय इस मित्रता को धिक्कार है । तुम्हारा मेरा साथ कभी भी न हो । टूटे और डोरीरहित धनुष के समान तुम्हें छोड़ता हूँ । ( धनुषपक्ष में-निर्गुण=डोरी रहित, मित्रतापक्ष में गुणों से शून्य ) ॥ ४१ ॥
**टीका --**साम्प्रतं विटः शकारेण सह मैत्रीविच्छेदमेवेच्छन्नाह — अप्रीतिरिति । हासः=हसनम्, विमुच्यताम्=त्यज्यताम्, ते हासो न मे रोचते इति भावः, अप्रीतिः=प्रीत्यभावः शत्रुत्वमिति भावः, भवतु=अस्तु, तत्त्यागे हेतुमाह-हि=यतः, परिभवस्य=अनादरस्य कारिकाम्=सम्पादिकाम्, अनार्याम्=दूषिताम्, प्रीतिम्=मित्रताम्, धिक्=धिगस्तु । त्वयि=दुष्टे शकारे, मम=विटस्य, संगतम्=सम्मेलनम्, कदाचित्=कदाचिदपि मा भूत्=न स्यात्, अतः, आच्छिन्नम्=त्रुटितम्, भग्नम् निर्गुणम्=प्रत्यञ्चारहितम् पक्षे दयादाक्षिण्यादिशून्यम्, त्वाम्=शकारम्, त्यजामि=परिहरामि । प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ ४१ ॥
**अर्थ--शकार--**भाव ! प्रसन्न हो जाओ, प्रसन्न हो जाओ । आओ इस कमलों वाले तालाब में घुस कर स्नान करें ।
अष्टमोऽङ्कः । ४९१
विटः—
अपतितमपि तावत् सेवमानं भवन्तं पतितमिव जनोऽयं मन्यते मामनार्यम् । कथमहमनुयायां त्वां हतस्त्रीकमेनं पुनरपि नगरस्त्री-शङ्कितादर्द्धाक्षिदृष्टम् ॥ ४२ ॥
**अन्वयः—**अयम्, जनः, अपतितम्, अपि, माम्, भवन्तम्, सेवमानम्, पतितम्, इव, अनार्यम्, मन्यते, तावत्, अहम्, हतस्त्रीकम्, नगरस्त्रीशङ्कितादर्द्धाक्षिदृष्टम्, एनम्, त्वाम्, पुनरपि, कथम्, अनुयायाम् ॥ ४२ ॥
**शब्दार्थ—**अयम्=यह पुरवासी, जनः=लोग, अपतितम् = अपतित, अपि=भी, माम्=मुझे, भवन्तम्=आपकी, भजमानम् = सेवा करने वाले को, पतितम्=पतित, इव = के समान, अनार्यम्=दूषित, मन्यते = मानते हैं, तावत् = निश्चित रूप से। अहम् = मैं विट, हतस्त्रीकम्=स्त्री की हत्या करने वाले, नगर-स्त्री-शंकितादर्द्धाक्षि-दृष्टम् = नगर की स्त्रियों द्वारा शङ्कायुक्त आधी खुली हुई आंखों के द्वारा देखे गये, एनम्=इस, सामने खड़े हुये, त्वाम् = तुम्हारा, पुनरपि=फिर से, कथम्=किस प्रकार, अनुयायाम्=अनुगमन करें, अर्थात् तुम्हारे पीछे चलना अब मेरे लिये सम्भव नहीं है ॥ ४२ ॥
अर्थ--विट-- नगरवासी लोग अपतित भी मुझे आपकी सेवा करने वाला देखकर (पतित की सेवा करने वाला देखकर) पतित के समान दूषित मानने लगेंगे। मैं स्त्री की हत्या करने वाले, नगर की स्त्रियों की शङ्कायुक्त अध खुली आँखों से देखे गये तुम्हारे पीछे अब फिर कैसे चल सकता हूँ। [अर्थात् तुम्हारे साथ चलना असम्भव है] ॥ ४२ ॥
**टीका--**दुर्जनसंगत्या सज्जनस्यापि निन्दा लोके दृश्यते इति प्रतिपादयितु-माह–अपतितमिति । अयम् = नगरवासीत्यर्थः, जनः = लोकः, अपतितम् = अपापकारि-णम्, अपि, माम् = विटम्, भवन्तम् = त्वाम्, स्त्रीहतकं शकारमित्यर्थः, सेवमानम् = भजन्तम्, पतितम् = पापमनुतिष्ठन्तम्, इव, अनार्यम् = असाधुम्, मन्यते = सम्भावयति, तावत् = इदं निश्चये। अहम् = विटः, समाजे प्रतिष्ठितः, हतस्त्रीकम् = स्त्रीवध-कारिणम् अत एव, नगरस्त्रीभिः = उज्जयिनीनारीभिः, शङ्कितम् = सन्दिग्धं यथा स्यात् तथा, वसन्तसेनाभिव मामपि न कदाचिद् हन्यादिति सन्देहपूर्वकमिति भावः, अर्धाक्षिभिः = संकुचितनेत्रैः, दृष्टः = वीक्षितः, यस्तम्, यद्वा शङ्कितैः = संशयग्रस्तैः, अर्द्धैः = अर्द्धोन्मीलितैः अक्षिभिः, दृष्टः = अवलोकितः, तम्, एनम् = पुरोवर्तिनम्, त्वाम् = भवन्तं शकारम्, पुनरपि = भूयोऽपि, पूर्ववदित्यर्थः, कथम् = केन प्रकारेण, अनु-यायाम् = अनुगच्छेयम् ? न कथमपि गच्छेयमिति भावः। ईदृशानुचितकार्या-
| ४९२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( सकरुणम् ) वसन्तसेने !
