भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

भाषाटीकासहित । ( २९३ ) बलवृद्धिं वीर्यवृद्धिं लिंगदाढर्यं करोति च । श्रीकरः पुष्टिजननो नानारोगनिषूदनः ॥ गहनानन्दनाथोक्तो रसोऽयं काञ्चनाभ्रकः ॥ ६१ ॥ सोना भस्म, रससिन्दूर, मोती, लोहा भस्म, अभ्रक भस्म, मूंगा भस्म, हरड, चांदी भस्म, कस्तूरी और मैनशिल यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला लेकर जलमें पीसकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिके दोषनाशक अनुपानके साथ सेवन करनेसे क्षयरोग, पित्तकफज कास, विविध प्रकारका प्रमेह, त्रिदोषज रोग, कफज रोग और वातज रोगसमूह नष्ट होते हैं । इससे बल और वीर्यकी वृद्धि होती है, लिंगमें दृढता उत्पन्न होती है और लक्ष्मी तथा पुष्टिकी वृद्धि होती है, नाना प्रकारके रोग नष्ट होते हैं । इस काञ्चनाभ्रकको श्रीमद्ग- हनानन्दनाथने कहा है ॥ ५७-६१ ॥ बृहत्काञ्चनाभ्र रस । काञ्चनं रससिन्दूरं मौक्तिकं लौहमभ्रकम् । विद्रुमं मृतवैक्रान्तं तारं ताम्रञ्च वंगकम् ॥ ६२ ॥ कस्तूरिका लवंगञ्च जातीकोषैलवालुकम् । प्रत्येकं बिन्दुमात्रञ्च सर्वं मर्द्यं प्रयत्नतः ॥ ६३ ॥ कन्यानीरेण संमर्द्य केशराजरसेन च । अजाक्षीरेण संभाव्यं प्रत्येकं दिवसत्रयम् ॥ ६४ ॥ चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् । अनुपानं प्रयोक्तव्यं यथादोषानुसारतः ॥ ६५ ॥ क्षयं हन्ति तथा कासं यक्ष्माणं श्वासमेव च । प्रमेहान्विंशतिञ्चैव दोषत्रयसमुद्भवान् ॥ सर्वरोगं निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ६६ ॥

( २९४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सोनाभस्म, रससिन्दूर, मोती, लोहा, अभ्रक, मूंगा, हीरा, चांदी, तांबा, वंग इनकी भस्म; कस्तूरी, लौंग, जावित्री और एलुआ यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परिमाण लेकर घीक्वार और कुकुरभांगरेके रसकी, बकरीके दूधकी अलग २ तीन २ भावना देकर चार २ रत्तीकी गोलियां बना लेवे । यथादोषानुसार योग्य अनुपानके साथ इसका प्रयोगकरे । इससे क्षयरोग, खाँसी, राजयक्ष्मा, श्वास और २० प्रकारके प्रमेह, त्रिदोषज रोग और इसके अतिरिक्त अन्यान्य समस्त रोग ऐसे नष्ट होते हैं जिसप्रकार सूर्योदयके होनेसे अंधकारका समूह नष्ट होता है । इसको वृहत्काञ्चनाभ्र कहते हैं ॥ ६२-६६ ॥ शिलाजत्वादि लोह । शिलाजतु मधुव्योषताप्यं लौहरजस्तथा । क्षीरेण लोहितस्याशु क्षयं क्षयमवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥ शिलाजीत, मुलैठी, सोंठ, पीपल, कालीमिरच और सोनामाखी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और लोहभस्मका चूर्ण सबके बराबर लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके यथो- चित मात्रा दूधके साथ लेनेसे क्षय रोग नष्ट होता है । इसको शिला- जत्वादि लोह कहते हैं ॥ ६७ ॥ कुमुदेश्वर रस । हेमभस्म रसभस्म गन्धकं मौक्तिकन्तु रसटंकणं तथा । तारकं गरुडसर्वतुल्यकं काञ्जिकेन परिमर्द्य गोलकम् ॥ ६८ ॥ मृत्स्नया च परिवेष्टय शोषितं भाण्डके लवणगेऽथ पाचयेत् । एकरात्रमृदुसंपुटेन वा सिद्धिमेति कुमुदेश्वरो रसः ॥ वल्लुमस्य मरिचै- र्घृतप्लुतै राजयक्ष्मपरिशान्तये पिबेत् ॥ ६९ ॥

भाषाटीकासहित । ( २९६ ) सोनाभस्म, रससिन्दूर या पारद् भस्म, गन्धक, मोती, शुद्ध पारा, सुहागा, चांदी भस्म और सोनामाखीभस्म यह प्रत्येक औषधि समान भाग लेकर कांजीमें पीसकर गोलासा बना लेवे । फिर इस पिंडको मिट्टीमें लपेटकर धूपमें सुखाकर नमकसे भरी हुई हांडीमें रखकर एक दिन तक मन्द मन्द अग्निसे पकावे । जब शीतल होजाये तब इसमेंसे औषधिको निकालकर चूर्ण कर ले । दो रत्ती परिमाण इस औषधिको कालीमिरचोंके चूर्ण और घृतके साथ सेवन करे तो राजयक्ष्मा रोग नष्ट होता है । इसको कुमुदे-श्वर रस कहते हैं ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ यक्ष्मकेसरी रस । त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः । नवभागोन्मितैस्तुल्यं लौहपारदसिन्दुरम् ॥ मधुना क्षयरोगाँश्च हन्त्ययं यक्ष्मकेसरी ॥ ७० ॥ हरड़, बहेड़ा, आमला, सोंठ, मिरच, पीपल, इलायची, जायफल और लौंग यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, लोहभस्म ९ भाग, रससिन्दूर नव भाग और स्वर्णसिन्दूर ९ भाग लेवे, इन सब औषधि- योंको एकत्र पीसकर सहतमें मिलाकर सेवन करे तो क्षयरोग नष्ट होता है । इसको यक्ष्मकेसरी रस कहते हैं ॥ ७० ॥ बृहच्चन्द्रामृत रस । रसगन्धकयोर्ग्राह्यं कर्षमेकं सुशोधितम् । अभ्रं निश्चन्द्रकं दद्यात्पलार्द्धञ्च विचक्षणः ॥ ७१ ॥ कर्पूरं शाणकं दद्यात्स्वर्णं तोलकसंमितम् । ताम्रञ्च तोलकं दद्याद्विशुद्धं मारितं भिषक् ॥ ७२॥ लौहं कर्षं क्षिपेत्तत्र वृद्धदारकजीरकम् । विदारी शतमूली च क्षुरकञ्च बला तथा ॥ ७३ ॥

