भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

( ४९२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । त्रिफलायाः कषायेण वटिकां कारयेद्भिषक् । एकैकां भक्षयेत्प्रातस्तक्रञ्चापि पिबेदनु ॥ ६ ॥ हन्ति शूलं पार्श्वशूलं कुक्षिबस्तिगुदे रुजम् । श्वासं कासं तथा कुष्ठं ग्रहणीदोषनाशिनी ॥ ७ ॥ निसोथकी जड़, नागरमोथा, त्रिफला और त्रिकुटा यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले, पारा और गंधक प्रत्येक दो दो तोले, लोहा- भस्म, अभ्रकभस्म और वायविडंग यह प्रत्येक औषधि आठ आठ तोले इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर त्रिफलेके क्वाथमें मर्दन करके गोली बना लेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल एक गोली खावे और ऊपरसे तक्रको पीवे । इससे शूल, पार्श्वशूल, कुक्षि, वस्ति और गुदज- शूल, श्वास, खाँसी, कुष्ठ और संग्रहणी रोग नष्ट होते हैं । इसको पानीयभक्त वटिका कहते हैं ॥ ४-७ ॥ क्षुधावती गुटिका । आशुभक्तोदकैः पिष्टमभ्रकं तत्र संस्थितम् । कन्दमाणास्थिसंहारखण्डकर्णरसैरथ ॥ ८ ॥ तण्डुलीयकशालिञ्चकालमारिषजेन च । वृश्चीरबृहतीभृङ्गलक्ष्मणाकेशराजकैः ॥ ९ ॥ पेषणं भावनं कुर्यात्पुटञ्चानेकशो भिषक् । यावन्निश्चन्द्रकं तत्स्याच्छुद्धिरेवं विहायसः ॥ १० ॥ स्वर्णमाक्षिकशालिञ्चे ध्मातं निर्व्वापितं जले । त्रैफलेऽथ विचूर्ण्यैवं लौहं कान्तादिकं पुनः ॥११॥ बृहत्पत्रकरीकर्णत्रिफलावृद्धदारजैः । माणकन्दास्थिसंहारशृङ्गवेरभवै रसैः ॥ १२ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४९३ ) दशमूलीमुण्डितिकातालमूलीसमुद्भवैः । पुटितं साधु यत्नेन शुद्धिमेवमयो व्रजेत् ॥ १३ ॥ उत्तम लक्षणोंवाला कृष्णाभ्रक लेकर उसका चूर्ण करके आशु नामवाले धानोंकी कांजीमें एक दिन रात भिगोकर रख देवे । फिर इसको सुखाकर उपरोक्त कांजीमें पीसकर जमीकंद, मानकंद, अस्थि- संहार ( हडफोडी ) खण्डकर्ण, चौलाई, शालिंचशाक, मरूसा, सुफेद् पुनर्नवा, कटेरी, भांगरा, लक्ष्मणा और कुकुरभांगरा, इन प्रत्येकके रसमें अलग अलग और मिलाकर वारंवार भावना देवे तथा वारंवार पुटमें पकावे । इस प्रकार वारंवार भावना देकर और वारंवार खरल करके पकावे; जबतक अभ्रक निश्चन्द्र अर्थात् चंद्रिका रहित न हो जावे तबतक पुट देवे । फिर सोनामाखी और शालिंचके पत्तोंका शाक इन दोनोंको एकत्र पीसकर उससे कान्तलोहेके ऊपर लेप करके भस्त्राग्निमें पकाकर त्रिफलेके क्वाथमें छोड़ देवे । इस प्रकार वारंवार दग्ध करके वारंवार त्रिफलेके क्वाथमें बुझावे । पश्चात् इसका चूर्णकर देवे । इस प्रकार निरुत्थित मारित लोहेको जलमें धोकर सूर्यकी धूपमें सुखाकर बड़े पत्तोंके हस्तिकर्ण पलाश, त्रिफलेके, विधारेके, मानकंदके, जमीकंदके, हड़फोड़ीके, सोंठके, दशमूलके, मुण्डीके और मुसलीके क्वाथमें या रसमें अलग अलग खरल करके यत्नपूर्वक पुटपाकमें पकावे । इस प्रकार करनेसे लोहा शुद्ध हो जाता है ॥ ८-१३ ॥ वशिरं श्वेतवाह्यालं मधुपर्णी मयूरकम् । तण्डुलीयञ्च वर्षाभ्वं दत्त्वाऽधश्चोर्ध्वमेव च ॥ १४ ॥ पाक्यं सुजीर्णमण्डूरं गोमूत्रेण दिनत्रयम् । अन्तर्बाष्पमदग्धञ्च तथा स्थाप्यं दिनत्रयम् ॥१५॥ विच्चूर्णितं शुद्धिरियं लोहकिट्टस्य दर्शिता । जयन्त्या वर्द्धमानस्य आर्द्रकस्य रसेन तु ॥ १६ ॥ १७

