रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)
Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary
गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा
भाषाटीकासहित । (१०५) सोंठ, मिरच, शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक और सुहागा यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग शुद्ध जमालगोटेका चूर्ण तीन भाग इन सबको एकत्र मिलाकर जलमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियां बनालेवे, इसमेंसे एक गोली लेकर मिश्रीके साथ सेवन करे और ऊप- रसे शीतल जल पीवे, इसपर जितने जलके घूट पान करेगा उतनी बार दस्त होंगे, जब अच्छे प्रकारसे दस्त होचुकें तो यथेच्छ तक्रके साथ भात खाना चाहिये ( इसको इच्छाभेदी रस कहते हैं ) ॥ १५॥१६॥ पुष्परेचनी गुटिका । देवदाली स्वर्णपुष्पं गुडेन वटकीकृतम् । गुदमध्ये प्रदेयैषा पातयेच्च महागदम् ॥ १७ ॥ अधश्च साममायाति पुनः सा दीयते गुदे । प्रक्षाल्य वारिणा चैषा वारंवारं प्रयच्छति ॥ १८ ॥ अनेन क्रमयोगेन मलमामं विरेचनम् । जायते सकलं देहं शुद्धवर्णं निरामयम् ॥ १९ ॥ बंदाल और अमलतासके गुदेको बराबर लेकर दुगुने गुडमें मर्दन करके वर्ती बनावे एक वर्तीको गुदामें प्रवेश करे, इससे अनेक प्रकारके दुःसाध्य रोग पतित होकर अच्छे प्रकारसे दस्त होजाते हैं । जबतक आमदोष अच्छे प्रकारसे न निकल जाये तबतक बराबर वर्ती रखे । एक वर्तीको निकालकर जलसे गुह्यद्वारको धोकर फिर दूसरी वर्ती प्रवेश करनी चाहिये इस प्रकार करनेसे आम और मल विरेचनद्वारा निकलकर शरीर शुद्ध और निरोग हो जाता है ॥ १७-१९ ॥ सर्वाङ्गसुन्दर रस । शुद्धसूतञ्च गन्धञ्च विषञ्च जयपालकम् । कटुत्रयञ्च त्रिफला टङ्कणञ्च समांशकम् ॥ २० ॥
( १०६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अस्य मात्रा प्रयोक्तव्या गुञ्जात्रयसमा ततः । सर्वेषु ज्वररोगेषु सामवाते विशेषतः ॥ २१ ॥ नाशयेच्छ्वासकासञ्च अग्निमान्द्यं विशेषतः । ब्रह्मणा निर्मितः पूर्वं रसः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ २२ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, शुद्ध विष, शुद्ध जमालगोटे, सोंठ, मिरच, पीपल, हरड, बहेडा, आमला और सुहागा इन सब औषधियोंका चूर्ण समान भाग लेकर एकत्र खरल करके तीन २ रत्तीकी गोली बना लेवे ( एक गोलीकी मात्रा है ) सर्व प्रकारके ज्वर और आम- वातमें यह औषधि विशेष करके हितकारी है तथा श्वास, खांसी और मन्दाग्निको नष्ट करता है। यह सर्वाङ्गसुन्दर रस पूर्वकालमें ब्रह्माजीने स्वयं निर्माण किया था ॥ २०-२२ ॥ अविरेचनीय रोगी । बालवृद्धकृशक्षीणपीनसार्त्तभयार्दिताः । रूक्षशोषतृषायुक्ता गर्भिणी च नवज्वरी ॥ २३ ॥ अधो गच्छति यस्यासृक् सूतिकातङ्कपीडिता । नैते विरेकयोग्याः स्युरन्येषाञ्च बलाबलम् ॥ २४ ॥ नवज्वरे च ये योगा भेदकाः परिकीर्त्तिताः । ते तथैव प्रयोक्तव्या वीक्ष्य देहमलादिकम् ॥ २५ ॥ अब विरेचनके अयोग्य रोगियोंको कहते हैं-बालक, वृद्ध, कृश, क्षीण, पीनसरोगी, भयातुर, रूक्ष, शोष और तृषासे पीडित, गर्भवती स्त्री, नवीन ज्वरवाला, अधोगत रक्तपित्त रोगी और सूतिका रोग- वाली स्त्री इन सबको विरेचन नहीं देना चाहिये । इनके अतिरिक्त अन्यान्य रोगोंमें रोगीका बलाबल विचारकर विरेचन देना चाहिये । नवीनज्वरमें जो भेदक योग कहे हैं वही योग देवे और दोष दूष्यादि
