समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

६१० समराङ्गणसूत्रधारे (क्षान्त ?) गुणान् परिकल्प्य च दोषजात- मर्चां यथोदितगुणां (विदेधीता मतून्या ?) । शिष्यत्वमेत्य विविध(त्स ?)मुपासतेऽन्ये तं शिल्पिनः कृतध्ये(धि)यश्च मुहुः स्तुवन्ति ॥ २१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोज४देवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे दोषगुणाध्यायो नाम सप्त(माष्ट)सप्ततितमः ॥ अथ ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि६ (नेवि ?)स्थानविधिक्रमम् । (संपात्यारुघांणां ?) हि जायन्ते नव वृत्तयः ॥ १ ॥ (पूर्वभृष्क्कोगतं तेषां ततोऽध्वं क्षंरगतं भवेत्८ ?) । ततः (शें११ची१२क्षेतं ?) १३विद्याद्ध्यर्धाक्षम१४नन्तरम् ॥ २ ॥ चत्वार्यूर्ध्वागतादीनि परावृत्तानि तानि च । ऋँ७ज्वागतपरावृत्ता(न्तं ) ततोऽर्ध्वर्ज्वागतादिकम् ॥ ३ ॥ (शें१६चीकृत् ?)परावृत्तं ततोऽध्यै१७र्धाक्षपूर्वकम् । पार्श्वं१८(श्वां१९)गतं च नवमं स्थानं भित्तिकविग्रहम् ॥ ४ ॥ ऋज्वर्धऋजुनोर्मध्ये चत्वारि व्यन्तराणि च । अर्धर्जुसाचीकृतयोर्मध्ये च व्यन्तरत्रयम् ॥ ५ ॥ (द्व्यर्धार्जवौ ?)साचीकृतयोर्मध्ये द्वे व्यन्तरे परे । (परोद्यर्धक्षपार्श्व ?) व्यन्तरं चैकमन्तरे ॥ ६ ॥ १ मुद्रित प्रतौ 'ज्ञात्वा' इति स्यात् । २ मु. पु. 'विदधीत भूत्यै' इति स्यात् । ३ द. मृदुः । ४ द. 'परमेश्वर श्रीभोजदेव' इत्ययं पाठः । ५ द. नामः सप्तं । ६ द. ॰मो नवस्थानं । ७ द. पा । ८ मुद्रित पुस्तके 'पूर्वमृज्वागतं तेषां ततोऽर्ध्वर्ज्वागतं भवेत्' इति स्यात् । ९ द. ज्वा । १० द. ज्व । ११ मुद्रित पुस्तके 'साचीकृतम्' इति स्यात् । १२ द. कृ । १३ द. विं । १४ द. ना । १५ द. कृत्वा । १६ द. शचीकृत; मुद्रित पुस्तके 'साचीकृत' इति स्यात् । १७ द. ध्यर्थक्तं । १८ द. ॰श्वं । १९ द. ज्या ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६११ ऋज्वांगतपरावृत्तपार्श्वाभ्यं( भ्या )गतयोर्दश । अन्तरे व्यन्तराणि स्युः स्थानकान्यपराण्यपि ॥ ७ ॥ ऋज्वागताद्यं मध्यं च विग्रहं (वेन्वा +++। ऋैज्वागतां ++++ शेषभाव्यन्तरा व्यैंया ? ) ॥ ८ ॥ अर्धापाङ्गमर्धपुटैमर्धार्धपुटमेव च । ( अर्धर्ध्वसेऽपि कथितं सिलीढव्यन्तरं व्ययः ? ) ॥ ९ ॥ अर्धसाचीकृतं चैव स्वस्तिकं च ततः परम् । ( साचीकृतोशे ? ) द्वावुक्तावंशौ द्व्यर्धाक्षसंज्ञिते ॥ १० ॥ द्व्यर्थाक्षांशपरावृत्तं द्व्यर्थाक्षांसं च ते उमे( ? ) । ( द्विज्वाक्षे ? )व्यन्तरे प्रोक्ते चित्रैशास्त्रविशारदैः ॥ ११ ॥ ऋज्वागतादध्यर्धाक्षं( ? ) यथा प्रोक्तानि संज्ञया । व्यन्तराणि तथैव स्युः परावृत्ते यथाक्रमम् ॥ १२ ॥ वैचित्र्यं भित्तिके नास्तीत्येव चित्र्यं(त्र)(विचित्र्यं वि?)विदो विदुः। एकान्नत्रिंशदेवं च स्थानानि व्यस्तवर्त्मना ॥ १३ ॥ वैतस्त्यमन्तरं स्थाप्यं पादयोः सुप्रतिष्ठितम् । हिक्कायां पादयोश्चान्तर्भूभौ लम्बे प्रतिष्ठिते ॥ १४ ॥ प्रोक्तमृज्वागतं पूर्वं प्रमाणेन १५निरूपितम् । ततोऽर्धज्र्वागतस्येदं प्रमाणमुपलक्षयेत् ॥ १५ ॥ ब्रह्मसूत्रं तु कर्तव्यं मुखस्यैव तु मध्यगः( गम् ) । नेत्ररेखासमत्वेन तिर्यक्तालो भवेन्मुखम् ( ? ) ॥ १६ ॥ अपाङ्गस्याक्षिकूटस्य कर्णस्य च भवे( त् ) क्षयः । अन्यत्र कर्णमानं स्यादर्धाङ्गुलविशेषितम् ॥ १७ ॥ दृक्सूत्रे ब्रह्मलेखाया अपरे स्यात् ( कलाहवम् । यैच्छमात्राश्रुपातोक्षि क्षीयतान्योपवस्तथा ? ) ॥ १८ ॥ १ द. ज्व । २ द. भ्यां ३ द. र्यु । ४ द. व्य । ५ द. ˚डमवार्द्धपुठं । ६ द. र्धा । ७ द. रत्र्यं । ८ द. र्द्धा । ९ द. यु । १० द. शो । ११ द. त्रां । १२ द. र्ना । १३ द. यै । १४ द. र्भू । १५ द. वि । १६ द. ज्ञात । १७ द. यव ।

६१२ समराङ्गणसूत्रधारे त्रियवाः श्वेतभागः स्यात् तारा च प्रोक्तमानतः । विस्तारः श्वेतभागश्च करवीरोऽपि चोक्तवत् ॥ १९ ॥ परभाः(?) करवीरं स्याद् ब्रह्मसूत्रात् तथाङ्गुलम् । पूर्वभाकरवीरात्तु(?) सङ्गमश्चाङ्गुलं भवेत् ॥ २० ॥ कर्णनेत्रान्तरं प्रोक्तं कलाभ्य(ध्य)र्धाङ्गुलाधिकम्(का) । (पूर्वक्कं सर्वदिस्याविक्षायत् कथयेत् पराम् ?) ॥ २१ ॥ पुटोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रात् कपोलोद् द्व्यङ्गुलं भवेत् । पूर्वे परत्र मात्रार्थं पुटः स्याच्छेषमुक्तवत् ॥ २२ ॥ (परभागौन्तराष्ट ?) स्यादङ्गुलं द्वियवाधिकम् । अधरः परभागे तु यवषट्कं विधीयते ॥ २३ ॥ अधरान्ता कला(?) गण्डो ब्रह्मसूत्रात् पुनर्हनुः । परभागेऽङ्गुलं सार्धं मुखलेखाङ्गुलं ततः ॥ २४ ॥ (आरुड वा यत्कार्यं मुखयां पर्यतलेखया । परिवर्त्तसुखादेशा ?) ज्ञात्वा कार्या प्रयत्नतः ॥ २५ ॥ (अपादमध्यं हि ज्ञातः ? ) सूत्रेऽन्यस्मिन् प्रवर्तिते । (खरे लुप्येत तुर्यांशः पूर्वेत्वेवाविवर्धते ?) ॥ २६ ॥ कक्षाधरः परे भागे सूत्रतः पञ्चगोलकः । पूर्वभागे(तृतं ?) ˚विद्यात् पङ्गो(षङ्गो)लपरिमाणतः ॥ २७ ॥ मध्ये सूत्रात् (पर?) पार्श्वलेखा ++ गावच्चतुष्कलम् । उरसो मध्यमो(मात्) सूत्रात् कक्षा स्यान्नव (माभंचा!) ॥ २८॥ (द्वंतलेखात्तस्मात्वं° विधाकलत्रयम् । स्तनाः पार्श्वकलां कुर्यात् स्तनं वा पतमण्डलम् ?) ॥ २९ ॥ परतो हस्तकः कार्यः कर्मयोगानुसारतः । (पार्श्वपर्यन्त सर्वा भागे षषंडलालम् ?) ॥ ३० ॥ १ द. क्कू । २ द. लो । ३ द. सू । ४ द. गो । ५ द. से । ६ द. ˚वर्त्त्यसुखोद्देशा । ७ द. विं । ८ द. स । ९ द. न । १० द. ˚स्माच्च विधातव्या कालत्रयं । ११ द. र्श्व । १२ द. स्तनतः पार्श्वपर्यतः सर्व भागे˚ ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१३ तथैव पूर्वहस्तस्य यथायोगं प्रकल्पना । (अभ्यर्थयस्वाग + दीनां ?) ^२क्रिया स्याद् दक्षिणे^३ करे ॥ ३१ ॥ मध्ये षडङ्गुला रेखा बाह्यसूत्रात् परे भवेत् । पूर्वस्मिन् बाह्यलेखा तु मध्ये सा(स्या)^४र्देष्टमात्रका ॥ ३२ ॥ नाभिदेशे परे भागे बाह्यासो सप्तमात्रिका । कलामात्रं^५ भवेन्नाभिस्तस्याः पूर्वं^६ नवाङ्गुला ॥ ३३ ॥ परे भागे कटिः सप्त मात्रा दश च पूर्वतः । ऊरुलेखा परे भागे मुखमानस्य मध्यतः ॥ ३४ ॥ प्राग्भागंस्य बहिर्लेखा + + + परजानुतः । (परभागेन्द्र्र^११वैस्तेश्च सूत्रस्यात् तद्वदङ्गुले ? ) ॥ ३५ ॥ परस्य नलकस्य स्याल्लेखा प्रागङ्गुलान्तरे । परभागस्य षष्ठांशाः (सूत्रा प्रागङ्गुलद्वयोः ? ) ॥ ३६ ॥ नलेन परपादस्य भूमिलेखा विधीयते । ततोऽङ्गुष्ठोऽङ्गुलेनाधः पार्ष्णिरूर्ध्वं तदर्धतः ॥ ३७ ॥ अङ्गुष्ठाग्रं ब्रह्मसूत्रात् परस्मिन् पञ्चमात्रिकम् । तलं^१२ च परं^१३भागज्ञैस्तिर्यक् पञ्चाङ्गुलं स्मृतम् ॥ ३८ ॥ (सत्वितस्तलघाप्प्येः ? ) स्यादङ्गुष्ठाग्रं कलात्रये । अङ्गुल्योऽङ्गुष्ठतः सर्वा (व्रजत्परयं ? ) क्रमात् ॥ ३९ ॥ (सन्निवेशसवासाद्र्दै द्विरङ्गुल्यतो ? ) नवाङ्गुलः । यथोक्तं जानु पूर्वं^१५ स्यात् सूत्रतश्चतुरङ्गुले ॥ ४० ॥ नलकस्तद्वदेवाश्य नलकौ त्र्यङ्गुलान्तरौ । (सूत्रादक्षः कलास्तिस्रो^१६ऽङ्गुष्ठस्त्वङ्गुलत्रयम् ? ) ॥ ४१ ॥ १ द. भ । २ द. सा क्रिया स्या° । ३ द. णा । ४ द. ह्मा । ५ द. दृ । ६ द. तृ । ७ द. त्रा । ८ द. वै । ९ द. परि । १० द. गे । ११ द. °वस्तैश्च । १२ द. नृकं । १३ द. परिभागाङ्गे स्ति° । १४ द. दृं । १५ द. र्वे । १६ द. स्त्रो ।

६१४ समराङ्गणसूत्रधारे