( ४९४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । वायस्याश्चानुपूर्व्यैवं मर्दनं रसशोधनम् । गन्धकं नवनीताख्यं क्षुद्रितं लौहभाजने ॥ १७ ॥ त्रिधा चण्डांतपे शुष्कं भृङ्गराजरसाप्लुतम् । ततो वह्नौ द्रवीभूतं त्वरितं वस्त्रगालितम् ॥ यत्नाद्भृङ्गरसे क्षिप्तं पुनः शुष्कं विशुद्ध्यति ॥१८॥ पश्चात् चव्य, सफेद फूलकी खिरेंटी, गिलोय, चिरचिटा, चौलाई और पुनर्नवा (विखखपरा) इन सब औषधियोंकी जड़, छाल और पत्ते लेकर एक हांडीमें रखे और उसके ऊपर पुराना जीर्ण मण्डूर स्थापन करके प्रथम कही हुई औषधियोंकी जड़, छाल और पत्तोंसे आच्छा- दन करके उसमें गोमूत्र डालकर हांडीके मुखको अच्छे प्रकारसे बंद करके तीन दिन तक पकावे । और सुखाकर चूर्ण कर लेवे । इसप्रकार करनेसे मण्डूर शुद्ध होजाता है । जयंतीके पत्ते, एरण्डकी जड़, अद्- रख और मकोय इन प्रत्येकके रसके द्वारा अलग अलग खरल करके पारेको शुद्ध करे । इसके उपरांत नवनीताख्य अर्थात् नवनीत घृतके समान गंधकको लेकर चावलोंके समान उसके छोटे छोटे टुकड़े करके भांगरेके रसके द्वारा लोहेके पात्रमें भिगोकर प्रचण्ड सूर्यकी धूपमें सुखावे । इस प्रकार तीन बार भांगरेके रसमें डुबोकर तीन बार सूर्यकी तेज धूपमें सुखा लेवे । फिर गंधकको लोहेके पात्रमें डालकर बेरीके दीप्त अंगारोंपर स्थापन कर लोहेके डंडेसे या करछीसे चलाता जाय । अच्छे प्रकारसे गंधक गलकर तेलके समान हो जाय तब भांगरेके रससे भरी हुई हांडीके मुँहपर घृतमें भीगा वस्त्र लपेटकर उस वस्त्रमें गंधकको छोड़ देवे । फिर गंधकको भांगरेके रसमेंसे निकालकर जलमें धोकर सुखा लेवे और फिर पीछे उसका चूर्ण कर लेवे ॥ १४-१८ ॥ गगनाद्द्विपलं चूर्णं लौहस्य पलमात्रकम् । लोहकिट्टपलार्द्धं च सर्वमेकत्र संस्थितम् ॥ १९ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४९५ ) मण्डूकपर्णीवशिरतालमूलीरसैः पुनः । वरीभृङ्गकेशराजकालमारिषजैरथ ॥ २०॥ त्रिफलाभद्रमुस्ताभिः स्थालीपाकाद्विचूर्णितम् । रसगन्धकयोः कर्षं प्रत्येकं ग्राह्यमेकतः ॥ २१ ॥ तन्मसृणशिलाखण्डे यत्नतः कज्जलीकृतम् । वचा चव्यं यमानी च जीरके शतपुष्पिका ॥ २२ ॥ व्योषं मुस्तं विडङ्गञ्च ग्रन्थिकं खरमञ्जरी । त्रिवृता चित्रको दन्ती सूर्यावर्त्तः सितस्तथा ॥ २३॥ भृङ्गमाणककन्दाश्च खण्डकर्णक एव च । दण्डोत्पला केशराजकालावकरकोऽपि च ॥ २४ ॥ एषामर्द्धपलं ग्राह्यं पटघृष्टं सुचूर्णितम् । प्रत्येकं त्रिफलायाश्च पलार्द्धं पलमेव च ॥ २५ ॥ एतत्सर्वं समालोड्य लोहपात्रे तु भावयेत् । आतपे दण्डसंघृष्टमार्द्रकस्य रसैस्त्रिधा ॥ २६ ॥ तद्रसेन शिलापिष्टं गुटिकां कारयेद्भिषक् । बदरास्थिनिभां शुष्कां स्वनुगुप्तां निधापयेत्॥२७॥ [

( ४९६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । १ तोला दोनोंको एक उत्तम शुभ्र खरलमें डालकर कज्जली बना लेवे । फिर वच, चव्य, अजवायन, जीरा, कालाजीरा, सौंफ, त्रिकुटा, नागरमोथा, वायविडंग, पीपलामूल, चिरचिटा, निसोधकी जड़, चीतेकी जड़, दंतीकी जड़, सुफेद हुलहुल, भांगरा, मानकंद, जमीकंद, खण्डकर्ण, दंडोत्पल, कुकुरभांगरा, काला अंकोल और त्रिफला इन सबको अत्यंत बारीक चूर्णकर प्रत्येक दो दो तोले और पूर्वोक्त अभ्र- कसे त्रिफला तक सब औषधियोंको लोहेके पात्रमें डालकर अदरकके रसकी तीन भावना देकर फिर अदरकके रसमें खरल करके बेरकी गुठलीकी बराबर गोली बना लेवे और सूख जानेपर किसी शीशीमें रख देवे ॥ १९-२७ ॥ तत्प्रातर्भोजनादौ तु सेवितं गुटिकात्रयम् । अम्लोदकानुपानञ्च हितं मधुरवर्जितम् ॥ दुग्धञ्च नारिकेलञ्च वर्जनीयं विशेषतः ॥ २८ ॥ भोज्यं यथेष्टमिष्टञ्च वारिभक्ताम्लकाञ्जिकम् । हन्त्यम्लपित्तं विविधं शूलञ्च परिणामजम् ॥ २९॥ पाण्डुरोगञ्च गुल्मञ्च शोथोदरगुदामयान् । यक्ष्माणं पञ्चकासांश्च मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ३०॥ प्लीहानं श्वासमानाहमामवातं सुदारुणम् । गुटी क्षुधावती सेयं विख्याता रोगनाशिनी ॥ ३१॥ और प्रतिदिन प्रातःकाल भोजनके आदिमें ३ गोली खावे । इसके सेवन करनेके बाद कांजीका अनुपान करे । मधुर रसवाले पदार्थ, दूध और नारियलका भक्षण करना त्याग देवे । तथा अन्यान्य वांछित खाद्य, जलसमेत भात और खट्टी कांजीको भक्षण करे । इसके सेवन करनेसे विविध प्रकारका अम्लपित्त, परिणामशूल, पाण्डुरोग, गुल्म, शोथ, उदररोग, गुदरोग,राजयक्ष्मा, पांच प्रकारकी

