समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २१७ तस्योपरिष्टाद् विन्यस्येत् क्षीरवृक्षस्य पल्लवम् । सुगन्धिनाथै^१ धूपेन धूपयित्वा चतुर्दिशम् ॥ २३ ॥ वेष्टयेदहतेनैनं शुक्लवस्त्रेण सर्वतः । वास्तुमध्ये यतो ब्रह्मा कुम्भरूपं(पः) स तिष्ठति ॥ २४ ॥ कुम्भस्योत्तरभागे तु कीलकान् स्थापयेद् बुधः । कीलानष्टौ परीक्षेत^२ स्था^३पयेच्च यथाविधि ॥ २५ ॥ श्वेतचन्दनलिँप्तां^४स्ताञ्^५ श्वेतपुष्पै^६र्विभूषयेत् । सालक्तकाँन्^७ सुरभिणा धूपेन च सुधूपितान्^८ ॥ २६ ॥ ऊर्णां^९मयेन सूत्रेण त्रिवर्णेनाभिवेष्टयेत् । मधुसर्पिर्दधिक्षीरैर्मूलं^१०भागेषु लेपयेत् ॥ २७ ॥ अर्चयेत् परशुं सूत्रमष्टीलां^११दीनि सर्वतः । अथोपकरणान्यत्र धूपपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २८ ॥ ततः पूर्वोत्तरे वास्तोर्भागे सप्तार्चिषः पदे । गोमयेन समालिप्ते कुशास्तरै^१२णमास्थितः ॥ २९ ॥ अग्निकार्यं प्रकुर्वीत पुरोधाः शान्तिमेव च । सांवत्सरैः^१३ शुचिः स्नातः कृतस्नानैः(?)^१४ समाहितः ॥ ३० ॥ शङ्कु^१५ना साधयेल्लग्नं सम्यक् तं^१६घटिकाथवा(?)। रात्रिलग्नं तु नक्षत्रैर्मध्यास्तोद्यसंश्रितैः ॥ ३१ ॥ एवं संसाधयेल्लग्नं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः^१७ । पूजर्या^१८ तुष्टिकारिण्या पूजयेच्च पुरोहितम् ॥ ३२ ॥ अभ्यर्चिते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः । सांवत्सरस्य कर्तव्या तैतः^१९ पूजा यथाविधिं^२० ॥ ३३ ॥ १ द. ख. ग. च । २ द. पविन्स्वेतः; ख. ग. यवीश्वेत । ३ द. स्ना° । ४ द. ख. °प्तास्ता श्चे°; क. °प्तास्ते श्चे° । ५ क. काः । ६ द. ख. °पिता; क. °पिताः । ७ द. ख. ऊर्वासि° । ८ द. ख. सं° । ९ द. ख. °मूल्यस्य° । १० द. ख. ग. °ष्टीलावानी । ११ द. °रिणं । १२ द. ख. °वा । १३ द. ख. रो सु°; ग. °रशुचिः । १४ द. ख. °न । १५ द. ख. ग. शंकुंत । १६ द. ख. ग. तं खाटि° । १७ द. ख. माप्नुयात् । १८ द. ख. पूजा वा । १९ द. ख. °व्यास्त° । २० द. ख. °धिः । वा. २८

२१८ समराङ्गणसूत्रधारे सांवत्सरेऽर्चिते यस्मात् पूजितः स्याद् बृहस्पतिः । स्थपतिं पूजयेत् पश्चात् त्वष्टृपुष्टिचिकीर्षया ॥ ३४ ॥ तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ् श्वेतपुष्पैश्च पूजितान् ॥ ३५ ॥ सदशैर्हतवस्त्रैश्चाङ्गुलीयैः प्रपूजयेत् । परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ३६ ॥ हेम्ना वस्त्रादिदानैश्च वाग्भिर्वा परितोषयेत् । यथा सुमनसस्ते स्युस्तथा कर्तव्यमादरात् ॥ ३७ ॥ ततः स्थपतिराचम्य बलिकर्म समाचरेत् । सूत्रपाते बलिं धीमान् सार्वभौतिकमाचरेत् ॥ ३८ ॥ तस्यालाभे बलिः कार्यों यो भवेत् सोऽभिधीयते । विदधीत चरून् श्वेतरक्तपीतासितान् पृथक् ॥ ३९ ॥ पायसं कृसरं क्षीरं निष्पावाञ् श्वेतमोदनम् । पाविकादधिरूपांश्च पललोल्लापिकाघृतम् ॥ ४० ॥ दध्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत् । तिलैर्घृतेन सहितैर्देवमग्निं च पूजयेत् ॥ ४१ ॥ ततश्च पायसं दध्ना ब्रह्मस्थाने निवेदयेत् । ततश्चानुक्रमेणैव देवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४२ ॥ बलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजवाचनम् । स्वशाखीयान् शुचीन् प्राज्ञान् पूजयेद् दक्षिणाफलैः ॥ ४३ ॥ ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहैर्गीतवादित्रनिस्वनैः । ततो विप्रैः सह स्वामी कुर्यात् तस्य प्रदक्षिणम् ॥ ४४ ॥ अक्षतान् प्रथमं कुम्भे दापयित्वा द्विजोत्तमैः । ततो दक्षिणपूर्वेण गत्वा पुण्याहवाचकैः ॥ ४५ ॥

१ द. वसुं; ख. वस्तुं । २ द. ख. ॰लैश्च । ३ द. ख. वाग्भिर्वा । ४ द. ख. ग. ॰र्ये । ५ द. ख. ॰तेरक्तश्वेतभक्तपी॰ । ६ द. ख. ॰त्रिं । ७ द. ख. ग. ॰दध्यरू॰ ८ द. ख. ॰ल्लो॰ । ९ क. ॰मृ॰ । १० द. ख. दैवते॰ । ११ द. ॰चतां; ख. ॰चनां । १२ द. ख. ॰ता प्र॰ । १३ द. ख. ॰मा ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २१९ अहताम्बरसंवीतः शुचिः स्थपतिरासने । निषद्य प्राङ्मुखः शङ्कुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ॥ ४६ ॥ पश्चादादाय वामेन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्त्रानमून जपन् वीरो हन्यात् परशुना ततः ॥ ४७ ॥ विशन्तु ते तलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्बलकरं भवेत् ॥ ४८ ॥ प्रहारान् सुस्थिरानष्टौ दद्यात् कीलस्य मूर्धनि । हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ ४९ ॥ गोविप्ररॅथनागाढ्याः कन्या नृपवरैःस्त्रियः । शङ्खदुन्दुभिंवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः ॥ ५० ॥ आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा । सततं सुखमाप्नोति शान्त्यैश्वर्यैश्च वर्धते ॥ ५१ ॥ हतं श्रुतं विपन्नं वा निषेधः सूत्रकीलयोः । पाषण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम् ॥ ५२ ॥ दृष्ट्वा शुभनिमित्तानि ततः शङ्कुं निवेशयेत् । हन्यमानो यदा कीलो विशेद् भूमौ शनैः शनैः ॥ ५३ ॥ कर्मसिद्धिर्भवेत् तत्र गृहं रत्नपरिच्छदम् । हन्यमानोऽपि न विशेद् धरित्रीं कीलको यदा ॥ ५४ ॥ न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमित्तं च लक्षयेत् । एकेनापि प्रहारेण यत्र कीलो विशेन्महीम् ॥ ५५ ॥ नं सिद्धिं याति तत्रौकः कृतं वा नोपभुज्यते । आयस्याष्ठीलया हन्यान्न काष्ठेन कथञ्चन ॥ ५६ ॥ काष्ठेन ताडितः कीलो वह्निदोषकरो भवेत् । अश्मना यदि ताडयेत तदा व्याधिं प्रयच्छति ॥ ५७ ॥ १ द. ख. ॰र्हतांबरः । २ द. ख. ॰ध्यां । ३ क. कुम्भं । ४ द. प्रवरमनागांश्च । ५ क. ॰रः । ६ द. ख. ॰भिवासानां । ७ द. ख. ग. शान्त्यर्थैश्च; क. शान्तैश्वं । ८ द. ख. ज्वं; ग. ज्ञं । ९ द. ख. ग. स ।

