नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
१४० नैषधचरितम् । [ तृतीयः के वा उपभोग करता है। लेकिन आश्चर्य की बात है कि 'पहले' का 'शेष' और 'पिछले' का 'अशेष' उपभोग करता है। (इसमें विरोधाभास अल- ङ्कार है कि जो पहले ग्रहण किया गया उसका शेष कैसा ? और जो पीछे उपभोग किया उसका अशेष कैसा ? तो इसका परिहार यह है कि 'आज्य' का यज्ञ से बाकी बचा हुआ भाग लेता है और 'राज्य' का अशेष (समूचा) उपभोग करता है ॥ दारिद्य-दारि-द्रविणौघ-वर्षैरमोघ-मेघ-व्रतमर्थिसार्थे । सन्तुष्टमिष्टानि तमिष्टदेवं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम् ॥२५॥ दारिद्र्येति । [दारिद्र्य-दारि-द्रविणौघ-वर्षैः ] दारिद्र्यं दारयति निवर्तयतीति तस्य दारिद्र्यदारिणो द्रविणौघस्य धनराशेर्वर्षैः, अर्थिसार्थे विषये अमोघमेघव्रतं वर्षुकत्वलक्षणं यस्य तं । सन्तुष्टं = दानहृष्टं इष्टदेवं = यक्षाराधित- सुरं लोकनाथं, त = नलं, के नाम इष्टानि = ईप्सितानि न नाथन्ति=न याचन्ते सर्वेऽपि नाथन्त्येवेत्यर्थः । नाथतेर्याच्ञार्थस्य दुहादित्वात् द्विकर्मकत्वम् ॥ २५ ॥ दरिद्रता को विदारण करनेवाले, धनसमूहों की वर्षा द्वारा, याचक-समुदाय को मेघ-वर्षा के समान सन्तुष्ट कर देने का जिसका अव्यर्थ नियम है--ऐसे सन्तोष युक्त ( याचकों के माँगने पर भी विरक्त भाव न रखने वाले ), इष्ट-देव (लोक- प्रिय, देव-तुल्य ) और लोकनाथ ( भूपति ) नल से--ऐसा कौन व्यक्ति है जो अपने अभीष्ट की याचना न करता हो ? ॥ २५ ॥ अस्मत्किल श्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरम्भामतुलां नलस्य । तत्रानुरक्ता तमनाप्य भेजे तन्नामगन्धान्नलकूबर सा ॥२६॥ अस्मदिति । सा = प्रसिद्धा रम्भा, नलस्य, अतुलम् = अनुपमां, भां = सौन्दर्यं चिरं अस्मत् = मत्तः श्रोत्रसुधां विधाय = कर्णे अमृतं कृत्वा, रसादा- कर्ण्यत्यर्थः । तत्र = तस्मिन्नले, अनुरक्ता सती तं = नलम् अनाप्य = अप्राप्य । आङ्पूर्वादामोतेः क्त्वो ल्यबादेशः नञ्समासः । अन्यथा त्वसमासे ल्यबादेशो न स्यात् । तन्नामगन्धात् = तस्य नलस्य नामाक्षरसंस्पर्शाद्धेतोः, नलकूबर = कुबेरा- त्मजं भेजे किल । तादृक् तस्य सौन्दर्यमिति भावः ॥२६॥ रम्भा (नाम की त्रैलोक्यसुन्दरी अप्सरा) शुकमुख से नल के अनुपम लावण्य के बारे में बहुत दिनों तक अपने कर्णामृत द्वारा श्रवणकर,--उन पर अनुरक्त
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४१ हो गयी; पर उन्हें न पाकर, उनके नाम के प्रथम अंश के मिलते जुलते अक्षर होने के कारण नल-कूबर के साथ विहार करने लगी ॥ २६ ॥ स्वर्लोकमास्माभिरितः प्रयातैः केलीषु तद्गानगुणान् निपीय । हा हेति गायन् यदशोचि तेन नाम्नैव हाहा हरिगायनोऽभूत् ॥२७॥ स्वर्लोकमिति । केलीषु = विनोदगोष्ठीषु, [ तद्गानगुणान् ] तस्य नलस्य, कृतगाने गुणान् , निपीय = आस्वाद्य, इतः = अस्माल्लोकात् स्वर्लोकं प्रयातै- स्माभिः, हरिगायनः = इन्द्रगायको गन्धर्वः । 'ण्युट्-च' इति गायतेः शिल्पिनि ष्युट्प्रत्ययः । गायन् यत् = यस्मात् हा हा इत्यशोचि = शोचितः तेनैव = कार- नाम्ना हाहा अभूत्, आलापाक्षरानुकारादिति भावः । 'हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम्' इत्यमरः । आलापाक्षरानुकारनिमित्तोऽयम् हाहाशब्दा- कारान्तः, पुंसि चेति केचित् । 'हाहा खेदे, हूहू हर्षे, गन्धर्वेऽभू त्वनव्यये' इति विश्वः । अव्ययमेवेति भोजः । अत्र शोकनिमित्तासम्बन्धेऽपि सम्बन्धादतिशयोक्तिः । तथा च गन्धर्वातिशायि गानमस्येति वस्तु व्यज्यते ॥२७॥ संगीत-परिषद् में नल के गायन के ( ताल लय शुद्धि माधुर्यादि ) गुणों को सादर सुनकर, यहाँ ( मर्त्यलोक ) से स्वर्गलोक जाते हमने गान करते हुए इन्द्र के गवैयों ( गन्धर्वों ) को 'हा हा' ( अर्थात् हा ! हा ! नल के गाने के सुनने के बाद इसका गाना सुनकर, ऐसा आभास होता है मानों कोयल की सुरीली तान सुनकर, कोई मेढ़कों की टर्र-टर्र की आवाज़ सुने ) ऐसा कहकर जो शोक प्रकट किया उससे ( इन्द्र के गायक का ) नाम ही 'हाहा' पड़ गया ॥ २७ ॥ शृण्वन् सदारस्तदुदारभावं हृष्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः । पुण्येन नालोकत नाकपालः प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र-मालः ॥२८॥ शृण्वन्निति । नाकपालः = इन्द्रः, सदारः = सवधूकः, [ तदुदारभावं ] तस्य नलस्य, उदारभावमौदार्यं शृण्वन् अत एव [ प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र- मालः ] प्रमोदबाष्पैः आनन्दाश्रुभिः, आवृतनेत्रमालस्तिरोहितदृष्टिव्रजः सन्, पुलो- मजायाः=शच्याः, मुहुर्हृष्यत्=नलानुरागादुल्लसत्, लोम=रोमाञ्चं पुण्येन=शच्या भाग्येन, नालोकत=नापश्यत् । अन्यथा, मानसव्यभिचारापराधाद्दण्ड्यैवेत्यर्थः ॥२८॥ नल के उदारभाव को सुनकर, स-पत्नीक अमरावती-पति इन्द्र के ( सहस्र ) नेत्र आनन्दाश्रु के कारण मूँद से गये । अतः वे ( पर-पुरुष के गुणों को सुनकर,
१४२ नैषधचरितम् । [तृतीयः कामवासना से युक्त होने के कारण हर्षित होती हुई इन्द्राणी के रोमाञ्च को, उसके पुण्य-प्रताप से नहीं देख पाये (अन्यथा उसे असती समझकर, उसका परित्याग कर देते) ॥ २८ ॥ सापीश्वरे शृण्वति तद्गुणौघान् प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशम्भुः । अभूदपर्णाङ्गुलिरुद्धकर्णा कदा न कण्डूयनकैतवेन ॥ २९ ॥ सेति । ईश्वरे = हरे प्रसह्य चेतो हरतः = बलान्मनोहारिणः [तद्गुणौ- घान्] तस्य नलस्य, गुणौघान् शृण्वति सति । सा = प्रसिद्धा, अर्धे शम्भोरर्ध- शम्भुः = शम्भोरर्धाङ्गभूतेत्यर्थः । तथा चापसरणमशक्यमिति भावः । अपर्णा = पार्वती अपि कदा कण्डूयनकैतवेन = कण्डूनोदनव्याजेन [अंगुलिरुद्धकर्णा ] अङ्गुल्या रुद्धः पिहितः, कर्णौ यया सा, नाभूत् = अभूदेवेत्यर्थः । अन्यथा, चित्त- चलनादिति भावः ॥ २६ ॥ महेश्वर शिवजी के—बलात् चित्त को आकृष्ट करनेवाले नल के (विविध) गुण-गणों के सुनने पर, अर्द्धाङ्ग जिसके शिवजी हैं ऐसी पतिव्रता (जिसने उनकी प्राप्ति के लिए उत्कट तपस्या करते समय पर्णाशन करना भी छोड़ दिया था, उस) अ-पर्णा पार्वती ने भी, कान खुजलाने के बहाने, कब अंगुलियों से अपने कान बन्द नहीं किये ? (अर्थात् ऐसे अवसरों पर, वे सदा कानों में अंगुलि डाल लिया करती थीं; क्योंकि आधे अङ्ग में शिव जी के होने के कारण वे वहाँ से हट नहीं सकती थीं और दूसरी ओर नल का गुणानुवाद सुनने से, चित्त में विकार उत्पन्न होने पर उनका पातिव्रत्य भङ्ग होता) ॥ २६ ॥ अलं सजन् धर्मविधौ विधाता रुणद्धि मौनस्य मिषेण वाणीम् । तत्कण्ठमालिङ्ग्य रसस्य तृप्तां न वेद तां वेदजडः स वक्ताम् ॥ ३० ॥ अलमिति । विधाता = ब्रह्मा, अलम् = अत्यन्तं, धर्मविधौ = सुकृताचरणे सजन् = धर्मासक्तः सन्नित्यर्थः । वाणीं = स्वभार्यां वाग्देवीं वर्णात्मिकाञ्च, मौनस्य = वाग्यमनव्रतस्य, मिषेण रुणद्धि । नलकथाप्रसङ्गान्निरुन्धे तस्या उभय्या अपि तदा- सङ्गभयादिति भावः । किन्तु, वेदजडः = छान्दसः स = विधाता ताम् = उभयीमपि वाणीं । [तत्कण्ठं] तस्य नलस्य, कण्ठं ग्रीवाम् आलिङ्ग्य सुखमाश्रित्य च, रसस्य तृप्तां = तद्रागसन्तुष्टाम्, अन्यत्र शृङ्गारादिरसपुष्टाञ्च । सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । 'पूरणगुण...' इत्यादिना षष्ठीनिषेधोऽवेव ज्ञापकादिति केचित् । वक्तां = प्रति-
Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri लङ्कारिणीं, वक्रोक्त्यलङ्कारयुक्ताञ्च, न वेद = न वेत्ति । 'विदो लटो वा' इति लादेशः । अशक्यरक्षाः स्त्रिय इति भावः । यत्र प्रस्तुतवाग्देवीकथनादप्रस्तुतवर्णा- मकवाणीवृत्तान्तप्रतीतेः प्रागुक्तरीत्या ध्वनिरेवेत्यनुसन्धेयम् ॥३०॥ सन्ध्या-वन्दन आदि धर्मानुष्ठान में आसक्त हुए ब्रह्मा, मौन रहने के बहाने, अपनी भार्या वाणी (सरस्वती) को जो हृदय के भीतर रोके रहते हैं, वह उनका प्रयास व्यर्थ है क्योंकि उनकी पत्नी नल के कण्ठ का आश्रय लेकर, (शृङ्गारादि) रस से तृप्त (पूर्ण) तथा वक्रोक्ति-बाहुल्य से कर्कशा हो गयी है-इस बात का पता, सदा वेद का पाठ करते-करते, दूसरे सांसारिक विषयों से अनभिज्ञ रहनेवाले बूढ़े विधाता को नहीं है । [जिस प्रकार कोठरी के भीतर ताला में बन्द की हुई, सांसारिक अनुभवों से शून्य किसी वृद्ध की, पर-पुरुष-परायणा युवती पत्नी किसी उपाय से बाहर निकल कर, अपने उपपति के कण्ठ से लिपट कर, उसके द्वारा 'रस-तृप्त' (प्रेम-प्रदर्शक-कर्म सम्भोग से सन्तुष्ट) होती है और वह कितनी 'वक्रा' (कुटिल, खोटी) हो गयी है, इन दोनों बातों का पता उसके मूर्ख पतिदेव को नहीं होता; वह तो कोठरी में ताला बन्द कर, निश्चिन्त हो जाता है। ठीक यही दशा ब्रह्माजी की भी है, जो पूजा पाठ करने के बहाने मौन रह कर, यह सोचते हैं कि अपनी पत्नी को हृदय-मन्दिर में बन्द किये हूँ और उधर वाणी नल के पास पहुँच जाती है ] ॥ ३० ॥ श्रियस्तदालिङ्गनभूर्न भूता व्रतक्षतिः कापि पतिव्रतायाः । समस्तभूतात्मतया न भूतं तद्भर्तुरीर्ष्याकलुषाऽणुनापि ॥३१॥ श्रिय इति । पतिव्रतायाः श्रियः = श्रीदेवीव्याः, तद्भर्तुर्विष्णोः, समस्तभूता- त्मतया = सर्वभूतात्मकत्वेन, नलस्यापि विष्णुरूपत्वेनेत्यर्थः । तदालिङ्गनभू = नलाश्लेषप्रभवा । कापि व्रतक्षतिः = पातिव्रतभङ्गो न भूता = नाभूत् । अत एव तद्भर्तुः = विष्णोश्च [ईर्ष्याकलुषाणुना] ईर्ष्या नललिङ्गनभुवा अक्षमया, यत्कलुषं कालुष्यं मनःक्षोभः, दुःखादित्वेन अस्य धर्मधर्मिवचनत्वात् । अत एव क्षीरस्वामी 'शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च' इत्यत्र आदिशब्दाच्छ्रेयः कलुषशिवभद्रादय इति उभयवचनेषु संजग्राह । तस्याणुना लेशेन अपि, न भूतं = नाभावि । नपुंसके भावे क्तः । अत्र शच्यादिचित्तचाञ्चल्योक्तेर्नलासौन्दर्ये तात्पर्यान्ना- नौचित्यदोषः ॥ ३१ ॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.
१४४ नैषधचरितम् । [तृतीयः न आलिङ्गन करने से, पतिव्रता श्री (लक्ष्मी, शोभा ) के पातिव्रत के किसी नियम का भङ्ग नहीं हुआ और न तो उनके पति विष्णु को ( पर-पुरुष को आलिङ्गन करते देखकर ) ईर्ष्या का रञ्चमात्र भी कालुष्य हुआ; क्योंकि वे (विष्णु) सकल प्राणियों की आत्मा हैं ॥ ३१ ॥ धिक् तं विधेः पाणिमजातसज्जं निर्माति यः पर्वणि पूर्णमिन्दुम् । मन्ये स विज्ञः स्मृततन्मुखश्रीः कृतार्धमौज्झद्भवमूर्ध्नि यस्तम् ॥३२॥ धिगिति । तम् अजातसज्जं = निरपत्रपं विधेः पाणिं धिक् । यः = पाणिः स्मृततन्मुखश्रीरपि, पर्वणि । जातावेकवचनम् । पर्वस्वित्यर्थः । पूर्णमिन्दुं निर्माति । अद्यापीति भावः । स विज्ञः = अभिज्ञ इति मन्ये । यः = पाणिः, स्मृततन्मुखश्रीः सन् तम् = इन्दुं । कृतः अर्द्धं एकदेशो यस्य तं कृतार्द्धम् = अनिर्मितमेव, भवमूर्ध्नि = हरशिरसि । औज्झत् = अत्यजत् । अतिसौन्दर्य- मस्यास्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ विधाता के उस निर्लज्ज हाथ को—जो नल के मुख की शोभा का स्मरण करके भी—पूर्णिमा को पूर्णचन्द्र बनाता है, धिक्कार है; पर स्यात् ( मालूम पड़ता है कि ) : चन्द्रमा के आधा बन जाने पर, फिर उसे नल के मुख की शोभा की सुधि आ गयी इससे उसने शिवजी के मस्तक पर फेंक दिया, अतः वह हाथ वस्तुतः विज्ञ (भले-बुरे का ज्ञान रखनेवाला) है (वह धन्यवाद का पात्र है) ॥३२॥ निलीयते ह्रीविधुरः स्वजैत्रं श्रुत्वा विधुस्तस्य मुखं मुखान्नः । सूर्ये समुद्रस्य कदापि पूरे कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे ॥ ३३ ॥ निलीयत इति । विधुः=चन्द्रः, [ स्वजैत्रं ] स्वस्य जैत्रं । तृन्नन्तात्प्राज्ञा- दित्वात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । तस्य = नलस्य मुखं, नः=अस्माकं मुखाच्छ्रुत्वा, ह्रीविधुरः=लज्जाविधुरः सन्, कदापि सूर्ये=सूर्ये, दर्शोवित्यर्थः, कदापि समुद्रस्य पूरे=प्रवाहे तदुत्पन्नत्वात् , कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे = अभ्रे खे, भ्रमताम् अट- ताम् , अभ्राणां मेघानां, गर्भे उदरे आकाशे सञ्चरमाणमेघोदरे, निलीयते=अन्त- र्धत्ते, न कदाचिदग्रतः स्थातुमुत्सह्त इति भावः । अत्र विधोः स्वाभाविकसूर्यादि- प्रवेशे पराजयप्रयुक्तह्रीनिलीनत्वोत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्या ॥३३॥ हमारे मुख से यह सुनकर, कि नल के मुख ने, उसके मुख को ( सुन्दरता में ) जीत लिया है तो, चन्द्रमा लज्जा से विकल हो, कभी (अमावस्या को)