भाषाटीकासहित । ( ४९७ ) खांसी, मंदाग्नि, अरुचि, प्लीहा, श्वास, आनाह और दारुण आमवात रोग नष्ट होते हैं । इसको क्षुधावती वटिका या गुटिका कहते हैं ॥ २८-३१॥ अविपत्तिकर चूर्ण । त्रिकटु त्रिफला मुस्तं बीजञ्चैव विडङ्गकम् । एलापत्रञ्च सर्वञ्च समभागं विचूर्णयेत् ॥ ३२ ॥ यावन्त्येतानि चूर्णानि लवङ्गं तत्समं भवेत् । सर्वचूर्णद्विगुणितं त्रिवृच्चूर्णञ्च दापयेत् ॥ ३३ ॥ सर्वमेकीकृतं यावत्तावच्छर्करयान्वितम् । सर्वमेकीकृतं पात्रे स्निग्धभाण्डे निधापयेत् ॥ ३४ ॥ भोजनादौ ततोऽन्ते च मध्वाज्याभ्यामिदं शुभम् । शीततोयानुपानञ्च नारिकेलोदकं तथा ॥ ३५ ॥ ततो यथेष्टमाहारं कुर्यात्क्षीररसाशनः । अम्लपित्तं निहन्त्याशु विबद्धमलमूत्रकम् ॥ ३६ ॥ अग्निमान्द्यभवान् रोगान्नाशयेच्चाविकल्पतः । बलपुष्टिकरञ्चैव शूलदुर्नामनाशनम् ॥ ३७ ॥ प्रमेहान् विंशतिञ्चैव मूत्राघातांस्तथाश्मरीम् । अविपत्तिकरं चूर्णमगस्त्यमुनिभाषितम् ॥ ३८ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे अम्लपित्ताधिकारः । त्रिकुटा, त्रिफला, नागरमोथा, वायविडंग, इलायची और तेजपात यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और इनके चूर्णके बराबर लौंगका चूर्ण लेवे और सब चूर्णसे दुगुना निसोधका चूर्ण लेवे और सबकी बराबर उत्तम स्वच्छ खांड मिलावे। सबको एकत्र पीसकर एक उत्तम घीके चिकने बासनमें भरकर रख देवे । पश्चात् भोजनकी

( ४९८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । आदिमें, भोजनके अन्तमें घी और सहतके साथ इस औषधिको यथोक्तमात्रासे सेवन करे और ऊपरसे शीतल जल तथा नारियलका जल पान करे । इसपर दूध और मांसादि पदार्थोंका यथेष्ट भोजन करे । इसके सेवन करनेसे अम्लपित्त, मलमूत्रका विबन्ध और मंदाग्निजनित समस्त रोग नष्ट होते हैं । बल और पुष्टिकी वृद्धि होती है । शूल, बवासीर, बीस प्रकारके प्रमेह, मूत्राघात और अश्मरीरोग नष्ट होते हैं । इस अविपत्तिकर चूर्णको अगस्त्य मुनिने कहा है ॥ ३२-३८ ॥ इति अम्लपित्ताधिकार सम्पूर्ण । अथ विसर्प-विस्फोट-तन्तुक-रोगचिकित्सा । कालाग्निरुद्ररस । सूताभ्रकान्तलौहानां भस्मगन्धकमाक्षिकम् । वन्यकर्कोटकद्रावैस्तुल्यं मर्द्यं दिनावधि ॥ १ ॥ वन्यकर्कोटिकाकन्दे क्षिप्त्वा लिप्त्वा मृदा बहिः । भूधराख्ये पुटे पश्चाद्दिनैकं तद्विपाचयेत् ॥ २ ॥ दशमाषं विषं योज्य माषमात्रन्तु भक्षयेत् । रसः कालाग्निरुद्रोऽयं दशाहेन विसर्पनुत् ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तमनुपानं प्रकल्पयेत् ॥ ३ ॥ शुद्ध पारा, अभ्रकभस्म, कान्तलोहभस्म, गंधक और सोनामाखी- भस्म यह सब औषधि समान भाग लेकर वनककोड़ेकी जड़के रसमें एक दिनतक खरल करके वनककोड़ेकी जड़के कल्कमें इस औषधिको रखे और ऊपरसे मिट्टी आदिसे लेप कर देवे । पश्चात् भूधर यंत्रमें इसको पकाकर समस्त औषधियोंका दशवां भाग विष मिलाकर एक मासे परिमाण लेकर पीपलके चूर्ण और सहतमें मिलाकर सेवन करे तो दश दिनमें विसर्परोग दूर हो जाता है । इसको कालाग्नि रुद्र रस कहते हैं ॥ १-३ ॥