२२० ·समराङ्गणसूत्रधारे। ऐन्द्रीं प्रति नतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्नेय्यां प्रणते कीले भवत्यग्निभयं महत् ॥ ५८ ॥ याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम् ॥ ५९ ॥ सौम्यं सौम्योऽनते राजप्रसादाद्येशतो गतः । कीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयैर्गृहे³ ॥ ६० ॥ परमामुद्धिमाप्नोति धनधान्यैश्च वर्धते । हन्यमानो⁴ यदा यत्नात् कीलः कश्चिदपि स्फुटेत् ॥ ६१ ॥ नांशं विद्यात् तस्य पत्न्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वाँ । यदि भज्येत कीलः खात् स्वामिनो जायते वधः ॥ ६२ ॥ यदा कीलः पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा । हस्तभ्रष्टश्च(?) स भवेदष्ठीले हस्तविच्युते⁹ ॥ ६३ ॥ सुखेन हन्यमानश्चेत् कीलः स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरांस्तस्य दद्यात् तदा पुनः ॥ ६४ ॥ स्रग्गन्धधूपोपहारैः कुर्यांच्चै¹¹ परिषेचनम् । इदं¹² साम महापुण्यं परिचिन्त्य¹³ समासतः ॥ ६५ ॥ त्रैशोकं¹४ तु जपेद् विद्वान् यावच्छङ्कभिषेचनम् । गत्वाथ नैर्ऋतीमाशां ततः शङ्कं निवेशयेत् ॥ ६६ ॥ ऊर्णायवेन¹⁵ ¹⁶ साम्नास्य सम्यक्¹⁷ स्नपनमाचरेत् । वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शङ्कं निवेशयेत्¹⁸ ॥ ६७ ॥

१ ख. ग. च गते; द. °गते कीले । २ द. °म्यागतो राज्ञप्रं । ३ द. हैः। ४ द. °नं यदा मत्तान् । ५ द. भासं विंद्या तं° ६ ख. च । ७ क. लस्यात् । ८ क. स्य । ९ द. °विद्युते । १० क. लतुस्थो; द. कीलतुस्था न जां° । ११ द. °च्च कतिषे॑ । १२ द. इदं मास महापुण्यं· परिवर्त्य । १३ क. वर्त्य स । १४ द. वै श्लोकं तज्जपेद्वि° । १५ द. औत्तार्थ्य वेनशाम्नासम्पक् । १६ क. यवेशन; ख. र्यवेन । १७ क. प्राग्वत् (स्नानं स) मोच । १८ द. निवेश्य च ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २२१ अभिषेकं महारत्नसाम्ना तस्य समाचरेत् । अथैशानीं दिशं गत्वा शङ्कं तस्यां निवेशयेत् ॥ ६८ ॥ भाग्रेण१ साम्ना कुर्वीत प्राग्वत् तस्याभिषेचनम् । ततोऽनु सूत्रं बध्नीयात् सव्यं२ द्विगुणवेष्टितम् ॥ ६९ ॥ प्रदक्षिणं प्रसार्यैतदुक्तः शङ्कक्रमो यथा । म(बं३)ध्यमानं यदा सूत्रं शङ्कुः४ किमपि५ मुञ्चति ॥ ७० ॥ तदा पुत्रवधं विद्याच्छिन्नं स्वस्वामिमृत्यवे६ । तस्माद् यत्नः प्रकर्तव्यो यावत् सूत्रं प्रसार्यते७ ॥ ७१ ॥ चतुर्णामपि बाहूनां पोषं(?)छिन्नं न दुष्यति । सूत्रं प्रसार्य वितरेच्चरूंन्८ पूर्वं प्रकल्पितान् ॥ ७२ ॥ स्वेषु स्वेषु ततः स्थानेष्वनेन विधिना बुधः । शङ्कुस्थानेषु दातव्याः सिताद्याश्चरवः क्रमात् ॥ ७३ ॥ प्राग्दक्षिणस्या विदिशो९ मन्त्रं चेमं हृदा जपेत्१० । मारुतानां च सर्वेषां मौनवानां११ तथैव च ॥ ७४ ॥ बलिं तेषु प्रयच्छामि मन्त्रेण परिमन्त्रितम् । रक्तं बलिमुपादाय नैर्ऋत्यभिमुखस्तथा ॥ ७५ ॥ नैर्ऋत्यधिपतिश्चैव नैर्ऋत्यां ये च राक्षसाः । बलिं तेषु प्रयच्छामि रक्तमोदनमुत्तमम् ॥ ७६ ॥ कृष्णं१२ बलिमुपादाय गत्वा च दिशमानिलीम्१३ । नमस्ते नागराजाय ये चान्ये तं समाश्रिताः ॥ ७७ ॥ बलिं तेषु प्रयच्छामि कृष्णमोदनमुत्तमम् । बलिमुद्धृत्य हारिद्रमैशानीमाश्रयेन्१४ दिशम् ॥ ७८ ॥ १ द. भागेण । २ द. सत्यं । ३ द. मं० । ४ ख. ग. कुः । ५ द. कमपि । ६ द. विद्याच्छिन्नसुस्वामि० ७ क. र्येत् । ८ द. च्चनून् । ख. ग. नू । ९ क. र्वि १० द. जयेत् । ११ द. मरुतानां तं० । १२ द. कृष्णां १३ द. ०लिन् । १४ ख. ग. येन् दि; द. ०येद्दिशम् ।