भाषाटीकासहित । ( १०७ ) विचार करही इन विरेचन योगोंका जैसे उचित हो वैसे प्रयोग करना चाहिये ॥ २३-२५ ॥ इति विरेकाधिकारः ॥ अथ ज्वरचिकित्सा । नवज्वरांकुश रस । क्रमेण वृद्धात्रसगन्धहिंगुलान्नैकुम्भबीजान्यथ दन्ति- वारिणा । पिष्ट्वास्य गुञ्जाभिनवज्वरापहा जलेन चार्द्रासितया प्रयोजिता ॥ १ ॥ ज्वर संपूर्ण रोगोंमें प्रधान है अतएव प्रथम ज्वरकी चिकित्सा कहते हैं-पारा १ भाग, गंधक २ भाग, सिंगरफ ३ भाग और जमा- लगोटे ४ भाग इन सबको विधिपूर्वक रगड़ करके दन्तीके क्वाथकी सात बार भावना देवे और फिर एक एक रत्तीकी गोली बनालेवे एक गोली मिश्रीके शर्बतके साथ सेवन करे, इसके सेवन करनेसे दस्त होकर नवीन ज्वर नष्ट होजाता है । इसको नवज्वरांकुश रस कहते हैं ( जहांपर किसी भी योगमें पारा और गंधक हो वह पहले कज्जली करके ही मिलाना चाहिये ) ॥ १ ॥ हिंगुलेश्वर रस । तुल्यांशं मर्दयेत्खल्ले पिप्पली हिंगुलं विषम् । द्विगुञ्जा मधुना देया वातज्वरनिवृत्तये ॥ २ ॥ पीपल, सिंगरफ और विष यह तीनों औषधि समान भाग लेकर खरलमें अच्छे प्रकारसे मर्दन करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे इसको शहदके साथ खाये इससे वातज्वर नष्ट होजाता है इसको हिंगु- लेश्वर रस कहते हैं ॥ २ ॥ ज्वरधूमकेतु । भवेत्समं सूतसमुद्रफेनहिंगूलगन्धं परिमर्द्य यत्नात् । नवज्वरे वल्लमितं त्रिघस्रमार्द्राम्बुनायं ज्वरधूमकेतुः३
( १०८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पारा, समुद्रफेन, सिंगरफ और गंधक यह सब औषधि समान भाग लेकर अदरखके रसमें तीन दिन तक खरल करे और फिर तीन तीन रत्तीकी गोली बना लेवे इसको "ज्वरधूमकेतु"रस कहते हैं। इसका अद- रखके रसके साथ सेवन करनेसे नवीन ज्वर नष्ट होजाता है ॥ ३ ॥ मृत्युञ्जय रस । विषस्यैकं तथा भागं मरिचं पिप्पली कणा । गन्धकस्य तथा भागं भागं स्याट्टङ्गणस्य च ॥ ४ ॥ सर्वत्र समभागं स्याद्धिङ्गुलन्तु द्विभागिकम् । चूर्णयेत्खल्वमध्ये तु मुद्गमानां वटीञ्चरेत् ॥ ५ ॥ जम्बीरस्य रसेनात्र कार्यं हिङ्गुलशोधनम् । रसश्चेत्समभागं स्याद्धिङ्गुलं नेष्यते तदा ॥ ६ ॥ गोमूत्रशोधितञ्चात्र विषं सौरविशोधितम् । मृत्युरूपं ज्वरं हन्ति मृत्युञ्जयरसः स्मृतः ॥ ७ ॥ मृत्युर्विनिर्जितो यस्मात्तेन मृत्युञ्जयो रसः । अव्यक्तः सिद्धिदः शुद्धो रोगघ्नः कीर्त्तिवर्द्धनः ॥ ८ ॥ यशःप्रदः शिवः साक्षान्मृत्युञ्जयरसः स्मृतः । मधुना लेहनं प्रोक्तं सर्वज्वरनिवृत्तये ॥ ९ ॥ विष, मरिच, पीपल, गंधक और सुहागा यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, सिंगरफ दो भाग इन सबको एकत्र जलमें खरल करके मूँगकी बराबर गोली बना लेवे इसमें सिंगरफ जम्बीरी नींबूके रसमें शुद्ध करके लेना चाहिये और जो इसमें सिंगरफ नहीं डालना होय तो शुद्ध पारा एक भाग डालना चाहिये इसमें विष गोमूत्रमें भावना देकर धूपमें सुखाकर ग्रहण करना चाहिये। यह औषधि मृत्युरूप ज्वरको हरण करती है इस कारण इसको मृत्युञ्जय रस कहते हैं। यह औषधि
भाषाटीकासहित । ( १०९ ) अव्यक्त अर्थात् अनिर्वचनीय शक्ति, सब प्रकारकी सिद्धिको देनेवाला परम शुद्ध रोगनाशक कीर्तिवर्द्धक और यशप्रद है। इस मृत्युञ्जय रसको साक्षात् शिवजीने कहा है, इसको शहदके साथ चाटनेसे सब प्रकारके ज्वर निवृत्त होते हैं ॥ ४-९ ॥ दध्युदकानुपानेन वातज्वरनिबर्हणः । आर्द्रकस्य रसैः पानं दारुणे सन्निपातिके ॥ १० ॥ जम्बीरद्रवयोगेन अजीर्णज्वरनाशनः । अजाजी गुडसंयुक्ता विषमज्वरनाशिनी ॥ ११ ॥ दहीके तोडके साथ सेवन करनेसे वातज्वर नष्ट होता है। अद- रखके रसके साथ सेवन करनेसे दारुण सान्निपातिक ज्वर नष्ट होता है। जम्भीरी नींबूके रसके साथ सेवन करनेसे अजीर्ण और ज्वर नष्ट होते हैं। काला जीरा और गुड़ मिलाकर खानेसे विषमज्वर नष्ट होता है ॥ १० ॥ ११ ॥ तीव्रज्वरे महाघोरे पुरुषे यौवनान्विते । पूर्णमात्रा प्रदातव्या पूर्णं वटिचतुष्टयम् ॥ १२ ॥ स्त्रीबालवृद्धक्षीणेषु अर्द्धमात्रा प्रकीर्तिता । अतिवृद्धे च क्षीणे च शिशौ चाल्पवयस्यपि ॥१३॥ तुर्यमात्रा प्रदातव्या व्यवस्था सारनिश्चिता । नवज्वरे महाघोरे यामैकान्नाशयेद्ध्रुवम् ॥ १४ ॥ मध्यज्वरं तथाजीर्णे त्रिरात्रान्नाशयेद्ध्रुवम् । सप्ताहात्सन्निपातोत्थंज्वराजीर्णकसंज्ञकम् ॥ १५ ॥ युवा पुरुषको अत्यन्त तीव्र घोरतर ज्वर उत्पन्न होनेपर पूर्ण मात्रा अर्थात् चार गोली देनी चाहिये । स्त्री, बालक, वृद्ध और क्षीण मनुष्यको अर्धमात्रा अर्थात् दो गोली देनी चाहिये । अत्यंत वृद्ध, ५