भाषाटीकासहित । (४९९ ) पित्तनाशकभैषज्यं योगवाहिरसं सुधीः । कुष्ठोद्दिष्टक्रियां सर्वामपि कुर्याद्भिषग्वरः ॥ ४ ॥ इस विसर्प रोगमें समस्त पित्तनाशक औषधि और योगवाही औष- धियोंका प्रयोग करे । तथा कुष्ठरोगोक्त समस्त चिकित्सा करे ॥ ४ ॥ गुडूचीनिम्बजक्वाथैः खदिरेन्द्रयवाम्बुना । कर्पूरत्रिसुगन्धिभ्यां युक्तं सूतं द्विवल्लभम् ॥ विस्फोटं त्वरितं हन्याद्वायुर्जलधरानिव ॥ ५ ॥ गिलोय और नीमकी छालके क्वाथमें; अथवा खैर और इन्द्रजौके क्वाथमें कपूर, दालचीनी, इलायची और तेजपातका चूर्ण डालकर इसके साथ चार रत्ती परिमाण रससिन्दूरके सेवन करनेसे शीघ्र ही विस्फोटकरोग ऐसे नष्ट होता है, जिसप्रकार वायुसे मेघोंके समूह नष्ट हो जाते हैं ॥ ५ ॥ गव्यं सर्पिरुयहं पीत्वा निर्गुण्डीस्वरसं त्र्यहम् । विविधं स्नायुकं

(५००) रसेन्द्रसारसंग्रह । अथ मसूरिकाचिकित्सा । पापरोगान्तक रस । अथ शुद्धस्य सूतस्य मूर्च्छितस्य मृतस्य च । द्विबलापिप्पलीधात्रीरुद्राक्षघृतमाक्षिकैः ॥ पापरोगान्तको योगः पृथिव्यामेव दुर्लभः ॥ १ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे मसूरिकाचिकित्सा । रससिन्दूर, खिरैंटी, कंघी, पीपल, आमले और रुद्राक्ष इन सबका चूर्ण तथा घी और सहत सबको मिलाकर सेवन करनेसे मसूरिका रोग नष्ट होता है । यह औषधि पृथिवीमें दुर्लभ है । इसको पाप- रोगान्तक रस कहते हैं ॥ १ ॥ इति मसूरिकाचिकित्सा । अथ क्षुद्ररोगचिकित्सा । क्षुद्ररोगेषु मतिमांस्तत्तदौषधयोगतः । भस्मसूतं प्रयुञ्जीत तथात्र योगवाहिकम् ॥ १ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे क्षुद्ररोगचिकित्सा । बुद्धिमान् वैद्य क्षुद्र रोगोंमें उन्हीं उन्हीं क्षुद्ररोगनाशक औषधि- योंके अनुपानके साथ रससिन्दूरका प्रयोग करे तथा अन्यान्य योग- वाही औषधियोंका भी प्रयोग करे ॥ १ ॥ इति क्षुद्ररोगचिकित्सा । अथ मुखरोगचिकित्सा । चतुर्मुख रस । मृतं सूतं.मृतं स्वर्णं द्वाभ्यां तुल्यां मनःशिलाम् । विमर्दयेच्च तैलेन अतसीसम्भवेन च ॥ १ ॥ तद्गोलं वस्त्रतो बद्ध्वा लेपयेच्च समन्ततः । अतसीफलकल्केन दोलायन्त्रे त्र्यहं पचेत् ॥ उद्धृत्य धारयेद्वक्त्रे जिह्वादन्तास्यरोगनुत् ॥ २ ॥

भाषाटीकासहित । (५०१) रससिन्दूर और सोनाभस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, मैनाशिल दो भाग इन सब औषधियोंको एकत्र करके अलसीके तेलमें पीसकर गोलासा बना लेवे। फिर इस औषधिके गोलेको वस्त्रमें बांधकर अलसीके कल्कमें लेप करके तीन दिनतक दोलायंत्रमें पकावे। इस औषधिको मुखमें धारण करनेसे जिह्वारोग दन्तरोग, और सकल मुखके रोग नष्ट होते हैं ॥ १ ॥ २ ॥ पार्वती रस । पार्वतीकाशिसम्भूतो दरदो मधुपुष्पकम् । गुडूची शाल्मली द्राक्षा धान्यभूनिम्बमार्कवम् ॥३॥ तिलमुद्गपटोलञ्च कूष्माण्डलवणद्वयम् । यष्टिका धान्यकं भस्म चान्तर्दग्धं समं समम्॥४॥ मुखरोगं निहन्त्याशु पार्वतीरस उत्तमः । पित्तज्वरं चिरं हन्ति तिमिरञ्च तृषामपि ॥ ५ ॥ गंधक, पारा, सिंग्रफ, महुवेके फूल, गिलोय, सेमलकी छाल, दाख, धनिया, चिरायता, कुकुरभांगरा, तिल, मूंग, पटोल, पेठा, कालानमक, सैंधानमक, मुलैठी और धनिया इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एक हांडीमें रखकर और उसका मुख अच्छे प्रकारसे बन्द करके अन्तर्धूमरीतिसे दग्ध करे। इसके सेवन करनेसे बहुत दिनोंका पित्तज्वर, मुखरोग, तिमिररोग और तृषारोग नष्ट होते हैं। इसको पार्वतीरस कहते हैं ॥ ३-५ ॥ मुखरोगहरी । रसगन्धौ समौ ताभ्यां द्विगुणञ्च शिलाजतु । गोमूत्रेण विमर्द्याथ सप्तधार्द्रद्रवेण च ॥ ६ ॥ जातीनिम्बमहाराष्ट्रीरसैः सिद्धयति पाकहा । कणामधुयुतं हन्ति मुखरोगं सुदारुणम् ॥ ७ ॥

