समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

३०८ समराङ्गणसूत्रधारे ग्रीवा वंशोच्छ्रिता कार्या शिखरस्यादिविस्तृतौ । षड्गुणेनैव¹ सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ॥ १२ ॥ विस्तृतेरपि² भद्रायाः कुर्याद् द्विगुणमुच्छ्रयम् । कुम्भं भागेन कुर्वीत प्रासादेष्वखिलेष्वपि ॥ १३ ॥ एवमेष चतुःशृङ्गश्रतुर्द्वारोपशोभितः । मेरुर्मेरुरूपमः कार्यो वाञ्छता शुभमात्मनः ॥ १४ ॥ सर्वस्वर्णमयं मेरुं यद् दत्त्वा पुण्यमाप्नुयात् । तमिष्टकाशैलमयं कृत्वा तदधिकं³ भजेत् ॥ १५ ॥ मेरुः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे सप्तविंशतिपाणिकम् । दशधा विभजेत् स स्यात् कैलासः पुण्यवर्धनः ॥ १६ ॥ ब्रह्मकोष्ठगतो गर्भः शेषं भित्त्यन्धकारिका । चतुर्भागं भवेद् भद्रं मूलकर्णौ त्रिभागिकौ ॥ १७ ॥ सप्तभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चार्धभागिका । भागेनान्तरपत्रं स्याद् ⁴भागेनाण्डकसमुच्छ्रितम् ॥ १८ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाच्छिखरं दशकोच्छ्रितम् । अर्धषष्ठांशविस्तारः स्कन्धः कैलाससंज्ञिते ॥ १९ ॥ अस्मिन्नन्तरपत्रे तु सूत्रं दत्त्वा सुताडितम् । त्रिगुणेन लिखेत् तेन वेणुकोशं मनोरमम् ॥ २० ॥ अष्टभूम्युच्छ्रयः श्रीमान् मञ्जर्या च विराजितः । उच्छ्रयश्चास्य कर्तव्यो द्विगुणः श्रियमिच्छता ॥ २१ ॥ कार्यं षड्भूमिकं चास्य भद्रं भागार्धनिर्गतम् । पातः सिंहकर्णैस्स्थुः(?) समाप्तिर्नायकेन च ॥ २२ ॥ कैलास एष कथितो विशेषेण हरप्रियः । कैलासः ॥

१ क. षड्गणा तेनु सू। २ द. न। ३ द. प। ४ द. त्रिव। ५ क. पदत्वात् मु। ६ द. पं। ७ क. वे। ८ क. र्ध। ९ द. र्णा।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३०९ इदानीं सर्वतोभद्रः प्रासादः परिकीर्त्यते ॥ २३ ॥ स स्यात् षड्विंशतिं हस्तान् परमः परिमाणतः । जठरं बाह्यसीमा च भित्तयो ह्यन्धकारिकाः ॥ २४ ॥ जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा स्मृताः । तथैव भद्रविस्तारैः कार्यो भागार्धनिर्गतः ॥ २५ ॥ रथिकैका चतुर्भागा ततेः सार्धद्विभागिका$^३$। तासां परस्परं ज्ञेयो$^४$ भागभागं विधीयते(?) ॥ २६ ॥ षड्भागात् विस्तृतं कार्य शिखरं सप्तमो$^६$च्छ्रितम् । षड्भिर्दशभिर्भागैः स्यान्मूलजा स्कन्धविस्तृतिः( ? ) ॥ २७ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद्दण्डकं भागमुच्छ्रितम् । मूलसूत्रानुसारेण छेदः संयुज्यते यथा ॥ २८ ॥ अस्य रेखा तथा कार्या सर्वश्रेयःप्रसाधनी$^७$ मेरोरस्य च शृङ्गाणि सिंहकर्णैर्विभूषयेत् ॥ २९ ॥ मञ्जरीं पद्मकोशाग्रतुल्यां सर्वत्र कारयेत् । जयं लक्ष्मीं यशः कीर्त्तिं सर्वानि(णी)ष्टफलानि च ॥ ३० ॥ करोति सर्वतो भद्रं सर्वतोभद्रकः कृतः । सर्वतोभद्रः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभागशतभाजिते ॥ ३१ ॥ विमानं विभजेत् प्राज्ञः श्रेयःपुष्टिसुखावहम् । भद्रैश्चतुर्भिसतत् कुर्यात् कर्णप्राग्रीवकैस्तथा ॥ ३२ ॥ पञ्चभूमिर्भवत्येष यदि वा त्रिविधं भवेत् । हस्ताँ$^{११}$स्त्रिंशद् भवेज्ज्येष्ठो मध्यमः पञ्चविंशतिः ॥ ३३ ॥ स्यादेकविंशतिर्हस्तात् कनीयान् षोडशाथवा । जातिशुद्धो भवेदेको मञ्जर्या वै$^{१२}$ परो भवेत् ॥ ३४ ॥

१ क. र्या । २ द. त् । ३ ख. द. काः । ४ क. यो भागं । ५ द. स्तृ° । ६ ख. वो, द. यो । ७ क. र्वाः, ८ क. नीः । ९ द. कर्णौ वि° । १० द. श्रो । ११ द. स्त । १२ द. च ।

३१० समराङ्गणसूत्रधारे मिश्रकोऽन्यो विमानानामिति संख्या त्रिधोदिता । ज्येष्ठो मिश्रकनिर्माणः स च कौ१लाशभद्रकृत् ( ? ) ॥ ३५ ॥ मध्यमो जातिशुद्धः स्यात् कनीयान् मञ्जरीयुतः । पञ्चभागयुतं भद्रं विस्तरेण प्रकीर्तितम् ॥ ३६ ॥ कर्णप्राग्ग्रीवविस्तारः कर्तव्यो भागसंमितः । भागार्धं क्षोभणे४ कार्यं तलिपं तज्जलान्तरं( ? ) ॥ ३७ ॥ गुप्तकर्णं तु कर्तव्यं यदिच्छेल्लक्षणान्वितम् । तस्माद् भद्रस्य निष्कंशं( ? ) भागेनैकेन कारयेत् ॥ ३८ ॥ मिश्रकस्य चतुर्भागं भद्रं कुर्याद् विचक्षणः । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा खुरपिण्डकया सह ॥ ३९ ॥ द्विभा(गा) रथिका कार्या भूमिः स्याच्चतुरंशका७ । द्वितीयार्धांशहीना च तृतीया भूमिरिष्यते ॥ ४० ॥ चतुर्थ्य(र्थी) तु त्रिभिर्भागैरर्धहीना तु पञ्चमी । उदयो भूमिकाया यः कूटं कुर्यात् तदर्धतः ॥ ४१ ॥ अर्धेन कु८म्भिकां कुर्यादुच्छ्रालंकसमन्विताम् । ऊँ१०र्ध्वभवस्तु( ? ) पञ्चम्या वेदिका भागमुच्छ्रिता ॥ ४२ ॥ घण्टा षड्भागविस्तारा कार्या भागद्वयोच्छ्रितां११ । घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत् तदनन्तरम् ॥ ४३ ॥ भागिकानि प्रकुर्वीत कण्ठग्रीवाण्डकानि च । भागं कण्ठप्रदेशैः१२ स्याद् दै१३ण्डिकायाः समुच्छ्रितिः ॥ ४४ ॥ घण्टार्धेन विधातव्या द्विभागा कलशोच्छ्रितिः । सूरसेनादिकं सर्वं कर्तव्यं पूर्ववत् तथा ॥ ४५ ॥ भद्रं मनोरमैश्चेह सिंहकर्णैर्विभूषयेत् । पञ्च१४न्यासेन सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत् ॥ ४६ ॥