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४५ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri सूर्य में, कभी (सन्ध्या समय) समुद्र के ज्वार-भाटे में, कभी (बरसात के दिनों में) आकाश में चक्कर काटते हुए मेघों में-छिप जाया करता है। (ठीक ही है क्योंकि पराजय के कारण लज्जित मनुष्य अपना मुँह छिपाता रहता है) ॥३३॥ संज्ञाप्य नः स्वध्वजभृत्यवर्गान् दैत्यारिस्त्यब्जनलास्यनुत्यै । तत्संकुचन्नाभिसरोजपीताद्धातुर्बिलज्जं रमते रमायाम् ॥३४॥ संज्ञाप्येति । दैत्यारिः=विष्णुः, [स्व-ध्वज-भृत्य-वर्गान्] स्वध्वजस्य गरु- डस्य पक्षिराजस्य भृत्यवर्गान् नः=अस्मान् [अत्यब्ज-नलास्य-नुत्यै ] अतिक्रान्त- मब्जमत्यब्जम्, अब्जविजयीत्यर्थः । 'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीया' इति समासः । तस्य नलास्यस्य नुत्यै स्तोत्राय । 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः इत्यमरः । संज्ञाप्य = संकेत्य [तत्सङ्कुचन्नाभि-सरोज-पीतात् ] तत्सङ्कुचता तया नुत्या सङ्कुचता निमीलत्ता, नाभिसरोजेन पीतात्तिरोहितात् धातुः = ब्रह्मणो विलज्जं यथा तथा रमायां रमते । अत्र विष्णोरुक्तव्यापारासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः ॥३४॥ दैत्यारि विष्णु-सुन्दरता में कमल को अतिक्रान्त करने (जीतने) वाले, नल के मुख की स्तुति करने के लिए, अपनी ध्वजा के लाञ्छन गरुड के अनु- चरों-हम लोगों-को सङ्केत (आँखों से इशारा) करके, हम लोगों के द्वारा नल की स्तुति सुनने पर (अपनी पराजय समझ) सकुचते हुए नाभिकमल द्वारा पान किये जाने वाले ब्रह्मा के सन्निकट ही-लज्जारहित हो, लक्ष्मी के साथ विहार करते हैं। (ब्रह्मा भगवान् के नाभिकमल में ही सदा निवास करते हैं । अतः लज्जा के कारण उन्हें लक्ष्मी जी के साथ रमण करने का कभी सु-अवसर ही नहीं मिलता। पर जब हंस लोग नल के मुख की प्रशंसा करते हैं कि उनका मुख कमल से भी कई गुना बढ़ कर है तो लज्जा के मारे कमल संकुचित हो जाता है और ब्रह्मा जी उसके भीतर रह जाते हैं । बस, भगवान् को रमा के साथ रमण करने के लिए उपयुक्त अवसर मिल जाता है और वे बेखटके इस कार्य में प्रवृत्त हो जाते हैं) ॥ ३४ ॥ रेखाभिरास्ये गणनादिवास्य द्वात्रिंशता दन्तमयीभिरन्तः । चतुर्दशाष्टादश चात्र विद्या द्वेधापि सन्तीति शशंस वेधाः ॥३५॥ रेखाभिरिति । अस्य = नलस्य, आस्ये, अन्तः दन्तमयीभिः = दन्तरूपाभि- र्द्वात्रिंशता रेखाभिः गणनात्=संख्यानाच्चतुर्दश चाष्टादश च विद्याः द्वेधा अपि १०
१४६ नैषधचरितम् । [ तृतीयः अत्र = आलेखनेन दन्तमयी विद्याद्वयी दशांश इव इत्युत्प्रेक्षा । अत्र मनुः--'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् । अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ।।' इति ।। ३५ ।। नल के मुँह में बत्तीस दाँत रूपी रेखाओं ( चिह्नों ) से गिन कर, ब्रह्मा मानों यों सूचित करते हैं कि यहाँ ( नल के मुँह में ) दोनों प्रकार की ( अर्थात् किसी के मत से ) १४ विद्याएँ और ( किसी के मत से ) १८ विद्याएँ ( दोनों मतों के समन्वय रूप हो ) निवास करती हैं । ( 'दन्तमयी' के अक्षरों को ज़रासा इधर- उधर करने पर 'दमयन्ती' शब्द बन जाता है ) ।। ३५ ।। श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य तस्य स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । वासेन सम्यक् क्षमयोश्च तस्मिन् बुद्धौ न दध्मः खलु शेषबुद्धौ ।।३६।। श्रियाविति । तस्य नरेन्द्रस्य, श्रियौ=सौन्दर्यसम्पदौ, निरीक्ष्य । 'शोभा- सम्पत्ति-पद्मासु लक्ष्मीः श्रीः' इति शाश्वतः । स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । किं च, तस्मिन् = नरेन्द्रे क्षमयोः = क्षिति-क्षान्त्योः । 'क्षिति-क्षान्त्योः क्षमाः' इत्यमरः । सम्यग्वासेन = निर्वाधस्थित्या, शेषबुद्धौ = फणिपति-बुद्धदेवौ बुद्धौ = चित्ते न दध्मः = न धारयामः खलु । अत्र द्वयोरपि श्रियोः द्वयोरपि क्षमयोः, प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतश्लेषः । एतेन सौन्दर्यादिगुणैः स्मरादिभ्योऽप्यधिक इति व्यतिरेको व्यज्यते । श्लेषयथासंख्ययोः सङ्करः ।। ३६ ।। नरपति नल की शोभा और समृद्धि देख कर, ( क्रमशः शोभाशाली तथा समृद्धिशाली ) कामदेव और इन्द्र की भी याद नहीं आती । उन में पृथिवी और क्षमा का पूर्णतया वास देख कर, ( क्रमशः पृथिवी-धारणकर्ता एवं क्षमा के अव- तार ) शेषनाग और गौतमबुद्ध भी चित्त में नहीं जमते ॥ ३६ ॥ विना पतत्रं विनतातनूजौः समीरणैरीक्षणलक्षणीयैः । मनोभिरासीदनणुप्रमाणैर्निर्जिता दिक्कतमा तदश्वैः ।।३७।। विनेति । पतत्रं विना, स्थितैरिति शेषः । विनतातनूजौः = वैनतेयैः, अप- क्षताद्यैरित्यर्थः । ईक्षणलक्षणीयैः समीरणैः = चाक्षुषवायुभिः अनणुप्रमाणैः अणुपरिमाणं मन इति तार्किकैः । तद्विपरीतं महापरिमाणं मनोभिर्वैनतेयादिसमान-