१२२ समराङ्गणसूत्रधारे नमो रुद्रेषु सर्वेषु ये चान्ये तान् समाश्रिताः । प्रयच्छामि बलिं तेषां हारिद्रौदनमुत्तमम् ॥ ७९ ॥ एवमेतान् बलीन् सर्वान् यथावत् प्रतिपादयेत् । ततः कुम्भोदकं पुण्यं साम्ना दिव्येन मन्त्रयेत् ॥ ८० ॥ वामदेव्येन कुर्वीत प्रोक्षणं तेन वास्तुनः । द्रुमा विप्रादीनामिति निगदिताः शङ्कुघटने फलं यच्छङ्कोश्च स्फुटमिह निमित्तानि बहुशः । तथा सूत्राताने विधिरनु च मन्त्रैः प्रतिदिशं बलिः कीलेषूक्तस्त्रिदशपरितोषाय विधिवत् ॥ ८१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो वास्तुसंस्थानमातृकाम् । निवासहेतवे सम्यक् सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ १ ॥ चतुरश्रं समं †साचि दीर्घं वृत्तं च शम्बुकम् । शकटाक्षं भगादर्शवज्रकन्थाकृतीनि च (?) ॥ २ ॥ छिन्नकर्णं विकर्णं च शङ्खाभं क्षुरसन्निभम् । शक्त्याननं कूर्मपृष्ठं सदंशं व्यजनाकृति ॥ ३ ॥ शरावस्वस्तिकाकारं मृदङ्गपणवोपमम् । विशर्करं कबन्धाभं यवमध्यसमाकृतिं ॥ ४ ॥ १ द. हं° । २ द. ॰देवेन । ३ द. यत्स° । ४ द. नितांतं । ५ द. पातोव्यायो सप्तत्रिंशः ॥ छ ॥ ६ द. संभुकं । ७ द. च संयातं । ख. ग. संयातं । ८ ख. ग. द. ‘संक्षामनं’। ९ द. °रे । १० द. तिः । † पूर्वाध्यायोन्तिमश्लोकादारभ्या चत्वारिंशाध्यायावसानात् क. पाठो लुप्तः, ख. गयोस्तु विनियोगे ‘शेष्य’ति पठ्यते ।

वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः । २२३ उत्सङ्करा(ग)जदन्ताभे तथा परशुसन्निभम् । विस्रावितं च श्वभ्रं च ‡प्रलम्बं च विवाहिकम् ॥ ५ ॥ त्रिकुष्ठं पञ्चकुष्ठं च परिच्छिन्नं तथापरम् । दिक्स्वस्तिकाभं श्रीवृक्षं वर्धमानसमाननम् ॥ ६ ॥ एणीपदं नैरपदं चत्वारिंशत् समासतः । क्षेत्राण्युक्तान्यथामीषां विनियोगो विधीयते ॥ ७ ॥ चतुरँस्रे समे राजा शय्याकारे पुरोहिताः । दीर्घे कुमारकाः सेनापतिर्वृत्तायते वसेत् ॥ ८ ॥ वसेयुः शम्बुकाकारे सर्वे वाहाः सुखार्थिनः । अन्तःपुरं सन्न समे वाणिजाः शकटाकृतौ ॥ ९ ॥ वेश्यास्तु भगसंस्थाने दर्पणाभे सुवर्णकृत् । संस्थानतो वज्रसमे जना नगरगोष्ठिकाः ॥ १० ॥ वसेयुः §शङ्खसंस्थाने क्षेत्रे पुत्राभिलाषिणः । छिन्नकर्णे महामात्रा विकर्णे मृगलुब्धकाः ॥ ११ ॥ शङ्खाभे चैकहश्वानो गणाचार्याः क्षुरोपमे । व्रता(जा)ध्यक्षः शक्तिमुखे कूर्मपृष्ठे तु मालिकाँः ॥ १२ ॥ सदर्शौ सौचिका वाजिपोषिका व्यजनोपमे । तक्षाणश्च शरावाभे स्वस्तिके वन्दिमागधाः ॥ १३ ॥ पणवाभे मृदङ्गाभे वेणुसूर्यादिवादकाः । विशर्करे१२ तु रथिनः कबन्धप्रतिमे पुनः ॥ १४ ॥ नीचाः श्वपाकाश्च यवप्रतिमे धान्यजीविनः । उत्सङ्गे श्रमेणा हस्त्यारोहिणो रा(ग)जदन्तके ॥ १५ ॥ १ द. न्निभां । २ द. नवपदं । ख. ग. व । ३ द. रस्त्रे । ४ द. विं । ५ द. वसेच्च । ६ द. लं । ७ द. का । ८ द. ंशे सूचि । ९ द. विं । १० द. तक्षणां ख सरावाने । ख. ग. 'क्षणाश्च' । ११ द. र्या च वादिकाः । १२ द. र्कमे; ख. ग. 'मे'। १३ द. श्रवणा । १४ द. राजदन्तिके । ‡ विनियोगे पुनरिदं न वक्ष्यने । § उपर्थपीदं विनियुक्तम् ।

२२४ समराङ्गणसूत्रधारे परशुप्रतिमे क्षेत्रे बन्धनागारिणो जनाः । विस्राविणि सुराकाराः श्वभ्राभे कर्मकारिणः ॥ १६ ॥ युगले नापिताः स्वाविवाह्ये¹(?)कोशरक्षिणः । त्रिकुष्टे पञ्चकुष्टे च वसेयुर्वह्नि²जीविनः ॥ १७ ॥ समन्ततः *परिच्छन्ने सर्वे मानोपजीविनः । दिक्स्वस्तिके तु चैत्यानि कुर्याद् वासांश्च सर्वशः ॥ १८ ॥ श्रीवृक्षप्रतिमे³ वृक्षान् यज्ञवाटांश्च कारयेत् । वर्धमानाकृर्तिमुखे⁴ऽप्येतानेव प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥ एणीपदे तु गणिकौश्चौरान् नरपदोपमे⁵ । इत्युक्ताः शुभर्दा⁶ वासाः सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ २० ॥ कर्मोपजीविजनवासनिमित्तमेताः क्षेत्राकृतीरभिहिताः⁷ प्रविमृश्य तेषाम् । वेश्मानि कारयति यः स्थपतिर्यथाव- न्मान्यः स कस्य न भवेदिह भूमिपृष्ठे ॥ २१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे वास्तुसंस्था⁸(प?)नमातृकानामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । गृहाण्युक्तानि सर्वेषामेवं कर्मोपजीविनाम् । वर्णिनां च गृहस्थानां कथ्यन्तेऽतः परं यथा ॥ १ ॥ भल्लाटे धनदे यद्वा चरके पृथिवीधरे । ब्राह्मणस्य भवेद् वेश्म माहेन्द्रद्वारमुत्तमम् ॥ २ ॥