१ द. कै । २ द. व । ३ द. वितः । ४ द. णा कार्या यच्छेषं तद् जलांतरम् ॥ ५ द. दी । ६ द. ष्का, ७ द. काः, ८ द. स्त° । ९ द. त्का । १० द. ऊर्ध्वं भवतु । ११ द. ताः । १२ द. शाः । १३ द. च्चद्रि । १४ द. न्या ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३११ लतांतयो(?)भवेदेषां लताभिस्तं प्रकल्पयेत् । मिश्रको मिश्रितैरङ्गैः शुद्धः स्याद् भूमिकान्वितः ॥ ४७ ॥ विमानः .। नन्दनस्य भवेत् सीमा द्वात्रिंशद्धस्तनिर्मितैः । अष्टाष्टकविभागेन चतुःषष्टिपदो हि सः ॥ ४८ ॥ भागैश्चतुर्भिर्गर्भोऽस्य शेषं भित्त्यन्धकारिकौ । भद्रं गर्भसमं कार्यं तदूर्ध्वेनास्य निर्गमः ॥ ४९ ॥ द्वौ रथौ पार्श्वतो भूयः सर्वतः कर्णसूत्रतः । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला भागसंमितौ ॥ ५० ॥ षड्भ(भू)मिरेष भूमिः स्यादेकैका द्वादशांशकैः । रेखास्कन्धाण्डकादीनां कैलासे(न) समाकृतिः ॥ ५१ ॥ नन्दनो नन्दयत्येष समृद्ध्या(द्वया) हन्ति चापदः । नन्दनः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चविं(शनि) हस्तके ॥ ५२ ॥ सूत्रपातं ततः कुर्यात् कर्मोयतमुखायतम्(?) । ततः सीमार्थसूत्रेण सम्यग् वृत्तं समालिखेत् ॥ ५३ ॥ ततस्तदष्टाविंशत्या भजेद् भागैर्यथापदम् । निर्मापये शालार्धेन(त् तदर्धेन शाला)दिक्सूत्रसंश्रिताः ॥ ५४ ॥ तासां तु मध्यगाः कार्या एकैकस्य रथास्त्रयः । अन्ये चार्थरथाः कार्याः शालाकर्णसमाश्रिताः ॥ ५५ ॥ भागषट्कोच्छ्रिता जङ्घा भागार्धेन तु मेखलाः । भागेनान्तरपत्रं स्याद् भागं चोदुवृत्तमण्डकम् ॥ ५६ ॥ अर्धभागोच्छ्रिताँ जीवा विष्कम्भेन चतुष्पदाम्(?) । शिखरस्योच्छ्रयो भागैरेकादशभिरिष्यते ॥ ५७ ॥ १ द. तु(त्र)। २ द. विस्तृता । ३ द. काः। ४ द. ताः । ५ द. ˚डकाः। ६ द. ˚न्धांश˚। ७ द. ˚र्णा । ८ द. ˚त्ततः शालाः कर्ण˚ । ९ द. प. । १० द. चोच्छ्रितमंडपं ॥ ५० ॥ ११ द. तो । १२ द. दाः ।

३१२ समराङ्गणसूत्रधारे सर्वेषामेव लतिना १मात्रिधा द्विगुणो हि सः (?) । विस्ताराद्२ द्विगुणं सूत्रं स्कन्धाद्यं ३चापि षड्गुणम् ॥ ५८ ॥ सुत्तानितं(?) समाकृष्य पद्मकोशं समालिखेत् । स पञ्चविंशतिर्हस्ता ज्येष्ठः षोडश मध्यमः ॥ ५९ ॥ कनीयान् द्वादशकरश्छस्यो४( ? ) विजानता । ज्येष्ठस्य भागसंख्येयमेतदर्धेन मध्यमः ॥ ६० ॥ मध्यमस्य तथार्धेन कनीयान् भागसंख्यया । भागषट्कमिता जङ्घा ज्येष्ठस्य परिकीर्तिता५ ॥ ६१ ॥ सप्तभागोच्छ्रिता सा स्यान्मध्यमे सकनीयसि । सर्वेषां लतिनामेष क्षेत्रेण विधिरीरितः६ ॥ ६२ ॥ स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः स्वस्तिश्रेयस्करो७ नृणाम् । स्वस्तिकः ॥ इदानीं मुक्तकोणस्य सू( ल )क्ष्म ब्रूमः स तु९ त्रिधा ॥ ६३ ॥ षोडश द्वादशाष्टौ च हस्तसंख्या परस्य च । ज्येष्ठः षोडशभिर्भागैर्मध्यो१० द्वादशभिर्भवेत् ॥ ६४ ॥ कनीयानष्टभिः प्रोक्तः प्रासादो मुक्तकोणकः । मुक्तकोणस्वस्तिकयोरिदमेवान्तरं भवेत् ॥ ६५ ॥ स्वस्तिको वर्तुलस्तत्र चतुरश्रोऽपरः स्मृतः । पञ्चभागोन्नता१२ जङ्घा द्वौ भागौ रथिका भवेत् ॥ ६६ ॥ भागैश्चतुर्भिः कर्तव्या द्वितीया तस्य भूमिका । येषास्त्वर्धार्धभागेन विधेयास्त( द्व ? )स्य भूमिकाः ॥ ६७ ॥ विधाय नवधा गर्भैस्तै१३स्त्रयोदशभिर्भवेत्११ । जङ्घापादोनपञ्चाशैराद्यैकः१४ष्पणिकाँ१५( ? ) भवेत् ॥ ६८ ॥ मुक्तकोणः । विस्तारं दशधा कृत्वा षड्भागं मध्यमालिखेत् । १ द. मात्स्कंधाद् । २ द. त्रि । ३ द. श्रद्धापि । ४ द ष्ट । ५ द.ः प्रारब्धव्यो विजानता । ६ द. ताः । ७ द. वीर्°। ८ द. रा । ९ द. क्त । १० द. च । ११ द. ध्ये । १२ द. च्छ्रोन्ना । १३ द. गर्भं तंत्रयो° । १४ द. जे । १५ द. का। १६ द. शुं° ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१३ १कर्णा द्विभागिको( ? )मध्यं चतुर्धा विभजेत् पुनः ॥ ६९ ॥ तदून्मध्ये कृतौ द्व्यंशौ ३भागिकौ वामदक्षिणौ । अङ्गुलीकरसंख्यातैर्विधेयो रथनिर्गमः ॥ ७० ॥ प्राग्ग्रीवैर्विकटैः स्वष्टैः स्तम्भैः ४सद्भूषकर्मभिः( ? ) । एवं गुणै५समायुक्तः श्रीवत्सः६ सुखदो भवेत् ॥ ७१ ॥ द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमेव च । उदकान्तरकं कार्यं श्रीवत्सो नन्दनो(त्से नन्दने)पि च ॥ ७२ ॥ श्रीवत्सः ॥ विस्तारैर्दशधा भक्तैः षड्भा(गा)मञ्जरी भवेत् । सर्वतोभद्रवन्मूलकर्णावस्य द्विभागिकौ ॥ ७३ ॥ उदकान्तरमन्य(प्य)स्य श्रीवत्सस्यैवं कल्पयेत् । हंसोऽयं कीर्तितः सम्यक् शुभदो लक्षणान्वितः ॥ ७४ ॥ हंसः ॥ रुचकोऽप्येवमेव स्यादुदकान्तरवर्जिता( र्त)म् । भित्तयश्चतुरंशेन गर्भो व्या सार्धसंम९तः ॥ ७५ ॥ रुचकः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभजेद् दशभिः पदैः । विदध्यादर्ध१०मानाख्यं तत्र भ्रान्तमनुक्रमात् ॥ ७६ ॥ भद्रस्यै११ च भवेद् भागैश्चतुर्भिः परिविस्तृतम् । एकेनैकेन भागेन द्वौ रथौ वामदक्षिणौ ॥ ७७ ॥ द्विभागविस्तृतौ कर्णौ निर्गमः स्यात् कराङ्गुलैः । वर्धमानैः१२ क्रियायुक्तो यशोलक्ष्मीं १३विवर्धयेत् ॥ ७८ ॥ रुचको वर्धमानो वा श्रीवत्सो हंस एव च । य एको रोचते तेषु न्यसेत् तं गरुडे सुधीः ॥ ७९ ॥ १ द. कर्णो द्विभागिकौ । २ द. तत्र मध्ये कृतो द्व्यंशो । ३ द. तौ वि० । ४ द. सद्भू० । ५ द. णः । ६ द. त्सुभवो । ७ द. स्यै । ८ द. तः । ९ द. मितेः । १० द. र्द्धं । ११ द. मस्य । १२ द. न । १३ द. च । वा. ४०