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४७ वैगैरित्यर्थः । एवंविधैः तदश्वैः कतमा दिक् न निर्जिता = लङ्घिता आसीत्, सर्वापि लङ्घितैवासीदित्यर्थः । अत्राश्वानां विशिष्टवैनतेयादित्वेन निरूपणाद्रूपकालङ्कारः॥ नल के घोड़ों ने—पंख के बिना ( अर्थात् पंख रहित होने पर भी, पंख- सहित ) विनतातनय गरुड की गति से, नेत्रों को दीख पड़ने वाले वायु की गति से और महापरिमाणवाले मन की गति से—किन दिशाओं को न जीता हो ? ( अर्थात् वे अखिल दिग्विजयी हैं ) ॥ ३७ ॥ संग्रामभूमीषु भवत्यरीणामस्रैर्नदीमातृकतां गतासु । तद्वाणधारापवनाशनानां राजव्रजीयैरसुभिः सुभिक्षम् ॥३८॥ संग्रामेति । अरीणाम् अस्रैः = असृग्भिः [ नदीमातृकतां ] नद्येव माता यासां तास्तत्ता नदीमातृकता, नद्यम्बुसम्पन्नशस्याद्यता । 'देशो नद्यम्बुवृष्ट्य- म्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः । स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम्' इत्यमरः। 'नद्यृतश्च' इति कप् । 'त्वतलोर्गुणवचनस्य' इति पुंवद्भावः । तां, गतासु संग्रामभूमीषु, [ तद्वाणधारा-पवनाशनानां ] तस्य नलस्य बाणधाराः बाणपरम्परास्ता एव पव- नाशनाः सर्पाः, तेषां राजव्रजीयैः = राजसंघसम्बन्धिभिः, वृद्धाच्छः । असुभिः = प्राणवायुभिः, सुभिक्षम् = भिक्षाणां समृद्धिर्भवति । समृद्ध्यावव्ययीभावः । नदीमातृकदेशेषु सुभिक्षं भवतीति भावः । रूपकालङ्कारः ॥३८॥ नल के द्वारा छोड़े गये ( सर-सर करते हुए ) बाणरूपी सपों को, उन्हीं बाणों से निकाली गयी वैरि-राजसमूह की प्राण-वायु को खिलाकर, वैरियों के रक्त से ( अनाज उत्पन्न करने के कारण ) नदी-रूप माता हुई ( अर्थात् नदी बनी हुई ) रणभूमि सुभिक्ष करने वाली होती है ॥३८॥ यशो यदस्याजनि संयुगेषु कण्डूलभावं भजता भुजेन । हेतोर्गुणादेव दिगापगाली-कूलङ्कषत्वं व्यसनं तदीयम् ॥३९॥ यश इति । संयुगेषु = समरेषु कण्डूलभावं = कण्डूलत्वं । 'सिध्मादिभ्यश्च' इति मत्वर्थीयो लच् । भजता अस्य भुजेन यद्यशः अजनि = जनितं । जनेर्ण्य- न्तात्कर्मणि लुङ् । तदीयं = तस्य यशःसम्बन्धि [ दिगापगाली-कूलङ्कषत्वं ] दिशः एव आपगाः नद्यः, तासां आलिः राजिः, तस्याः कूलङ्कषतीति कूलङ्कषं । शिवभागवतवत्समासः । 'सर्वकूला' इत्यादिना खचि मुमागमः । तस्य भावस्तत्त्वं । तत्र व्यसनम् = आसक्तिः हेतोः = कारणस्य भुजस्य, गुणादेव = कण्डूलत्वादेव
१४८ नैषधचरितम् । [तृतीयः आत मिति Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri कण्डूलतायाः तत्कारणकण्डूल- भुजगुणपूर्वत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥३६॥ रण की खुजली वाली भुजा ने, समर में जो नल का यश उत्पादन किया, उस यश ने, दिशा रूपी नदीसमूह के तीर पर, अपना जो कार्य (खुजलाना) प्रारम्भ किया, इसमें 'कारण' ही गुण हुआ (अर्थात् नल की कीर्ति रूपी खुजली सभी दिशाओं में फैल गयी) ॥३६॥ यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तिर्यदि नायुषः स्यात् । पारेपरार्धं गणितं यदि स्याद्गणेयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात् ॥४०॥ यदीति । किं बहुना, त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी । 'तद्धितार्थ' इत्या- दिना समाहारे द्विगुः । 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते' । 'द्विगोः' इति ङीप् । गणनापरा = नलगुणसंख्यानतत्परा । स्याद्यदि तस्याः = त्रिलोक्याः, आयुषः समाप्तिर्न स्याद्यदि=अमरत्वं यदि स्यादित्यर्थः । परार्द्धस्य चरमसंख्यायाः पारे पारेपरार्द्धं । 'पारे मध्ये षष्ठ्या वा' इति अव्ययीभावः । गणितं स्याद्यदि । परार्द्धात् परतोऽपि यदि संख्या स्यादित्यर्थः । तदा स=नलोऽपि [गणेयनिःशेषगुणः] गणेया गणितुं शक्याः, निःशेषा निखिला गुणा यस्य स स्यात् । 'गणेयः' इति औणादिक एयप्रत्ययः । अत्र नलगुणानां गणेयत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धामिधानादतिशयोक्तिः ॥ यदि तीनों लोकों के मनुष्य (नल के गुणों को) गिनने में लग जाँय, यदि उन (तीनों लोकों के मनुष्यों) की आयु की समाप्ति न हो और यदि गणित के अङ्क 'परार्ध' से भी अधिक हो जाँय; तब कहीं नल के अशेष गुणों की गणना हो सकती है ॥ ४० ॥ अवारितद्वारतया तिरश्चामन्तःपुरे तस्य निविश्य राज्ञः । गतेषु रम्येष्वधिकं विशेषमध्यापयामः परमाणुमध्याः ॥ ४१ ॥ एवं नलगुणाननुवर्ण्य गूढाभिसन्धिनात्मनस्तदन्तःपुरेऽपि परिचयं दर्शयति— अवारितेत्यादि । तिरश्चां = पक्षिणां अवारितद्वारतया = अप्रतिषिद्धप्रवेशत्तये- त्यर्थः । तस्य राज्ञः=नलस्य, अन्तःपुरे निविश्य = अवस्थाय, परमाणुमध्याः= अतिसूक्ष्ममध्यास्तदङ्गनाः, रम्येषु गतेषु = गतिषु अधिकम् = अपूर्वं, विशेषं = भेदम् अध्यापयामः = अभ्यासयामः । दुहादित्वाद्विकर्मत्वम् ॥४१॥ पक्षियों के CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection. रनिवास का दरवाजा सदा खुला रहने के
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४९ कारण, उसमें प्रवेशकर, परमाणु के समान पतली कमरवाली सुन्दरी सखियों को-- जिनकी चाल स्वभावतः सुन्दर है उन्हें हम अधिक और विशेष प्रकार की ( स्वर्गीय, दिव्य ) चाल सिखाते हैं ( अर्थात् स्पेशल ट्रेनिङ्ग देते हैं ) ॥४१॥ पीयूषधारानधराभिरन्तस्तासां रसोदन्वति मज्जयामः । रम्भादिसौभाग्यरहःकथाभिः काव्येन काव्यं सृजताहताभिः ॥४२॥ पीयूषेति । किं च, [ पीयूष-धारानधराभिः ] पीयूषधाराभ्यः अनधरा- भिरन्यूनाभिः, अमृतसमानाभिः, काव्यं सृजता = स्वयं प्रबन्धकर्त्रा । [ काव्येन ] कवेरपत्यं पुमान् काव्यः तेन शुक्रेण । 'शुक्रो दैत्यगुरुः काव्यः'इत्यमरः । 'कुर्वादिभ्यो ण्यः'इति ण्यप्रत्ययः । आहताभिः = तस्यापि विस्मयकरीभिरित्यर्थः । [ रम्भादि- सौभाग्यरहःकथाभिः ] रम्भादीनां दिव्यस्त्रीणां सौभाग्यं पतिवाल्लभ्यं, तत्प्रयुक्ताभिः रहःकथाभिः, रहस्यवृत्तान्तवर्णनाभिः, तासां = नलान्तःपुरस्त्रीणाम् अन्तः = अन्तः- करणं, रसोदन्वति = शृङ्गाररससागरे, मज्जयामः = अवगाहयामः ॥४२॥ अमृत-धारा के तुल्य ( अर्थात् अमृत-प्रवाह से किसी प्रकार भी न्यून न होने वाली ) और ( रसात्मक वाक्य वाले ) काव्य के रचयिता शुक्राचार्य से आदर- पूर्वक पुरस्कृत-रम्भा आदि ( देवाङ्गनाओं ) के सौभाग्य ( जनता के वशीकरण करने के सामर्थ्य ) की एकान्त-जीवन ( सम्भोग ) वाली कथाओं से,-हम उनकी रानियों के अन्तःकरण को, शृङ्गार रस के उदधि में, अवगाहन कराते रहते हैं ॥ काभिर्न तत्राभिनवस्मराज्ञा-विश्वास-निक्षेप-वणिक्क्रियेऽहम् । जिह्वेति यन्नैव कुतोऽपि तिर्यक् कश्चित्तिरश्चात्रपते न तेन ॥४३॥ काभिरिति । किञ्च, यत्=यस्मात्, तिर्यक्=पक्षी, कुतोऽपि=जनात्, न जिह्वेति = न लज्जत एव । 'ह्री लज्जायाम्'इति धातोर्लट् । 'श्लौः'इति द्विर्भावः । तिरश्चोऽपि कश्चिज्जनो न त्रपते = न लज्जते । तेन = कारणेन, तत्र=अन्तःपुरे, काभिः = स्त्रीभिः अहम् [ अभिनव-स्मराज्ञा-विश्वास-निक्षेप-वणिक् ] अभिनवा अपूर्वा स्मराज्ञा रतिरहस्यवृत्तान्तः, सैव विश्वासनिक्षेपो विश्वासेन गोप्यार्थः । तस्य वणिक् गोप्ता, न क्रिये = न कृतोऽस्मि । सर्वासामप्यहमेव विस्रम्भकथापात्रमस्मीत्यर्थः ॥ नल के रनिवास में, किन महिलाओं ने मुझे-कामदेव के नये-नये आदेश के विश्वास से, धरोहर रखनेवाला महाजन-न बनाया हो ? ( जैसे किसी साहूकार के पास धरोहर की वस्तु विश्वासपूर्वक रख दी जाती है, उसी प्रकार वे युवतियाँ