( २९६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । मर्कट्यतिबला चैव जातीकोषफले तथा । लवङ्गं विजयाबीजं श्वेतस्वर्जरसं तथा ॥ ७४ ॥ शाणभागं समादाय चैकीकृत्य प्रयत्नतः । मधुना मर्दयेत्तावद्यावदेकत्वमागतम् ॥ ७५ ॥ चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कुरु यत्नतः । भक्षयेद्वटिकामेकां पिप्पल्या मधुना सह ॥ ७६ ॥ पारा १ कर्ष, गन्धक १ कर्ष, अभ्रकभस्म आधा पल, कपूर ४ मासे, सोनाभस्म १ तोला परिमाण लेवे, तांबाभस्म १ तोला, लोहेकी भस्म १ तोला तथा विधारेके बीज, जीरा, विदारीकंद, शतावर, ताल- मखाना, खिरेंटी, कौंचके बीज, कंघी, जायफल, जावित्री, लौंग, भांगके बीज और सफेद राल यह प्रत्येक औषधि चार चार मासे लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर सहतमें खूब खरल करे, फिर चार चार रत्तीकी गोली बनाकर पीपलके चूर्ण और सहतके साथ सेवन करावे । इससे क्षयरोग नष्ट होता है ॥ ७१–७६ ॥ महामृगांक । निरुत्थभस्म सौवर्णं द्विगुणं भस्म सूतकम् । त्रिगुणं भस्म मुक्तोत्थं शुकपुच्छं चतुर्गुणम् ॥७७॥ मृतताप्यञ्च पञ्चांशं तारभस्म चतुर्गुणम् । सप्तभागं प्रवालञ्च रसतुल्यञ्च टंकणम् ॥ ७८ ॥ सर्वमेकत्र संमर्द्य त्रिदिनं लुङ्गवारिणा । ततश्च गोलकं कृत्वा शोषयित्वा खरातपे ॥ ७९ ॥ लवणैः पात्रमापूर्य तन्मध्ये गोलकं क्षिपेत् । तन्मुखन्तु मृदा रुद्ध्वा पचेद्यामचतुष्टयम् ॥ ८० ॥

भाषाटीकासहित । ( २९७ ) आकृष्य चूर्णयेच्छुद्धं चतुःषष्टिविभागतः । वज्रं वा तदभावे तु वैक्रान्तं षोडशांशिकम् ॥ ८१ ॥ सोनेकी भस्म एक तोला, रससिन्दूर या पारदभस्म दो तोले, मोतीकी भस्म ३ तोले, गंधक ४ तोले, सोनामाखी भस्म ५ तोले, चांदीकी भस्म ४ तोले, मूंगेकी भस्म ७ तोले और सुहागा २ तोले, इन सब औषधियोंको बिजौरे नींबूके रसमें तीन दिन तक खरल करके गोला बना धूपमें सुखा लेवे । पश्चात् इस गोलेको नमकसे भरी हुई हांडीमें रखकर और उसका मुख अच्छे प्रकारसे बंद करके चार प्रहर तक मंद मंद अग्निके द्वारा पकावे । शीतल होनेपर समस्त औषधिका चौसठवां भाग हीरेकी भस्म अथवा जो हीरा न मिले तो वैक्रान्तकी भस्म सोलहवाँ भाग मिलावे ॥ ७९–८१ ॥ महामृगांकः खलु सिद्ध एष श्रीनन्दिनाथप्रकटी- कृतोऽयम् । वल्लोऽस्य सेव्यो मरिचाज्ययुक्तः सेव्योऽथवा पिप्पलिकासमेतः ॥ ८२ ॥ अत्रो- पचाराः कर्त्तव्याः सर्वे क्षयगदोदिताः । बल्यं वृष्यञ्च भोक्तव्यं त्यजेत्सूतविरोधि यत् ॥ ८३ ॥ यक्ष्माणं बहुरूपिणं ज्वरगदं गुल्मं तथा विद्रधिं, मन्दाग्निं स्व- रभेदकासमरुचिं वान्तिञ्च मूर्च्छां भ्रमिम् । अष्टावेव महागदान्नरगदान्पाण्ड्वामयान्कामलान्, पित्तो- त्थांश्च समग्रकान्बहुविधानन्यांस्तथा नाशयेत् ८४ यह सिद्ध महामृगाङ्क श्रीनन्दिनाथका प्रगट किया हुआ है । इसमेंसे दो रत्ती परिमाण औषधि लेकर कालीमिरचोंके चूर्ण और घृतके द्वारा अथवा पीपलके चूर्णके द्वारा सेवन कराकर क्षयरोगोक्त