३१४ समराङ्गणसूत्रधारे पक्षावेतस्य कर्तव्यौ प्रासादार्थविनिर्गमौ¹। नासिकां वैनतेयस्य त्रिगर्भां कारयेदपि ॥ ८० ॥ गरुडः ॥ चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे प्रासादं विभजेच्छुभम् । क्षेत्रार्थेन च सूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ॥ ८१ ॥ भागैश्चतुर्भिर्जङ्घास्य मेखलार्धभागिका । पुरतः †सूरसोयं( ? ) पृष्ठतश्च गजाकृतिः ॥ ८२ ॥ गजः ॥ चतुःषष्टिपदः सिंहो भद्रं भागचतुष्टयम् । द्व्यंशकौ मूलकर्णौ च गर्भः षोडशभिः पदैः ॥ ८३ ॥ विस्तारार्थे भवेज्जङ्घा मेखला पदिका भवेत् । एकैका रथिका चास्य भवेद् भागत्रयोच्छ्रिता³ ॥ ८४ ॥ सर्वतोभद्रवच्चा⁴स्य रेखाग्रीवाण्डकादिकम् । सिंहाक्रान्तैस्तथा भद्रैः प्रासादः सिंह उच्यते ॥ ८५ ॥ विक्रमार्जनशीलानां प्रासादोऽयं शुभावहः । सिंहः ॥ पद्मस्य हस्तसंख्या स्यात् षोडश द्वादशाथवा ॥ ८६ ॥ वर्तुलः स च कर्तव्यः सूत्रं तु स्वस्तिके यथा । सर्वे रथाः स्मृताः पद्मपत्राकृतिमनोरमाः ॥ ८७ ॥ उदकान्तरकं कुर्याच्छ्रेयसे नन्दने यथा । पद्मकः ॥ स्वस्तिकस्य यथा पूर्वं कथितं मानलक्षणम् ॥ ८८ ॥ तेनैव §लक्षितः सर्वो( ? )विदधीत विचक्षणः । यथामूलविभक्तंस्तु लतिषु स्वस्तिकादिषु ॥ ८९ ॥ १ द. तौ । २ द. सेनोयं । ३ द. ताः । ४ द. त्वस्याद्रे° । ५ द. न । ६ द. या । ७ द. हराः । ८ द. च्छ्रीवत्से नन्दने । ९ द. लतिनः सर्वान् वि° । १० द. क्ति । ११ द. स्त्रि । † ‘सूकराण्योऽयम्’ इति स्यात् । § ‘लतिकाः सर्वा’ इति स्यात् ।