( ११० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अत्यंत क्षीण और बहुत थोड़ी उमरके बालकको चौथाई अर्थात् एक गोली देनी चाहिये । इसके सेवन करनेसे एक प्रहरमें अत्यंत घोरतर नवीन ज्वर, तीनरात्रिमें मध्यम ज्वर और अजीर्ण ज्वर, एवं एक सप्ताहमें सान्निपातिक ज्वर नष्ट होजाता है ॥ १२–१५ ॥ जया वटी । विषं त्रिकटुकं मुस्तं हरिद्रा निम्बपत्रकम् । विडंगमष्टमं चूर्णं छागमूत्रैः समं सम् ॥ चणकाभा वटी कार्या स्याज्जया योगवाहिका १६॥ विष, सोंठ, मिर्च, पीपल, नागरमोथा, हल्दी, नीमके पत्ते और वायविडंग यह आठ औषधि समान भाग लेकर बकरीके मूत्रमें अच्छे प्रकारसे खरल करके चनेकी बराबर गोली बना लेवे, इसको जयावटी कहते हैं । यह योगवाही है अर्थात् प्रत्येक अनुपानके साथ पृथक् पृथक् गुणोंको करती है ॥ १६ ॥ जयन्ती वटी । विषं पाठाश्वगन्धा च वचा तालीशपत्रकम् । मरिचं पिप्पली निम्बमजामूत्रेण तुल्यकम् ॥ १७ ॥ वटिका पूर्ववत्कार्या जयन्ती योगवाहिका ॥ १८ ॥ विष, पाठ, असगंध, वच, तालीशपत्र, कालीमिरच, पीपल और नीम इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर बकरीके मूत्रमें पीस- कर चनेकी बराबर गोली बना लेवे इसको जयन्ती वटी कहते हैं । यह भी जयाके समान योगवाही है ॥ १७ ॥ १८ ॥ जयाजयंती वटीके पथ्य और अनुपान । जयन्ती च जया वाथ क्षीरैः पित्तज्वरापहा । मुद्गामलकयूषेण पथ्यं देयं घृतं विना ॥ १९ ॥
भाषाटीकासहित। ( १११ ) जयन्ती वा जया वाथ सक्षौद्रमरिचान्विता । सन्निपातज्वरं हन्ति रसश्चानन्दभैरवः ॥२०॥ जया अथवा जयंती वटीको दूधके साथ सेवन करनेसे पित्तज्वर नष्ट होता है और जया अथवा जयंती वटीके सेवन करनेवाला घृतके विना आमले और मूंगकी यूष पथ्य सेवन करे, जयावटी अथवा जयंतीवटीको शहद और काली मिरचोंके चूर्णके साथ सेवन करनेसे सन्निपात ज्वर नष्ट होता है । अथवा आनंदभैरव रसके साथ सेवन करनेसे सन्निपात ज्वर नष्ट होता है ॥ १९ ॥ २० ॥ जयन्ती वा जया वाथ विषमज्वरनुद्धृतैः । सर्वज्वरं मधुव्योषैर्गवां मूत्रेण शीतकम् ॥२१॥ चन्दनस्य कषायेण रक्तपित्तज्वरापहा । जयन्ती वा जया वाथ माक्षिकेण चकासजित्॥२२॥ जयावटी अथवा जयन्ती वटीको घृतके साथ सेवन करनेसे विषम ज्वर नष्ट होता है । जया अथवा जयन्ती वटीको शहद और त्रिकुटेके चूर्णके साथ सेवन करनेसे सब प्रकारका ज्वर नष्ट होता है । जया अथवा जयन्ती वटीको गोमूत्रके साथ सेवन करनेसे शीतज्वर नष्ट होता है । जया अथवा जयन्ती वटीको लाल चंदनके क्वाथके साथ सेवन करनेसे रक्तपित्त ज्वर नष्ट होता है । जया अथवा जयन्ती वटीको शहदके साथ सेवन करनेसे खांसी दूर होती है ॥ २१॥ २२॥ जयन्ती वा जया क्षीरैः पाण्डुशोथविनाशिनी । जयन्ती वा जया वाथ तण्डुलोदकपानतः ॥२३॥ अश्मरीं हन्ति नो चित्रं मूत्रकृच्छ्रन्तु दारुणम् । जयन्तीं वा जयां वाथ गोमूत्रेण युतां पिबेत् ॥२४॥ हन्त्याशु काकणं कुष्ठं सुलेपेन च तद् द्रुतम् । द्विनिष्कं केतकीमूलं पिष्ट्वा तोयेन पाययेत् ॥२५॥