अन्यस्यामपि जातौ मा वेश्या भूस्त्वं हि सुन्दरि ! ।
चारित्र्यगुणसम्पन्ने ! जायेथा विमले कुले ॥ ४३ ॥
नुष्ठातुः, तवानुगमनं मया कथमपि कर्तुं न शक्यते इति विटस्याभिप्रायः। अत्र पतितत्वस्य अनार्यत्वबोधस्य स्त्रीहत्यायाश्च विशेषणतया अनुगमनाशङ्काहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः। मालिनीवृत्तम् ॥ ४२ ॥
**विमर्श—**विट का आशय यह है कि यदि अच्छा आदमी भी नीच की सेवा में लग जाता है तो समाज उसके अच्छे होने पर भी बुरी नजर से ही देखता है। अतः वह किसी भी स्थिति में स्त्रीहत्यारे शकार का साथ निभाना नहीं चाहता है ॥ ४२ ॥
**अन्वयः—**हे सुन्दरि ! अन्यस्याम्, जातौ, अपि, त्वम्, वेश्या, मा भूः, हे चारित्र्यगुणसम्पन्ने, विमले, कुले, जायेथाः ॥ ४३ ॥
**शब्दार्थ—**हे सुन्दरि ! = हे सुन्दरी !, अन्यस्याम् = दूसरे, जातौ = जन्म में, अपि = भी, त्वम् = तुम, वेश्या = वेश्या, मा भूः = मत होना, चारित्र्यगुणसम्पन्ने ! = चरित्र और गुणों से युक्त !, विमले = पवित्र, निष्कलंक, कुले = वंश में, जायेथाः = उत्पन्न होना ॥ ४३ ॥
अर्थ—( करुणापूर्वक ) हे वसन्तसेने !
हे सुन्दरि ! दूसरे जन्म में भी तुम वेश्या मत होना । हे चरित्र और गुणों से युक्त ! पवित्र कुल में जन्म लेना ॥ ४३ ॥
**टीका—**ईदृशगुण-सम्पन्नायाः वसन्तसेनायाः भावि जन्म वेश्याकुले न भवेदिति आशास्ते विटः—अन्येति। हे सुन्दरि ! = हे सुरूपे !, अन्यस्याम् = अपरस्याम्, जातौ = जन्मनि, 'जातिः सामान्य-जन्मनो' रित्यमरः, अपि, वेश्या = गणिका, मा भूः = न भूयाः, माङो योगाल्लुङ, चारित्र्यम् = शीलत्वम्, गुणाः = दयादाक्षिण्यादयः, तैः सम्पन्ना, तत्सम्बुद्धौ, सुचरित्रे !, सद्गुणशालिनि ! इत्यर्थः, यद्वा, 'चारित्र्यगुण-सम्पन्ने' इदं 'कुले' इत्यस्य विशेषणम्, विमले = पवित्रे, निष्कलङ्के, कुले = वंशे, जायेथाः = उत्पद्येथाः। एतदतिरिक्तं मया किं प्रार्थनीयमिति तद्भावः ॥ ४३ ॥
विमर्श—'चारित्र्यगुणसम्पन्ने' चरित्र शब्द से स्वार्थ में ष्यञ् होने से दोनों शब्द समानार्थक हैं । कुछ लोग इसे सम्बोधनान्त मानकर 'वसन्तसेना' का विशेषण मानते हैं । कुछ लोग इसे 'कुले' का विशेषण मानते हैं । दोनों ही ठीक हैं ॥ ४३ ॥
**शब्दार्थ—**आवुत्तस्य = बहनोई का, प्रासाद-बालाग्रप्रतोलिकायाम् = महल के ऊपर नये बने कमरे में, आत्मपरित्राणे = अपनी रक्षा के लिये, निगडदुरितम् =
अष्टमोऽङ्कः ४९३
शकारः--मम केलके पुप्फकलण्डकजिण्णुज्जाणे वशन्तशेणिअं मालिअ कहिं पलाअसि ? एहि, मम आवुत्तशश अग्गदो ववहालं देहि । ( मदीये पुष्पकरण्डक-जीर्णोद्याने वसन्तसेनां मारयित्वा कस्मिन् पलायसे ? एहि, मम आवुत्तस्य अग्रतो व्यवहारं देहि । ) ( इति धारयति )
विटः— आः ! तिष्ठ जाल्म ! ( इति खड्गमाकर्षति ) ।
शकारः--( सभयमुपसृत्य ) किं ले ! भोदेशि ? ता गच्छ । ( किं रे ! भीतोऽसि ? तद्गच्छ । )
विटः—( स्वगतम् ) न युक्तमवस्थातुम् । भवतु, यत्र आर्यशर्विलक-चन्दनकप्रभृतयः सन्ति, तत्र गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः । )
शकारः--णिधणं गच्छ । अले थावलका ! पुत्तका । कीलिशे मए किदे ? ( निधनं गच्छ । अरे स्थावरक ! पुत्रक ! कीदृशं मया कृतम् ? )
चेटः- भट्ठके ! महन्ते अकज्जे किदे । ( भट्टक ! महदकार्यं कृतम् । )
शकारः--अले चेड़े ! किं भणाशि अकज्जे किडेत्ति ? भोदु, एव्वं दाव । ( नानाभरणान्यवतार्य ) गेण्ह एदं अलङ्कारअं, मए तावदिण्णे जेत्तिके वेले अलङ्कलेमि, तेत्तिकं वेलं मम अण्णं तव । ( अरे चेट ! किं भणसि अकार्यं कृतमिति ? भवतु, एवं तावत् । ) ( गृहाण इममलङ्कारं मया ताव-द्दत्तम्, यावत्यां वेलायामलङ्करोमि, तावतीं वेलां मम अन्यदा तव । )
बेड़ी पहनाकर, मन्त्रः = इत्यारूपी गुप्त योजना, सुवृत्ता = अच्छी प्रकार मर गई, प्रावारकेण = दुपट्टे से, प्रत्यभिजानाति = पहचान लेता है, वातालीपुञ्जितेन = अन्धड़ से एकत्रित किये गये, व्यवहारम् = मुकदमा, व्यापादिता = मार डाली ।
अर्थ—शकार—मेरे पुष्पकरण्डक नामक जीर्णोद्यान में वसन्तसेना को मार कर कहाँ भाग रहे हो ? चलो, मेरे बहनोई के सामने अपनी सफाई दो । ( ऐसा कह कर पकड़ लेता है ।)
विट—अरे नीच ! ठहर जा । ( यह कह कर तलवार खींच लेता है ।)
शकार--( भय के साथ हटकर ) अरे ! क्या तुम डर गये ? तो जाओ ।
विट--( अपने में ) अब ( यहाँ ) रुकना ठीक नहीं है । अच्छा, जहाँ आर्य शर्विलक चन्दनक आदि हैं, वहीं चलता हूँ । ( इस प्रकार निकल जाता है ।)
शकार—मर जाओ । अरे स्थावरक बेटा ! मैंने कैसा किया ?