( ३९८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । आहार और व्यवहारादि प्रयोग करे । बल और वीर्यवर्द्धक समस्त पदार्थ भक्षण करे और रसविरोधी सकल पदार्थोंको त्याग देवे । इस औषधिके सेवन करनेसे अनेक उपद्रव युक्त राजयक्ष्मा, ज्वर, गुल्म, विद्रधि, मन्दाग्नि, स्वरभेद, खाँसी, अरुचि, वमन, मूर्च्छा, भ्रम, आठ प्रकारके महारोग, विषरोग, पांडुरोग, कामला, पित्तजन्य अनेक प्रकारके रोग और इसके अतिरिक्त अन्यान्य अनेक रोग नष्ट हो जाते हैं । इसको महामृगांक कहते हैं ॥ ८२–८४ ॥ क्षयकेसरी । मृतमभ्रं मृतं सूतं मृतं लौहञ्च ताम्रकम् । मृतं नागं च कांस्यं च मण्डूरं विमलं मृतम् ॥ ८५ ॥ वङ्गं खर्परकं तालं शंखटंकणमाक्षिकम् । मृतं स्वर्णं मृतं कान्तं वैक्रान्तं विद्रुमौक्तिकम् ॥ ८६ ॥ वराटिका च माणिक्यं राजपट्टञ्च गन्धकम् । [

भाषाटीकासहित । (२९९) मातुलुंगवरावह्निस्वम्लवेतसमार्कवम् । हयमाराद्र्करसैः पाचितो लघुवह्निना ॥ ८९ ॥ वातपित्तकफोत्क्लेशान् ज्वरान् संमर्दितानपि । सन्निपातं निहन्त्याशु सर्वाङ्गैकाङ्गमारुतान् ॥ ९० ॥ सेवितश्च सितायुक्तो मागधीरजसा युतः । मधुकाद्र्कसंयुक्तस्तद्व्याधिहरणौषधैः ॥ ९१ ॥ सेवितो हन्ति रोगान्हि व्याधिवारणकेसरी । क्षयमेकादशविधं शोषं पाण्डुं क्रिमिं जयेत् ॥ ९२ ॥ कासं पञ्चविधं श्वासं मेहमेदोमहोदरम् । अश्मरीं शर्करां शूलं प्लीहगुल्महलीमकम् ॥ सर्वव्याधिहरो बल्यो वृष्यो मेध्यो रसायनः ॥ ९३ ॥ पश्चात् इसको लोहेके पात्रमें डालकर बिजौरे नींबू, त्रिफला, चीता, अमलवेत, भांगरा, कनेर और अदरखके रसमें मन्द मन्द अग्निसे पकावे । इस औषधिके सेवन करनेसे वातपित्त, कफोत्क्लेश, ज्वर, सन्निपात, सर्वांगव्याप्त वातरोग और एकांगाश्रित वातरोग नष्ट होते हैं । इस औषधिको मिश्री और पीपलके चूर्णके साथ, मुलेठी और अदरखके रसके साथ, अथवा व्याधिनाशक अन्यान्य औषधियोंके साथ सेवन करनेसे ग्यारह प्रकारका क्षय, शोष, पांडु, क्रिमि, पांच प्रकारकी खाँसी, श्वास, प्रमेह, मेद, उदररोग, अश्मरी, शर्करा, शूल, प्लीहा, गुल्म और हलीमक प्रभृति समस्त रोग नष्ट होते हैं । तथा बल, वीर्य, मेधा और रसकी वृद्धि होती है ॥ ८९-९३ ॥

( ३०० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । यक्ष्मारोगपर योगत्रय । चन्दनं मधुकं क्षीरं पीतं रुधिरवान्तिजित् । भृङ्गराजस्य पत्रन्तु चूर्णितं मधुना सह ॥ ९४ ॥ गोलकं धारयेदास्ये कासारिष्टप्रशान्तये । पिबेद्वान्तिप्रशान्त्यर्थं क्षौद्रैश्छिन्नरुहारसम् ॥ ९५ ॥ लाल चन्दन और मुलहठीके चूर्णको दूधके साथ सेवन करनेसे रुधिरकी वमन दूर होती है । भांगरेके पत्तोंके चूर्णको सहतमें खरल करके गोलीसी बनाकर मुखमें धारण करनेसे कासजनित अरिष्टके लक्षण दूर होते हैं । गिलोयके रसको सहतके साथ सेवन करनेसे वमन शांत होती है ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ रजतादि लोह । भस्मीभूतं रजतममलं तत्समं व्योमचूर्णं, सर्वैस्तुल्यं त्रिकटु सवरं लोहमाज्येन युक्तम् । लीढं प्रातः क्षपयतितरां यक्ष्मपाण्डूदराशः, श्वासं कासं नयनजरुजः पित्तरोगानशेषान् ॥९६॥ इति श्रीरसेन्द्रसारसंग्रहे राजयक्ष्माधिकारः । स्वच्छ रूपेकी भस्म १ भाग, अभ्रकभस्म १ भाग, त्रिकुटा ३ भाग, त्रिफला ३ भाग और लोहाभस्म ३ भाग इन सब औषधि- योंको एकत्र खरल करके प्रातःकाल घृतमें मिलाकर चाटनेसे राज- यक्ष्मा, पांडु, उदररोग, बवासीर, श्वास, खाँसी, नेत्रजनित पीड़ा और अनेक प्रकारके पित्तजनित रोग नष्ट होते हैं । इसको रज- तादि लोह कहते हैं ॥ ९६ ॥ इति राजयक्ष्मचिकित्सा समाप्त ।