मेर्वादिशोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१३ १यथास्कन्धविभागोऽपि रेखामध्यविभागताः । स्वस्तिकाङ्को विधातव्यः शुकनाशो(सो)च्छ्रयाच्छुभः^२ ॥ ९० ॥ प्रासादानां स भागैः स्यात् सप्तभिर्विहितः श्रिये^३ । विमाने सं^४ धराय्यंशन्यूनः कार्यों विपश्चिता ॥ ९१ ॥ कैलासो च(साच्च)तुरंशोना विधेना(या) शुकनासिका^५ । सर्वतोभद्रसिंहारूयौ मेरूर्णां तु विशेषतः ॥ ९२ ॥ षड्भिर्भागैर्विना कार्या शुकनासा विजानता । ^६प्रासादोच्चेन सन्धारो विमानाद्याः^७ प्रकीर्तिताः ॥ ९३ ॥ विस्तारार्धेन तद्गर्भो यच्छेषं तेन भित्तयः । प्रासाद(सि?)जङ्घो^८च्छ्रयेण तुल्यो गर्भतुलोदयः ॥ ९४ ॥ सभिर्त्तिर्गर्भतुल्यः स्यात् सन्धारेषु^९ तुलोदयः । स विधेयः पुनर्व्यासाद् यदि वा किञ्चिदुन्नतः ॥ ९५ ॥ मूलसूत्रं तु दशधा ++^१०(मत्स्य?)समालिखेत् । गर्भसूत्रं प्रतिष्ठाप्य सिंहकर्णं प्रकल्पयेत् ॥ ९६ ॥ सार्धभागेन सूत्रेण मध्यमस्य समालिखेत् । उरो द्विभाग^११तुल्यं तु मस्तकं भागमुच्छ्रितम् ॥ ९७ ॥ अर्धेन वोच्छ्रयस्तस्याः पक्षोच्छ्रायौ द्विभागिकाः^१२ । उरो(लेख्यै?)^१३ च सीमान्ते सूत्रेणच्छन्दमादिशेत् ॥ ९८ ॥ नवधा दशधा चैव सिंहकर्मा(र्णा)वुभौ स्मृतौ । एकषड्विस्तृतो भागा(?) उद्द्यात् पञ्चभागिकः^१४ ॥ ९९ ॥ सूरसेनो द्वितीयस्तु खात् समोदयविस्तृतिः उदयात् सार्धविस्तीर्ण^१५ सिंहकर्णत्रिसंकुला^१६(?) ॥ १०० ॥ कामलान् मल्हकांश्चान्यान् सिंहकर्णात् प्रलोप(कल्प)^१७येत् । प्रासादानां हि सर्वेषां सर्वमेतद् विभूषणम् ॥ १०१ ॥ १ द. त । २ द. यः शुभः । ३ द. यै । ४ द. शिखरा त्र्यंश न्यून° । ५ द. काः । ६ द. स्य । ७ द. प्रसादा येन संधारा° । ८ द. ग । ९ द. सा । १० द. कृत्वा मत्स्यं । ११ द. यो । १२ द. कः । १३ द. ॰ख्ये । १४ द. दु । १५ द. र्णा । १६ द. संकलाः । १७ द. न् प्रलेपयेत् ॥ ।

३१६ समराङ्गणसूत्रधारे यस्य यत्रोचितं स्थानं तत् तत्र विनिवेशयेत् । निर्मितौ^१ वलभेस्तिर्यक् सूत्रं कुर्वीत सप्तधा ॥ १०२ ॥ पञ्चभागांश्च मुखतस्तेनैवांशेन कल्पयेत् । मेखलान्तरपत्रे च जम्भाकुम्भकमेव च ॥ १०३ ॥ पञ्चभागोच्छ्रितं कुर्यात् तद्वच्छिखरमुच्छ्रितम् । कीर्तितानि विमानानि यान्येव सुरवर्त्मनि ॥ १०४ ॥ तान्येव स्थावरत्वेन प्रासादा इति विश्रुताः । महेश्वरस्य कैलासो विष्णोस्तु^३ गरुडाभिधः ॥ १०५ ॥ कार्यः प्रजापतेः पद्मो गणनांथस्य च द्विपः । न खल्वेतेऽन्यदेवानां विधातुमुचिताः स्मृताः ॥ १०६ ॥ यस्तु त्रिविष्टपः स स्यात् सर्वदेवनिकेतनः । अस्मात् तु येऽन्ये प्रासादाः स्मृतास्तेऽनेकरूपिणः ॥ १०७ ॥ सर्वेषामेव देवानामभेदेन भवन्ति ते । जगत्यां^४ विस्तारः कार्यः प्रासादोच्छ्रयसंमितः ॥ १०८ ॥ गर्भाधैनोच्छ्रयस्तस्याः^५ शुभदः परिकीर्तितः । मण्डपस्य षडंशाधो( ? ) पञ्चमांशार्दथ^६ स्मृतः ॥ १०९ ॥ कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्य त्रिभागतः । पूर्वापरमुखाः कार्या एते^८ याम्योत्तराननाः ॥ ११० ॥ ऐन्द्रे याम्ये वारुणे च कौबेरे च यथाक्रमम् । दिग्भागेषु चतुर्ष्वेषां वलभीं ^१०विनिवेशयेत् ॥ १११ ॥ गर्भविस्तारविस्तीर्णौ द्वौ त्रिभागौ मुखायतम् । इति बाह्यपरीवारे जङ्घा प्रासादमानतः ॥ ११२ ॥ तीर्थायतमारोप्य सूत्रं गर्भेण मण्डपे । (गुरुपक्षोऽर्थे ? ) कर्तव्या गवाक्षस्तम्भसंयुताः ॥ ११३ ॥ १ द. निष्पत्त्यैव लभेति° । २ द. जंघा । ३ द. श्व । ४ द. जगत्या विस्तृतः । ५ द. °स्य । ६ द. °शाद्वा । ७ द. व । ८ द. नैते । ९ द. र्थे । १० द. च । ११ द. वास्य° । १२ द. °क्षाप्र° ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१७ प्रासादविस्तरात् कार्यो द्विगुणो मण्डपः सदा । मण्डपस्यस्(स्व)विस्तारा(द)ज्जगती द्विगुणा बहिः ॥ ११४॥ कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्यार्धतोऽपि वा । तेषामध्यर्धतः कुर्याद् वलभीनां निवेशनम् ॥ ११५॥ अनेन क्रमयोगेन बाह्याद् बाह्यं सुसंवृतम् । यदा(था) हि शोभते राजा केयूराङ्गदकुण्डलैः ॥ ११६॥ तथा प्रासादराजोऽयं शोभते भूषणैर्निजैः । ध्वास्याँहॉस्यातिसौम्यस्य(?) श्रीकीर्तिविजयावहः ॥ ११७॥ अनेन विधिना न्यस्तः प्रासादः स्यात् सदा नृणाम् । आदित्यं पूर्वतो न्यस्येत् कुमारं पूर्वदक्षिणे ॥ ११८ ॥ दक्षिणे मातृदेवै(वाँ)स्तु गजास्यं दक्षिणोपरि । विन्यसेद् वारुणे गौरीं वायव्येऽपि च चण्डिकाम् ॥ ११९॥ विष्णुं कुबेरदिग्भागे तथैशान्यं महेश्वरम् । अन्येषामपि देवानां कथ्यते तु क्रमोऽधुना ॥ १२० ॥ तत्रैशान्यं दिशि न्यस्येदीशामं लोकनायकम् । दानवानां निहन्तारं पूर्वस्यामपि वासवम् ॥ १२१ ॥ वैश्वानरं तथाग्नेय्यां धर्मराजं च दक्षिणे । नैरृत्यां निर्ऋतिं न्यस्येत् प्रतीच्यां तु प्रचेतसम् ॥ १२२ ॥ वायुं वायव्यदिग्भागे कुवेरमपि चोत्तरे । अष्टौ ह्येते महात्मानो लोकपालाः प्रकीर्तिताः ॥ १२३॥ पालयन्ति जगत् सर्वं स्वस्वस्थाने प्रतिष्ठिताः । पुर(कर्कट ? कर्वट)दुर्गेषु ग्रामेषु नगरेषु च ॥ १२४॥ क्रमेणानेन विन्यस्ताः स्युः प्रजानां सुखावहाः । न यत्र देवताबाधस्तत्र द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १२५ ॥ १ द. तु । २ द. ज्ज । ३ द. ᵒका कार्या । ४ द. ध्वजाक्रश्वातिसौम्यश्च श्रीकीर्त्तिर्विᵒ । ५ द. वी । ६ द. ᵒणापरे । ७ द. री । ८ द. भवे । ९ द. ईशान्यं दिशि विᵒ । १० द. ᵒन्तु । ११ द. कर्वर्ᵒ ।