चेट—स्वामिन् ! बहुत अनुचित किया ।
शकार—अरे चेट ! क्या कह रहे हो—अकार्य = अनुचित कार्य किया है ? अच्छा ऐसा करूँ ( अनेक गहने उतार कर ) इन गहनों को ले लो । मैंने दे दिये हैं, जब तक पहनता हूँ तब तक मेरे हैं और दूसरे समय में तुम्हारे ।
४६४ मृच्छकटिकम्
**चेटः--**भट्टके ज्जेव एदे शोहन्ति, किं मम एदेर्हि ? ( भट्टके एव एते शोभन्ते, किं मम एतैः ? )
**शकारः--**ता गच्छ, एदाईं गोणाईं गेण्हिअ मम केलिकाए पाशाद-वालग्गपादोलिआए चिट्ठ, जाव हग्गे आगच्छामि । ( तद् गच्छ, एतौ गावो गृहीत्वा मदीयायां प्रासाद-बालाग्रप्रतोलिकायां तिष्ठ, यावदहमागच्छामि । )
**चेटः--**जं भट्ठके आणवेदि । ( यद्भट्टक आज्ञापयति । ) ( इति निष्क्रान्तः । )
**शकारः--**अत्तपलित्ताणे भावे गदे अदशणं, चेडं वि पाशाद-बालग्ग-पदोलिआए णिगलपूलिदं कदुअ थावइश्शं । एव्वं मन्ते रक्खिदे भोदि । ता गच्छामि । अथवा, पेक्खामि दाव एदं, किं एशा मिदा अथवा पुणो वि मारइश्शं । ( अवलोक्य ) कथं शुमिदा । भोदु, एदिणा पावालएण पच्छादेमि णं । अथवा णामङ्किदे एशे, ता के वि अज्जपुलिशो पच्छहिजा-णेदि । भोदु, एदिणा वादालीपुञ्जिदंण शुक्ख-पण्ण-पुडेण पच्छादेमि । ( तथा कृत्वा विचिन्त्य ) भोदु, एव्वं दाव, सम्पदं अधिअलणं गच्छिअ वंवहालं लिहावेमि । जहा अत्थश्श कालणादो शत्थवाह-चालुदत्ताकेण मम केलकं पुप्फकलण्डकं जिण्णुज्जाणं पवेशिअ वशन्तशेणिआ वावादिदे-त्ति । ( आत्मपरित्राणे भावो गतः अदर्शनम् । चेटमपि प्रासादबालाग्रप्रतोलिकायां निगडपूरितं कृत्वा स्थापयिष्यामि । एवं मन्त्रो रक्षितो भवति । तद्गच्छामि । अथवा, पश्यामि तावदेनाम्, किमेषा मृता । अथवा पुनरपि मारयिष्यामि । कथं सुमृता । भवतु, एतेन प्रावारकेण प्रच्छादयामि एनाम् । अथवा नामाङ्कित एषः, तत् कोऽपि आर्यपुरुषः प्रत्यभिजानाति । भवतु, एतेन वातालीपुञ्जितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि । भवतु, एवं तावत् साम्प्रतमधिकरणं गत्वा व्यव-