भूमिसूत्राद् गतोऽधस्तात् पूर्वाङ्गुष्ठो भवेत् कला । अङ्गुष्ठोऽङ्गुलयश्चेति सर्वमन्यद् यथोदितम् ॥ ४२ ॥ ( द्वयपार्श्वतलप्रविपारंहौ ? ) मध्यमे¹ तलम् । एवमुक्तप्रमाणेन् ज्ञात्वा युक्त्या समादिशेत् ॥ ४३ ॥ अर्धर्ध्वगतमित्येतत् प्रवरं स्थानमीरितम् । लक्ष्म सा वो( साची )कृतस्याथ स्थानकस्याभिधीयते ॥ ४४ ॥ विन्यस्येद् ब्रह्मसूत्रं प्रा( कूँ² स्था )नबोधस्य सिद्धये । ललाटं परभागं( गे ) स्यात् केशलेखा तथा कला ॥ ४५ ॥ परभागभ्रुवो लेखा +++ ⁵र्धमुदाहृता । ( परतो + क्षिलेखायां कालिका द्वियतो ज्ञत ? ) ॥ ४६ ॥ ज्योतिषः स्यात् परे भागे तारा दृश्या यवोन्मिता । यवमात्रं ततो ज्योतिस्तस्मात् तारा यवद्वयम् ॥ ४७ ॥ श्वेतं च करवीरं च ततः प्रागुक्तमानतः । ( कनीलिका तु ? ) नासाया मूलं ⁶विद्याद् यवान्तरम् ॥ ४८ ॥ नासामूल( लं ) प्रमाणेन ततो ज्ञेयं यवत्रये । ब्रह्मसूत्रात् पूर्वभागे ( नग्नन्तो ? )र्ध्वगोलकौ⁸ ॥ ४९ ॥ ( आपाङ्गं स्तोंत्रेतो⁹ ?) विद्याद् द्विगोलकमितेऽन्तरे । तस्माद् भागेन कर्णान्तः कर्णः स्याद् विस्तरेण तु ॥ ५० ॥ द्वियवोना कला चक्षुर्व्यावृत्त्या परिवर्धितः । पूर्वस्य करवीरेण सह श्वैत्यं यवत्रयम् ॥ ५१ ॥ द्वितीयश्वैत्यहक्ताराप्रसृतिः¹⁰ प्रोक्तमानतः । कपोललेखा परतो ( यवर्द्धा¹¹ ता ? ) कला भवेत् ॥ ५२ ॥ ब्रह्मसूत्रान्नासिकाग्रं परस्मिन् सप्तभिर्यवैः । नासापुटे¹² पूर्वभागे¹³ स्याद् यथा( वा )धिकमङ्गुलम् ॥ ५३ ॥

१ द. म । २ द. ज्वा । ३ द. द्धा । ४ द. भा । ५ द. थो । ६ द. विकातो । ७ द. र्वि । ८ द. के । ९ द. सूत्रतो विंयाद् । १० द. प्रसूतीन्ध्रो° । ११ द. हीना । १२ द. द्धा । १३ द. गो ।

पूर्वो(र्वे) भागे यवं गोजी स्त(त)त्रोपान्ते विधीयते । परभागोत्तरोष्ठः स्यात् प्रमाणेनार्धमात्रकः ॥ ५४ ॥ त्रियवश्चाधरोष्ठः स्याच्छेषश्चापचयस्तयोः । पाल्या मध्ये भवेत् सूत्रं पाल्याशु(स्तु) चिबुकं परे ॥ ५५ ॥ हनुपर्यन्तलेखा च सूत्रादर्थाङ्गुले भवेत् । हनोर्मध्यगतं सूत्रं परे स्यात् परिमण्डलम् ॥ ५६ ॥ सहैकसूत्रे परह्रकू पर्यन्तेन परिस्फुटा । मुखपर्यन्तलेखार्धे(ह)नोरुपरि चाधरः ॥ ५७ ॥ कुर्याल्लेखाभिरेताभिः परभागं विचक्षणः । (सूत्राङ्गुलोर्ध्वमात्रायां तस्माद् ग्रीवा यथोदिता ॥ ५८ ॥ सूत्रसंयोगात् पूर्वस्मिन्नङ्गुले सयवेऽङ्गुलः ? ) । हिक्काध्यर्धाङ्गुलं सूत्रात् पूर्वे स्यात् सुप्रतिष्ठिता ॥ ५९ ॥ बाह्यलेखा हि व(त)त्सूत्रात् परस्मिन्नङ्गुलाष्टके । (ताले यवोनग्रीवातो नग्रीवज्ञेयौसूनदूर्ध्वकौ ? ) ॥ ६० ॥ हिक्कासूत्रात् समारभ्य ^७वक्षोभागोऽग्रिकं(?) भवेत् । (तावन्मात्रे तरेवाहु ? ) तस्मात् प्रभृति निर्दिशेत् ॥ ६१ ॥ ^८हिक्कासूत्रात् परे भागे स्तनश्चाङ्गुलपञ्चके । रेखान्तसूचकः कार्यो मण्डलं सार्धमङ्गुलम् ॥ ६२ ॥ तस्मादनन्तरं बाह्यभागमात्रं विनिर्दिशेत् । हिक्कासूत्रात् समारभ्य स्तनंः (पूर्वषडङ्गुले ?) ॥ ६३ ॥ स्तनात् षडङ्गुले (तिर्यगक्षो स्मा ^१०द्वौ^११ ?) द्विभागिकः । कक्षै^१२तो द्विकलेऽधस्ताद् बाह्यलेखा विधीयते ॥ ६४ ॥ आभ्यन्तरा बाह्यलेखा स्तनात् पञ्चाङ्गुले^१३ त(लेऽन्त)रे । ब्रह्म^१४सूत्राच्च भागेन मध्यभागे (परि ?) विदुः ॥ ६५ ॥

१ द. न्त । २ द. त्रि । ३ द. र्मध्ये गरं । ४ द. स्याद्ध । ५ द. दोः बा । ६ द. च्° । ७ द. वक्षौ भागौग्नितं । ८ द. दि । ९ द. ण्ड । १० द. तः । ११ द. दोर्द्धिं । १२ द. क्षा । १३ द. °ले गुलः । १४ द. 'ब्रह्मसूत्राच्च इत्यारभ्य दशाङ्गुलः' इत्यन्तं पाठः नास्ति ।

६१६ समराङ्गणसूत्रधारे (मध्याच्चकलयावहः परे ? ) तिर्यग् विभज्यते । मध्यप्रान्तः पूर्वभागे भवेत् सूत्राद् दशाङ्गुलः ॥ ६६ ॥ तिर्यङ् नाभिप्रदेशः स्यात् पं(रनो)ब्रह्मसूत्रतः । यवैश्चतुर्भिरधिकमङ्गुलानां चतुष्टयम् ॥ ६७ ॥ पूर्वभागे विनिर्दिष्टः स एवैकादशाङ्गुलः । मध्येनैति परस्योरोः सूत्र(त्रं) नाभ्यन्तराश्रितम् ॥ ६८ ॥ प्रयात्यपरजाच्चैतत्(?) पूर्वतः कलया च तत् । जान्वधोभाग(त)श्चार्धकलया त्रियवेन च ॥ ६९ ॥ जङ्घामध्येन लेखायाः प्रसक्तं नलकस्य तु । ( षांते वैरवं ? ) परतश्चतुर्भिः सूत्रमिष्यते ॥ ७० ॥ अनेनैवानुसारेण बहिर्लेखा विधीयते । ब्रह्मसूत्रात् परे भागे कटिरङ्गुलपञ्चके ॥ ७१ ॥ (तामालर्मात्रा तु मा पूर्वे मेडाग्रं सूत्रसङ्गतम् । सूत्रादरभागोरू मूलाग्रैये ? ) ॥ ७२ ॥ सूत्रादपरभागोरुमध्ये रेखा कलाद्वये । सूत्रात् पूर्वोरुमूलं स्यात् पूर्वतः कलया तथा ॥ ७३ ॥ कलाद्वयेन विज्ञेया रेखा पूर्वस्य जानतुः । सार्धाङ्गुलर्यवं जानु तत्पार्श्वं चार्धमङ्गुलम् ॥ ७४ ॥ सूत्रेण पर(पा)दस्य मध्यरेखा विभज्यते । आदिमध्यान्तलेखायां सूत्रशौचमुदाहृता( ? ) ॥ ७५ ॥ सूत्रात् प्राग्भागमैलके(?) प्रान्तः पञ्चभिरङ्गुलैः । अर्धाङ्गुलं क्षयः कार्यः परभागोरुजङ्घयोः ॥ ७६ ॥ पराक्षिमध्यगं सूत्रं लम्बभूमिप्रतिष्ठितम् । परपादतनान्तात् प्रागङ्गुलेन विधीयते ॥ ७७ ॥ १ द. परस्मिन् । २ द. राधिक्यं । ३ द. प्रांते वैरं । ४ द. म । ५ द. मूला रेखा कला । ६ द. द्वयं । ७ द. न । ८ द. क्षयं कार्यार्न प° ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१७