भाषाटीकासहित । ( ३०१ ) अथ कासरोगचिकित्सा । बृहद्रसेन्द्र गुटिका । कर्षं शुद्धरसेन्द्रस्य गन्धकस्याभ्रकस्य च । ताम्रस्य हरितालस्य लौहस्य च विषस्य च ॥ १ ॥ मनःशिलायाः क्षाराणां बीजस्य कनकस्य च । मरीचस्य च सर्वेषां समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥२॥ जयन्ती चित्रकं मानं खण्डकर्णोऽथ मण्डुकी । शक्राशनं भृङ्गराजं केशराजार्द्रसिन्धुकम् ॥३॥ एतेषां स्वरसेनापि कर्षमात्रेण मर्दयेत् । कलायपरिमाणान्तु वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ४ ॥ आर्द्रकस्वरसेनैव पञ्चकासान् व्यपोहति । हन्ति हिक्कां तथा श्वासं यक्ष्माणं सभगन्दरम् ॥५॥ अग्निमान्द्यारुची शोथमुदरं पाण्डुकामलाम् । रसायनी च वृष्या च बलवर्णप्रसादिनी ॥ ६ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, अभ्रककी भस्म, तांबाभस्म, हरितालभस्म, लोहाभस्म, विष, मैनशिल, जवाखार, सज्जी, सुहागा, धतूरेके बीज और काली मिरच वह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष लेवे । पश्चात् सबको एकत्र पीसकर जयन्ती, चित्रककी जड़, मानकंद, खंडकर्ण, मंडूकी, भांगके पत्ते, भांगरेके पत्ते, कुकुरभांगरेके पत्ते, अदरख और सम्हालू इन प्रत्येकके एक एक कर्ष परिमाण रस लेकर उसमें खरल करके मटरकी बराबर गोली बना लेवे । अदरखके रसके साथ इन गोलियोंके सेवन करनेसे पांचप्रकारकी खाँसी दूर होती है । इससे हिक्का, श्वास, राजयक्ष्मा, भगन्दर, मंदाग्नि, अरुचि, शोथ, उदररोग, पाण्डु और कामला रोग नष्ट होते हैं । यह रसायन है, वीर्यवर्द्धक, बल और वर्ण वर्द्धक है ॥ १-६ ॥ ११

( ३०२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अमृतार्णव रस । पारदं गन्धकं शुद्धं मृतलौहञ्च टंकणम् । रास्नाविडंगत्रिफला देवदारु च चित्रकम् ॥ ७ ॥ अमृता पद्मकं क्षौद्रं विषञ्चैव विमर्दयेत् । द्विगुञ्जं वातकासार्त्तः सेवयेदमृतार्णवम् ॥ ८ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, लोहभस्म, सुहागा, रास्ना, वायविडंग, ।त्रिफला, देवदारु, ।चित्रककी जड़, गिलोय, पद्माख, सहत और विष इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । प्रातःकाल इस औषधिके सेवन करनेसे वातज खांसी दूर होती है । इसको अमृतार्णव रस कहते हैं । ( कोई कोई शहदको अनुपानमें ही लेते हैं शहदसे गोली नहीं बनाते हैं ) ॥ ७ ॥ ८ ॥ पित्तकासान्तक रस । भस्मताम्राभ्रकान्तानां कासमर्दत्वचो रसैः । मुनिजैर्वेतसाम्लैश्च दिनं मर्द्यं सुपिण्डितम् ॥ ९ ॥ निष्कार्द्धं पित्तकासार्त्तो भक्षयेच्च दिनत्रयम् । कासश्वासाग्निमान्द्यञ्च क्षयञ्चापि निहन्त्यलम् १०॥ कान्तलोहभस्म, तांबाभस्म और अभ्रकभस्म यह सब औषधिसमान भाग लेकर कसौंदीके रसमें, अगस्सियाके रसमें और अमलवेतके रसमें खरल करके चार रत्ती परिमाण औषधि पित्तकाससे पीड़ित रोगीको तीन दिन तक सेवन करावे । इससे खांसी, इवास, मंदाग्नि और क्षय- रोग नष्ट होते हैं । इसको पित्तकासान्तक रस कहते हैं ॥ ९ ॥ १० ॥ काससंहारभैरव रस । रसगन्धकताम्राभ्रशंखटंकणलौहकम् । मरिचं कुष्ठतालीशजातीफललवंगकम् ॥ ११ ॥