**चेट--**ये ( गहने ) स्वामी पर ही अच्छे लगते हैं, मुझसे इनसे क्या ?
**शकार--**तो जाओ, इन दोनों बैलों को लेकर मेरी क्रीडा के लिये बने महल की अटारीवाली गली में ठहरो, तब तक मैं आता हूँ ।
**चेट--**स्वामी की जैसी आज्ञा ।
**शकार--**भाव अपनी रक्षा के लिये चला गया । चेट को भी महल की नवनिर्मित अटारी वाले कमरे में बेड़ियों से जकड़ कर रखूँगा, इस प्रकार से यह गुप्त कार्य सुरक्षित रहेगा । तो चलता हूँ । अथवा, इसको देखूँ कि यह मरी ? अथवा फिर मार डालूँगा । ( देखकर ) क्या, अच्छी तरह मर गई । अच्छा, इस दुपट्टे से इसे ढक दूँ । अथवा, इसमें नाम लिखा हुआ है, इसलिये कोई भी शिक्षित व्यक्ति पहचान लेगा । अच्छा, अन्धड़ से एकत्रित इन पत्तों के समूह से ढक देता हूँ । ( ढक कर और सोंचकर ) अब कचहरी में जाकर मुक़दमा लिखवा
| अष्टमोऽङ्कः | ४९५ |
|---|
हारं लेखयामि । यथा; अर्थस्य कारणात् सार्थवाहचारुदत्तेन मदीयं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं प्रवेश्य वसन्तसेना व्यापादितेति । )
चालुदत्तविणाशाय कलोमि कवडं णवं ।
णअरीए विशुद्धाए पशुघादं व्व दालुणं ॥ ४४ ॥
( चारुदत्तविनाशाय करोमि कपटं नवम् ।
नगर्यां विशुद्धायां पशुघातमिव दारुणम् ॥ ४४ ॥ )
भोदु, गच्छामि । ( इति निष्क्रम्य दृष्ट्वा सभयम् ) अविदमादिके ! जेण जेण गच्छामि मग्गेण, तेण ज्जेव एशे दुट्ठशमणके गहिदकाश।ओदकं चीवलां गेण्हिअ आअच्छदि । एशे मए णशि छिदिअ वाहिदे किदवेले कदावि मं पेक्खिअ 'एदेण मालिदे' त्ति पआशइश्शदि । ता कथं गच्छामि । ( अवलोक्य ) भोदु, एदं अद्धपडिदं पाआलखण्डं उल्लङ्घिअ गच्छामि ।
देता हूँ, इस प्रकार—'सार्थवाह चारुदत्त ने मेरे पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यान में धन के लिये ले जाकर वसन्तसेना को मार डाला है।'
टीका—आवुत्तस्य=भगिनीपत्युः, व्यवहारम् = स्वनिर्दोषताप्रमाणम्, देहि=प्रदर्शय, निधनम्=मरणम्, अकार्यम्=अनुचितं कार्यम्, प्रासादबालाग्रप्रतोलिकायाम्=प्रासादस्यान्तरे बाला=नवनिर्मिता या अग्रप्रतोलिका=उत्कृष्टरथ्या, तस्याम्, निगडपूरितम्=निगडबद्धम्, मन्त्रः=वसन्तसेना-वधरूपं जघन्य कृत्यम्, प्रत्यभिजानाति=सम्यग् ज्ञातुं शक्नोतीति भावः, आर्यपुरुषः=शिक्षितो जनः, वातस्य=पवनस्य आलिः=समूहः=‘बवण्डर’ इति भाषायाम्, तया पुज्जितेन=एकत्रित्रेन, अधिकरणम्=न्यायालयम्, अर्थस्य=धनस्य, प्रवेश्य=नीत्वा, व्यापादिता=मारिता ॥
अन्वयः—( अस्याम् ), विशुद्धायाम्, नगर्याम्, दारुणम्, पशुघातम्, इव, चारुदत्त-विनाशाय, नवम्, कपटम्, करोमि ॥ ४४ ॥
शब्दार्थ—( अस्याम्=इस उज्जायिनी ), विशुद्धायाम्=पवित्र, नगर्याम्=नगरी में, दारुणम्=कष्ट-कारक, भयङ्कर, पशुघातम्=पशुवध, इव=के समान, चारुदत्त-विनाशाय=चारुदत्त के विनाश के लिये, नवम्=नये, कपटम्=छल को, करोमि=करता हूँ ॥ ४४ ॥
अर्थ—इस पवित्र उज्जयिनी नगरी में कष्टकारक ( भयंकर ) पशुवध के समान चारुदत्त का वध करने के लिये नया छल रचता हूँ ॥ ४४ ॥
टीका—वसन्तसेनां मारयित्वापि चारुदत्तविनाशोपायं चिन्तयति-चारुदत्तेति । अस्याम्, विशुद्धायाम्=पवित्रायाम्, नगर्याम्=पुर्याम्, उज्जयिन्याम् दारुणम्=कष्टकारकम्, भयङ्करम्, पशुघातम्=पशोः वधम् इव, चारुदत्तस्य विनाशाय=वधार्थम् नवम्=नवीनम्, कपटम्=छलम्, करोमि=रचयामि ॥ पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४४ ॥
| ४९६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( भवतु, गच्छामि । अविदमादिके ! येन येन गच्छामि मार्गेण, तेनैव एष दुष्ट-श्रमणकः गृहीतकाषायोदकं चीवरं गृहीत्वा आगच्छति । एष मया नासां छित्त्वा वाहितः कृतवैरः कदापि मां प्रेक्ष्य 'एतेन मारिता' इति प्रकाशयिष्यति । तत् कथं गच्छामि ? भवतु एतदर्द्धपतितं प्राकारखण्डमुल्लङ्घय गच्छामि । )