१ ग. स्वाधि वा; द. °धि°। २ द. वसेत्पूर्वाहि°। ३ द. मा। ४ द. कृतिर्मुख्येऽप्ये- तान्येव। ५ द. °काचोरोत्तरपदोपमाः। ६ द. °टा। ७ द. विरचिताः। ८ द. °स्थापन°। ९ द. °मिव।

• 'परिच्छिन्नामि' ति लक्ष्ये पठितम्।

द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । २२१ माहेन्द्रेऽर्केऽथ सत्ये वा आर्यके^१ वा निकेतनम् । कार्यं गृहक्षतद्वारं क्षत्रियस्य शुभावहम् ॥ ३ ॥ याम्ये वैवस्वते वापि गान्धर्वेऽथ गृहक्षते । वैश्यस्य भवनं कार्यं द्वारं पुष्पादह्वये शुभम् ॥ ४ ॥ वारुणे पौष्पदन्ते वा यद्वा मैत्रेऽथवासुरे । शूद्रस्य सदनं कार्यं भल्लाटद्वारमुत्तमम् ॥ ५ ॥ विप्राणां प्राङ्मुखं वास्तु गृहं स्याद् दक्षिणामुखम् । वर्धते धनधान्येन पुत्रपौत्रैश्च नित्यशः ॥ ६ ॥ दक्षिणाभिमुखं वास्तु भवनं पश्चिमामुखम् । क्षत्रियस्य धनं धान्यं विक्रमश्चेह वर्धते ॥ ७ ॥ वास्तुनः पश्चिमं^२ द्वारं भवनस्योत्तरामुखम् । तत्रैधते धनैर्धान्यैः पुत्रपश्वादिभिश्च विट् ॥ ८ ॥ वास्तु^३ स्यादुत्तरद्वारं गृहं पूर्वांमुखं तथा^४ । शूद्रस्य कर्मवृत्तिं^५स्तु धनधान्यैर्विवर्धते^६ ॥ ९ ॥ एकस्यामपि शालायां चत्वारः संप्रकीर्तिताः । निवेश्यै^७द्वारभागाश्च कथ्यन्ते च शुभाशुभाः ॥ १० ॥ उत्सङ्गो हीनबाहुश्च पूर्णबाहुस्तथापरः । प्रत्यक्षा^८यश्चतुर्थश्च निवेशः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥ उत्सङ्ग §एवदीक्षाभ्यां(?) द्वाराणां वास्तुवेश्मनोः । स सौभाग्यप्रजावृद्धिधनधान्यजेयप्रदः ॥ १२ ॥ यत्र प्रवेशतो वास्तु(?)गृहं भवति वामतः । तद्धीनंबाहुकं वास्तु निन्दितं वास्तुचिन्तकैः ॥ १३ ॥ १ ख. ग. ‘स्ते’; द. आर्यस्ते वा निवेशनं । २ द. ‘मं’ । ३ द. °स्तुः । ४ द. य° । ५ द. °त्तिस्तद्व° । ६ द. °ध्यते । ७ द. °श्यगद्वाराश्च; ख. ‘श्यगृहद्वाराश्च’ । ८ द. क्षेोयं°; ख. ‘क्षो’ । ९ द. भ° । १० द. °नं । § ‘एकदिक्काभ्यां द्वाराभ्याम्’ इति पाठः स्यात् । वा. २९

२२६ समराङ्गणसूत्रधारे तस्मिन् वसन्नल्पवित्तः स्वल्पमित्रोऽल्पबान्धवः । स्त्रीजितश्च भवेन्नित्यं विविधव्याधिपीडितः ॥ १४ ॥ वास्तुप्रवेशं१तो यत् तु गृहं दक्षिणतो भवेत् । प्रदक्षिणप्रवेशत्वात् तद् विद्यात् पूर्णबाहुकम् ॥ १५ ॥ तत्र पुत्रांश्च पौत्रांश्च धनधान्यसुखानि च । प्राप्नुवन्ति नरा नित्यं वसन्तो वास्तुनि ध्रुवम् ॥ १६ ॥ गृहपृष्ठं समाश्रित्य वास्तुद्वारं यदा भवेत् । प्रत्यक्षाग्रस्तवसौ निन्द्यो वामावर्तप्रवेशवत् ॥ १७ ॥ ब्राह्मणो निवसेन्मुख्ये द्विनाम्नि क्षत्रियो वसेत् । वितथे निवसेद् वैश्यः शूद्रः२ सुग्रीवनामनि ॥ १८ ॥ एते वैशेषिकाः सर्वे वर्णानामनुपूर्वशः । वास्तुद्वारनिवेशाश्च वासैः सह निरूपिताः ॥ १९ ॥ यथोत्तरमथोच्यन्ते वर्णानां गृहकल्पनाः । †शूद्रविट्क्षत्रियाणां च राज्ञां च जयकाङ्क्षिणाम् ॥ २० ॥ सार्धात्रिभूमि३ शूद्राणां४ वेश्म कुर्याद् विभूतये । अतोऽधिकतरं यत् स्यात् तत् करोति कुलक्षयम्५ ॥ २१ ॥ वैश्यस्य वर्धयेद् गेहमर्धपञ्चमभूमिकम् । अतिप्रमाणे तत्रास्य धनबन्धुपरिक्षयः ॥ २२ ॥ क्षत्रियस्य गृहं कुर्यादर्धषष्ठतलं परम् । सम्पद्दलर्समृद्ध्यै६ तदतिरिक्तं तु तच्छिदे ॥ २३ ॥ परं विप्रस्य भवनमर्धसप्तमभूमिकम् । स्वाध्यायाचारभोगार्थमत्युच्चं तु भयावहम् ॥ २४ ॥ र्यजन्ते७ राजसूयाद्यैः ८ऋतुभिर्येऽवनीश्वराः । ९तैलेरर्धाष्टमैस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम् ॥ २५ ॥

१ द. सितो यं तु; ख. ग. शि। २ द. शूद्रं सुं । ३ द. सार्द्धं त्रिभूमिश्शूद्रेण; ख. ग. र्ध। ४ ख. ग. द्वेण वे। ५ द. क्षयः। ६ द. ॰समृद्धौ । ७ द. जयन्ते। ८ द. ऋ। ९ द. तैलेरद्धाष्टमेतेषां । † 'शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां राज्ञाम्' इति पाठः स्यात्।