भाषाटीकासहित । ( ३०३ ) कार्षिकं चूर्णमादाय दण्डेनामर्द्य भावयेत् । भेकपर्णी केशराजनिर्गुण्डी काकमाचिका ॥ १२ ॥ द्रोणपुष्पी शालपर्णी ग्रीष्मसुन्दरकं तथा । भार्गी हरीतकी वासा कार्षिकैः पत्रजै रसैः ॥१३॥ वटिकां कारयेद्वैद्यः पञ्चगुञ्जाप्रमाणतः । वातजं पैत्तिकं कासं श्लैष्मिकं चिरजं तथा ॥१४ ॥ श्रीमद्गहननाथेन काससंहारभैरवः । रसोऽयं निर्मितो यत्नाल्लोकरक्षणहेतवे ॥ १५ ॥ वासाशुण्ठीकण्टकारी-क्वाथेन पाययेद्बुधः । कासं नानाविधं हन्ति श्वासमुग्रमरोचकम् ॥ बलवर्णकरः श्रीदः पुष्टिदः कान्तिवर्द्धनः ॥ १६ ॥ पारा, गंधक, तांबा, अभ्रकभस्म, शंखकी भस्म, सुहागा, लोह इन सबकी भस्म, कालीमिरच, कूठ, तालीशपत्र, जायफल और लौंग यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परैमाण लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर मंडूकपर्णी, कुकुरभांगरा, सम्हालू, मकोय, गूमा, शालपर्णी, ग्रीष्मसुन्दर, भारंगी, हरड़ और अडूसा इन प्रत्येकका रस एक एक कर्ष परिमाण लेकर उसमें भावना देवे, पश्चात् उसकी पांच पांच रत्तीकी गोली बना लेवे । इसके सेवन करनेसे वातज, पित्तज, कफज और बहुत दिनोंका पुराना कास रोग नष्ट होता है। इसको अडूसे, सोंठ और कटेरीके क्वाथके साथ सेवन करनेसे अनेक- प्रकारकी खाँसी, उग्र श्वास और अरुचि नष्ट होकर बल, वर्ण, लक्ष्मी, पुष्टि और कान्तिकी वृद्धि होती है । श्रीमान् गहनानन्दनाथने लोककी रक्षाके लिये यह औषधि कही है। इसको काससंहारभैरव रस कहते हैं ॥ ११-१६ ॥

( ३०४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । लक्ष्मीविलास रस । शुद्धसूतं सतालञ्च तालाद्धं रसखर्परम् । वङ्गं ताम्रं घनं कान्तं कांस्यं गन्धं पलं पलम्॥१७॥ केशराजरसेनैव भावयेद्दिवसत्रयम् । कुलत्थस्य रसेनैव भावयेच्च पुनः पुनः ॥ १८ ॥ एलाजातीफलाख्यञ्च तेजपत्रं लवंगकम् । यमानीजीरकञ्चैव त्रिकटु त्रिफला समम् ॥ १९ ॥ भावयेच्च रसेनैव गोलयेत्सर्वमौषधम् । छायाशुष्का वटी कार्या चणकप्रमिता शुभा ॥२०॥ शीताम्बुना पिबेद्धीमान्सर्वकासनिवृत्तये । मत्स्यं मांसं तथा क्षीरंपथ्यंस्यात् स्निग्धभोजनम्२१ क्षयकासं तथा श्वासं सज्वरं वाथ विज्वरम् । हलीमकं पाण्डुरोगं शोथं शूलं प्रमेहकम् ॥ २२ ॥ अर्शोनाशं करोत्येव बलवृद्धिश्च कारयेत् । वर्जयेच्छाकमम्लञ्च भृष्टद्रव्यं हुताशनम् ॥ २३ ॥ शुद्ध पारा १ पल, हरिताल १ पल, खपरिया आधा पल, वंग- भस्म, तांबाभस्म, अभ्रकभस्म, कान्तलोहभस्म, कांसा इनकी भस्म और गन्धक कह प्रत्येक औषधि एक एक पल लेवे । सबको एकत्र पीसकर कुकुरभांगरेके रसमें तीन भावना देवे; तदनंतर कुलथीके रसमें तीन भावना देवे । फिर इलायची, जायफल, तेजपात, लौंग, अजवायन, जीरा औ त्रिकुटा तथा त्रिफला यह सब समान भाग लेकर क्वाथ बना लेवे, फिर उस क्वाथमें भावना देकर चनेकी बराबर गोली बनाकर छायामें सुखा देवे । सर्व प्रकारकी खाँसीको दूर करनेके लिये शितल जलके साथ इस औषधिका सेवन करना चाहिये और

भाषाटीकासहित । ( ३०५ ) ऊपरसे मछली, मांस, दूध और स्निग्ध अन्न पथ्य देवे । इससे क्षय, खाँसी, सज्ज्वर अथवा विगतज्वर श्वास, हलीमक, पांडु, शोथ, शूल, प्रमेह और अर्शरोग नष्ट होकर बलकी वृद्धि होती है । इस औषधिके सेवन करनेपर शाक, अम्ल और भुने हुए पदार्थ भक्षण न करे । तथा अग्निका सेवन त्याग देवे । इसको लक्ष्मीविलास रस कहते हैं ॥ १७-२३ ॥ सर्वेश्वर रस । रसगन्धकयोश्चूर्णमेकीकृत्याभ्रकं तथा । हेममिश्रं समं कृत्वा मर्दयेद्यामकद्वयम् ॥ २४ ॥ त्र्यूषणानि लवङ्गैला टंकणं हेमतुल्यकम् । कण्टकार्या रसैर्भाव्यमेकविंशतिवारकम् ॥ २५ ॥ शिग्रुबीजार्द्रकरसैः सप्तधा भावयेत्पृथक् । रसः सर्वेश्वरो नाम कासश्वासक्षयापहः ॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यं विभीतकफलत्वचम् ॥ २६ ॥ पारा, गन्धक, अभ्रकभस्म, सोनाभस्म, त्रिकुटा, लौंग, इलायची और सुहागा यह प्रत्येक औषधि समान भाग लेवे; सबको एकत्र कर २ प्रहर मर्दन करे; पश्चात् कटेरीके रसमें २१ वार, सहिंजनेके बीजोंके रसमें सात वार और अदरखके रसमें सात भावना देवे । बहे- डेकी त्वचाके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे खाँसी, श्वास और क्षयरोग नष्ट होते हैं । इसको सर्वेश्वर रस कहते हैं ॥ २४-२६ ॥ शृङ्गाराभ्र । शुद्धं कृष्णाभ्रचूर्णं द्विपलपरिमितं शाणमात्रं यद- न्यत्, कर्पूरं जातिकोषं सजलमिभकणा तेजपत्रं