एशे म्हि तुलिंद-तुलिंदे लङ्का-णअलीए गअणे गच्छन्ते ।
भूमीए पाआले हणूमशिखले विअ महेन्दे ॥ ४५ ॥
( एषोऽस्मि त्वरित-त्वरितो लङ्कानगर्य्या गगने गच्छन् ।
भूम्यां पाताले हनूमच्छिखरे इव महेन्द्रः ॥ ४५ ॥ )
( इति निष्क्रान्तः । )
अर्थ—अच्छा चलता हूँ । ( निकलकर, देखकर, भयसहित ) ओह; जिस जिस रास्ते से जाता हूँ उसी उसी रास्ते से यह दुष्ट बौद्ध संन्यासी कसैले रंगवाले चीवर को लेकर आ जाता है। इसे मैंने नाक छेद कर बाहर निकाल दिया था अतः शत्रुता बनाने वाला कदाचित् मुझे देखकर 'मैंने मार डाली है' ऐसा प्रकाशित कर देगा । तो कैसे चलूँ ? ( देखकर) अच्छा, इस आधी गिरी हुई चहारदीवारी को लांघ कर जाता हूँ ।
अन्वयः—एषः, अस्मि, आकाशे, भूम्याम्, पाताले, हनुमच्छिखरे, लंका-नगर्याम्, गच्छन्, महेन्द्रः, इव, त्वरितत्वरितः, [ गच्छामि ] ॥ ४५ ॥
शब्दार्थ—एषः=यह, अस्मि=( मैं शकार ), आकाशे=आकाश में, भूम्याम्=जमीन में, पाताले=पाताल में, हनुमच्छिखरे=हनुमान् की चोटी पर, लंकानगर्याम्=लंका नगरी में, गच्छन्=जाता हुआ, महेन्द्रः=इन्द्र, इव=के समान, त्वरित-त्वरितः=जल्दी-जल्दी, ( गच्छामि=जा रहा हूँ ।) ॥ ४५ ॥
अर्थ—यह मैं आकाश में, जमीन में, पाताल में हनुमान् की चोटी पर और लंका नगरी में जाता हुआ महेन्द्र के समान जल्दी-जल्दी जा रहा हूँ ॥ ४५ ॥
( ऐसा कह कर निकल जाता है ।)
टीका—शकारः स्वगमनस्य हनुमता साम्यं प्रतिपादयन्नाह-एष इति । एषः=पूर्वोक्तः, अस्मि=अहम् शकारः, आकाशे=गगने, भूम्याम्=धरायाम्, पाताले=भूमि-तलस्याधोभागे, हनुमच्छिखरे=हनुमच्छृङ्गे, अत्र महेन्द्रशृङ्गे इति वक्तव्ये मूर्खतया व्यत्यासं कृत्वाह, लङ्कानगर्याम्=रावणपालितपुर्याम्, महेन्द्रः=महेन्द्रपर्वतः, इव, 'हनुमान् इवे' ति वक्तव्ये मूर्खतया महेन्द्र इवेति वदति स्म, त्वरितत्वरितः=अतित्वरायुक्तः गच्छामि । यथा हनुमान् महेन्द्र-पर्वतस्य शृङ्गे गतवान् इति वक्तव्ये मूर्खतया 'महेन्द्रः हनुमच्छिखरे यथा गतवान्' इति शकारः वदति स्म । तस्य मूर्खता-युक्तानि वचनानि सह्यानीति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ ४५ ॥
विमर्श—हनुमान् ने महेन्द्र पर्वत का शिखर लांघा था । किन्तु शकार अपनी मूर्खता के कारण उल्टी बात कहता है 'महेन्द्र ने जैसे हनुमान् पर्वत की चोटी पार की थी।' ॥ ४५ ॥
अष्टमोऽङ्कः ४६७
( प्रविश्य अपटीक्षेपेण )
संवाहको भिक्षुः—पक्खालिदे एश मए चीवलखण्डे, किं णु क्खु शाखाए शुक्खावइश्शं ? इध वाणला विलुप्पान्त । किं णु क्खु भूमीए ? धूलोदोशे होदि । ता कहिं पशालिअ शुक्खावइश्शं । ( दृष्ट्वा ) भोदु, इष वादाली-पुञ्जिदे शुक्ख-वत्त-शञ्चए पशालइश्शं । ( तथा कृत्वा ) णमो बुद्धश्श । (इत्युपविशति ।) भोदु, धम्मक्खलाइ उदाहलामि । ( 'पञ्च जण जेण मालिदा' इत्यादि पूर्वोक्तं पठति । ) अथवा, अलं मम एदेण शग्गेण । जाव ताए वसन्त-शेणिआए बुद्धोवाशिआए पच्चुवकालं ण कलेमि, जाए दशाणं शुवण्णकाणं किदे जूदिकलेहिं णिक्कीदे, तदो पहुदि ताए किदं विअ अत्ताणं अवगच्छामि । ( दृष्ट्वा ) किं णु क्खु पण्णोदले शमुश्शशदि ? अथवा—
( प्रक्षालितमेतन्मया चीवरखण्डन् । किं नु खलु शाखायां शोषयिष्यामि ? इह वानरा विलुम्पन्ति । किं नु खलु भूम्याम् ? धूलिदोषो भवति । तत् कुत्र प्रसार्य शोषयिष्यामि ? भवतु, इह वातालीपुञ्जिते शुष्क-पत्रसञ्चये प्रसारयिष्यामि । नमो बुद्धाय । भवतु, धर्माक्षराणि उदाहरामि । अथवा अलं ममैतेन स्वर्गेण । यावत्तस्या वसन्तसेनायाः बुद्धोपासिकायाः प्रत्युपकारं न करोमि, यया दशानां सुवर्णकानां कृते द्यूतकाराभ्यां निष्क्रीतः, ततः प्रभृति तया क्रीतमिवात्मानमवगच्छामि । किं नु