• सूत्रात् पूर्वपादस्य तलमष्टाङ्गुलं भवेत् । अभ्य(ध)स्तात् तलयोः सूक्ष्मा( : ?)स्याल्लेखाष्टादशाङ्गुलम् ॥७८॥ अङ्गुष्ठकाद्र्क्रमात्(?) प्रदेशिन्यङ्गुलाधिका । ( परपादतलावस्तून पूर्वा ह्यङ्गुष्ठमूलगम् ॥ ७९ ॥ सूत्रं यथाति ?) सा भूमिलेखेति परिकीर्त्तिनाँ । सूत्रादर्धाङ्गुलेनोर्ध्वं तस्मात् पार्णि( : )परस्य च ॥ ८० ॥ अङ्गुष्ठादङ्गुलीपातः पूर्वपादेऽनुसारतः । उ( प )प्रदेशिनीमानात् कुर्यादत्र प्रदेशिनीम् ॥ ८१ ॥ अपराश्चाङ्गुलीः सर्वाः क्रमेण क्षपयेत् ततः । इति साचीकृतं स्थानमेतदुक्तं यथार्थतः ॥ ८२ ॥ अध्यर्धाक्षमिदानीं च स्थानकं ( सूं प्रचक्षते ? ) । ⁷ब्रह्मसूत्रमुखे कृत्वा मानमात्रं(?) विधीयते ॥ ८३ ॥ केशान्तलेखा सूत्रा(त्) स्यान्मो(न्मा)त्रैका यवसंयुता । पृथग् वक्षः पृथक् श्रोणिः वृत्तं बाहुः सुसंस्कृतिः (?) ॥ ८४ ॥ ⁹भद्राकारो भवेद् भद्रो वृत्तवक्त्रः स्वभावतः । मालव्यस्य भवेन्मूर्धा प्रमाणेनाङ्गुलत्रयम् ॥ ८५ ॥ ( चतुर्मात्रललाटं च नाश वक्त्राशिरोधरा । मात्रा द्वादश वक्षस्ये नाभिमेद्रान्तरोदरे ?) ॥ ८६ ॥ अष्टादशाङ्गुलौ ¹⁴ चोरू जङ्घे अप्येवमेव हि । चतुरङ्गुलौ + + जानुनी चतुरङ्गुले ॥ ८७ ॥ मालव्यस्यायमायामः पण( षण्ण )वत्यङ्गुलो मतः । विस्तारो वक्षसस्तस्य मात्राः षड्विंशतिः स्मृतः ॥ ८८ ॥ १ द. क्र । २ द. कं । ३ द. ल । ४ द. ताः । ५ द. ˚शिनी । ६ द. सं; मुद्रित प्रतौ ' संप्रच- क्ष्महं ' इति स्यात् । ७ मुद्रित प्रतौ ' ⁷ब्रह्मसूत्रं मुखे कृत्वा मानमत्र ' इति स्यात् । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. क्ष्यः । १० द. न्त । ११ मुद्रित पुस्तके ' भद्रहंसादीनां पुरुषविशेषाणां लक्षणमध्यायान्तरेण वक्ष्यति । ततः कियांश्चिदंश इह प्रमादान् प्रक्षिप्त इति भाति, प्रक्रमभञ्जान् । १२ द. णा । १३ द. क्त्रा । १४ द. क्ष्ये । १५ द. लो । १६ द. व्या । वा, ७८