( ३०६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । लवङ्गम् । मांसीतालीशचोचे गजकुसुमगदं धातंकी चेति तुल्यं, पथ्या धात्री विभीतं त्रिकटुरथ पृथक् चार्द्धशाणं द्विशाणम् ॥२७॥ एला जातीफलाख्यं क्षितितलविधिना शुद्धगन्धाश्मकोलं, कोलार्द्धं पारदस्य प्रतिपदविहितं सर्वमेकत्र मिश्रम् । पानी- येनैव कार्याः परिणतचणकस्विन्नतुल्याश्च वट्यः प्रातः खाद्याश्चतस्रस्तदनु च कतिचिच्छृङ्गवेर सपर्णम् ॥ २८ ॥ पानीयं पीतमन्ते ध्रुवमपहरति क्षिप्रमेतान्विकारान्, कोष्ठे दुष्टाग्निजातान् ज्वरं- मुदररुजो राजयक्ष्म क्षयं च । कासं श्वासं सशोथं नयनपरिभवं मेहमेदोविकारान्, छर्दिं शूलाम्लपित्तं तृषमपि महतीं गुल्मजालं विशालम् ॥ २९ ॥ पाण्डुत्वं रक्तपित्तं गरलभवगदान्पीनसं प्लीह- रोगान्, हन्यादामाशयोत्थान्कफपवनकृतान्पित्त- रोगानशेषान् । बल्यो वृष्यश्च योगस्तरुणतरकरः सर्वरोगे प्रशस्तः, पथ्यं मांसैश्च यूषैर्घृतपरिलुलितै- र्गव्यदुग्धैश्च भूयः ॥ ३० ॥ भोज्यं योज्यं यथेष्टं ललितललनया दीयमानं मुदा यच्छृङ्गाराभ्रेणकामी युवतिजनशता भोगयोगादतुष्टः । वर्ज्यं शाकाम्ल- मादौ दिनकतिपयचित्स्वेच्छया भोज्यमन्यद्दीर्घायुः काममूर्त्तिर्गतवलिपलितोमानवोऽस्य प्रसादात्॥३१॥ कृष्णाभ्रकभस्म दो पल, कपूर, जावित्री, सुगंधवाला, गज- पीपल, तेजपात, लौंग, बालछड, तालीशपत्र, दालचीनी, नागकेशर,

भाषाटीकासहित । ( ३०७ ) कूठ और धायके फूल यह प्रत्येक औषधि चार चार मासे; हरड़, बहेड़ा, आमला, सोंठ, मिरच और पीपल यह प्रत्येक औषधि तीन तीन मासे, इलायची और जायफल यह प्रत्येक औषधि आठ आठ मासे, पाताल यंत्रमें शुद्ध किया हुआ गंधक ८ मासे और पारा ४ मासे लेवे; प्रथम पारे गंधककी कज्जली करे फिर सबको एकत्र जलमें पीसकर सीजे चनेकी बराबर गोली बना लेवे । इस औषधिको प्रातःकाल अदरख और पानके रसके द्वारा सेवन करके ऊपरसे जल पान करे; इसकी मात्रा ४ गोली तक है । इसके भक्षण करनेसे कोष्ठगत मंदाग्निजनित रोगसमूह, ज्वर, उदररोग, राजयक्ष्मा, क्षय, खांसी, श्वास, शोथ, नेत्ररोग, प्रमेह, मेदरोग, वमन, शूल, अम्लपित्त, तृषा, गुल्म, पांडुता, रक्तपित्त, विषमरोग, पीनस, प्लीहारोग, आमाशयजन्य समस्त रोग और कफ, वायु तथा समस्त पित्तजनित रोग नष्ट होते हैं। यह औषधि बलकारक वीर्यवर्द्धक वृद्ध शरीरको नवीन करनेवाला और सर्व प्रकारके रोगोंमें उपयुक्त फलदायक है । इस औषधिके सेवन करनेके अन्तमें घृतमें पके हुए मांसका यूष, बहुतसा गायका दूध और सुन्दरी स्त्रीके द्वारा प्रदान किया हुआ यथेष्ट भोजन करे । कामी मनुष्य इस औषधिका सेवन करके सैकड़ों युवती स्त्रियोंके साथ सम्भोग करनेसे भी तृप्त नहीं होता है । इस औष- धिके सेवन करनेपर कुछ दिनोंतक अम्ल रसवाले पदार्थ और शाकको त्याग देवे । अन्यान्य खाद्य द्रव्योंको इच्छानुसार भोजन करे । मनुष्य इस औषधिके प्रभावसे वली और पलित रहित हो जाते हैं तथा कामदेवके समान रूपवान्, प्रभावयुक्त और दीर्घायु होते हैं । इसको शृंगाराभ्र कहते हैं ॥ २७-३१ ॥ सार्वभौम रस । जीर्णं सुवर्णं लौहं वा यद्यत्रैव प्रदीयते । तदायं सर्वरोगाणां सार्वभौमो न संशयः ॥ ३२ ॥