शब्दार्थ—अपटीक्षेपेण=बिना पर्दा हटाये, चीवरखण्डम्=वस्त्रविशेष का टुकड़ा, धर्माक्षराणि=धर्म के अक्षरों को, तस्याः=उस वसन्तसेनाका, निष्क्रीतः=मुक्त कराया गया, खरीदा हुआ, पर्णोदरे=पत्तों के बीच में ।
( बिना पर्दा हटाये प्रवेश करके )
**अर्थ—संवाहक भिक्षु—**मैंने यह चीवर (वस्त्र) का टुकड़ा धो लिया है । तो क्या पेड़ की शाखा पर सुखा लूँ ? यहाँ बन्दर लेकर भाग जायेंगे । तो क्या जमीन पर सुखाऊँ ? इससे धूल लग जायगी । तब फिर कहाँ फैलाकर सुखाऊँ ? ( देख कर ) अच्छा, यहाँ बवण्डर से एकत्रित सूखे पत्तों के ढेर पर सुखाऊँगा । ( उसी प्रकार फैलाकर ) बुद्ध भगवान् को प्रणाम । (ऐसा कह कर बैठ जाता है ।) अथवा धार्मिक अक्षरों का उच्चारण करता हूँ । ( 'जिसने पाँच लोगों=इन्द्रियों को मार डाला'—इत्यादि पूर्वोक्त इसी अंक का दूसरा श्लोक पढ़ता है ।) अथवा, मुझे इस स्वर्ग से क्या लेना देना । जब तक उस बुद्धोपासिका ( वसन्तसेना ) का बदला नहीं चुका लेता हूँ, जिसने दश सोने के सिक्कों के लिये मुझे दोनों जुआरियों से मुक्त कराया था, उस समय से लेकर अपने को उसके द्वारा खरीदा हुआ सा समझ रहा हूँ । ( देखकर ) अरे पत्तों के बीच में यह कौन सांस ले रहा है ? अथवा—
३२ मृ०
४९८ मृच्छकटिकम्
खलु पर्णोदरे समुच्छ्वसिति ? अथवा--
वादादवेण तत्ता चीवल-तोएण तिम्मिदा पत्ता ।
एदे विथिण्णपत्ता मण्णे पत्तण विअ फुल्लन्ति ॥ ४६ ॥
( वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन स्तिमितानि पत्राणि ।
एतानि विस्तीर्णपत्राणि मन्ये पत्राणीव स्फुरन्ति ॥ ४६ ॥ )
टीका—अपटीक्षेपेण=स्वयमेव जवनिकामुद्घाट्य सहसा, चीवरस्य=वस्त्र-विशेषस्य, खण्डम्=भागम्, विलुम्पन्ति=नीत्वान्यत्र प्रयास्यन्तीति भावः, वाताली-पुञ्जिते=वात-समूहेनैकत्रिते, धर्माक्षराणि=धर्मजनकशब्दान्, तस्याः=पूर्वोक्तायाः साहाय्यकर्त्याः वसन्तसेनाया इत्यर्थः, निष्क्रीतः=मुक्तिं प्रापितः, पर्णोदरे=पत्राणा-माभ्यन्तरे, समुच्छ्वसिति=श्वासं गृह्णातीत्यर्थः ।
अन्वयः—वातातपेन, तप्तानि, चीवरतोयेन, स्तिमितानि, एतानि, पत्राणि, विस्तीर्णपत्राणि, पत्राणि, इव, स्फुरन्ति, इति, मन्ये ॥ ४६ ॥
शब्दार्थ—वातातपेन=हवा के साथ धूप से, तप्तानि=सूखे, चीवरतोयेन=चीवर=वस्त्रखण्ड से ( निकले हुये ) पानी से, स्तिमितानि=सिंचे हुये, एतानि=ये, पत्राणि=पत्ते, विस्तीर्णपत्राणि=फैले हुये पंखो वाले, पत्राणि=पक्षियों ( के पंखों ), इव=के समान, स्फुरन्ति=हिल रहे हैं, इति=ऐसा, मन्ये=मैं समझता हूँ ॥ ४६ ॥
अर्थ—हवा के साथ धूप से सुखाये गये, ( किन्तु ) चीवर के निचोड़ने से निकले पानी से सिंचे हुये ये पत्ते फैले हुये पंखों वाले पक्षियों के पखों के समान हिल रहे हैं ॥ ४६ ॥
टीका—पुञ्जितानां पर्णानां स्पन्दनं विलोक्य भिक्षुः इदं सम्भावयन्नाह-वातेति । वातेन सहित आतपः=घर्मः, तेन तप्तानि=शुष्कतां गतानि, किन्तु चीवरतोयेन=यतीनां वस्त्रविशेषखण्डात् निःसृतजलेन, स्तिमितानि=सिक्तानि, एतानि=पुरो-विद्यमानानि, पत्राणि=पल्लवानि, विस्तीर्णपत्राणि=विस्तारितानि पक्षाणि येषां तानि, पत्राणि=पक्षिणां पक्षाणि, इव=यथा, स्फुरन्ति = स्पन्दन्ते, इति मन्ये =सम्भावयामि एवञ्चैतानि पत्राण्येव नान्यत् किञ्चिदिति तद्भावः । पृथ्वी-धरस्तु-वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन स्तिमितत्वमार्द्रत्वं प्राप्तानि, स्तिमिता-नीति भाव-प्रधाननिर्देशः, एतानि विस्तीर्णं प्राप्तं प्रसारितं यत्र तानि, मन्ये पत्राण्येव विजृम्भन्ते । उपमालङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥ ४६ ॥