३१८ समराङ्गणसूत्रधारे प्रासादस्यानुसारेण भवेद् द्वारं शुभावहम् । अथातः प्रोच्यते सम्यग् द्वारमानमनुक्रमात् ॥ १२६ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां द्रव्यं² स्तम्भानुसङ्गतम् । एकहस्ते भवेद् द्वारं प्रासादे षोडशाङ्गुलम् ॥ १२७ ॥ द्विकरे द्विगुणं तत् स्यात् त्रिकरे द्विकरं शुभम् । चतुष्करे चतुःषष्टिरङ्गुलानि प्रशस्यते ॥ १२८ ॥ अत ऊर्ध्वं प्रतिकरं त्र्यङ्गुला वृद्धिरिष्यते । द्वारोदयकरैस्तुल्यान्यङ्गुलानि नियोजयेत् ॥ १२९ ॥ ( पोह्यांजयन्यान्यार्ध ? ) ध्रुवके चतुर( र ? )ङ्गुले । विस्तारो द्विगुणस्तस्य स्तम्भपिण्डं स एव हि ॥ १३० ॥ एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तककरावधिं⁵ । द्वारविस्तारभागेन स्तम्भः सम्यग् विधीयते ॥ १३१ ॥ चतुर्भागेन कर्तव्या सीमास्तम्भः प्रमाणतः( ? ) । तथा स्तम्भस्य बाहुल्याच्चतुर्भागविभागविनाँ ( ? ) ॥ १३२ ॥ +⁸ भागौ तत्र कर्तव्यौ हीरग्रहणमुच्छ्रितम् । भागत्रयेण कर्तव्यः पट्टस्य च समुच्छ्रयः ॥ १३३ ॥¹⁰ भागेनैकैन नीश्यानव्यविस्तारं भत्रिभागरुद्यकिम् ( ? ) । पट्टहस्ते विधातव्यमङ्गुलद्वयनिर्गमम् ॥ १३४ ॥ +¹² ऽ + + + + स्तारः स्तम्भतुल्यः प्रशस्यते । एकैकमङ्गुलं ( लौं ? )पट्टपार्श्वयोरधिकस्ततः ॥ १३५ ॥ पट्टै¹⁴दस्य विस्तारः( ? )कार्यश्चतुर्भागविभाजितैः । भागेनैकैन चोत्सेधस्तुलाधारणमिष्यते ॥ १३६ ॥ १ द. मुपक्रं । २ द. व्य । ३ द. पेया बाह्त्य सेन्यर्थ धुं । ४ द. ण्ड । ५ द. धिः । ६ द. म्मप्रं । ७ द. विभाजितौ । ८ द. द्वौ भागौ तत्र कर्तव्यं । ९ द. पदस्य । १० द. स्तंभपिंडत्रि- भागेन पदस्य यदि वोच्छ्रयः । ११ द. भागेनैकैन तीरं स्याद्द्वास्तंभत्रिभागिकं । पदतस्तद्विधातव्यं त्र्यंगुल- द्वयनिर्गमम् ॥ १२ द. स्तंभशीर्षस्य विस्तारः । १३ द. पाट्ः । १४ द. पदस्य विस्तरः काँ । १५ द. तान् ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१९ तुलाधारणकोत्सेधाच्चतुर्भागविभाजितात् । भागमेकं परित्यज्य पिण्डस्तस्य विधीयते ॥ १३७ ॥ मात्राहीना भवेन्मेढ्यां तावन्न्यस्येच्छलान्तले (?) । द्वौ भागौ मूलभागेन जयन्तीपिण्डविस्तरौ ॥ १३८ ॥ इति हीरग्रहादीनां समासाल्लक्ष्मकीर्तनम् । पञ्चांशाभ्यधिकं स्तम्भविस्तारस्थेन कुम्भिका (?) ॥ १३९ ॥ कुर्वीत स्तम्भतः सार्धा गर्गे(?)कुम्भस्य विस्तृतः । अथवा स्तम्भकर्णेन स्तम्भाग्राद्विगुणा क्वचित् ॥ १४० ॥ पादोनस्तम्भविस्तारादग्रकुम्भे समुच्छ्रितिः । स्तम्भविस्तारकर्णाद् वा यद्वा पिण्डोऽग्रकुम्भके ॥ १४१ ॥ तस्य भागान् प्रवक्ष्यामो यथाकुम्भं स युज्यते । विभक्तोऽत्र त्रिधा पिण्डो भागेनैकेन पुत्तली ॥ १४२ ॥ चतुर्भिस्तस्य मध्यस्थं (यखं ?)पद्मं समालिखेत् । उच्छ्राले पञ्चधा भक्ते त्रिभिरात्र्तनं + + ॥ १४३ ॥ वर्तनं योषन्त्येत्(?) किञ्चिन्न च खत्वं समाचरेत् । वर्तने कुम्भकुम्भौ तु सूत्रं दत्त्वा सुतानितम् ॥ १४४ ॥ पद्मनालौसमा स स्यान्न भवेत् पङ्क्तिवर्जितौ (?) । नवाध्रोच्छाहा(?)लके भक्ते वीरगण्डस्तु भागिकैः ॥ १४५ ॥ एकेनैकेन भागेन विधेयाँ पट्टिकाद्विका । १६(ध्वसंस्राकाल ?)कर्णव्यं भागद्वितयसंमितम् ॥ १४६ ॥ तलकुम्भकपिण्डं तु पञ्चधा प्रविभाजयेत् । भागेनैकेन पद्मं स्याद् भागेन कलशं लिखेत् ॥ १४७ ॥ १ द. ढ्या तां च न्यस्येच्छलाखले । २ द. ॰र्तिंतं । ३ द. पंचास्याभ्यं । ४ द. ॰रस्तेन कुंभिकाः । ५ द. मग्रं । ६ द. ॰तिः । ७ द. म्मः स युज्यते । ८ द. विभक्तानवधा पिंडदान्भागेनैकेन त्रुवती । ९ द. मध्यं स्याच्छेलां पद्मा सं० । १० द. त्यां । ११ द. वर्न० । १२ द. ॰यक्षौ । १३ द. ल । १४ द. ताः । १५ द. ॰धो कालके । १६ द. दका । १७ द. विधेयं पट्टिकाद्वयं । १८ द. कालकं तथ कर्त्तव्यं ।