( ३०८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । शृंगाराभ्रकमें जो औषधि कही हैं उनमें यदि पारेकी बराबर सोनाभस्म अथवा लोहाभस्म मिला लिया जाय तो उसको सार्वभौम रस कहते हैं; यह सब रोगनाशक है ॥ ३२ ॥ तरुणानन्द रस । कर्षद्वयं रसेन्द्रस्य शुद्धस्य गन्धकस्य च । कज्जलीकृत्य यत्नेन शिलातलशुभे दृढे ॥ ३३ ॥ बिल्वाग्निमन्थः श्योनाकः काश्मरी पाटला बला । मुस्तं पुनर्नवा धात्री बृहती वृषपत्रकम् ॥ ३४ ॥ विदारी शतमूली च कर्षैरैषां पृथग्रसैः । मर्दयित्वा पुनर्वासास्वरसैर्दशतोलकैः ॥ ३५ ॥ मर्दयेत्तत्र शुद्धाभ्रं रसस्य द्विगुणं क्षिपेत् । रसस्यार्द्धञ्च कर्पूरं तत्रैव दापयेद्भिषक् ॥ ३६ ॥ जातीकोषफले मांसी तालीशैला लवंगकम् । चूर्णं कृत्वा प्रयत्नेन माषमात्रं क्षिपेत्पृथक् ॥३७॥ विदारीस्वरसेनैव वटिकां कारयेद्भिषक् । राजयक्ष्माणमत्युग्रं क्षयञ्चोग्रमुरःक्षतम् ॥ ३८ ॥ कासं पञ्चविधं श्वासं स्वराघातमरोचकम् । कामलां पांडुरोगञ्च प्लीहानं सहलीमकम् ॥३९॥ जीर्णज्वरं तृषां गुल्मं ग्रहणीमामसंभवाम् । अतिसारञ्च शोथञ्च कुष्ठानि च भगन्दरम् ॥४०॥ नाशयेदेष विख्यातस्तरुणानन्दसंज्ञितः । रसायनवरो वृष्यश्चक्षुष्यः पुष्टिवर्द्धनः ॥ ४१ ॥

भाषाटीकासहित । ( ३०९ ) सहस्रं याति नारीणां भक्षणादस्य मानवः । क्षीणता न च शुक्रस्य न च बुद्धिबलक्षयम् ॥४२॥ द्विमाषमुपयोगेन निहन्ति कामलागदान् । शुक्रसन्दीपनं कृत्वा ज्वरं हन्ति न संशयः ॥ ४३॥ नारिकेलजलेनैव भक्ष्योऽयं च रसायनः ॥ क्षीरानुपानाद्वृष्योऽयं न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ ४४ ॥ शुद्ध पारा २ कर्ष और शुद्ध गंधक २ कर्ष लेवे, इन दोनोंको एकत्र खरल करके कज्जली बना लेवे । पश्चात् बेलगिरी, अरणी, सोनापाठा, कुंभेर, पाठ, खिरेंटी, नागरमोथा, पुनर्नवा, आमले, कटेरी, अडूसेके पत्ते, विदारीकंद और सतावर इन प्रत्येकके एक एक कर्ष रसके द्वारा अच्छे प्रकारसे खरल करके पश्चात् दश तोले परिमाण अडूसेका रस लेकर उसमें खूब खरल करे । फिर इसमें अभ्रक ४ कर्ष, कपूर १ तोला, जावित्री १ मासा, जायफल १ मासा, बालछड़ १ मासा, तालीशपत्र १मासा, इलायची १ मासा और लौंग १ मासा लेकर सबको एकत्र विदारी- कंदके स्वरसमें पीसकर गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे अत्यन्त उग्र राजयक्ष्मा, क्षत, उरक्षत, पांच प्रकारकी खांसी, श्वास, स्वरभेद, अरुचि, कामला, पांडुरोग, प्लीहा, हलीमक, जीर्णज्वर, तृषा, गुल्म, आमजन्य संग्रहणी, अतिसार, शोथ, कुष्ठ और भगन्दर रोग नष्ट होते हैं, यह औषधि उत्तम रसायन है । वीर्यको बढ़ानेवाली, नेत्रोंको हितकारी और पुष्टिको बढ़ानेवाली है। इसका सेवन करनेवाला मनुष्य सौ स्त्रियोंके साथ विषय करनेपर भी वीर्यक्षय नहीं होता तथा बुद्धि और बलकी कभी न्यूनता नहीं होती । इस औषधिको दो मासे परिमाण सेवन करनेसे कामला रोग नष्ट होता है; इससे शुक्रकी वृद्धि होकर ज्वर नष्ट होता है । इसको नारियलके जलके अनुपानके साथ सेवन करनेसे, दूधके अनुपानके साथ सेवन करनेसे वीर्यकी वृद्धि होती है । इसको तरुणानन्द रस कहते हैं ॥ ३३-४४ ॥