शब्दार्थ—संज्ञाम्=चेतना को, प्रत्यभिजानामि=पहचानता हूँ, बुद्धोपासिका=भगवान् बुद्ध की सेविका, आकाङ्क्षति=मांगती है, दीर्घिका=बावड़ी, गाल-यिष्यामि=निचोड़ दूंगा, पटान्तेन=वस्त्र के किनारे से, बीजयति=हवा करता है । उपरता=मरी हुई, वेशभावस्य=वेश्यापन के, विहारे=बौद्धविहार में, धर्मभगिनी=धर्म की बहिन, शुद्धः=निर्दोष ।
अष्टमोऽङ्कः ४६१
( वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वा हस्तं दर्शयति ।)
भिक्षुः—हा हा ! शुद्धालङ्कालभूशिदे इत्थियाहत्थे णिक्कमदि । कधं दुदिए वि हत्थे ? ( बहुविधं निर्वर्ण्य ) पञ्चभिआणामि विअ एदं हत्थं । अथवा, किं विचारेण ? शच्चं शे ज्जेव हत्थे, जेणा मे अभअं दिष्णं । भोदु, पेक्खिश्शं । (नाट्येनोद्घाट्य दृष्ट्वा प्रत्यभिज्ञाय च ) शा ज्जेव बुद्धोवाशिआ । ( हा हा ! शुद्धालङ्कारभूषितः स्त्रीहस्तो निष्क्रामति ।) ( कथं द्वितीयोऽपि हस्तः ? प्रत्यभिजानामीव एतं हस्तम् । अथवा, किं विचारेण, सत्यं स एव हस्तः, येन मे अभयं दत्तम् । भवतु, प्रेक्षिष्ये । ) ( सैव बुद्धोपासिका । )
( वसन्तसेना पानीयमाकाङ्क्षति ।)
भिक्षुः—कधं उदअं मग्गेदि, दूरे च दिग्घिआ । किं दाणि एत्थ कलाईश्शं ? भोदु, एदं चीवलं शे उवरि गालइश्शं । (कथमुदकं याचते दूरे च दीर्घिका । किमिदानीमत्र करिष्यामि ? भवतु, एतच्चीवरमस्या उपरि गालयिष्यामि । ) ( तथा करोति । )
( वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वा उत्तिष्ठति । भिक्षुः पटान्तेन वीजयति ।)
वसन्तसेना—अज्ज ! को तुमं ? ( आर्य ! कस्त्वम् ? )
भिक्षुः—किं मं ण सुमरेदि बुद्धोवाशिआ दश-शुवण्णणिक्कोदं ? (किं मां न स्मरति बुद्धोपासिका दश-सुवर्ण-निष्कीतम् ? )
अर्थ—( वसन्तसेना होश में आकर हाथ दिखाती है ।)
भिक्षु—हाय, हाय, शुद्ध गहनों से सजा हुआ स्त्री का हाथ बाहर निकल रहा है। क्या, दूसरा भी हाथ (निकल रहा है) ? (अनेक प्रकार से देख कर) इस हाथ को पहचानता सा हूँ। अथवा, सोचना क्या, सचमुच वही हाथ है जिसने मुझे अभयदान दिया था। अच्छा, देखता हूँ । (अभिनय के साथ पत्तों को हटा कर देख कर और पहचान कर ) वही बुद्धोपासिका (वसन्तसेना) है।
(वसन्तसेना पानी मांगती है।)
भिक्षु—क्या, पानी मांग रही है ? और बावड़ी दूर है। अब यहाँ क्या करूँ ? अच्छा, यह चीवर इसके ऊपर निचोड़ता हूँ। (चीवर निचोड़ने लगता है।)
(वसन्तसेना होश में आकर उठ बैठती है। भिक्षु कपड़े के छोर से हवा करता है।)
वसन्तसेना—आर्य? आप कौन हैं?
भिक्षु—क्या बुद्धोपासिका आप दश सोने के सिक्कों से खरीदे हुए मुझे नहीं याद कर पा रहीं हैं?
५०० मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना—सुमरामि ण उण जधा अज्जो भणादि। वरं अहं उवेरदा ज्जेव। (स्मरामि, न पुनर् यथा आर्यो भणति। वरमहमुपरतैव।)
भिक्षुः—बुद्धोवाशिए ! किं ण्णेद ? (बुद्धोपासिके ! किं नु इदम् ? )
वसन्तसेना—(सनिर्वेदम्) जं सरिसं वेसभावस्स। (यत् सदृशं वेश-भावस्य।)
भिक्षुः—उट्ठेदु उट्ठेदु बुद्धोवासिआ एदं पादव-समोवजादं लदं ओलम्बिअ। (उत्तिष्ठतु उत्तिष्ठतु बुद्धोपासिका एतां पादपसमीप-जातां लतामव-लम्ब्य।) (इति लतां नामयति।) (वसन्तसेना गृहीत्वा उत्तिष्ठति।)
भिक्षुः—एदश्शि विहाले मम धम्मवहिणिआ चिट्ठदि, तहिं शम-श्शशिदमणा भविअ उवाशिआ गेहं गमिश्शदि। ता शेणं शेणं गच्छदु बुद्धोवाशिआ। (इति परिक्रामति। दृष्ट्वा) ओशलध अज्जा ! ओशलध। एशा तलुणी इत्थिआ, एशो भिक्खु त्ति शुद्धे मम एशे धम्मे। (एतस्मिन् विहारे मम धर्मभगिनी तिष्ठति, तस्मिन् समाश्वस्तमना भूत्वा उपासिका गेहं गमिष्यति। तत् शनैः शनैः गच्छतु बुद्धोपासिका।) (अपसरत आर्याः ! अपसरत। एषा तरुणी स्त्री, एष भिक्षुरिति शुद्धो मम एष धर्मः।)
वसन्तसेना—याद कर रही हूँ, किन्तु जैसा आप कह रहे हैं वैसा नहीं। इससे तो मैं मरी हुई ही ठीक थी।
भिक्षु—बुद्धोपासिके ! यह क्या है ?