३२० समराङ्गणसूत्रधारे। द्वाभ्यां समालिखेत् कुम्भं भागेनैकेन पट्टिकाम् । वर्तमानां चत्रा(?)कार्या शोभा स्यादस्य यावतैः ॥ १४८ ॥ एष कुम्भक्रमः प्रोक्तः स्तम्भपादे व्यवस्थितः । तैलपट्टस्य पिण्डस्तु भागपट्टसमो भवेत् ॥ १४९ ॥ द्रव्येष्वत्र हि सर्वेषु सम्यक् शोभा ४विवक्षिता । न्यूनातिरिक्त मप्यस्मान्मानेष्वङ्गलमाचरेत् ॥ १५० ॥ द्वारामुदयविस्तारो द्रव्यसंस्थानमेव च । पूर्वमेव यथोद्दिष्टं (य ? त )था सर्वमनुस्मरेत् ॥ १५१ ॥ पिण्डेन त मूलशाखायां द्वितीया र्प विधीयते । संपाद्यते सपादेन प्रत्ययदेनाथ सार्धनरूपशाखा प्रशस्यते(?)॥१५२॥ अर्धेन मूलशाखाः समा चैव बाह्यशाखा शाखां प्रकल्पयेत्(?) । ऊर्ध्वपञ्चमशाखाया (दु ?) सप्तमी नवमी च सा ॥ १५३ ॥ रूपशा ९+ + + स्यान्न न्यूना नाधिकापि च । १०विस्तारार्धं तु कर्तव्यः सर्वांसामेव निर्गमः ॥ १५४ ॥ शाखाविस्तारविस्तीर्णा(नु ? न्यु )त्तरङ्गानि कारयेत् । सार्धेन ध्रुवशाखानां पिण्डेनोदुम्बरोदयः ॥ १५५ ॥ उदुम्बरस्य पिण्डेन सिंहवक्त्राणि कारयेत् । तदर्धं विलसन्धिः १३ स्यात् तत्समा भूमिरङ्गिका ॥ १५६ ॥ तलन्याससमः पट्टः पिण्डपूर्वव्यवस्थितः । कूटाकारैर्विचित्रैश्च शोभनै रूपकर्मभिः ॥ १५७ ॥ पत्रजातैरनेकैश्च कण्ठं कुर्याद् यथेप्सितम् । पाचकः कटुतीक्ष्णाद्यैरनुसाररसैर्यथा ॥ १५८ ॥ १ द. ॰नोवताकार्या । २ द. ता । ३ द. तलपट्टस्य पिंडे तु भारपदसमो भवेन् ॥ ४ द. व्यव- स्थिताः । ५ द. या । ६ द. पि । ७ द. सपादेनाथा सार्धेन रूप॰ । ८ इ. अर्द्धेन मूलशाखाया खल्वशाखा तु विस्तृताः ॥ ४७ ॥ रूपशाखा समाचैव वाह्यशाखां प्रकल्पयेत् । उर्ध्वं पंचमशाखाया सप्तमी नवमी च या ॥ (अर्धेन मूलशाखाः ... नवमी च सा ॥ १५३) मुद्रित पाठः । ९ द. ॰शाखा समासा स्यान् । १० द. स्व विस्तारार्द्धा तु । ११ द. ॰याः । १२ द. चक्राणि । १३ द. न्धी । १४ द. तें ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२१ अन्वीक्ष्य विपचेत् तद्वत् स्थपतिः सर्वमाचरेत् । यदुक्तं यदनुक्तं च तत् समग्रमपि स्फुटम्¹ ॥ १६९ ॥ (युक्ता)²युक्तं समालोच्य यथाशोभं समाचरेत् । आरभ्य मेरोरिति षोडशैते प्रासादमुख्याः कथिता यथावत् । संक्षेपतो लक्ष्म तथा जगत्यां द्वारादिसम्बन्धि च(द्वा ?) दारुमानम्४ ॥ १७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारऽपरनाम्नि वास्तुशास्त्रे मेर्वादिशोडशप्रासादलक्षणं जगतीलक्षणं द्वारादिकला नाम ( पञ्चमो ? पञ्चपञ्चाशो )ऽध्यायः ॥ अथ रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । अथान्तः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादाञ् शिखरान्वितान् । रुचकादींश्चतुःषष्टिं नामलक्षणतः क्रमात् ॥ १ ॥ पूर्वं यानि विमानानि पञ्चोक्तान्यभवंस्ततः । तदाकारभृतः सर्वे प्रासादाः पञ्चविंशतिः ॥ २ ॥ शिखरैर्विविधाकारैरेकेनाण्डेन भूषिताः । केचिदण्डत्रयोपेताः केचित् पञ्चाण्डकान्विताः ॥ ३ ॥ ईषद्भेदेन ते ज्ञेयाः प्रासादाः सर्वकामदाः । सौवर्णा राजताश्चैव देवानां सततं प्रियाः ॥ ४ ॥ मणिमुक्ताप्रवालाद्यैर्भूषणैः सुविभूषिताः । रीतिकाताम्रघोषाद्यैः पिशाचोरगरक्षसाम् ॥ ५ ॥ देवलोका भवन्त्येते कामस्वच्छन्दचारिणः । पाताले चापि निर्दिष्टाः पाषाणैः स्फटिकैस्तथा ॥ ६ ॥ १ द. स्फटं । २ द. मुक्तामुक्तं । ३ द. न्या । ४ द. नाम् । ५ द. णं । ६ द. णं । ७ द. पूर्वं । ८ द. राँ । वा. ४१

३२२ समराङ्गणसूत्रधारे इष्टकाकाष्ठपाषाणैर्मर्त्यलोकेऽपि नन्दकाः । सुखदाश्च भवन्त्येते कर्तुः कारयितुस्तथा ॥ ७ ॥ लक्षणेनान्वितानेतान् कथयामो यथाविधि । पुराणां भूषणार्थाय भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम् ॥ ८ ॥ रुचको भद्रकश्चैव हंसो हंसोद्भवस्तथा । प्रतिहंसस्तथा नन्दो१ नन्द्यावर्तो धराधरः ॥ ९ ॥ वर्धमानोऽद्रिकूटश्च श्रीवत्सोऽथ त्रिकूटकः । मुक्तकोणो गजश्चैव गरुडः सिंह एव च ॥ १० ॥ भवश्च विभवश्चैव पद्मो मालाधरस्तथा । वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुर्मलयो मकरध्वजः ॥ ११ ॥ इत्येते नामतः प्रोक्ताः प्रासादाः पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणं कथयामो यथाविधि२ ॥ १२ ॥ रुचका(द्ये३)ष्टादशैषां चतुरश्राः प्रकीर्तिताः । भवश्च विभवश्चैव चतुरश्रायतनोऽथर्वा४ ॥ १३ ॥ पद्मो मालाधरश्चैव वृत्तावेतावुदाहृतौ । मलयो मकराँ५ख्योऽथ द्वौ तु वृत्तायताविमौ ॥ १४ ॥ वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुरित्थमष्टाश्रयस्त्रयः । ललिताँ६: कथिता ह्येते ब्रूमोऽन्यान मिश्रकानथ ॥ १५ ॥ सुभद्रो यौ७किटश्च(?) सर्वतोभद्र एव च । सिंहकेसरिसंज्ञोऽन्यश्चित्रकूटो धराधरः८ ॥ १६ ॥ तिलकाख्यः९ श्वेततिलकस्तथा सर्वाङ्गसुन्दरः । नवामी मिश्रकाः प्रोक्ताः कथ्यन्ते (सांध१०कारिकाः ?) ॥ १७ ॥ केसरी सर्वतोभद्रो नन्दनो नन्दि११शालकः । नन्दीशो१२ मन्दिराख्यश्च श्रीवृक्षश्चामृतोद्भवः ॥ १८ ॥ १ द. न्द । २ द. धिः । ३ द. ˚द्याः षोड˚ । ४ द. तौ तथा । ५ द. मकरांकोऽथ । ६ द. लतिनः कं । ७ द. ˚द्रोऽथ किरीटश्च सं˚ । ८ द. ˚र । ९ द. श्रीति˚ । १० द. सां˚ । ११ द. नन्दशा˚ । १२ द. नँदशो मंद˚ ।