द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । २२७ आहर्तुर्नेकयज्ञानां राजा राजाधिपश्च यः । तस्याप्यर्धाष्टमतलं भवनं सन्निवेशयेत् ॥ २६ ॥ वाजपेयेन वा यष्ट्वा यो द्विजः स्यात् समाहितः । गवां कोटि¹प्रदो यो वा सोऽपि तस्मिन् भवेद्भु²(द)भीः ॥ २७ ॥ यथाप्रमाणनिर्दिष्टे वसन्तस्ते नृपादयः । प्राप्नुवन्ति परामृद्धिमवृद्धिं तु विपर्यये ॥ २८ ॥ सपीठतलकं वेश्म मानतः संप्रकीर्तितम् । साधारणेन हस्तेन परं शूद्रस्य विंशतिः ॥ २९ ॥ चत्वारिंशद् विशः षष्टिः क्षत्रियस्य प्रशस्यते । अशीतिर्द्वि³जमुख्यस्य शतहस्ता महीपतेः ॥ ३० ॥ नातः परं नृणामूर्ध्वप्रमाणं शस्तमुच्यते । देवदानवदैत्यानां पिशाचोरगरक्षसाम् ॥ ३१ ॥ सिद्धगन्धर्वयक्षाणां विधातव्यमतोऽधिकम् । एकभौमादधो नैव गृहं शूद्रस्य विद्यते ॥ ३२ ॥ वैश्यस्य भवनं कार्यमधो नान्य(ध्य)र्धभूमिकात् । द्विभूमिकादधः कार्य क्षत्रियस्य न मन्दिरम् ॥ ३३ ॥ सार्धद्वि⁴भौमाद् विप्रस्य त्रितलादपि भूपतेः । हीनप्रमाणादमृतो गृहं यत् कुशिल्पिना स्याद् विहितं कथञ्चित् । भर्तुर्भिये ⁵सिद्धिविनाशनं तत् प्रशस्तं⁶शीलादिविपर्ययाय ॥ ३४ ॥ गुणदोषान् प्रवक्ष्यामि द्वाराणां सर्ववास्तुषु । सुस्थितं चतुरश्रं च कान्तं स्वद्रव्ययोजितम् ॥ ३५ ॥ ऋजुं⁷ स्वकीयदिग्भागे न ह्र⁸स्वं न तथोच्चकैः । नाल्पं न कुब्जं नाप्यनि( ?)पिण्डितं न बहिर्गतम् ॥ ३६ ॥ १ द. कोटिः प्रदेया वा; ख. ग. टिः प्रदेया वा । २ द. ख. ग. भवेद्भूमी । ३ ख. ग. द. तिर्द्वयमु । ४ द. भू॰ । ५ द. ॰यै द्वित्रिवि; ख. ग. 'द्वित्रिवि' (?) । ६ द. ॰स्तलीला च विप॰ । ७ ख. ग. जू । ८ द. ख. ग. स्वे ।

२२८ समराङ्गणसूत्रधारे नाध्मातं न कृशं मध्ये गतं नान्तरकुक्षिषु । न विद्रुतं न संक्षिप्तं यत् तत् स्याद् द्वारमृद्धिदम् ॥ ३७ ॥ पदस्य द्वादशे भागे पदमध्यात् प्रदक्षिणम् । स्थापितं वृद्धिमायाति द्वारं पुष्टिं करोति च ॥ ३८ ॥ रथ्याचत्वरशृङ्गाटवापीकूपाह(?)कुम्भकैः । कुड्यकोणतरुस्तम्भैर्भावनंस्यन्दनादिभिः ॥ ३९ ॥ यद् विद्धं भवनद्वारं तच्छुभाय न जायते । द्वारं द्वारे प्रविष्टं च कर्तव्यं वितनेतन(?) ॥ ४० ॥ पेच्यां प्रवेशयेन्नैकामन्यद्वारे कदाचन । द्वारं प्रवेशयेत् पेच्यां नारोहणगवाक्षयोः ॥ ४१ ॥ पक्षद्वारस्य वा नैकां कथञ्चिदपि बुद्धिमान् । न बाह्यगान्तरे द्वारे प्रविष्टं कारयेत् क्वचित् ॥ ४२ ॥ विहितं हि तथा तत् स्याद् बहुदोषकरं सदा । तोरणं गोपुरद्वारंमट्टो येषां गृहे भवेत् ॥ ४३ ॥ गृहाणां मौलिकद्वारं श्रोत्रे चैतान् प्रवेशयेत् । द्वारं द्वारस्य कर्तव्यमुपर्य्युपरि भूमिषु ॥ ४४ ॥ प्रदक्षिणेन वा कार्यं कार्यं नापरथा पुनः ॥ ४५ ॥ उपर्युपरि भूमीनां मुखं कुर्यात् प्रदक्षिणम् । नापसव्येन कुर्वीत द्वारमारोहणानि च ॥ ४६ ॥ यस्यां भित्तौ कृतं पूर्वं तस्यामुपरि कारयेत् । तथान्यभित्तौ तद्द्वारं विधातव्यं प्रदक्षिणम् ॥ ४७ ॥ न मध्ये सद्मनो द्वारं कुर्यादेव पदस्य च । न स्थूले(?) न पदे नापि सिरापाते तदिष्यते ॥ ४८ ॥ निरंशावस्थितैर्द्रव्यैस्तिर्यक् का( क्रा)न्तैश्च मन्दिरे । मर्मवेधो न दोषाय द्वारवेधोऽथवा क्वचित् ॥ ४९ ॥ १ ख. ग. द. नो । २ ग. ऐन्द्यां प्र° । ३ ख. ग. नै । ४ ख. ग. रं पट्टो; ^८द. ^०द्वारं पट्टो । ५ ग. य; ६ द. स्त ।

द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । २२९ यवनाट्टालकच्छाया पुरंदैवकुलस्य च । न प्रवेश्या गृहद्वारे रश्मयः सोमसूर्ययोः ॥ ५० ॥ न प्राकारेण कुड्येन न विटङ्केन वा पुनः । अन्तर्हितानि दुष्यन्ति द्वारमर्माणि कुत्रचित् ॥ ५१ ॥ अत्युच्चे स्याद् भयं राज्ञो निम्ने तस्करतो भयम् । कुलपीडा भवेत् कुब्जे बहिर्याते पराभवः ॥ ५२ ॥ आध्मातेऽत्यन्तदारिद्र्यं³ कृशमध्ये क्षयो नृणाम् । रथ्याविद्धे भवेद् रोगो मरणं चत्वरेण च ॥ ५३ ॥ शृङ्गाटकेन वैधव्यं दुहितॄणां प्रजायते । वाप्या कूपेन वा विद्धे स्यादतीसारतो भयम् ॥ ५४ ॥ कोणान्मृत्युभयं दद्याद् वृक्षे रोगभयं भवेत् । स्तम्भेन म्रियते स्वामी भ्रमेणार्थो न तिष्ठति ॥ ५५ ॥ प्रणालेन महद् दुःखं महाभीतिर्महाकलिः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्वारवेधं विवर्जयेत् ॥ ५६ ॥ यस्याग्रतः पृष्ठतश्च द्वारे भित्त्योर्द्वयोरपि । अन्योन्यं भिद्यते यस्मिन्नैकगत्याश्रिते उभे ॥ ५७ ॥ वास्तु तद् भिन्नदेहाख्यं भिन्नस्वामिविधायकम् । न तत्र जायते वृद्धिः स्थापितस्य न कस्यचित् ॥ ५८ ॥ गृहकुक्षौ कृतं द्वारं सर्वरोगभयङ्करम् । पूर्वद्वारं तु माहेन्द्रं प्रशस्तं सर्वकामदम् ॥ ५९ ॥ गृहक्षतं तु विहितं दक्षिणेन शुभावहम् । गन्धर्वमथवा तत्र कर्तव्यं श्रेयसे त(स)दा ॥ ६० ॥ पश्चिमेन प्रशस्तं स्यात् पुष्पदन्तं जयावहम् । भल्लाटमुत्तरे द्वारं प्रशस्तं स्याद् गृहेशितुः ॥ ६१ ॥ १ ख. द. रा दे। २ द. भये राज्ञे°। ३ द. द्रं। ४ द. द्वेगो। ५ द. °त्रीणां । ६ द. °न्या। ७ ख. ग. स्मिन्नेक। ८ द. रोगकरं भयं। ९ द. भव्याट°।