१५० नैषधचरितम् । [ तृतीयः रति-रहस्य के वृत्तान्तों को निःशङ्क होकर मेरे पास रख देती थीं; अर्थात् कामवासना के बारे में सभी बातें स्पष्टतः मुझसे कह देती थीं ) यतः पक्षी ( जानवर ) किसी भी मनुष्य से लज्जा नहीं करता, अतः कोई भी व्यक्ति चिड़ियों से नहीं लजाता ॥४३॥ वार्त्ता च साऽसत्यपि नान्यमेति योगादरन्ध्रे हृदि यां निरुन्धे । विरिञ्चि-नानानन-वाद-धौत-समाधि-शास्त्र-श्रुति-पूर्ण-कर्णः ॥४४॥ अथ स्वस्य एवंविधविश्वासहेतुत्वमाह—वार्तेति । [ विरिञ्चि-नानानन- बाद-धौत-समाधि-शास्त्र-श्रुति-पूर्ण-कर्णः ] विरिञ्चेर्ब्रह्मणः नानाननैर्बहुमुखैः, वादेन व्याख्यानेन, धौतस्य शोधितस्य, समाधिशास्त्रस्य संयमविद्यायाः, श्रुत्या श्रव- णेन पूर्णकर्णः, चतुर्मुखाभ्यस्तवाङ्नियमनविद्य इत्यर्थः । अहमिति शेषः । योगात् अरन्ध्रे = निरवकाशे, पूर्णे हृदि = हृदये यां = वार्त्ता निरुन्धे = नियच्छामि । सा वार्त्ता=लोकवार्त्ता; किमुतारहस्यवार्त्तेति भावः । असत्यपि =विनोदार्थे कथितापि, किमुत सतीति भावः । असत्यपि अन्यं = पुरुषान्तरं नैति = न गच्छति । यथा ह्यसती दुश्चरी निरन्ध्रस्थाने निरुद्धा नान्यम् एति, तद्वदिति भावः । अतोऽहमासां विश्वास्य इति पूर्वेणान्वयः । अत्र वार्त्तानिरोधस्य विरञ्चीत्यादिपदार्थहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥४४॥ ब्रह्मा के नाना ( चारों ) मुखों के व्याख्यान-वाक्यों से परिष्कृत हुए समाधि- ( योग ) शास्त्र के सुनने से भरे हुए कर्णेन्द्रिय वाला मैं योग ( चित्त-वृत्ति-निरोध के अभ्यास ) द्वारा अरन्ध्र ( निरवकाश ) हृदय ( चित्त ) में जो ( बात ) रोक ( रख ) लेता हूँ, वह असली ( परिहास में कही हुई मिथ्या ) वार्त्ता ( बात ) होने पर भी, अन्य पुरुष को उस प्रकार प्राप्त नहीं होती ( अर्थात् कहीं से न निकलने वाले मेरे हृदय रूपी भवन में निरुद्ध रहने के कारण किसी दूसरे मनुष्य के कान में उस प्रकार न पड़ती ) जिस प्रकार योग ( खिड़की दरवाजा बन्द करने आदि उपाय ) द्वारा अरन्ध्र ( छिद्ररहित ) हृदय ( घर ) में जो असती ( व्यभिचा- रिणी ) रोक ली जाती है, वह मकान में बन्द रहने के कारण, रमण करने के अभिप्राय से अन्य पुरुष के पास नहीं पहुँच सकती । ( तात्पर्य यह है कि मैं दम्पति के परिहास, रति-आलिंगनादिविषयीय सन्देश को, उन दोनों के अतिरिक्त किसी
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १५१ तीसरे व्यक्ति से नहीं कहती; इसी प्रकार तुम भी जो गुप्त बात कहोगी उसे नल के अतिरिक्त किसी अन्य से नहीं कहूँगा—यह विश्वास रखो ) ॥ ४४ ॥ नलाश्रयेण त्रिदिवोपभोगं तवानवाप्यं लभते बतान्या । कुमुद्वतीवेन्दुपरिग्रहेण ज्योत्स्नोत्सवं दुर्लभमम्बुजिन्याः ॥४५॥ अथ श्लोकद्वयेन अस्या नलानुरागमूद्दीपयति—नलेत्यादि । तवानवाप्यं नलपरिग्रहाभावात् त्वया दुरापम् । 'कृत्यानां कर्त्तरि वा' इति षष्ठी तृतीयार्थे । [त्रिदिवोपभोगं] त्रिदिवः स्वर्गः । पृषोदरादित्वात् साधुः । तस्य उपभोगं, तादृग् भोगमित्यर्थः । तस्येन्द्रसदृशैश्वर्यत्वादिति भावः । अम्बुजिन्या दुर्लभं = इन्दुपरिग्रहाभावात्तया दुरापं ज्योत्स्नोत्सवं = चन्द्रिकाभोगं, [इन्दुपरिग्रहेण] इन्दोः कर्त्तुः परिग्रहेण, कुमुदान्यस्यां सन्तीति कुमुद्वती = कुमुदिनी इव । 'कुमुद- नडवेतसेभ्यो डमतुप्' । 'मादुपधायाश्च' इत्यादिना मकारस्य वकारः । [नलाश्रयेण] नलस्य कर्त्तुराश्रयेण नलस्वीकरणेन, अन्या लभते । 'बत' इति खेदे । ईदृग्भोगो- पेक्षिणी त्वं बुद्धिमान्द्यात् न शोचसि, इति भावः ॥४५॥ अन्य युवती---नल के ( पतिरूप ) आश्रय के कारण तुमसे ( नल के आश्रय के अभाव के कारण ) दुष्प्राप्य—( हमारे जैसे दिव्य पक्षियों के पङ्खा झलने आदि के ) स्वर्गीय सुखोपभोग को उसी प्रकार लूट रही है; जिस प्रकार कुमुदिनी नायिका—निशानायक चन्द्र द्वारा पत्नीरूप में स्वीकार कर लिये जाने के कारण— कमलिनी को दुर्लभ, प्रकाश ( चन्द्रिका ) रूप आनन्द को लूटती है । यह बड़े खेद की बात है ( अतः तुम नल को पतिरूप में स्वीकार कर लो ) ॥ ४५ ॥ तन्नैषधानूढतया दुरापं शर्म त्वयास्मत्कृतचाटुजन्म । रसालवल्ल्या मधुपानुविद्धं सौभाग्यमप्राप्तवसन्तयेव ॥ ४६ ॥ तदिति । किञ्च, तत्=प्रसिद्धम्, [अस्मत्कृत-चाटु-जन्म] अस्माभिः कृतेभ्यः प्रयुक्तेभ्यश्चाटुभ्यः प्रियवाक्येभ्यो जन्म यस्य तस्य तत्तज्जन्यमित्यर्थः । चाटुग्रहणं पूर्वोक्तनिजपक्षवीजनाद्युपलक्षणम् । शर्म = सुखं, त्वया [अवाप्त- वसन्ततया] अप्राप्तो वसन्तो यया तया, वसन्तानधिष्ठितयेत्यर्थः। रसालवल्ल्या = सहकारश्रेण्या, मधुपानुविद्धं सौभाग्यं - रामणीयकम् इव [ नैषधानूढतया ] नैषधेन नलेन, अनूढतया, अपरिणीतत्वेन हेतुना, दुरापं = दुष्प्रापम् । तस्मात्ते नल- परिग्रहाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४६ ॥