हिमवान् हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः ॥ १९ ॥ वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोत्कटः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा ॥ २० ॥ मेरुः प्रासादराजश्च देवानामालयो हि सः । १+ संयोगे तु संधारान् कथयामो यथाविधिं२ ॥ २१ ॥ लनात्रिपुष्कराख्यौ च पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः । नवात्मकश्च निर्गूहैः प्रासादाः पञ्च संज्ञिताः ॥ २२ ॥ आद्यः पञ्चाण्डकः कार्यः प्रासादः केसरीति यः । सर्वतोभद्रको यस्तु विधेयः स नवाण्डकः ॥ २३ ॥ त्रयोदशाण्डकस्तु स्यान्नन्दनो नाम यो भवेत् । नन्दिशालस्तु यः प्रोक्तः स स्यात् सप्तदशाण्डकः ॥ २४ ॥ अण्डकैरेकविंशत्या नन्दीशः परिवारितः । पञ्चविंशाण्डकोपेनं मन्दरं कारयेद् बुधः ॥ २५ ॥ श्रीवृक्षः शस्यते चैतेष्वेकोनत्रिंशताण्डकैः । स्यात् त्रयस्त्रिंशताण्डैस्तु प्रासादो ह्यमृतोद्भवः ॥ २६ ॥ अण्डकैः क्रियते सप्तत्रिंशता हिमवानपि । सैकया हेमकूटस्तु स्याच्चत्वारिंशताण्डकैः ॥ २७ ॥ पञ्चचत्वारिंशताण्डैः कैलासो नाम नामतः । भवत्येकोनपञ्चाशदण्डकः पृथिवीजयः ॥ २८ ॥ इन्द्रनीलश्च यः प्रोकारः (क्तः स त्रि)पञ्चशताण्डकैः । सप्तपञ्चाशता युक्तो महानीलस्तथाण्डकैः ॥ २९ ॥ एकषष्ट्यण्डकोपेनं प्रासादो भूधरो भवेत् । पञ्चषष्ट्यण्डकैर्युक्तो रत्नकूटः प्रशस्यते ॥ ३० ॥ नवषष्ठ्यण्डकः कार्यो वैडूर्यः शुभलक्षणः । त्रिसप्तत्यण्डकयुतः पद्मरागो विधीयते ॥ ३१ ॥ १ द. संयोगेन तु सं' । २ द. धिः । ३ द. ˚ड प्रा˚ । ४ द. प्येकोन˚ । ५ द. वैडूर्यः ।

३२४ समराङ्गणसूत्रधारे अण्डकैः सप्तसप्तत्या प्रासादो विजयाभिधः¹ । एकाशीत्यण्डकोपेतो विधेयो मुकुटोत्कटः ॥ ३२ ॥ ऐरावतस्तु पञ्चाशीत्यण्डकः परिकीर्तितः । नवाशीत्यण्डकैर्युक्तो राजहंसः प्रशस्यते ॥ ३३ ॥² नवत्या सप्तयुतया प्रासादो वृषभो³ऽण्डकैः । शतेनैकोत्तरेणाण्डैर्मेरुः प्रासादराट् स्मृतः ॥ ३४ ॥ हरेर्हिरण्यगर्भस्य + + +⁴ भास्करस्य च । मेरुरेष विधातव्यो नान्यस्य त्रिदिवौकसः ॥ ३५ ॥ मेरोः प्रासादराजस्य देवानामहालयस्य च । कर्ता क्षत्रिय एवास्य वैश्यै( द्वयोऽ)स्य स्थपतिर्भवेत् ॥ ३६ ॥ एवं विधीयमानेऽस्मिन् मेरौ द्वावपि नन्दतः । वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि क्षत्रियः स्थपतिर्यदि ॥ ३७ ॥ तदास्य सत्यं शौचं च विक्रमश्च विनश्यति । ईश्वरोऽपि यदा विप्रो मेरुप्रासादकृद् भवेत् ॥ ३८ ॥ कर्तुः कारयितुः पीडा पूजा चास्य न तादृशी । ब्राह्मणः स्थपतिश्चास्य वास्तुशास्त्रे विशारदः ॥ ३९ ॥ वणिक्कर्मणि वर्तेत धनवानपि यद्यसौ । सर्वविप्रेषु निर्दिष्टः कर्ता स्थपतिरेव सः⁹ ॥ ४० ॥ तत्रस्था¹¹ देवताः सर्वास्तस्य वृद्धिः कथञ्चन । वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि तच्चैत् कारयिता यदि¹³ ॥ ४१ ॥ राजापि क्षत्रियः कर्ता मेरु( रो )¹²र्भवेत् तदा । राष्ट्रभङ्गो भवेत् तस्य प्रजा यान्ति दिशो दश ॥ ४२ ॥ १ द. वज्रकाभिधः। २ द. त्रिनवत्यंडकैर्युक्तो गरुडाख्यः प्रशस्यते। ३ द. भा०। ४ द. ०स्य हरप्य भा०। ५ द. वैश्यश्च स्थ०। ६ द. वे०। ७ द. ०ति श्तेस्याद्वास्तुशास्त्र त्रि०। ८ वणिग्धर्मेन व०। ९ द विद्विष्टः। १० द. च। ११ द. अपूज्या देवतास्तत्र न स्याद्वृद्धिः कदाचन। १२ द. शूद्रः। १३ द. दा।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२५ क्षत्रियेण नरेन्द्रेण कर्ता स्थपतिना यदि^१ (?)। मेरोः पूजा भवेत् तत्र^२ क्षत्रियोऽप्यक्षयं पदम् ॥ ४३ ॥ एकैकस्य च^३ यन्मानं सकर्णस्य^४ च यद्दृशम् । प्रासादानां च सर्वेषां तत् सम्यगभिधीयते ॥ ४४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागैर्विवर्जिते^५ । भागिका सर्वतो भित्तिः शेषं गर्भगृहं भवेत् ॥ ४५ ॥ तस्याग्रतः पुनः कार्यो भागद्वयविनिर्गतः । विस्तारेण त्रिभागश्च प्राग्ग्रीवः स्तम्भभूषितः ॥ ४६ ॥ पीठोत्सेधस्य भागेन भवेज्जङ्घा द्विभागिका । भागार्थं^६ तरं पत्रं(?) पादेन स्याद् वरण्डिका ॥ ४७ ॥ सपादांश्चतुरो भागान् शिखरस्योच्छ्रयः स्मृतः । त्रिगुणेन च सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत् ॥ ४८ ॥ स्कन्धकोशान्तरं चास्य भागैः प्रविभजेत् त्रिभिः । भवेद् ग्रीवार्धभागेन भागेनामलसारकम् ॥ ४९ ॥ पद्मशीर्षं च भागार्धाद् भागेन ( + लसी: ?)^८स्मृतः । इत्युक्तो रुचकाख्योऽयं रुचकः ॥ भद्रकाख्योऽथ कथ्यते ॥ ५० ॥ ++++++++++++++।^९ ++++++++++++++ ॥ ५१ ॥ भद्रक ॥ भद्रं^९ तु कर्णयोर्मध्ये कारयेदुदकान्तरम् । तदा हंसो विजानीयात् प्रासादो देवालयः ॥ ५२ ॥ हंसः ॥ १ द. विशा । २ द. तत्र स्यात्तयोश्चाक्षयं पदम् । ३ द. तु । ४ द. ०न लक्षणं यस्य यादृशम् । ५ द. विभाजिते । ६ द. भागार्द्धं वान्तरं पत्रं । ७ द. ०दं च० । ८ द. कलशः । ९ द. भवेद्रुचक एवात्र भद्रो भद्रत्रयान्वितः । भद्रं द्विभागविस्तारं पदपड्भागनिर्गमम् ॥ भद्रकः ॥ १० द. तोयान्तरं ते भद्रस्य मध्ये स्याद्द्रुकर्णयोः । तदा हंस इति ख्यातः प्रासादोऽति मनोहरः ॥