२३० समराङ्गणसूत्रधारे एकाशीतिपदे तस्मिंश्चतुरश्रपदेऽपि वा । द्वारोऽप्य(प)दगास्तासां ब्रूमो वह्नयादितः फलम् ॥ ६२ ॥ हुताशभीतिः स्त्रीजन्म भूत्यर्थः प्रियता नृपे । क्रोधे चानृतता(?) पुंसः क्रौर्यं स्यात् पूर्ववत् क्रमात् ॥ ६३ ॥ सुतापि(प्ति)प्रैष्यनीचत्वे भक्ष्यौँनसूतर्द्धिकृत् । रौद्रं कृतघ्नमवसं याम्यतः सुतवीर्यहृत्(?) ॥ ६४ ॥ सुनोप्पीडा रिपुवृद्धिर्ऋथैसुतानवाप्तिँस्तनयार्थसम्पत् । स्वाप्तिर्नृशंसाद् भयमर्थनाश उक्तः क्रमादित्यपरोन्मुखेषु ॥ ६५ ॥ बन्धव्यसत्वे(?) रिपुवृद्धिर्ऋर्थसुताप्तिरग्र्या गुणसम्पदश्च । सुतार्थलब्धिर्द्विर्षयात्मजेन दोषास्त्रिया नैर्ऋतं दिङ्मुखेषु ॥ ६६ ॥ गुणाश्च दोषाश्च यथावदेते निरूपिता द्वारसमाश्रिता ये । तान् शिल्पविच्छास्त्रविदां वरिष्ठो विज्ञाय पूज्यत्वमुपैति लोके ॥६७॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे "द्वारगुणदोषो नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । देवानां मनुजानां च पीठर्मोनमथोच्यते । पीठं कैनीयो भागं च सार्धभागं तु मध्यमम् ॥ १ ॥ द्विभागमुत्तमं तत् स्यादेषा पीठसमुच्छ्रितिः । महेश्वरस्य विष्णोश्च ब्रह्मणश्चोत्तमं भवेत् ॥ २ ॥ इतरेषां च देवानां कर्तव्यं तन्न धीमता । ईश्वरस्य यथाकामं पीठं कार्यं विचक्षणैः ॥ ३ ॥ १ द. °र्हितः । २ ख. ग. वा; द. प्रिय वा । ३ ख. वा । ४ द. ग. पा । ५ ख. ग. र्थं । ६ ख. ग. द. र्थि । ७ द. ब्धे° । ८ द. दोषास्त्रियानैर्धातश्चङ्मुखेषु । ९ ख. ग. तश्चङ् । १० द. त्नि । ११ द. द्वारगुणदोषाध्यायो नामैकोन चत्वारिंशः । १२ द. नयति मानमथोंच्यते । १३ द. कर्नयो भागेन ।

पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । २३१ यस्मिन् स्थाने विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । ईश्वरः सर्वतः कार्यों न दोषस्तत्र विद्यते ॥ ४ ॥ इतरेषां तु देवानां पीठं भागं समुच्छ्रितम्¹ । यस्य येन विभागेन वास्तुमानं विधीयते ॥ ५ ॥ तस्य तेनैव भागेन पीठोच्छ्रायो विधीयते । मनुजानां च पीठानि वेश्मनां² देवपीठकैः³ । ६ ॥ तुल्यानि कुर्यादुपरी कृता वृद्धिकराः सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥ ७ ॥ चतुर्मुखं च तत् कार्यं⁴ यथा पश्यति तत् पुरम् । अधिकं सर्ववेश्मभ्यस्तथा राजगृहादपि ॥ ८ ॥ राजवेश्माधिकंमपि शस्यतेऽन्यै⁵सुरालयात् । पञ्चमो लोकपालानां⁶ राजा श्रेष्ठतमो⁷ यतः ॥ ९ ॥ एवमेतानि देवानां पीठान्युक्तान्यशेषतः । चातुवर्ण्यस्य⁹ पीठानि ब्रूमो¹⁰ विप्राद्यनुक्रमात् ॥ १० ॥ षट्त्रिंशदङ्गुलोत्सेधं पीठं विप्रस्य शस्यते । इतरेषां तु वर्णानां¹¹ ह्रस्वं स्याच्चतुरङ्गुलम् ॥ ११ ॥ चातुर्वर्ण्यस्य पीठानि भुङ्क्ते विप्रो गृहाणि च । त्रयाणां¹² क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूद्रः क्रमात् स्वकम् ॥ १२ ॥ एवं विभागं¹³ पीठानां स्थपतिः परिकल्पयेत् । हितं कारयितुर्वाञ्छन् नृपतेश्च समृद्धये ॥ १३ ॥ प्रमाणे स्थापिता देवाः पूजार्हाश्च¹⁴ भवन्ति हि । प्रमाणं पीठानामिदमभिहितं ब्रह्ममुरजि-¹⁵ त्पुरारीणामत्रापरदिविषदां यच्च नियतम् । १ द. समुद्धृतं । २ द. वेश्मानां । ३ ख. ग. ठके; द. के । ४ द. कर्माय । ५ द. ना. ६ द. पालानां । ७ द. स्तस्तुतमो । ८ द. पंच । ९ द. चतुर्वर्णस्य । १० द. ब्रह्मो । ११ द. वर्णा सु; ख. ग. र्णामु पी । १२ द. ख. ग. णामन्यजातीनां गृहं शूद्रकमाश्रकम् । १३ द. ग । १४ द. पूजायाश्च......हि । १५ द. सु ।