( ११२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । जयन्ती वा जया वाथ मेहं हन्ति सुराह्वयम् । जयन्ती वा जया वाथ मधुना मेहजिद्भवेत् ॥२६॥ जयावटी अथवा जयन्तीवटीको दूधके साथ सेवन करनेसे पाण्डुरोग और सूजन नष्ट होती है । जयावटी अथवा जयन्तीवटीको चावलोंके जलके साथ सेवन करनेसे सब प्रकारकी अश्मरी और दारुण मूत्र- कृच्छ्र रोग दूर होता है । जयावटी अथवा जयन्तीवटीको गोमूत्रके साथ सेवन करनेसे और गोमूत्रमें पीसकर लेप करनेसे काकणकुष्ठ और गलितकुष्ठ नष्ट होता है । जयावटी अथवा जयन्तीवटीको आठ मासे केतकीकी जड़के साथ जलमें पीसकर सेवन करनेसे सुरामेह नष्ट होता है । जयन्ती अथवा जयावटीको शहदके साथ सेवन करनेसे प्रमेह रोग नष्ट होता है ॥ २३-२६ ॥ लोध्रमुस्ताभयातुल्यं कट्फलञ्च जलैः सह । क्वाथयित्वा पिबेच्चानु मधुना सर्वमेहजित् ॥ २७ ॥ जयन्ती वा जया वाथ गुडैः कोष्णजलैः पिबेत् । त्रिदोषोत्थं हरेद्गुल्मं रसो वानन्दभैरवः ॥ २८ ॥ जयन्ती अथवा जया वटीको लोध, नागरमोथा, हरड़ और काय- फलके क्वाथमें शहद मिलाकर सेवन करनेसे सब प्रकारका प्रमेह रोग नष्ट होता है । जयन्ती अथवा जयावटिकाको गुड और मन्दोष्ण जलके साथ सेवन करनेसे त्रिदोषजनित गुल्मरोग नष्ट होता है । अथवा आनन्दभैरव रसके सेवन करनेसे गुल्मरोग नष्ट होता है ॥ २७॥ २८ ॥ जयन्ती वा जया हन्ति शुण्ठ्या सर्वं भगन्दरम् । जयन्ती वा जया वाथ तक्रेण ग्रहणीप्रणुत् ॥२९॥ जयन्ती वा जया वाथ रसश्चानन्दभैरवः । रक्तपित्ते त्रिदोषोत्थे शीततोयेन पाययेत् ॥ ३० ॥
-र्द्वा-म्बू-श-र्के-रा-सि-न्धु-->आ-र्द्राम्बु-श-र्क-रा-सि-न्धु-यु-तः(8) * स्व-च्छन्द-भै-र-वः->स्व-च्छ-न्द-भै-र-वः(wait: 6? स्वच्छन्दभैरवः has 5 syllables: स्व-च्छन्द-भै-र-वः? Usuallyस्वच्छन्दभैरवो नामor...युतः स्वच्छन्दभैरवः-> Anushtubh allows varying cadence orस्वच्छन्दभैरवःas name). * Let's check the text in line 25: आर्द्राम्बुशर्करासिन्धुयुतः स्वच्छन्दभैरवः । It clearly reads:आर्द्राम्बुशर्करासिन्धुयुतः स्वच्छन्दभैरवः ।`
- Line 26:
इक्षुं द्राक्षां सिताञ्चापि दधि पथ्यं रुचौ ददेत् ॥ ३५ ॥(Wait, is it ३५? Yes, ॥३५॥)- Let's check letters:
इक्षुं(ikṣuṁ)द्राक्षां(drākṣāṁ)
( ११४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । तांबेकी भस्म और शुद्ध विष समान भाग लेकर धतूरेके रसमें सौ बार भावना देवे । फिर आधी आधी रत्तीकी गोली बना लेवे, एक गोली अदरखके रसके साथ और सेंधानमकके साथ सेवन करनेसे नवीन ज्वर, सन्निपातज्वर इत्यादि सब प्रकारके ज्वर नष्ट होते हैं । इस औषधिके सेवन करनेवाले मनुष्यको ईख ( गन्ना ) दाख मिश्री और दही इनका पथ्य देना चाहिये ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ज्वरसुरारि रस । हिंगुलञ्च विषं व्योषं टंकणं नागराऽभया । जयपालसमायुक्तं सद्योज्वरविनाशनम् ॥ ३६ ॥ हिंगुल ( सिंगरफ ), विष, त्रिकुटा, सुहागा, सोंठ और हरड यह प्रत्येक औषधि समान भाग ले इनका चूर्ण कर इस चूर्णकी बराबर जमालगोटेका चूर्ण लेवे, सबको एकत्रकर चनेकी बारबर गोली बना लेवे इसके सेवन करनेसे ज्वर तत्काल नष्ट होजाता है ॥ ३६ ॥ नवज्वरेभांकुश । सगन्धटंकं रसतालकञ्च विमर्दयेद्भावयेन्मीनपित्तैः । दिनद्वयं वल्लमितं प्रदद्याद्वृन्ताकतक्रौदनमेव पथ्यम्। नवज्वरेभांकुशनामधेयःक्षणेन घर्मोद्गममातनोति३७ गंधक, सुहागा, पारा और हरिताल यह सब औषधि समान भाग लेकर दो दिनतक बराबर मछलीके पित्तेकी भावना देवे और मछलीके पित्तेमें खरल करे । फिर तीन तीन रत्तीकी गोली बना लेवे, इसको नवज्वरेभांकुश रस कहते हैं । इसके सेवन करनेसे तत्काल पसीना आकर सब प्रकारके ज्वर नष्ट होते हैं। इसके सेवन करनेवालेको बैंगनकी भाजी और तक्रके साथ भात देना पथ्य है ॥ ३७ ॥ त्रैलोक्यडुम्बर रस । सूतार्कगन्धचपलाजयपालतिक्ता पथ्या त्रिवृच्च विष-
२. द्वितीय अध्याय: ज्वर, अतीसार, ग्रहणी एवं अर्श रोग रस-चिकित्सा