( ५०२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह। गुञ्जाष्टकमिदं तालुगलौष्ठदन्तरोगनुत् । महाराष्ट्राश्वगन्धाभ्यां मुखञ्च प्रतिसारयेत् ॥ धारणात्सेवनाच्चैव हन्ति सर्वान्मुखामयान् ॥ ८ ॥ पारा १ भाग, गन्धक १ भाग और शिलाजीत ४ भाग, इन तीनों औषधियोंको एकत्र गोमूत्रमें पीसकर अदरखके रसमें सात, मालतीके पत्तोंके रसमें सात, नीमके रसमें सात और महाराष्ट्री ( मरेठी, पनिसिगा, गजपीपल, ) के रसमें सात भावना देकर आठ आठ रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे मुख- पाक दूर होता है । पीपलके चूर्ण और सहतके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे दारुण मुखरोग, तालु, गल, ओष्ठ और दन्तसम्बन्धी समस्त रोग नष्ट होते हैं । महाराष्ट्री और असगन्धके क्वाथसे मुखको धोकर इस औषधिको मुखमें धारण अथवा सेवन करनेसे सब प्रकारके मुखरोग नष्ट होते हैं ॥ ६-८ ॥ सर्वास्यामयजित्सेव्यो मधुना पर्पटीरसः ॥ ९ ॥ पित्तपापड़ेके रस और सहतको एकत्र मिलाकर सेवन करनेसे सर्व प्रकारके मुखरोग नष्ट होते हैं । अथवा पर्पटीरसको २ रत्ती प्रमाण सहतमें मिलाकर खानेसे मुखरोग नष्ट होता है ॥ ९ ॥ पथ्या बालककुष्ठञ्च गोमूत्रेण प्रसाधयेत् । एषा च वटिका हन्ति मुखदौर्गन्ध्यसन्ततिम्॥१०॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे मुखरोगाधिकारः । हरड़, सुगन्धवाला और कूठ इन सब औषधियोंका चूर्ण समान भाग लेकर अठगुने गोमूत्रमें पकावे । जब पककर खूब गाढा हो जाय तब यथोचित मात्राकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे मुखदौर्गन्ध्यादि समस्त विकार दूर होते हैं ॥ १० ॥ इति मुखरोगाधिकार सम्पूर्ण ।

भाषाटीकासहित । ( ५०३ ) अथ कर्णरोगाधिकार । कफकेतु रस । व्योषहिज्जलबीजञ्च शंखभस्म विषान्वितम् । मरिचं सदृशं खादेत्कफकेतुमहारसम् ॥ १ ॥ सोंठ, मिरच, पीपल, हिज्जलबीज, शंखकी भस्म, विष इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर जलमें पीसकर कालीमिर्च बराबर सेवन करनेसे कर्णरोग नष्ट होता है। इसको कफकेतु रस कहते हैं॥१॥ सूतं गन्धं विषञ्चैव टङ्कणं सकपर्दकम् । मरिचेन समायुक्तमार्ड्रतोयेन भावितम् ॥ २ ॥ वह्निमान्द्यञ्चामरोगं श्लेष्माणं ग्रहणीगदम् । सन्निपातं तथा शोथं हन्ति श्रोत्रोद्भवं गदम् ॥ ३ ॥ पारा, गंधक, विष, सुहागा, कौड़ीकी भस्म और कालीमिरच इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर अदरखके रसमें सातवार भावना देकर उपयुक्त मात्रानुसार सेवन करनेसे मंदाग्नि, आमरोग, श्लेष्मा, संग्रहणी, सन्निपात, शोथ और कर्णगत अनेक रोग नष्ट होते हैं ॥ २ ॥ ३ ॥ योगवाहिरसाः सर्वे प्रयोक्तव्या भिषग्वरैः । कर्णरोगेषु सर्वेषु पीनसादिषु नित्यशः ॥ ४ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे कर्णरोगाधिकारः । बुद्धिमान् वैद्य समस्त योगवाही रसोंको यथायोग्य अनुपानोंके साथ कर्णरोगमें प्रयुक्त करे । तथा पीनसा दिरोगोंमें भी प्रयोग करे ॥ ४ ॥ इति कर्णरोगचिकित्सा समाप्त ।