२३२ समराङ्गणसूत्रधारे ततो विप्रादीनामपि निगदितं यत् तदखिलं यथौचित्याद्योज्यं श्रियमभिलषद्भिः स्थपतिभिः ॥ १४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

अथ चयविधिर्नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।

इदानीमभिधीयन्ते चयस्येह गुणागुणाः । सुविभक्तः समश्चारुश्चतुरश्रश्चयः शुभः ॥ १ ॥ असंक्रान्तमसन्दिग्धमविनाश्यैन्त्यबर्हितम् । अनुत्तंममनुद्वृत्तमकुब्जं न च पीडितम् ॥ २ ॥ समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्गं तथैव च । सुपार्श्वं सन्धिसुश्लिष्टं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च ॥ ३ ॥ अर्जिह्मं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्थमी । एतेषां वैपरीत्येन दोषाणामपि विंशतिः ॥ ४ ॥ दक्षिणं तु यदा कुड्यं विचिनोति बहिर्मुखम् । तदा व्याधिभयं विद्यान्मृत्युदण्डं च निर्दिशेत् ॥ ५ ॥ पश्चिमं तु यदा कुड्यं विचिन्वन्ति बहिर्मुखम् । धनहानिं तदा विद्याद् दस्युभ्यैश्च भयं भवेत् ॥ ६ ॥ उत्तरं तु यदा कुड्यं विचिनोति बहिर्मुखम् । कर्तारं स्वामिनं वापि व्यसनं प्रापयेत् तदा ॥ ७ ॥ प्राच्यं बहिर्मुखं कुड्यं चिनोति स्थपतिर्यदा । राजदण्डभयं तत्र निर्देष्टव्यं विचक्षणैः ॥ ८ ॥

१ द. यथोचित्यायोज्यं; ख. ग. यथौ । २ ख. ग. 'त्यायोज्यं । ३ द. पीठाध्यायो नाम चत्वारिंशः ॥ छ ॥ ४ क. शुभ्रश्चयः । ५ ख. द. नाश्यं च गर्हितं; ग. शं च ग । ६ ख. ग. मत्तम्; द. अनुमत्तममुद्वृत्तकु । ७ क. ष्ठु । ८ द. अवि । ९ द. वेद्यस्य । १० क. नि ११ द. विं° । १२ क. भि । १३ द निर्दिश्टं विचक्षणैः ।

चयविधिर्नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । २३३ एतदेव फलं ब्रूयात् पतिते दलिते तथा॑ । यस्य प्राग्दक्षिणः कर्णः प्रवर्तेत बहिर्मुखः ॥ ९ ॥ स्यात् तत्राग्निभयं घोरं गृहभर्तुश्च संशयः । गच्छेद् बहिर्मुखः कर्णो यदा दक्षिणपश्चिमः ॥ १० ॥ कलहोपद्रवस्तत्र स्याद् भार्यायाश्च संशयः । पश्चिमोत्तरकर्णे तु सम्प्रयाते बहिर्मुखे॑ ॥ ११ ॥ पशुवाहनपुत्राणां संशयस्तत्र जायते । प्रागुत्तरो यदा कर्णः प्रचीयेत बहिर्मुखः ॥ १२ ॥ गुरूणां संशयस्तत्र गोवृषादेश्च जायते । विशालं यदि जायेत सर्वबाहुषु चिन्वतः ॥ १३ ॥ कर्णिकासमसंस्थानं तँद् भवेन्मल्लिकाकृति । ⁿन तादृशो भवेदायस्तत्र यादृग् व्ययो भवेत् ॥ १४ ॥ चयस्य तस्य दोषेण गृह(ही)क्षीर्णः पलायते । चिन्वतो यदि संक्षिप्तमत्यर्थं तत्र जायते ॥ १५ ॥ ब्रह्मसंज्ञं तदुद्दिष्टं तत्र राजभयं भवेत् । विस्तृतं यदि र्बाहेषु संक्षिप्तं चैव मध्यतः ॥ १६ ॥ तनुमध्यं तदुद्दिष्टं तत्र विद्यात् क्षुधो भयम् । उच्छ्रितं यदि कर्णेषु परिहीणं च मध्यतः ॥ १७ ॥ निर्णीतं नाम तद् विद्यात् तत्र चौरभयं भवेत् । कर्णेषु परिहीणं चेदुच्छ्रितं चापि मध्यतः ॥ १८ ॥ कूर्मोन्नतमिति ज्ञेयं सर्वदोषभयावहम् । विषमोन्नतकर्णेषु निर्दिशेद् द्रविणंक्षयम् ॥ १९ ॥ प्राज्यान्नपानं॑ तद् विद्यात् समेषु विहितेषु च । इत्येते चीयमानस्य गुणदोषाः प्रकीर्तिताः ॥ २० ॥ १ द. पत्ये तदखिले तथा । २ क. दा । ३ द. कर्ना । ४ द. खः । ५ क. य । ६ द. सतो- र्दाद्विभ्रं । ७ द. गृहक्षीणे; ख. ग. णे । ८ क. ख. ग. द. वा तेषु । ९ क. ख. ग. र्न । १० द. णं । ११ द. ंतं । वा. ३०

२३४ समराङ्गणसूत्रधारे । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन चयकर्म प्रयोजयेत् । उदकेन समं नीत्वा सम्यङ्निश्चयकारणम् ॥ २१ ॥ तत्रा(स्मा)हते न चान्यत् स्यान्निश्चयार्थं चेयस्य च । तस्माज्जलेन वलयं गृह्णीयात् पूर्वमाहतः ॥ २२ ॥ ततः सुताडिते सूत्रे चयं कुर्याद् विचक्षणः । द्विगुणां क्षेत्रमानस्य रज्जुं कृत्वा तदन्तयोः ॥ २३ ॥ याँऽसौ(?) कार्यौ ततस्तस्यां पादोनक्षेत्रमानतः । दद्यान्निरुच्छ्रनं कीलौ क्षेत्रगर्भान्तगामिनौ ॥ २४ ॥ निघायौर्याः(य)सकौ तस्याः प्रान्तस्थौ योजयेत् तयोः । निरुच्छनाभिकृष्टायां पादोनक्षेत्रसंमितम् ॥ २५ ॥ भुजर्गेत्या भवेद् रज्जुस्तस्यामिष्टानुमानतः । चिह्नं दद्यात् स कर्णः स्यादेवं दोषान् प्रसाधयेत् ॥ २६ ॥ भूरि नौच्छादनं दद्यान्न भिन्द्यात् तत्र चेष्टकाः । विषमस्थाः कुठारेण छिंत्त्वा ताः कल्पयेत् समाः ॥ २७ ॥ यथा न च स्पृशेत् सूत्रं विचिन्वीत तथा बुधः । कुड्ये च सादिमध्यान्ते द्विष्टमेकां निर्पातयेत् ॥ २८ ॥ यदा सर्वपरिक्रान्तं तलं चोद्घाटितं भवेत् । तदा नैकत्र कुर्वीत पर्यायेण विचक्षणः ॥ २९ ॥ उद्घाटनं स्तैराणां(?) तु यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । तत्र तत्र चयं कुर्याद् यदि संविद्धकं हितैम् ॥ ३० ॥ दुर्वहं हि भवेत् तेन तस्मात् तत् परिवर्जयेत् । उपरिष्टात् समं पार्श्वे भुंजं कुर्याद् विचक्षणः ॥ ३१ ॥ १ द. ताभ्यान्स°। २ द. यायार्यवस्य च। ३ द. णं। ४ द. यासौ कार्यो; ख. ग. या। ५ द. स्या। ६ क. र; द. °च्छनं । ७ द. तैः । ८ क. यामकौ । ९ द. स्था। १० क. ष्णा । ११ ख. ग. ‘त:’; द. °म्मितः । १२ ख. ग. ङ्ग; द. भुर्जं° । १३ ख. ग. द. न। १४ ख. द. °मा। १५ द. चिन्वान कल्पयेद्धिमाः ॥ १६ द. विचिन्वति । १७ द. द्वि ष्टमेकानियोजयेत् ; ख. ग. 'द्विष्ठये' । १८ ख. ग. योजये । १९ द. °कांततलावा घटितं भवेत् ॥ २० ख. द. न° । २१ द. दि । २२ द. हि तत् ॥ २३ द. दुर्बलं; ख. ग. दुर्बलं हि । २४ ख. ग. द. भयं कु° ।

शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । २३५ समन्ताद् रुचकच्छिन्नश्चयो भित्तिषु पूजितः । तस्मात् प्रयत्नः कर्तव्यश्चयकर्मणि नित्यशः ॥ ३२ ॥ इति भाषितरूपितमाचरनश्चयकर्म यथाविधि शिल्पिंकृतम् । भवतीह यशो भुवने विततं गृहभर्तुरपि प्रचुरो विभवः ॥ ३३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे चयविधिर्नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो विधानं शान्तिकर्मणः । यथावद्दिष्ट्वाँ दिक्पालान् हुत्वॉ शान्तीर्यथाक्रमम् ॥ १ ॥ स्नपयेत् कर्णिकां कुम्भैः सहिरणयैर्विचक्षणः । सर्वगन्धानुलिप्तां च माल्यदामविभूषिताम् ॥ २ ॥ कृतमाल्यानिवसितां(?) मूले च मधुलेपिताम्। दोषप्रशमनार्थाय तां मूलेषु निखातयेत् ॥ ३ ॥ मधुकुम्भमरिष्टं च शेवालं च विधानवित् । वाचयित्वा तुं विप्रेन्द्रान् कृतपुण्याहमङ्गलान् ॥ ४ ॥ स्थापयेत् कर्णिकाः सर्वाः स्थपतिः प्रयततः शुचिः । एतेन विधिना कर्म चातुर्वर्ण्यस्य कारयेत् ॥ ५ ॥ कर्णिका रोपिता यत्र पुनरुत्पाट्य रोप्य॑ते । न तन्निष्पद्यते वेश्म स्वामी चात्र विनश्यति ॥ ६ ॥ निखातं तु यदा दारु च्छिद्यते ताड्यते पुनः । तन्नाशो धनधान्यस्य स्वामिनश्चात्र सर्वथा ॥ ७ ॥ १ क. दु + क; ग. द्वचक। २ द. भाषानिरूपितनारतश्च ...यथाविधिः। मूल्यं । ३ द. ष्ट्वा । ४ द. हं । ५ ख. ग. का । ६ द. ˚ता । ७ क. स; द. तां । ८ द. लेषिता। ९ ख. ग. द. च । १० द. रोपिते । ११ द. निखनितं यदा दारुच्छिद्येत्येत्याद्य तत्पुनः ।

२३६ समराङ्गणसूत्रधारे वल्लीनिपीडितं दारु प्रवेशे चेन्निखन्यते । आशीविषभयं घोरं तस्मिन्नुत्पातलक्षणम् ॥ ८ ॥ उत्थाने कर्णिका रक्ष्या सर्वसत्त्वाभिधर्षणात् । नवे कर्मण्यशकुना मृगव्यालयसरीसृपाः ॥ ९ ॥ कर्णिकामधिरोहन्ति दोषांस्तत्र वदेदमून् । कृतापीडां परिहृतां यद्यारोहन्ति वायसाः ॥ १० ॥ गृहिणस्तत् प्रवासः स्यादन्नं³ पानं च हीयते । मयूरे तद्गृहं राजा हरेत् पश्चाब्दतः परम् ॥ ११ ॥ वराङ्गे⁴ जायते व्याधिः कोकिलैर्द्व्यब्दतः परम् । काकोलैस्त्रीणि वर्षाणि जायते सुमहद् भयम् ॥ १२ ॥ शुके स्युः कलहार्थांनि न च निष्पद्यते गृहम् । कुक्कुटेऽग्निभयं विद्याद् राजतो वा महद् भयम् ॥ १३ ॥ सारिकायां तु दौःशील्यं स्त्रीणां गृहपतेस्तथा । सर्परूपेतं(तु) विघ्नेन गृहं निष्ठां न गच्छति ॥ १४ ॥ स्त्रीपुंसयोः कुलिङ्गे तु जायते पापकारिता । पारावते तु जायेते स्त्रीपुंसौ गुरुतल्पगौ ॥ १५ ॥ विडाले¹⁰ तुं कुलं दासैः सह रोगैर्निपीड्यते । ज्वलनो वा जलं¹² वापि हस्ती वा हन्ति तद्गृहम् ॥ १६ ॥ आरण्यैः शकुनैरेतत् स्याद्¹³ वर्षाद् धर्षणे फलम् । यूनां¹⁴ च जायते मृत्युर्मध्वासङ्गे¹⁵ धनक्षयः ॥ १७ ॥ दुःखप्रदर्शनं घूके¹⁶ बालानां मरणं तथा । त्रस्तभीते निलीने तु राजा शून्यं हरेद् गृहम् ॥ १८ ॥ १ द. लां । २ द. ॰हति वायसः । ३ द. ॰न्नपानं । ४ द. वरांगे यायितोव्याधि कोकिलैद्वन्त्रिितः परं । ५ ख. ग. र्द्धां । ६ ख. ज्यानि; द. सुकेसकलङ्गज्यानिः सं च निष्पद्यते गृहं । ७ क. सर्पं । ८ क. न । ९ द. ॰पते । १० द. ते । ११ द. ज्व । १२ द. णैः । १३ द. स्या । १४ ग. नृणां ज । १५ द. ॰गंथा॰ । १६ द. एके ।