भाषाटीकासहित । ( ११५ ) तिन्दुकजं समांशम् । संमर्द्य वज्रिपयसा मधुना द्विगुञ्जस्त्रैलोक्यडुम्बररसोऽभिनवज्वरघ्नः ॥ ३८ ॥ पारा, ताम्रभस्म, गंधक, पीपल, कुटकी, शुद्ध जमालगोटे, हरड़का छिलका, दक्षिणी निशोथ और कुचला इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर थोहरके दूधमें घोटकर दो दो रत्तीकी गोलियें बनावे; इसकी एक गोलीको शहदके साथ खानेसे तीक्ष्ण विरेचन होकर नवीन ज्वर दूर होता है । इसको त्रैलोक्यडुम्बर रस कहते हैं ॥ ३८ ॥ प्रतापमार्तण्ड रस । विषहिंगुलजैपालटंकणं क्रमवर्द्धितम् । रसः प्रतापमार्त्तण्डः सद्योज्वरविनाशनः ॥ ३९ ॥ तेलिया विष १ भाग, सिंगरफ २ भाग, शुद्ध जमालगोटे ३ भाग, सुहागा ४ भाग इन सबको खरल कर जलके योगसे एक एक रत्तीकी गोली बनावे; यह प्रतापमार्तण्ड रस सब प्रकारके नवीन ज्वरोंको नष्ट करता है ॥ ३९ ॥ तरुणज्वरारि रस । जैपालगन्धं विषपारदञ्च तुल्यं कुमारीस्वरसेन पिष्टम् । अस्य द्विगुञ्जा हि सितोदकेन ख्यातो रसोऽयं तरुणज्वरारिः ॥ ४० ॥ दातव्य एषोऽहनि पञ्चमे वा षष्ठेऽथवा सप्तम एव वापि । जाते विरेके विजितो ज्वरः स्यात्पटोलमुद्गाम्बुनिषेवणेन ॥ ४१ ॥ शुद्ध जमालगोटे, गंधक, विष और पारा इन सबको सम भाग लेकर घीकुमारके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियें बनावे; इसको तरुणज्वरारि रस कहते हैं । इसकी एक गोली खाकर ऊपरसे मिश्रीका शर्बत पीवे तो तरुणज्वर नष्ट होजाता है । इस रसको
( ११६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । ज्वरके चढ़नेसे पांचवें अथवा छठे या सातवें दिन खिलाना चाहिये । इसके खानेसे उत्तम विरेचन होकर ज्वर नष्ट होजाता है । इसके ऊपर परवल और मूंगका यूष देना पथ्य है ॥ ४० ॥ ४१ ॥ गदमुरारि रस । रसवह्निशिललोहव्योषताम्राणि तुल्यान्यथ सद्रद- नागं भागमेतत्प्रदिष्टम् । भवति गदमुरारिश्चास्य गुञ्जाद्वयं वैक्षपयति दिवसेन प्रौढमामज्वराख्यम्॥४२ शुद्ध पारा, गंधक, शुद्ध मनसिल, लोहभस्म, त्रिकुटा, ताम्रभस्म, सिंगरफ और नागभस्म इन सबको विधिवत् खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियां बनावे । इसके सेवनसे एक दिनमें ही सब प्रकारके नवीन और पुराने ज्वर नष्ट होते हैं । इस रसको गदमुरारि रस कहते हैं ॥ ४२ ॥ विद्याधर रस । रसो गन्धस्ताम्रं त्रिकटुकटुकीटंकणवरा- त्रिवृद्दन्तीहेमद्युमणिविषमेतत्सममिदम् । समस्तैस्तुल्यं स्याद्विमलजयपालोद्भव रजः ततः स्नुक्क्षीरेण प्रचुरमृदितं दन्तिसलिलैः ॥४३॥ द्विगुञ्जाऽस्य प्रौढं जयति वटिका साममतुलं ज्वरं पाण्डुं गुल्मं ग्रहणिगुदकीलोद्भवरुजः । मरुच्छूलाजीर्णं प्रबलमथ सामं क्रिमिगदं विबद्धं प्लीहानं प्रबलमपि विद्याधररसः ॥ ४४ ॥ पारा, गंधक, ताम्रभस्म, त्रिकुटा, कुटकी, सुहागा, त्रिफला, निशोथ, दंती, धतूरेके बीज, आककी जड़का छिलका और सिंगिया विष यह सब समान भाग लेवे शुद्ध जमालघोटा सबके बराबर लेवे; इन सबको एकत्र कर पहिले दन्तीके क्वाथमें खरल करे फिर थोहरके
भाषाटीकासहित । ( ११७ ) दूधमें खरल कर दो दो रत्तीकी गोलियें बनावे । इसके सेवनसे बलवान् तरुणज्वर, पाण्डुरोग, गुल्म, ग्रहणीरोग, बवासीर, वातजशूल, बढ़ा हुआ आमाजीर्ण, क्रिमिरोग, मलबद्धता और प्लीहारोग यह सब नष्ट होते हैं । इसको विद्याधर रस कहते हैं ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ अमृतमञ्जरी रस । हिंगुलं मरिचं टङ्कं पिप्पली विषमेव च । जातीकोषं समं सर्वं जम्बीराद्भिर्विमर्दितम् ॥ ४५ ॥ गुञ्जाद्वयं त्रयं वापि देयञ्च सन्निपातिके । कासश्वासौ जयत्याशु सर्वज्वरविनाशनः ॥ ४६ ॥ सिंगरफ, काली मिरच, सुहागा, पीपल, विष और जावित्री यह औषधि समान लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करे । इस औषधि- मेंसे दो रत्ती अथवा तीन रत्ती प्रमाण लेकर सान्निपातिक रोगमें प्रयोग करे । यह अमृतमंजरी रस खांसी, श्वास और सब प्रकारके ज्वरोंको नष्ट करता है ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ महाज्वरांकुश रस । सूतं गन्धं विषं तुल्यं धूर्त्तबीजं त्रिभिः समम् । चतुर्णां द्विगुणं व्योमचूर्णं गुञ्जाद्वयं हितम् ॥ ४७ ॥ जम्बीरस्य च मज्जाभिरार्द्रकस्य रसैर्युतम् । महाज्वरांकुशो नाम ज्वराष्टकनिषूदनः ॥ ४८ ॥ ऐकाहिकं द्व्याहिकं वा त्र्याहिकञ्च चतुर्थकम् । विषमञ्च त्रिदोषोत्थं हन्ति सर्वं न संशयः ॥ ४९ ॥ पारा, गन्धक और विष यह प्रत्येक औषधि एक भाग धतूरेके बीज तीन भाग और एकत्र मिली हुई त्रिकुटेकी औषधियोंका चूर्ण बारह भाग लेवे, इन सबको एकत्र करके खरल करे और दो दो