२९२ नैषधचरितम् । [ तृतीयः यदि आप नल के साथ मिलें, तो आपके कान हमारे द्वारा कहे गये—मीठे और मधुरजन्य सुख उसी प्रकार दुर्लभ होंगे; जिस प्रकार वसन्तऋतु के आगमन के पूर्व फलनेवाली आम्र-वाटिका,—भौरों की (मीठी और मधुर) गुञ्जार से उत्पन्न सुख को नहीं प्राप्त करतीं ॥ ४६ ॥ तस्यैव वा यास्यसि किं न हस्तं दृष्टं विधेः केन मनः प्रविश्य । अजातपाणिग्रहणासि तावद्रूपस्वरूपातिशयाश्रयश्च ॥४७॥ अथ पुनरस्या नलप्राप्त्याशां जनयन्नाह—तस्येत्यादि । यद् वा, । तस्य = नलस्य एव हस्तं किं न यास्यसि = यास्यस्येवेत्यर्थः । केन विधेर्मन एव प्रविश्य दृष्टं विध्यनुकूल्यमपि सम्भावितमिति भावः । कुतस्तावद् अद्यापि अजातपाणि- ग्रहणा = अकृतविवाहा असि । तवायं विवाहविलम्बोऽपि नलपरिग्रहणार्थमेव किं न स्यादिति भावः । [रूप-स्वरूपातिशयाश्रयः] रूपं सौन्दर्यं, स्वरूपं स्वभावः, शील- मिति यावत् । तयोरतिशयः प्रकर्षः, तस्याश्रयश्चासि । योग्यगुणाश्रयत्वाच्च तद्धस्त- मेव गमिष्यसीति भावः ॥ ४७ ॥ अथवा कौन जानता है कि उनके साथ तुम्हारा पाणिग्रहण होगा ही नहीं ? क्योंकि ब्रह्मा के अन्तःकरण में घुसकर, किसने पता लगाया है (कि आपका विवाह कहाँ होगा) ? (पर, सम्भावना इस बात से होती है कि उन्हीं के भाग्य से तुम कुँवारी रह गयीं) अब तक तुम्हारा पाणिग्रहण नहीं हुआ; और (दूसरे) रूपलावण्य के स्वभाव से तुम (बिना आभूषण धारण किए) असाधारण उत्कृष्टता की आधार-स्वरूपा हो ॥ ४७ ॥ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं श्रिया हरिं योजयतः प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयासः परस्परं योग्यसमागमाय ॥ ४८ ॥ सत्यं, विधिसङ्कल्पस्तु दुर्ज्ञेय इत्यत आह-निशेति । निशा=निशया । 'पद्न्' इत्यादिना निशादेशः । शशाङ्कम् । शिवया = गौर्या गिरीशं = शिवं, श्रिया = लक्ष्म्या हरिं च योजयतो विधेः, प्रयासः = यत्नोऽपि परस्परं योग्यसमा- गमाय = योग्यसङ्घटनायैव, स्वारसिकः=स्वरसप्रवृत्तः प्रतीतः = प्रसिद्धः ज्ञातः । निशाशशाङ्कादिदृष्टान्ताद्विधिसङ्कल्पोऽपि सुज्ञेय इति भावः ॥ ४८ ॥ रात्रि के साथ चन्द्रमा का, पार्वतीजी के साथ शिवजी का एवं लक्ष्मीजी के साथ विष्णु भगवान् का परस्पर सम्बन्ध कराने पर, यह बात स्पष्टतया झलक
सर्गः ३ ] जीवतु-मदयन्तिकासहितम् १५३ जाती है कि ब्रह्मा का भी परस्पर योग्य वर-वधू के समागम के निमित्त, स्वेच्छा- जन्य प्रयत्न होता है ॥ ४८ ॥ वेलातिग-स्त्रैण-गुणाब्धि-वेणी न योग्ययोग्यासि नलेतरेण । सन्दर्भ्यते दर्भगुणेन मल्लीमाला न मृद्वी भृशकर्शेन ॥ ४९ ॥ नलान्यासम्बन्धस्तवयोग्य इत्याह — वेलातिगेति । [ वेलातिग-स्त्रैण-गुणाब्धि- वेणी ] वेलाम तिगच्छन्तीति वेलातिगा निःसीमाः । स्त्रीणामिमे स्त्रैणाः गुणाः । 'स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्-स्नञौ' इति वचनात् नञ्प्रत्ययः । त एवाब्धिस्तस्य वेणी प्रवाह- भूता । त्वमिति शेषः । 'वेलाब्धिजलबन्धने; काले सीम्नि च, वेणी तु केशबन्धे जलस्रुतौ' इति वैजयन्ती । [ नलेतरेण ] नलादितरेण योग्ययोग्या = योगार्हा, नासि, तथाहि — मृद्वी मल्लीमाला भृशकर्शेन दर्भगुणेन = कुशसूत्रेण न संन्दर्भ्यते = न सङ्गुम्फ्यते । 'दृभि ग्रथने' इति धातोः कर्मणि लट् । व्यतिरेकेण दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४९ ॥ तुम—तट छोड़कर जानेवाली स्त्री-सम्बन्धि सौन्दर्य आदि गुण रूप समुद्र की वेणी (प्रवाह) रूपा हो (अर्थात् असाधारण विश्व-सुन्दरी हो) । अतः (असा- धारण सुन्दर) नल के अतिरिक्त किसी अन्य के साथ विवाह-संयोग के योग्य नहीं हो; क्योंकि कोमल चमेली की माला—अत्यन्त कठिन, कुशा के बने हुए तागे में—नहीं पोही जाती है ॥ ४९ ॥ विधिं वधूसृष्टिमपृच्छमेव तद्यानयुग्यो नलकेलियोग्याम् । त्वन्नामवर्णा इव कर्णपीता मयास्य संक्रीडति चक्रचक्रे ॥५०॥ विधिमिति । किं च, विधिं = ब्रह्माणं, [ नलकेलियोग्यां ] नलस्य केलेः क्रीडायाः, योग्यामर्हा, वधूसृष्टिं = स्त्रीनिर्माणं [ तद्यानयोग्यः ] तस्य विधेर्यानस्य रथस्य, युग्यो रथवोढा, तत्र परिचित इत्यर्थः । 'तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम' इति यत्प्रत्ययः । अहम् अपृच्छमेव । दुहादित्वाद् द्विकर्मकत्वम् । मया अस्य तद्या- नस्य, चक्रचक्रे = रथाङ्गव्रजे संक्रीडति = कूजति सति 'समोऽकूजने' इति वक्तव्येऽपि कूजतेरात्मनेपदं । त्वन्नामवर्णा इव मया [ कर्णपीताः ] कर्णेन पीताः गृहीताः । न केवलं लिङ्गात्, किन्त्वागमादपि ज्ञातोऽयमर्थ इत्यर्थः ॥५०॥ ब्रह्माजी का रथ चलाते हुए, (एक बार) मैं—नल की क्रीडा के योग्य वधू की सृष्टि के बारे में—ब्रह्मा से पूछ बैठा (कि आपने नल के योग्य कोई रमणी
१५४ नैषधचरितम् । [ तृतीयः बनायी है ? ) तो उस के पतित होने पर भी तुम्हारे नाम के अक्षरों की तरह ( मिलते-जुलते ) अक्षर, मेरे कानों में सुनायी पड़े ॥ ५० ॥ अन्येन पत्या त्वयि योजितायां विज्ञत्वकीर्त्या गतजन्मनो वा । जनापवादार्णवमुत्तरीतुं विधा विधातुः कतमा तरी स्यात् ॥५१॥ अन्येनेति । किं च, अन्येन = नलेतरेण पत्या, त्वयि योजितायां = घटितायां सत्यां विज्ञत्वकीर्त्या गतजन्मनः = अभिज्ञत्वख्यात्यैव नीतायुषो विधा- तुर्वा । जनापवादार्णवम् उत्तरीतुं = निस्तरीतुम् । ‘वतो वा’ इति दीर्घः । कतमा विधा = कः प्रकारः, तरी = तरणिः स्यात् ; न कापीत्यर्थः । ‘स्त्रियां नौस्तरणः तरिः’ इत्यमरः । अतो दैवगत्यापि स एव ते भर्तेति भावः ॥५१॥ अथवा, तुम्हारा नल के अतिरिक्त अन्य पति के साथ समागम करके, सर्वज्ञता की ख्याति के साथ जीवन व्यतीत करने वाले ब्रह्मा को, लोकापवाद रूप सागर के लिए, पार जाने के लिए किस तरह की नाव मिलेगी ? (अर्थात् यदि अन्य व्यक्ति के साथ तुम्हारा विवाह हुआ तो ब्रह्माजी की जिन्दगी भर की कमाई नेकनामी--में बट्टा लग जायगा । इस कलङ्क को वे किसी प्रकार भी मिटा न सकेंगे ) ॥ ५१ ॥ आस्तां तदप्रस्तुतचिन्तयालं मयासि तन्वि ! श्रमितातिवेलम् । सोऽहं तदागः परिमार्ष्टकामस्तवेप्सितं किं विदधेऽभिधेहि ॥५२॥ इत्थमाशामुत्पाद्य अस्याश्चित्तवृत्तिपरिज्ञानाय प्रसङ्गान्तरेण निगमयति— आस्तामिति । तत् = पूर्वोक्तम् , आस्तां = तिष्ठतु; अप्रस्तुतचिन्तया अलं, तया साध्यं नास्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया करणत्वात्तृतीया । अत एवाह ‘न केवलं श्रूयमाणक्रियापेक्षया कारकोत्पत्तिः । किन्तु गम्यमानक्रिया- पेक्षयाऽपि’ इति न्यासकारः । किन्तु हे तन्वि ! = कृशाङ्गि ! मया अतिवेल = अत्यर्थं श्रमिता = खेदिता असि । श्रमेण्यन्तात् कर्मणि क्तः । तत् = श्रमणरूपम् आगः = अपराधं, परिमार्ष्टकामः=परिहर्तुकामः । ‘तुं काममनसोरपि’इति मका- रलोपः । सोऽहं किं तवेप्सितं = तव मनोरथं विदधे = कुर्वे; अभिधेहि=ब्रूहि ॥ बस, इस प्रसङ्ग को यहीं समाप्त कर देना चाहिए । अप्रासङ्गिक विचार (विवाह सम्बन्धी चर्चा ) व्यर्थ है ( उससे क्या लाभ ? ) हे कृशोदरी ! मैंने तुम्हें बहुत देर थकाया है । सो इस (श्रमकष्टरूपी) अपराध के क्षमा कराने के