( ३१० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । महोदधि रस । सूतकं गन्धकं लौहं विषञ्चैव वराङ्गकम् । ताम्रकं वङ्गभस्मापि व्योमकञ्च समांशकम् ॥४५॥ त्रिकटु भद्रमुस्तञ्च विडङ्गं नागकेशरम् । रेणुकामलकञ्चैव पिप्पलीमूलमेव च ॥ ४६ ॥ एषाञ्च द्विगुणं भागं मर्दयित्वा प्रयत्नतः । भावना तत्र दातव्या गजपिप्पलिकाम्बुभिः ॥४७ ॥ चणमात्रा वटी कार्या संग्रहग्रहणीहिता । कासं हन्ति तथा श्वासमर्शांसि च भगन्दरम्॥४८॥ हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च कर्णरोगं कपालिकाम् । हरेत्संग्रहणीरोगानष्टौ च जाठराणि च ॥ प्रमेहान्विंशतिश्चैव चतुर्विधमजीर्णकम् ॥ ४९ ॥ न चान्नपाने परिहार्यमस्ति न शीतवातातपमैथुनेषु । यथेष्टचेष्टाभिरतः प्रयोगे नरो भवेत् काञ्चन- राशिगौरः ॥ ५० ॥ शुद्ध पारा, गन्धक, लोहभस्म, विष, दालचीनी, तांबाभस्म, वंग- भस्म और अभ्रकभस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग,सोंठ,मिरच, पीपल,नागरमोथा, वायविडंग, नागकेशर, रेणुका, आमले और पीपला- मूल यह प्रत्येक औषधि दो दो भाग इन सब औषधियोंको एकत्र मर्दन करके गजपीपलके रसकी भावना देकर चनेकी बराबर गोली बना लेवे । यह गोली ग्रहणी रोगमें अत्यन्त हितकारी है । इस औषधिके सेवन करनेसे खांसी, श्वास, बवासीर, भगन्दर, हृदयशूल, पार्श्वशूल, कर्णरोग, कपालिका रोग, संग्रहणी, आठ प्रकारके उदर रोग, बीस प्रकारके प्रमेह और चारप्रकारका अजीर्ण रोग ये सब नष्ट होते हैं,

भाषाटीकासहित । ( ३११ ) इस औषधिके सेवन करनेपर पान और भोजनका कुछ नियम नहीं है । शीत पवन और सूर्यकी धूपका सेवन, स्त्रीप्रसंग आदिका कुछ परहेज नहीं है । इसपर यथेष्ट आहार और विहार करे । इस औषधिके सेवन करनेसे मनुष्य सुवर्णके समान वर्णवाला हो जाता है । इसको महोदधि रस कहते हैं ॥ ४५-५० ॥ जया गुटिका । सूतकं गन्धकं लौहं विषं वत्सकमेव च । विडङ्गं केशरं मुस्तमेलाग्रन्थिकरेणुकम् ॥ ५१ ॥ त्रिकटु त्रिफला चित्रं शुद्धं जैपालबीजकम् । एतानि समभागानि द्विगुणो गुड उच्यते ॥ ५२ ॥ तिन्तिडीबीजमानेन प्रातःकाले च भक्षयेत् । कासं श्वासं क्षयं गुल्मं प्रमेहं विषमज्वरम् ॥ ५३ ॥ अजीर्णं ग्रहणीरोगं शूलं पाण्ड्वामयन्तथा । अपाने हृदये शूले वातरोगे गलग्रहे ॥ ५४ ॥ अरुचावतिसारे च सूतिकातङ्कपीड़िते । जयाख्या निर्मिता ह्येषा भक्षणीया सुरैरपि ॥ ५५ ॥ पारा, गंधक, लोहभस्म, विष, कुड़ेकी छाल, वायविडंग, नाग- केशर, नागरमोथा, इलायची, पीपलामूल, रेणुका, त्रिफला, त्रिकुटा, चीतेकी जड़ और शुद्ध जमालगोटे यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे और सब चूर्णसे दुगुना पुराना गुड़ लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर इमलीके बीजोंकी समान गोली बनाकर प्रातःकाल नित्य सेवन करनेसे कास, श्वास, क्षय, गुल्म, प्रमेह, विषमज्वर, अजीर्ण, संग्रहणी, शूल और पांडुरोग नष्ट होते हैं । इस औषधिका गुह्यशूल, हृदयशूल, वातरोग, गलेकी पीड़ा, अरुचि, अतिसार और सूतिकारोगमें

( ३१२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । प्रयोग करे । यह औषधि देवतालोंकों भी सेवन करनी चाहिये । इसको जया गुटिका कहते हैं ॥ ५१-५५ ॥ विजया गुटिका । सूतकं गंधकं लौहं विषं चित्रकपत्रकम् । विडंगं रेणुका मुस्तमेलाकेशरग्रन्थिकम् ॥ ५६ ॥ फलत्रिकं त्रिकटुकं शुल्वभस्म तथैव च । एतानि समभागानि द्विगुणो दीयते गुडः ॥ ५७ ॥ कासे श्वासे क्षये गुल्मे प्रमेहे विषमज्वरे । सूतायां ग्रहणीरोगे शूले पाण्ड्वामये तथा ॥ हस्तपादादिदाहे च गुटिकेयं प्रशस्यते ॥ ५८ ॥ पारा, गन्धक, लोहभस्म, विष, चित्रकके पत्ते, वायविडंग, रेणुका, नागरमोथा, इलायची, नागकेशर, पीपलामूल, त्रिफला, त्रिकुटा और ताम्रभस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे और सब चूर्णके बराबर पुराना गुड़ लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर यथोचित मात्रा- नुसार सेवन करनेसे खाँसी, श्वास, क्षय, गुल्म, प्रमेह, विषमज्वर, सूतिकारोग, ग्रहणी, शूल, पांडुरोग तथा हाथ और पावोंकी दाह दूर होती है । इसको विजया गुटिका कहते हैं ॥ ५६-५८ ॥ स्वच्छन्दभैरव रस । रसमेकं द्विधा गंधं गंधतुल्यञ्च सैन्धवम् । ज्वालामुखीरसैः पञ्च दिनानि परिमर्दयेत् ॥ ५९ ॥ मूषिकायां निरुध्याथ पुटेद्रात्रौ च मध्यमम् । सर्वं भस्म यदा याति वल्लमेनं प्रयोजयेत् ॥ ६० ॥ ग्रहण्यां संग्रहण्याञ्च कासे श्वासे विशेषतः । उग्रासु ज्वरतन्द्रासु निद्रास्वल्पासु योजयेत् ॥ ६१ ॥