३२६ समराङ्गणसूत्रधारे हंसस्येवं¹ यदा कुर्याद् भद्रस्यान्ते जलान्तरम् । तदा हंसोद्भवो नाम प्रासादः परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥ हंसोद्भवः ॥ रथान्तकर्णयोश्चैवं² यदा स्यादुदकान्तरम् । प्रतिहंसस्तदा प्रोक्तः प्रासादोऽयं³ मनोरमः ॥ ५४ ॥ प्रतिहंसः ॥ प्राग्ग्रीवा रुचकस्यैव सीमाविस्तारविस्तृता⁴ । निर्गता भद्रमानेन तदा नन्दः स उच्यते ॥ ५५ ॥ नन्दः ॥ प्राग्ग्रीवैर्भद्रमानेन नन्दो यदि विभूष्यते । निर्गतैर्भागमानेन चतुरश्रैः समन्ततः ॥ ५६ ॥ प्राग्ग्रीवः पुरतः कार्यः स्तम्भद्वयविभूषितः । नन्द्यावर्तस्तदा प्रोक्तः प्रासादो विजयावहः ॥ ५७ ॥ नन्द्यावर्तः ॥ नन्द्यावर्ते यदा कुर्याद् भद्रान्ते जलनिर्गमम् । धराधरस्तदा ज्ञेयः प्रासादो भुवनोत्तमः ॥ ५८ ॥ धराधरः ॥ दशधा भाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । भागद्वयेन कर्णः स्याद् भजेच्छेषं च सप्तधा ॥ ५९ ॥ भागत्रयेण रथको मध्यमोऽस्य विधीयते । द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु भागाभ्यां रथकौ वामदक्षिणौ ॥ ६० ॥ भागस्यैव त्रिभागेन भवेदस्य विनिर्गमः । कथितो वर्धमानोऽयं वर्धमानः ॥ गिरिकूटोऽथ कथ्यते ॥ ६१ ॥ वर्धमानस्य भद्रस्थमध्यसूत्रेण योजयेत् । कर्णिसूत्रं तदग्राभ्यां न्यस्येत् सूत्रचतुष्टयम् ॥ ६२ ॥ १ द. स्यै । २ द. रथान्तयोश्च भद्रे च यदा । ३ द. यमनुत्तमः । ४ द. श्रु ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२७ तदुत्पन्नैस्तु भद्रस्थकर्णैः स्याच्चित्रकूटकः । गिरिकूटः ॥ कर्णान्ते च रथान्ते च यदि स्यात् सलिलान्तरम् ॥ ६३ ॥ वर्धमानस्य भवति श्रीवत्सः स्यात् तदा शुभः । श्रीवत्सः ॥ गिरिकूटस्य संस्थाने तद्रूपे विनिवेशिते ॥ ६४ ॥ कर्णा(न्) प्रतिरथेष्वस्य निखिलेष्वपि योजयेत् । प्राग्वत् प्रतिरथोद्भूतसूत्राभ्यां कर्णवर्त्मना ॥ ६५ ॥ त्रिकूटाख्यस्तदैव स्यात् प्रासादो देवालयः । त्रिकूटः ॥ त्रिकूटस्यैव संस्थाने भद्रकर्णपरिच्युते ॥ ६६ ॥ स्वरूपभद्रसंस्थाने मुक्तकोणः प्रजायते । मुक्तकोणः ॥ चतुर्भि(र्वि)स्तृतैर्भागैः क्षेत्रे पञ्चभिरायते ॥ ६७ ॥ भागेन भित्तिः कर्तव्या शेषं गर्भगृहं भवेत् । अस्य क्षेत्रार्धसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ॥ ६८ ॥ पुरतः शूरसेनोऽस्य पृष्ठतोऽपि गजाकृतिः । प्रासादोऽयं गजो नाम गणेशस्य विधीयते ॥ ६९ ॥ गजः ॥ वर्धमानस्य संस्थाने गरुडं विनिवेशयेत् । तस्य पक्षौ विधातव्यौ प्रासादार्धेन निर्गतौ ॥ ७० ॥ पक्षयोस्तु दशस्तस्य(?) वर्धमानं विभाजयेत् । जातिशुद्धा रथाः कार्याः पार्श्वयोर्गरुडो भवेत् ॥ ७१ ॥ गरुडः ॥ वर्धमानस्य संस्थाने प्राग्वत् कर्णौ नियोजयेत् । द्विभागा रथिका कार्या शेषं भद्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७२ ॥