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १५५ अभिप्राय से, तुम्हारे किसी अभीष्ट को पूरा करना चाहता हूँ । तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूरा करूँ—सो बतला दीजिए ॥ ५२ ॥ इतीरयित्वा विरराम पत्री स राजपुत्रीहृदयं बुभुत्सुः । ह्रदे गभीरे हृदि चावगाढे शसन्ति कार्यावतरं हि सन्तः ॥५३॥ इतीति । स पत्री = हंसः, इति ईरयित्वा [ राजपुत्रीहृदयं ] राजपुत्र्या भैम्याः, हृदयं बुभुत्सुः = जिज्ञासुः, विरराम = तूष्णीं बभूव । 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदं । तथा हि, सन्तः = कार्यज्ञाः, गभीरे = अगाधे, हृदि = परहृदये ह्रदे च, अवगाढे = प्रविश्य दृष्टे सति, [ कार्यावतारं] कार्यस्य ज्ञानादेः रहस्यो- न्मेष अवतरं तीर्थं प्रस्तावं च शंसन्ति = कथयन्ति । अन्यथा, अनर्थः स्यादिति भावः । अवतरो व्याख्यातः । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ॥५३॥ राजकुमारी दमयन्ती के हार्दिक अभिप्राय (नल के सम्बन्ध में उसकी क्या धारणा है—इस बात ) को जानने की अभिलाषा से, वह हंस इतना कहने के बाद चुप हो गया । ठीक है, गम्भीर (अत्यन्त गूढ अभिप्राय) हृद (हृदय-सरोवर) के अवगाहन (अभिप्राय जान लेने) पर ही सज्जन (विज्ञ) पुरुष कार्य (विवाह आदि कार्य का प्रस्ताव) कहते हैं, जिस प्रकार गम्भीर (खूब गहरे) ह्रद (तालाब) के अवगाहन (थाह जान लेने) पर ही, सत्पुरुष (स्नान करनेवाले चतुर लोग) कार्य (स्नान-क्रिया करने) के लिए प्रयास करते हैं ॥ ५३ ॥ किञ्चित्तिरश्चीनविलोळमौलिर्विचिन्त्य बाचं मनसा मुहूर्त्तम् । पतत्रिणं सा पृथिवीन्द्रपुत्री जगाद वक्त्रेण तृणीकृतेन्दुः ॥५४॥ किञ्चिदिति । [ किञ्चित्तिरश्चीन-विलोळ-मौळिः ] किञ्चित्तिरश्चीना स्वाभावादीपत्साचीभूता, विलोला आयासादिखुलिता मौलिः केशबन्धो यस्याः सा । 'मौल्यः संयताः कचाः' इत्यमरः । वक्त्रेण तृणीकृतेन्दुः = अधःकृतचन्द्रा, सा पृथिवीन्द्रपुत्री = भैमी, मुहूर्त्तम् = अल्पकालं मनसा वाच्यं = वचनीयं विचिन्त्य = पर्यालोच्य, पतत्रिण, जगाद ॥ ५४ ॥ कुछ तिरछा और चलायमान शिर करके, अपने (नैसर्गिक सौन्दर्य युक्त तथा कलङ्कहीन ) मुख से, चन्द्रमा को तिनके के समान तुच्छ बनानेवाली, राजकुमारी दमयन्ती—क्षणभर, चित्त में, 'क्या कहना चाहिए'--इस पर विचार करके, पक्षिराज हंस से कहने लगी ॥ ५४ ॥
१२६ नैषधचरितम् । [ तृतीय धिक् चापले वत्सिम... तरलीभवन्त्या । समीरशङ्गादिव नीरभङ्ग्या मया तटस्थस्त्वमुपद्रुतोऽसि ॥५५॥ धिगिति । चापले = चपलकर्मणि, युवादिष्वादण् । [ वत्सिम- वत्सलत्वं, वत्सस्य भावः वत्सिमा शिशुत्वम् । पृथादित्वादिमनिच् । तेन निमित्तेन वत्सलत्वं वात्सल्यं, वाल्यत्वप्रयुक्तचापलमित्यर्थः । तत् धिक् कुतः ? [ यत्प्रेरणात् ] यस्य चापलवात्सल्यस्य, प्रेरणाद् उत्तरलीभवन्त्या = चपलायमानया मया समीरशङ्गात् = वाताहतेः, उत्तरलीभवन्त्या नीरभङ्ग्या = जलवीची इव तटस्थः = उदासीनः, कूलं गतश्च त्वमुपद्रुतः = पीडितोऽसि । अतः अधर्महेतुत्वाद्वालचापलं सोढव्यमिति भावः ॥ ५५ ॥ ( तुम्हें पकड़ने की ) चञ्चलता पर, लड़कपन के कारण स्नेह होने को धिक्कार है; क्योंकि उस ( बाल-चापल्य से प्रेम होने ) की प्रेरणा से ही चञ्चल होकर, मैंने तुम्हारे जैसे तटस्थ (उदासीन) मनुष्य का उत्पीड़न किया; जैसे हवा के सम्पर्क (झोंके) से चञ्चल हुई लहरें, तट-स्थ (तट पर स्थित) व्यक्ति को कष्ट पहुँचाती हैं ॥ आदर्शतां स्वच्छतया प्रयासि सतां स तावत् खलु दर्शनीयः । आगः पुरस्कुर्वति सागसं मां यस्यात्मनीदं प्रतिबिम्बितं ते ॥५६॥ आदर्शतामिति । स्वच्छतया = नैर्मल्यगुणेन, [ आदर्शतां ] आ दृश्यते पुरोगतवस्तुरूपमस्मिन्निति आदर्शो दर्पणः, तत्तां प्रयासि । कुतः ? यस्य = स्वच्छस्य, ते = तव सम्बन्धिाने, सागसं = सापराधं, मां पुरस्कुर्वति = पूजयति, अग्रे कुर्वाणे च । आत्मनि = बुद्धौ, स्वरूपे च । 'पुरस्कृतः पूजिते स्यादभियुक्तेऽग्रतः कृते । आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवष्मणी'ति चामरः । इदं = मदीयम् आगः = अपराधः, प्रतिबिम्बितं = प्रतिफलितं । पुरोवर्ति धर्माणामात्मनि संक्रम- णादादर्शोऽसीत्यर्थः । ततः किमतः आह—सः=आदर्शः, सतां = साधूनां तावत्= प्रथमं, दर्शनीयः । अथवा पूज्यश्चेति तावच्छन्दार्थः । खलु । 'रोचनं चन्दनं हेम मृदङ्गं दर्पणं मणिम् । गुरुमग्निं तथा सूर्यं प्रातः पश्येत् सदा बुधः' इति शास्त्रादिति भावः ॥ ५६ ॥ तुम (स्वर्णमय एवं सुन्दर होने के कारण ) वस्तुतः दर्शनीय जीव हो । स्वच्छ ( निष्कपट ) हृदय होने के कारण तुम तो सभी सत्पुरुषों के आदर्श ( दृष्टान्त ) रूप हो। तथापि तुम्हारे पीछे पड़कर, मैंने तुम्हें व्यर्थ
सर्गः ३ ] | जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १५७ हैरान किया तथापि ) मुझ-अपराधिनी-को पुरस्कृत ( सौन्दर्य, गुण शील आदि की प्रशंसा) करके, तुम्हारी आत्मा (चित्त) में मेरा अपराध उसी प्रकार प्रति- बिम्बित हो रहा है (अर्थात् मेरे अपराध को अपना अपराध समझकर, क्षमा करा रहे हो) जैसे स्वच्छ (निर्मल) आदर्श (दर्पण) में जो आत्मा (आकृति) पुरस्कृत (सामने खड़ी) हो, उसी का प्रतिबिम्ब (पर्रिछाई) दिखाई पड़ता है (तुम स्वच्छ हृदय हो, इसलिए तुम्हें सभी प्राणी पूजनीय दिखलाई पड़ रहे हैं) ॥ अनार्यमप्याचरितं कुमार्या भवन्मम क्षाम्यतु सौम्य ! तावत् । हंसोऽपि देवांशतयाभिवन्द्यः श्रीवत्सलक्ष्मैव हि मत्स्यमूर्तिः ॥५७॥ अनार्यमिति । हे सौम्य ! = साधो ! भवान् कुमार्याः = शिशोर्मम सम्बन्धि अनार्यमप्याचरितं = त्वदुपद्रवरूपं दुश्चेष्टितं तावत् = प्रथमं क्षाम्यतु = सहतां । हंसोऽपि = तिर्यगपीत्यर्थः । त्वमिति शेषः । भवानित्यनुषङ्गे असीति मध्यमपुरुषाप्रयोगात् । देवांशतया मत्स्यमूर्तिः श्रीवत्सलक्ष्मा=विष्णुः इव अभि- वन्द्यः=वन्द्योऽसि ॥