( ११८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । रत्तीकी गोलियां बना लेवे । इसको महाज्वरांकुश रस कहते हैं, इसके जम्भीरी नींबूकी मज्जा और अदरखके रसके साथ सेवन करनेसे आठ प्रकारके ज्वर तथा ऐकाहिक, द्वयाहिक, त्र्याहिक और चातुर्थिक विषमज्वर तथा सन्निपातज्वर नष्ट होते हैं ॥ ४७-४९ ॥ ज्वरकेशरिका । शुद्धसूतं विषं व्योषं गंधं त्रिफलमेव च । जयपालं समं कुर्याद् भृङ्गतोयेन मर्दयेत् ॥ ५० ॥ वटिकां गुञ्जमात्रान्तु कृत्वा वैद्यः प्रयत्नतः । प्रमाणं सर्षपाकारं बालानाञ्च प्रशस्यते ॥ ५१ ॥ नारिकेलाम्बुना वापि सर्वज्वरविनाशिनी । नारिकेलजलं शस्तं कर्षत्रयं पिबेदनु ॥ ५२ ॥ शुद्धपारा, विष, त्रिकुटा, गन्धक, त्रिफला और शुद्ध जमालगोटे यह सब औषधि समान भाग लेकर भांगरेके रसमें खरल करके एक एक रत्तीकी गोलियां बना लेवे । बालकोंको यदि यह रस देना हो तो सरसोंकी बराबर गोली बनावे । इस औषधिको तीन तोले नारियलके जलके साथ पान करे तो सब प्रकारका ज्वर नष्ट होता है ॥ ५०-५२ सितया च समं पीत्वा पित्तज्वरविनाशिनी । मरिचेन च पीता सा सन्निपातज्वरं जयेत् ॥ ५३ ॥ पिप्पलीजीरकाभ्यां तु दाहज्वरविनाशिनी । विषमज्वरभूतोत्थं ज्वरं प्लीहानमेव च ॥ ५४ ॥ अग्निमान्द्यमजीर्णञ्च श्वयथुञ्च सुदारुणम् । शूलाजीर्णे तथा गुल्मं कुष्ठाष्टादश पित्तजान् । ज्वरकेशरिका ख्याता तरुणज्वरनाशिनी ॥ ५५ ॥
भाषाटीकासहित । ( ११९ ) इसको मिश्रीके साथ सेवन करे तो पित्तज्वर नष्ट हो । काली मिरचोंके चूर्णके साथ सेवन करे तो सन्निपातज्वर नष्ट हो । पीपल और जीरेके चूर्णके साथ सेवन करे तो तरुणज्वर, दाहज्वर, विषमज्वर, भूतोत्थज्वर, प्लीहा, मंदाग्नि, अजीर्ण, शोथ, शूल, गुल्म, अठारह प्रकारके कुष्ठ, सम्पूर्ण पित्तजनित रोग नष्ट होते हैं. इसे ज्वरकेशरिका कहते हैं ॥ ५३-५५ ॥ नवज्वरेभासिंह । शुद्धसूतं तथा गन्धं लोहं ताम्रञ्च सीसकम् । मरिचं पिप्पलीं विश्वां समभागं विचूर्णयेत् ॥५६॥ अर्द्धभागं विषं दद्यान्मर्दयेद्वासरद्वयम् । शृङ्गवेरानुपानेन दद्याद् गुञ्जाद्वयं भिषक् ॥ ५७ ॥ नवज्वरे महाघोरे वातसंग्रहणीगदे । नवज्वरेभसिंहोऽयं सर्वरोगे प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥ शुद्ध पारा, गंधक, लोहभस्म, ताम्रभस्म, सीसाभस्म, मिरच, पीपल और सोंठ यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और विष आधा भाग लेवे । इन सबको एकत्र करके दो दिन खरल करे फिर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिको अदरखके रसके साथ सेवन करनेसे प्रबल नवज्वर, वातरोग, संग्रहणी इत्यादि सब प्रकारके रोग नष्ट होते हैं । इसको नवज्वरेभसिंह कहते हैं ॥ ५६-५८ ॥ उदकमञ्जरीरस ( निरामज्वरपर ) सूतो गन्धष्टङ्कणः सोषणः स्यादेतैस्तुल्या शर्करा मत्स्यपित्तैः । भूयो भूयो भावयेत्तत् त्रिरात्रं वल्लो देयः शृंगवेरस्य वारा ॥५९॥ सम्यक् तापे वारिभक्तं