वसन्तसेना—(दुख के साथ) जो वेश्यापन के लायक है।
भिक्षु—इस पेड़ के पास निकली हुई लता को पकड़ कर बुद्धोपासिका आप उठिये, उठिये।
(लता को झुकाता है।)
(वसन्तसेना लता को पकड़ कर उठती है।)
भिक्षु—इस बौद्धविहार में मेरी धर्म की बहिन रहती है, वहाँ आप धैर्य धारण कर (निश्चिन्त होकर) घर चली जाना। अतः बुद्धोपासिका आप धीरे-धीरे चलें। (ऐसा कहकर घूमता है और देखकर) सज्जनों ! हटिये, हटिये। यह जवान औरत है। और यह मैं भिक्षु हूँ, इस कारण मेरा धर्म पवित्र=निर्दोष है।
टीका—संज्ञाम्=चेतनाम्, शुद्धैः = निष्कलङ्कः यद्वा अमिश्रितधातुनिष्पन्नः, अलङ्कारैः=आभूषणैः, भूषितः=सज्जितः, निष्क्रामति=वातालीपुञ्जात् बहिरागच्छति, प्रत्यभिजानामि=परिचिनोमि, दीर्घिका=वापी, गालयिष्यामि=निष्पीडयिष्यामि, वर्तमानसामीप्ये लट्, पटान्तेन = वस्त्रान्तभागेन, वीजयति = पवनं करोति,
अष्टमोऽङ्कः । ५०१
हत्थशञ्जदो मुहशञ्जदो इन्दियशञ्जदो शे खु माणुशे ।
किं कलेदि लाअउले तश्श पललोओ हत्थे णिच्चलो ॥ ४७ ॥( हस्तसंयतो मुखसंयत इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः ।
किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हस्ते निश्चलः ॥ ४७ ॥ )
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
। इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ।
दशसुवर्णनिष्कीतम् = दशसुवर्णप्रदानेन ऋणाद् मोचयित्वा स्ववशीकृतम्, उपरता = विनष्टा, मृतेति भावः, वेशभावस्य = वेश्यात्वस्य, सदृशम् = अनुरूपम्, नामयति = अवनमयति, गृहीत्वा = आधृत्य; धर्म गिणी = धर्मवशात्, न जन्मना, भगिनी, भगिनीतुल्येति भावः, समाश्वस्तम् = निश्चिन्तम्, मनः = चित्तम्, यस्यास्तादृशी एषा = पुरोवर्त्तमाना वसन्तसेनेत्यर्थः, शुद्धः = पवित्रः, भिक्षुः भूत्वा स्त्रीस्पर्शोः न करणीय इति स दूरादेव चलतीतितस्य धर्महानिर्नेति भावः ॥
अन्वयः— [ यः ] हस्तसंयतः, मुखसंयतः, इन्द्रियसंयतः, सः, खलु, मनुष्यः, [ अस्ति ], राजकुलम्, तस्य, किम्, करोति, तस्य, हस्ते, परलोकः, निश्चलः [ वर्तते ] ॥ ४७ ॥
शब्दार्थ— [ यः = जो ] हस्तसंयतः = हाथों से संयत है [ हाथों से अकार्य नहीं करता है ], मुखसंयतः = मुख से संयत [ मुख से अनुचित बात नहीं बोलता है ], इन्द्रियसंयतः = इन्द्रियों से संयत [ चक्षुरादि इन्द्रियों को वश में किये हुये है ], सः खलु = वह ही, मनुष्यः = मनुष्य, है, राजकुलम् = राजा से सम्बद्ध लोग, तस्य = पूर्वोक्त पुरुष का, किम् = क्या, करोति = कर सकता है, तस्य = उस [ पुरुष ] के, हस्ते = हाथ में, परलोकः = स्वर्गलोक, निश्चलः = ध्रुव, है, [ उसे कोई रोक नहीं सकता ] ॥ ४७ ॥
अर्थ— जिसके हाथ संयत हैं, मुख संयत है, इन्द्रियाँ संयत हैं, वही वास्तव में पुरुष है। राजा के लोग उसका क्या कर ( बिगाड़ ) सकते हैं? उसके हाथ में परलोक ध्रुव ( निश्चित ) है अर्थात् ऐसे व्यक्ति की स्वर्गप्राप्ति कोई भी नहीं रोक सकता ॥ ४७ ॥
( सब निकल जाते हैं । )
॥ इस प्रकार वसन्तसेना का गला मरोड़ना नामक आठवाँ अंक समाप्त हुआ ॥
—: ० :—
५०२ मृच्छकटिकम्
टीका—वसन्तसेनामनुगच्छन्तं तं भिक्षुं दृष्ट्वा कश्चित्तस्मिन् सन्देहं कुर्यादिति स्वस्य संयतत्वं स्वर्गप्राप्तिध्रुवत्वं च प्रतिपादयन्नाह—हस्तेति । यः मनुष्यः, हस्ताभ्याम् = कराभ्याम् संयतः = नियमितः कराभ्यामकार्यं न करोतीति भावः, मुखेन संयतः = मुखेन आबद्धः, कदाचिदपि परपीडाकरं किंचिन्न ब्रूते, इन्द्रिय-संयतः=संयतेन्द्रियः, सर्वाणीन्द्रियाणि वशीकृतानि सन्ति, सः = पूर्वोक्तः खलु = एव, मनुष्यः = मानवः, अन्येषां तु मानवजीवनं व्यर्थमिति तद्भावः, राज्ञः = नृपतेः, कुलम् = वंशजाः, सम्बद्धा जना इत्यर्थः, तस्य=पूर्वोक्तस्य संयतस्य, किम्, करोति=कर्तुं शक्नोति ? न किमपीति भावः, हि = यतः, तस्य= पूर्वोक्तस्य पुरुषस्य, हस्ते=करे, परलोकः=स्वर्लोकः, निश्चलः = ध्रुवः । तस्य स्वर्गप्राप्तिः केनापि वारयितुं न शक्येति भावः । एवञ्च वसन्तसेनानुगमनेऽपि तस्मिन् अधर्मशंका न कार्येति बोध्यम् । गीत्युपगीतिमिश्रं वृत्तम् ॥ ४७ ॥
॥ इस प्रकार जय-शङ्कर-लाल-त्रिपाठि-विरचित ‘भावप्रकाशिका’ हिन्दी-संस्कृत-व्याख्या में मृच्छकटिक का आठवां अंक समाप्त हुआ ॥