५७॥ हे सौम्य ! तुम मुझ कुमारी कन्या के (तुम्हें तङ्ग करने वाले) अनार्योचित (अर्थात् अनुचित) आचरण को, पहले क्षमा कर दो । (यदि कहो कि तुम राजकुमारी हो, किसी के अपराध को क्षमा कर देना या दण्ड देना राजपरिवार के अधीन होता है और मुझ जैसे साधारण पक्षी से क्यों क्षमा माँग रही हो, तो इसका उत्तर यह है कि ) हंस पक्षी होने पर भी, तुम देवताओं के अंश से उत्पन्न होने के कारण, मत्स्य रूप धारण करने वाले, श्रीवत्स लाञ्छन-धारी विष्णु भगवान् के समान पूजनीय हो (जिस प्रकार भगवान् की मत्स्य मूर्ति की पूजा होती है। उसी प्रकार तुम्हारी देवांश हंस मूर्ति भी पूजनीय है ) ॥५७॥ मत्प्रीतिमाधित्ससि कां त्वदीक्षामुदं मदक्ष्णोरपि यातिशेताम् । निजामृतैर्लोचनसेचनाडुवा पृथक्किमिन्दुः सृजति प्रजानाम् ॥५८॥ अथ यदुक्तं 'त्वयेप्सितं किं विधेहि अभिधेहि' इति तत्रोत्तरमाह-मत्प्रीति- मिति । कां मत्प्रीतिं = किंवा मदीप्सितमित्यर्थः । आधित्ससि = आधातुं कर्त्तु- मिच्छसि । दधातेः सन्नन्ताल्लट् । या = प्रीतिर्मदक्ष्णोः त्वदीक्षामुदं = त्वदीक्षण- प्रीतिम् अपि अतिशेताम् = अतिलंघताम्, त्वद्दर्शनोत्सवादन्यत् किं ममेप्सित- मित्यर्थः । तथाहि--इन्दुः प्रजानां = जनानां लोचनसेचनातू पृथक्
१५८ नैषधचरितम् । [ तृतीय- = अमृतपूरैर्मुखमापूरयति न पूरयतीत्यर्थः । किञ्च सृजौत = करोति ? न किञ्चित् करोतीत्यर्थः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥५८॥ मेरी आँखों को-तुम्हारा दर्शन करने से-जो आनन्द प्राप्त हुआ उससे भी बढ़कर, और कौन-सा विशेष आनन्द ही रहा, जिसे तुम दोगे ? क्योंकि सुधा- कर चन्द्रमा-अपनी सुधा से, जनता के नयनों को जुड़ाने ( आनन्द देने ) के अतिरिक्त-और क्या कर सकता है ? ॥५८॥ मनस्तु यं नोज्झति जातु, यातु मनोरथः कण्ठपथं कथं सः । का नाम बाला द्विजराजपाणि-ग्रहाभिलाषं कथयेदभिज्ञा ॥५९॥ अथ सर्वथा मनोरथः कथनीयः इत्यभिप्रेत्य, तन्न शक्यमित्याह-मनस्त्विति । मनः = मच्चित्तं कर्तृ यं = मनोरथं जातु = कदापि नोज्झति = न जहाति । स मनोरथः कण्ठपथं = वाग्विषयं, उपकण्ठदेशं च; कथं यातु ? सम्भावनायां लोट् । सम्भावनापि नास्तीत्यर्थः । केनापि प्रतिबध्दस्य मनोरथस्य कथमन्तिकेऽपि सञ्चार इति भावः । कुतः ? अभिज्ञा = विवेकिनी, का नाम बाला = का वा स्त्री [ द्विजराज-पाणि-ग्रहाभिलाषं ] द्विजराजस्य इन्दोः, पाणिना ग्रहे ग्रहणे, अभिलाषं कथयेत् । तथा द्विज ! = पक्षिन् !, राजपाणिग्रहाभिलाषं = नल- पाणिग्रहणेच्छामिति च गम्यते । तथा च दुर्लभजनप्रार्थना द्विजराजपाणिग्रहणकल्पा परिहासास्पदीभूता, कथं लज्जावत्या वक्तुं शक्या इत्यर्थः । पूर्व एवालङ्कारः ॥५९॥ जिस मनोरथ को, मन अपने से कभी अलग नहीं करना चाहता, उस मनो- भाव को ( मन से अलग करके ) कण्ठरूपी मार्ग तक ( लज्जा के कारण ) कैसे ले आऊँ ? ( पृथ्वीतल पर रहनेवाली ) कौन ऐसी विवेकिनी ( समझदार ) बाला है, जो ( आकाश में विराजमान ) द्विजराज ( चन्द्रमा ) को पाणि ( हाथ ) से ग्रहण करने ( पकड़ने की ) अभिलाषा को मुँह से कह सकें ? ( यदि भूतल पर रहनेवाली बालिका, आकाश में रहनेवाले चन्द्र को, अपने हाथ से पकड़ने की इच्छा करे और किसी से यह बात कहे तो उसका यह प्रयत्न एकदम उपहासास्पद तथा असम्भव माना जायगा ) उसी प्रकार ( प्रौढा नायिका की बात छोड़ दीजिए) कौन ऐसी बुद्धिमती बाला है-जो हे द्विज ( हंस ) ! राजा ( नल ) के साथ पाणिग्रहण की अभिलाषा को, मुँह खोलकर, कह सके ? ॥ ५६ ॥
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १५९ वाचं तदीयां परिपीय मृद्वीं मृद्वीकया तुल्यरसां स हंसः । तत्याज तोषं परपुष्टघुष्टे घृणाञ्च वीणाक्वणिते वितेने ॥६०॥ वाचमिति । स हंसः मृद्वीकया=द्राक्षया । 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा'इत्यमरः । तुल्यरसां = समानस्वादां, मधुरार्थामित्यर्थः । मृद्वीं = मधुराक्षरां, तदीयां वाचं परिपीय = अत्यादरादाकर्ण्य, परपुष्टघुष्टे = कोकिलकूजिते तोषं = प्रीतिं तत्याज । वीणाक्वणिते च घृणां=जुगुप्साम् । 'घृणा जुगुप्सा-कृपयोः' इति विश्वः । वितेने ॥ दमयन्ती की—अंगूर के समान मीठी रसदार ( माधुर्य रस से परिपूर्ण )— कोमल वाणी का सादर पान करके, उस हंस को कोयल की ( मीठी ) कूक का आनन्द जाता रहा और वीणा की कुन-कुन की ( मधुर तथा सुरीली ) आवाज़ से भी घृणा हो गयी ( अर्थात् वीणा की झङ्कार तथा कोयल की बोली से भी बढ़ कर, दमयन्ती की वाणी तथा कण्ठध्वनि में मधुरता थी ) ॥६०॥ मन्दाक्ष-मन्दाक्षर-मुद्रमुक्तवा तस्यां समाकुञ्चितवाचि हंसः । तच्छंसिते किञ्चन संशयालुर्गीरा मुखाम्भोजमयं युयोज ॥६१॥ मन्दाक्षमिति । तस्यां = भैम्यां, [ मन्दाक्ष-मन्दाक्षर-मुद्रं ] मन्दाक्षेण हिया, मन्दा सन्दिग्धार्था, अक्षरमुद्रा द्विजराजपाणिग्रहेत्याद्यक्षरविन्यासो यस्मिन् तत्तथोक्तम् उक्त्वा समाकुञ्चितवाचि = नियमितवचनायां सत्याम् अयं हंसः, तच्छंसिते = भैमीभाषिते किञ्चन = किञ्चित् संशयालुः = सन्दिहानः सन् । 'स्पृहिगृहि' इत्यादिना आलुच् प्रत्ययः । मुखाम्भोज = मुखकमलं, गिरा युयोज =मुखेन गिरमुवाचेत्यर्थः ॥६१॥ दमयन्ती के--लज्जा के कारण अल्प अक्षर ( 'द्विजराज-पाणि-ग्रहाभिलाषं०' ) के विन्यास से—वैसा ( 'मन जिसे चाहता है' ) कहकर 'वाणी' के मौन धारण कर लेने पर, वह हंस, उसकी कही हुई ( 'मन जिसे चाहता है'—इस ) बात पर, कुछ संशयालु हुआ ( कि वह नल को चाहती है क्या ? ) । तब इस संशय को निवारण करने के लिए ) आगे कही जानेवाली 'वाणी' के साथ, उसने अपने मुख-'कमल' का, संयोग कराया ( अर्थात् प्रश्न किया ) ॥ ६१ ॥ करेण वाञ्छेव विधुं विधातुं यमित्थमात्थादरिणी तमर्थम् । पातुं श्रुतिभ्यामपि नाधिकुर्वे वर्णं श्रुतेर्वर्ण इवान्तिमः किम् ॥६२॥ करेणेति । हे भैमि !, करेण विधुं = चन्द्रं, विधातुं = ग्रहीतुं, वाञ्छा इव