( १२० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सतक्रं वृन्ताकाढ्यं पथ्यमेव प्रदिष्टम् । अङ्गे रोगं हन्ति सामं प्रभावात्पित्ताधिक्ये मूर्ध्नि वारिप्रयोगः ६० पारा, गंधक, सुहागा और कालीमिरच यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे । और विष ( किसीके मतसे मिश्री ) चार भाग लेवे । इन सबको एकत्र करके रोहू मछलीके पित्तमें अच्छे प्रकारसे खरल करके तीन दिन वारंवार भावना देवे । अधिक संताप उत्पन्न हो तो अदरखके रसके साथ इस औषधिको तीन रत्ती प्रमाण तीन दिन सेवन करे । रोगीको तक्रके साथ ठंडा भात भोजन करावे तथा बैंगनका शाक पथ्य देवे । पित्तकी विशेष प्रबलता हो तो रोगीके मस्तक पर जलकी धारा देवे । ( अथवा बर्फकी थैली मस्तक पर लगावे ) इस औषधिका सेवन करनेसे साम और निराम ज्वर नष्ट होता है । इसको उदकमञ्जरी रस कहते हैं ॥ ५९ ॥ ६० ॥ चन्द्रशेखर रस । अत्र·शर्करास्थाने मनःशिलायां चन्द्रशेखरो भवति ६१ इस उदकमञ्जरी रसमें विष ( किसीके मतसे मिश्री ) के स्थानमें शुद्ध मनसिल मिलानेसे चन्द्रशेखर रस हो जाता है । यह रस अनुपान विशेषसे पूर्वोक्त समस्त गुणोंको करता है ॥ ६१ ॥ पञ्चवक्त्र रस । रसो गन्धष्टंकणः सोषणोऽयं फणी पिप्पलीत्येष धूस्तूरपिष्टः । जयेत्सन्निपात द्विगुञ्जानुपानं भवे- दर्कमूलाम्बुसव्योषचूर्णम् ॥ ६२ ॥ पारा, गंधक, सुहागा, कालीमिरच, शीसाभस्म और पीपल यह सब औषधियें समान भाग लेकर धतूरेके रसमें अच्छी प्रकारके खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिको आककी जड़के रसके साथ और त्रिकुटेके चूर्णके साथ सेवन करनेसे सन्निपातज्वर नष्ट होता है । इसको पञ्चवक्त्र रस कहते हैं ॥ ६२ ॥
भाषाटीकासहित । ( १२१ ) पर्पटीरस । शुद्धसूतं द्विधा गन्धं मर्द्यं भृङ्गरसेन च । मृतं ताम्रं लोहभस्म पादांशेन तयोः क्षिपेत् ॥६३॥ लोहपात्रे च विपचेच्चालयेल्लोहचाटुना । तत्क्षिपेत्कदलीपत्रे गोमयोपरि संस्थिते ॥ ६४ ॥ पारा १ भाग, गंधक २ भाग इन दोनोंको एकत्र भांगरेके रसमें खरल करे फिर इसमें पारे और गंधकसे चौथाई भाग तांबेकी भस्म और लोहभस्म मिलाकर उत्तम विधिसे खरल करे फिर लोहेके कर- छेसे चलाकर लोहेके पात्रमें पकावे । जब देखे कि यह औषधि अच्छी प्रकारसे गल गई तब गोबरके ऊपर केलेका पत्ता रखकर उस पर इस औषधिको डाल देवे और ऊपरसे एक केलेका पत्ता ढक देवे और ऊपरसे गोबरसे दबा देवे । इस प्रकार करनेसे पर्पटी तय्यार होजाती है ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ पश्चात्संचूर्णयेत्खल्ले निर्गुण्ड्या भावयेद्दिनम् । जयन्ती त्रिफला कन्या वासाभार्गीकटुत्रिकैः॥६५॥ भृङ्गाग्निमूलमुण्डीभिर्भावयेद्दिनसप्तकम् । अङ्गारैः स्वेदयेत्किञ्चित्पर्पटारख्यो महारसः ॥ ६६ ॥ चतुर्गुञ्जामितं भक्ष्यं सम्यक् श्लेष्मज्वरं जयेत् । पथ्याशुण्ठ्यमृताक्वाथमनुपानं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ इस पर्पटीको खरलमें पीसकर सम्हालूके रसमें एक दिन भावना देवे । फिर जयन्ती, त्रिफला, घीकुमार, अडूसा, भारंगी, त्रिकुटा, भांगरा, चित्रककी जड़ और गोरखमुंडी इन सब औषधियोंके क्वाथ और रसमें सात दिन भावना देकर प्रज्वलित अंगारोंपर किंचित् तप्त करे । इसको पर्पटी रस कहते हैं. इसमेंसे चार रत्ती प्रमाण हरड,
( १२२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सोंठ और गिलोयके क्वाथके साथ सेवन करनेसे कफज्वर सर्वथा नष्ट होजाता है ॥ ६६-६७ ॥ वातपित्तान्तक रस । मृतसूताभ्रमुस्तार्कतीक्ष्णमाक्षिकतालकम् । गन्धकं मर्दयेत्तुल्यं यष्टीद्राक्षामृतारसैः ॥ ६८ ॥ धात्रीशतावरीद्रावैर्द्रवैः क्षीरविदारिजैः । दिनंदिनं विभाव्याथ सिताक्षौद्रयुता वटी ॥ ६९ ॥ माषमात्रं निहन्त्याशु वातपित्तज्वरं क्षयम् । दाहं तृषां भ्रमं शोषं वातपित्तान्तको रसः ॥ सिताक्षीरं पिबेच्चानु यष्टीक्वाथसितायुतम् ॥ ७० ॥ पारेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, नागरमोथा, तांबेकी भस्म, लोहेकी भस्म, शुद्ध सोनामाखीभस्म, हरितालकी भस्म और शुद्ध गंधक यह सब औषधियें समान भाग लेकर अच्छे प्रकारसे खरल करे फिर मुलैठी, दाख, गिलोय, आमले, सतावर और दूधविदारी इन सब औषधियोंके क्वाथ और रसमें एक एक दिन भावना देकर एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिको शर्करा और शहदके साथ सेवन करनेसे वातपित्तज्वर, क्षय, दाह, तृषा, भ्रम और शोष आदि अनेक रोग नष्ट होते हैं । इस औषधिको सेवन करके मिश्री मिला दूध मिश्री मिला मुलैठीका क्वाथ पान करे । इसको वात- पित्तान्तक रस कहते हैं ॥ ६८-७० ॥ विश्वेश्वर रस । मृतसूतार्कतीक्ष्णञ्च तालं गन्धञ्च कट्फलम् । मेषशृङ्गी वचा शुण्ठी भार्गी पथ्या च बालकम्॥७१॥ धान्यकं मर्दयेत्तुल्यं पर्पटोत्थद्रवैर्दिनम् । मद्यं माषं लिहेत्क्षौद्रैः कफपित्तमदात्यये ॥ ७२ ॥
भाषाटीकासहित । ( १२३ ) रसो विश्वेश्वरो नाम प्रोक्तो नागार्जुनेन च । काकमाचीरसं चानु सैन्धवेन युतं पिबेत् ॥७३॥ पारेकी भस्म, तांबेकी भस्म, लोहेकी भस्म, शुद्ध हरितालभस्म, शुद्ध गंधक, कायफल, मेढाशिंगी, वच, सोंठ, भारंगी, हरड़, सुगंध- वाला और धनिया यह सब औषधि समान भाग लेकर पित्तपापड़ेके क्वाथमें अच्छे प्रकार खरल करके एक दिन भावना देवे । फिर एक एक मासेकी गोली बना लेवे । नित्य प्रति एक गोली शहदके साथ सेवन करनेसे कफज्वर, पित्तज्वर और मदात्ययरोग नष्ट होता है । इस औषधिका सेवन करके मकोयके रसको सेंधानमकके साथ पान करे । इसको विश्वेश्वर रस कहते हैं । इसको स्वयं नागार्जुनसिद्धने कहा है ॥ ७१–७३ ॥ शीतारि रस । पारदं गन्धकं शुद्धं टंकणञ्च समं समम् । पारदाद् द्विगुणं देयं जैपालं तुषवर्जितम् ॥ ७४ ॥ सैन्धवं मरिचं चिञ्चात्वग्भस्मशर्करापि च । प्रत्येकं सूतकं तुल्यं जम्बीरैर्मर्दयेद्दिनम् ॥ ७५ ॥ द्विगुञ्जस्तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहः । रसः शीतारिनामायं शीतज्वरहरः परः ॥ ७६ ॥ पारा, गंधक और सुहागा यह सब औषधि समान भाग लेवे; शुद्ध जमालगोटे दो भाग लेवे तथा सेंधानमक, कालीमिरच, इमलीकी छालकी भस्म और विष यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे, इन सबको एकत्र पीसकर जम्भीरी नींबूके रसमें अच्छे प्रकारसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिकी एक एक गोली गरम जलके साथ पान करनेसे वातश्लेष्मज्वर और शीतज्वर नष्ट होता है । इसका नाम शीतारि रस है ॥ ७४–७६ ॥
( १२४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । चिन्तामणि रस । रसविषगन्धकटंकणताम्रयवक्षारकव्योषम् । तालकफलत्रयञ्च क्षौद्रैः खलु शतं वारान् ॥ ७७ ॥ संमर्द्य रक्तिकामितवटिकाः कार्या भिषग्भिः प्राज्ञैः । शुण्ठीपिष्टेन सममेकां द्वे वाथवा तिस्रःसंप्राश्याः७८ पारा, विष, गन्धक, सुहागा, तांबेकी भस्म, जवारखार, त्रिकूटा, हरिताल और त्रिफला यह प्रत्येक औषधि समान भाग लेकर शहदमें अच्छे प्रकारसे १०० सौ वार खरल करके विद्वान् वैद्य एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । रोगीके दोषोंके बलाबलको विचार कर एक अथवा दो या तीन गोली सोंठके समभाग चूर्णमें मिलाकर देवे ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ नारिकेलजलमनुपेयं सेव्येतसैन्धवं जीरं तक्रं पथ्यं प्रयोक्तव्यम् । प्रशमयति सन्निपातज्वरं तथा जीर्णज्वरं विविधञ्च ॥ ७९ ॥ प्लीहानं चाध्मानकं कासं श्वासं वह्निमान्द्यञ्च । चिन्तामणी रसोऽयं किल स्वयं भैरवेन निर्दिष्टः ॥ ८० ॥ और ऊपरसे नारियलका जल पान करे । इस पर सेंधानम और जीरेका चूर्ण मिलाकर तक्रका पथ्य करे । इन गोलियोंके सेवन कर- नेसे सन्निपातज्वर, अनेक प्रकारका जीर्णज्वर, प्लीहा, आध्मान, खाँसी, श्वास और मंदाग्नि आदि अनेक रोग नष्ट होते हैं । यह चिन्तामणि रस स्वयं भैरवने निर्माण किया है ॥ ७९ ॥ ८० ॥ रसं गन्धं विषं लोहं धूर्त्तबीजन्तु तत्समम् । द्वौ भागौ ताम्रवह्निं च व्योषचूर्णञ्च तत्समम् ॥८१॥ जम्बीरस्य च मज्जाभिरार्द्रकस्य रसैर्युतम् । अस्यानुपानेन वटी ज्वरे देया प्रयत्नतः ॥ ८२ ॥