( ५०४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अथ नासारोगाधिकार । पञ्चामृत रस । शुद्धसूतं समादाय गन्धभागद्वयं ततः । त्रिभागं टङ्कणञ्चापि विषं भागचतुष्टयम् ॥ १ ॥ पञ्चभागं तथा देयं मरिचस्य प्रयत्नतः । शृङ्गवेररसैः पिष्ट्वा गुटिका पञ्चरक्तिका ॥ २ ॥ अनुपानं हितं योज्यं सर्वरोगप्रशान्तये । जलदोषोद्भवे रोगे महत्युग्रे जलोदरे ॥ ३ ॥ सन्निपातेषु रोगेषु नासाव्याधौ सपीनसे । व्रणशोथे व्रणे चैव उपदंशे भगन्दरे ॥ ४ ॥ नाडीव्रणे ज्वरे चैव नखदन्तविघातके । पञ्चामृतरसो योज्यः सर्वरोगप्रशान्तये ॥ ५ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे नासारोगाधिकारः । शुद्ध पारा १ भाग, गंधक २ भाग, सुहागा ३ भाग, विष ४ भाग और कालीमिरच ५ भाग इन सब औषधियोंको एकत्र करके अदर- खके रसमें खरल करके पांच पांच रत्तीकी गोली बना लेवे । सर्व रोगोंको दूर करनेके लिये यथोचित अनुपानोंके साथ इस औषधिका सेवन करना चाहिये । इस औषधिको जलदोषजनितरोग, उग्र उदररोग, सन्निपात, नासारोग, पीनस, व्रण, व्रणशोथ, उपदंश, भगंदर, नाडीव्रण, ज्वर और नख तथा दंताभिघात रोगोंमें प्रयुक्त करे । इसको पञ्चामृत रस कहते हैं ॥ १–५ ॥ इति नासारोगचिकित्सा समाप्त ।

भाषाटीकासहित । ( ५०५ ) अथ नेत्ररोगचिकित्सा । नेत्राशनि रस । अभ्रं ताम्रं तथा लौहं माक्षिकञ्च रसाञ्जनम् । पातनायन्त्रसंशुद्धं गन्धकं नवनीतकम् ॥ १ ॥ पलप्रमाणं प्रत्येकं गृह्णीयाच्च विधानवित् । सर्वमेकीकृतं चूर्णं वैद्यैः कुशलकर्मभिः ॥ २ ॥ ततस्तु भावना कार्या त्रिफलाभृङ्गराजकैः । ततः प्रक्षेपचूर्णञ्च पिप्पलीमूलयष्टिका ॥ ३ ॥ एला पुनर्नवा दारु पाठा भृङ्गः शटी वचा । नीलोत्पलं चन्दनञ्च श्लक्ष्णचूर्णञ्च दापयेत् ॥ ४ ॥ माषमेकं प्रदातव्यं घृतश्रीमधुमर्दितम् । मर्दनं लौहदण्डेन पात्रे लौहमये दृढे ॥ ५ ॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यमुष्णेन वारिणा तथा । यावतो नेत्ररोगांश्च पानादेव विनाशयेत् ॥ ६ ॥ सरक्ते रक्तपित्ते च रक्ते चक्षुःस्रुतेऽपि च । नक्तान्धे तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे ॥ ७ ॥ अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पिष्टे चैव चिरन्तने । नेत्ररोगेषु सर्वेषु वातपित्तकफेषु च ॥ सर्वनेत्रामयं हन्याद् वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ८ ॥ अभ्रकभस्म, तांवाभस्म, लोहाभस्म, सोनामाखीभस्म, रसौत और पातनायंत्रमें शोधित आमलासारगंधक यह प्रत्येक औषधि एक एक पल लेवें, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर त्रिफलेके रस और भांगरेके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर पीपलामूल, मुलैठी, ।

( ५०६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । इलायची, पुनर्नवा, देवदारु, पाठ, भांगरा, कचूर, वच, नीलोत्पल और लालचंदन यह प्रत्येक औषधि एक एक मासे लेकर बारीक चूर्ण करके मिला देवे। पश्चात् इसको लोहेके पात्रमें डालकर लोहेकी कर- छीसे पीसकर घृत और सहतमें मिलाकर गोली बना लेवे। गरम जलके साथ इन गोलियोंके सेवन करनेसे सब प्रकारके नेत्ररोग दूर होते हैं। रक्तजनेत्ररोग, रक्तपित्त, नेत्रोंसे रुधिरका गिरना, रात्र्यन्धरोग (रतौंधी), तिमिररोग, काच, नीलिका, पटल, अर्बुद, नेत्राभिष्यन्दरोग, अधिमन्थ, बहुत दिनोंका फूलारोग और वात-पित्त कफजनित नेत्र- रोग ये सब निश्चय दूर होजाते हैं। इस औषधिके सेवन करनेसे वज्राहत वृक्षके समान समस्त नेत्ररोग दूर होजाते हैं ॥ १-८ ॥ नयनामृत लोह । त्रिकटु त्रिफला शृंगी शटी रास्ना महौषधम् । द्राक्षा नीलोत्पलञ्चैव काकोली मधुयष्टिकम् ॥ ९ ॥ वाट्यालं केशराजञ्च कण्टकारीद्वयं पलम् । लौहाभ्रयोः पलं दत्त्वा भावयेद्वक्ष्यमाणजैः ॥ १० ॥ त्रिफलायाश्च तोयेन भृङ्गराजरसेन वा । भावयित्वा वटी कार्या बदरास्थिनिभा शुभा ॥ यावतो नेत्ररोगांश्च निहन्यान्नात्र संशयः ॥ ११ ॥ त्रिकुटा, त्रिफला, काकड़ासिंगी, कचूर, रास्ना, सोंठ, दाख, नीलो- त्पल, कालोली, मुलैठी, खिरेंटी, कुकुरभांगरा, कटेरी, बडीकटेरी, लोहाभस्म और अभ्रकभस्म, इन प्रत्येकका चूर्ण चार चार तोले लेकर त्रिफलेके और भांगरेके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर बेरकी गुठलीकी बराबर गोली बना लेवे। इन गोलियोंके सेवन करनेसे सब प्रकारके नेत्ररोग दूर होते हैं। इसको नयनामृत लोह कहते हैं ॥ ९-११ ॥

भाषाटीकासहित । (५०७) क्षतशुक्लहर गुग्गुल । अयःसयष्टित्रिफलाकणानां चूर्णानि तुल्यानि पुरेण नित्यम् । सर्पिर्मधुभ्यां सह भक्षितानि शुक्लानि काचानि निहन्ति शीघ्रम् ॥ १२ ॥ लोहाभस्म, मुलैठी, त्रिफला और पीपल इन प्रत्येकका चूर्ण एक एक भाग और गूगल छः भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर यथोक्त मात्रानुसार सहत और घृतमें मिलाकर सेवन करनेसे नेत्रशुक्लगतरोग और काचरोग शीघ्र ही नष्ट होजाते हैं । इसको क्षत- शुक्लहर गूगल कहते हैं ॥ १२ ॥ त्रिफलापद्मयष्ट्याह्वयुक्तं सायं निषेवितम् । लौहं तिमिरकं हन्ति सुधांशुस्तिमिरं यथा ॥ १३ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे नेत्ररोगचिकित्सा । त्रिफला, पद्माख और मुलैठी इन प्रत्येकका चूर्ण और लोह- भस्मका चूर्ण ५ भाग इन सब औषधियोंको एकत्र करके यथोचित मात्रानुसार संध्याके समय सेवन करनेसे तिमिररोग ऐसे नष्ट होता है जिसप्रकार चन्द्रमासे अंधकारका समूह दूर होता है ॥ १३ ॥ इति नेत्ररोगचिकित्सा समाप्त । अथ शिरोरोगाधिकार । रसचन्द्रिका वटी । त्रैलोक्यविजयाबीजं बीजमुन्मत्तकस्य च । कण्टकारीबीजकञ्च हिज्जलं बीजमेव च ॥ १ ॥ बीजञ्च वृद्धदारस्य समौ गन्धकपारदौ । आर्द्रकैर्वटिका कार्या कलायपरिमाणतः ॥ २ ॥

( ५०८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । एषा तोयानुपानेन प्रातः खाद्या हिताशिना । चिरजं सर्वरोगञ्च सन्निपातं सुदारुणम् ॥ ३ ॥ आमवातं शिरोरोगं मन्यास्तम्भं गलग्रहम् । ग्रहणीं श्लीपदं हन्ति त्वन्त्रवृद्धिं भगन्दरम् ॥ ४ ॥ कामलां शोथपाण्डुत्वं पीनसार्शोगुदामयान् । वटिका चन्द्रिका नाम वासुदेवेन भाषिता ॥ ५ ॥ भांगके बीज, धतूरेके बीज, कटेलीके बीज, हिज्जल (समुद्रफल) के बीज, विधारेके बीज, पारा और गंधक यह सब औषधि समान भाग लेकर अदरखके रसमें खरल करके मटरकी बराबर गोली बना लेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल जलके साथ इस औषधिका सेवन करे । इससे बहुत पुराने रोग, घोरतर सन्निपात, आमवात, शिरोरोग, मन्या- स्तम्भ, गलेकी पीड़ा, संग्रहणी, श्लीपद, अन्त्रवृद्धि, भगन्दर, कामला, शोथ, पांडु, पीनस, बवासीर और गुदरोग नष्ट होते हैं । इस रस- चन्द्रिका वटिकाको श्रीकृष्णने कहा है ॥ १-५ ॥ शिरोवज्र रस । पलं सूतं पलं गन्धं पलं लौहं पलं रवेः । गुग्गुलोः पलचत्वारि तदर्द्धं त्रिफलारजः ॥ ६ ॥ यष्टीमधु कणा शुण्ठी गोक्षुरक्रिमिनाशनम् । तोलकं दशमूलञ्च प्रत्येकं परिकल्पयेत् ॥ ७ ॥ क्वाथेन दशमूल्याश्च यथास्वं परिभावयेत् । घृतयोगेन कर्त्तव्या माषैकप्रमिता वटी ॥ ८ ॥ छागीदुग्धेन वा सेव्या मधुना पयसाथवा । वातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ॥ ९ ॥

भाषाटीकासहित । ( ५०९ ) शिरोर्तिं नाशयत्याशु वज्रमुक्तमिवासुरम् । शिरोवज्ररसो नाम चन्द्रनाथेन भाषितः ॥ १० ॥ पारा १ पल, गंधक १ पल, लोहाभस्म १ पल, तांबाभस्म १ पल, गूगल ४ पल,त्रिफलेकी तीनों औषधियोंका मिला हुआ चूर्ण २ पल, मुलैठी, पीपल, सोंठ, गोखुरु, वायविडंग, बेलगिरी, सोनापाठा,कुंभेर- पाढल, अरणी, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, कटेरी, बडीकटेरी और गोखुरु यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर दशमूलके क्वाथमें सात भावना देवे । पश्चात् घृतमें मर्दन करके एक एक मासेकी गोली बना लेवे । इस औषधिको बकरीके दूध,सहत अथवा जलके साथ सेवन करनेसे वातज, पित्तज, कफज और सन्निपातज शिरोरोग दूर होते हैं । इस शिरोवज्र रसको महादेवने कहा है ॥ ६-१० ॥ चन्द्रकान्त रस । मृतसूताभ्रकं तीक्ष्णं ताम्रं गन्धं समं समम् । स्नुहीक्षीरैर्दिनं मर्द्यं भक्षयेन्माषमात्रकम् ॥ ११ ॥ मधुना मर्दितं सेव्यं लौहपात्रे दिने दिने । सप्ताहात्सूर्यवर्त्तादीञ्छिरोरोगान्विनाशयेत् ॥ १२ ॥ रससिन्दूर, अभ्रकभस्म, तीक्ष्णलोहभस्म, तांबाभस्म और गन्धक इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर थूहरके दूधमें खरल करके प्रतिदिन एक मासे औषधि लेकर लोहेके पात्रमें सहतके द्वारा पीसकर भक्षण करे । इसके सेवन करनेसे एक सप्ताहमें सूर्यावर्त्तादि शिरोरोग नष्ट होते हैं ॥ ११ ॥ १२ ॥ महालक्ष्मीविलास रस । लौहमभ्रं विषं मुस्तं फलत्रयकटुत्रयम् । धूर्त्तूरं वृद्धदारञ्च बीजमिन्द्राशनस्य च ॥ १३ ॥

(५१०) रसेन्द्रसारसंग्रह । गोक्षुरकद्वयञ्चैव पिप्पलीमूलमेव च । एतत्सर्वं समं ग्राह्यं रसे धूस्तूरकस्य च ॥ १४ ॥ भावयित्वा वटी कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः । महालक्ष्मीविलासोऽयं सन्निपातनिवारकः ॥ १५ ॥ इति शिरोरोगाधिकारः । लोहाभस्म, अभ्रकभस्म, विष, नागरमोथा, त्रिफला, त्रिकुटा, धतूरेके बीज, विधारेके बीज, भांगके बीज, छोटे गोखरूके बीज, बड़े गोखरूके बीज और पीपलामूल यह सब औषधि समान भाग लेकर धतूरेके पत्तोंके रसमें सात भावना देकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इसके सेवन करनेसे सन्निपातज व्याधि नष्ट होती है ॥ १३-१५ ॥ इति शिरोरोगचिकित्सा । अथ प्रदररोगचिकित्सा । प्रदरान्तक लोह । लौहं ताम्रं वंगमभ्रं हरितालं वराटिका । त्रिकटु त्रिफला चित्रं विडङ्गं पटुपञ्चकम् ॥ १ ॥ चविका पिप्पली शंखं वचा हबुषपाकलम् । शटी पाठा देवदारु एला च वृद्धदारकम् ॥ २ ॥ एतानि समभागानि संचूर्ण्य वटिकां कुरु । शर्करामधुसंयुक्तां घृतेन भक्षयेत्पुनः ॥ ३ ॥ रक्तं श्वेतं तथा पीतं नीलं प्रदरदुस्तरम् । कुक्षिशूलं कटीशूलं योनिशूलञ्च सर्वगम् ॥ ४ ॥ मन्दाग्निमरुचिं पाण्डुं कृच्छ्रश्वासञ्च कासनुत् । आयुःपुष्टिकरं बल्यं बलवर्णप्रसादनम् ॥ ५ ॥

भाषाटीकासहित । (५११) लोहा, तांबा, हरिताल, वंग, अभ्रक, कौड़ी इन सबकी भस्म, त्रिकुटा, त्रिफला, चित्रककी जड़, वायविडंग, पांचों लवण, चव्य, पीपल, शंखनाभि, वच, हाऊबेर, कूठ, कचूर, पाठ, देवदारु, इलायची और विधारेके बीज इन सबको समान भाग लेकर एकत्र पीसकर यथोचित मात्राकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंको सहत, मिश्री और घृतमें मिलाकर सेवन करे। इस औषधिके सेवन करनेसे रक्त, श्वेत, पीत और नीले रंगका प्रदर, कुक्षिशूल, कटिशूल, योनिशूल, सर्वांग- गतशूल, मन्दाग्नि, अरुचि, पांडु, कष्टसाध्य श्वास और कासरोग नष्ट होते हैं तथा आयु, पुष्टि, बल और वर्णकी वृद्धि होती है ॥ १-५ ॥ प्रदरान्तक रस । शुद्धसूतं तथा गन्धं गन्धतुल्यञ्च रूप्यकम् । खर्परञ्च वराटञ्च शाणमानं पृथक्पृथक् ॥ ६ ॥ तृतीयं तोलकं चैव लोहचूर्णं क्षिपेत्सुधीः । कन्यानीरेणैकदिनं मर्दयेच्च भिषग्वरः ॥ असाध्यं प्रदरं हन्ति भक्षणान्नात्र संशयः ॥ ७ ॥ शुद्धपारा, गंधक, रूपाभस्म, खपरियाभस्म और कौड़ी यह प्रत्येक औषधि चार चार मासे और लोहभस्मका चूर्ण ३ तोले लेवे। इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर घीक्वारके रसमें एक दिन तक खरल करके यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे असाध्य प्रदर रोग नष्ट होता है ॥ ६ ॥ ७ ॥ मधुयष्टिनिशाचूर्णं तोलकेन समन्वितम् । वङ्गभस्मार्कपत्रस्य रसेनाप्लाव्य पीयते ॥ प्रातःप्रातः प्रतिदिनं प्रदरं हन्ति दुस्तरम् ॥ ८ ॥ मुलैठीका चूर्ण, हल्दीका चूर्ण और वंगकी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक तोले परिमाण लेकर आकके पत्तोंके रसमें खरल करके प्रतिदिन प्रातःकाल भक्षण करे तो दुर्जय प्रदररोग नष्ट होता है ॥ ८ ॥