६१८ समराङ्गणसूत्रधारे बाह्यो(ह्वोः) षोडशमात्रश्च प्रबाह्यो(ह्वो)रेवमेव सं¹ः। (पाष्ण्र्यौ² द्वादशमात्रस्ये मालव्यस्त्वेह³ विस्तृनिः⁴?) ॥ ८९ ॥ पीनांसो ⁵दीर्घबाहुश्च पृथुवक्षाः कृशोदरः । वृत्तो रुकटीजङ्घश्च मालवः पुरुषोत्तमः ॥ ९० ॥ हंसस्य वक्त्रं पृथग्(थु) गण्डभागं कृशं शशस्यायतमास्यमाहुः । विस्तारदैर्घ्याद् भवकस्य तुल्यं (?) सुखं सुवृत्तं त्विहच(?) ⁸भद्रवक्त्रे⁶ ॥ ९१ ॥ (स्यान्मालावस्या लेपनं तु कान्तमयोऽयं । देही⁷ तु रूपैश्च भवन्ति युक्तास्ते कर्मणि सर्वगुणान्वितास्ते ?) ॥९२॥ (स दुर्लभं स्यात् पुरुषः प्रमेय- मानोऽस्ति कीर्ण इति¹⁰ ह षष्ठः?)॥९३॥ (मांसलेन शरीरेण ग्रीवा¹¹सिरा अग्रा ++ । मांसलायत¹²शाखा च नारी वृत्तेति सा मता?) ॥ ९४ ॥ पृथुवक्त्रा¹³ कटीह्रस्वा ह्रस्वग्रीवा पृथूदरी । पुंवत्काण्डकतुल्या(?) स्यात् सा नारी पौरुषी मता ॥ ९५ ॥ अल्पकायशिरोग्रीवा लघुशाखा भवेच्च या । कृशाल्पब्रह्मसत्त्वा¹⁵ च सा नारी बालकी स्मृता(?) ॥ ९६ ॥ पुंस्पर्शात् पश्यता(?)या स्यात् कौमारे प्राप्तयौवना । अन्या सा बालकी प्रोक्ता स्त्रीलक्षणविचक्षणैः ॥ ९७ ॥ [ भ्रुवः¹⁶ सद्विर्यवामात्रा लेखा कृशैर्यवाङ्गुलाः । दत्तोयमन्तरे वर्त्म ताराय¹⁷ अर्धमालिखेत्¹⁸ ॥ ९८ ॥ १ द. च । २ द. ण्यो । ३ द. स्वेह । ४ द. विस्तृभिः । ५ द. दीर्घ वा ह्रस्व पृथ्वक्ष्याः । ६ द. क्त्रं । ७ द. ‘ ‘योमवचेति शरीरवंशाः सिंम्यानभावैः कथिता नराणां सामान्य कथितं च योज्यं । इत्यधिकः पाठः समाविष्टः अस्ति । ८ द. हानु । ९ द. भां । १० द. ती । ११ द. ग्रीवां शिराश्च या । १२ द. य । १३ द. क्त्रा । १४ द. ल्यां । १५ द. त्व । १६ द. भ्रु; इत उत्तरं वक्ष्यमाणास्तु प्रकृता- ध्यायगता विधयाश्चतुरशीतितमश्लोकपूर्वार्धानुगता इति शक्यमुन्नेतुम् । १७ द. यं । १८ द. स । १९ द. श्चा ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१९ श्वैत्यं चतुर्यवं दृश्यशेषं सा तिरस्कृतम् । कपोतरेखा परतो यववर्जितमङ्गुलम् ॥ ९९ ॥ सूत्रात्पूर्वपटान्तः स्यादर्धाङ्गुलमितेन्तरे । नासिकान्तोऽङ्गुलं सूत्रात् परे पूर्वतपाङ्गुलम् ॥ १०० ॥ मूले नासापुटः साद्रः सूत्रं गोज्याश्च मध्यगम् ? ] । यवार्धमात्रौ गोजी स्यादुत्तरोष्ठः परस्यं यः ॥ १०१ ॥ स ब्रह्मसूत्रादारभ्य विज्ञेयो द्वियवोन्मितः । परे त्वधस्तन्नासाया रेखा चार्धाङ्गुलैर्भवेत् ॥ १०२ ॥ परभागेऽधरोष्ठस्य प्रमाणं + यवं मतम् । हन्वपर्यन्तलेखाया मध्ये सूत्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १०३ ॥ सूत्रात् प्राक् करवीरः स्याद् द्वियैवोनाङ्गुलद्वयम् । यवार्धं स च दृश्येत श्वैत्यं सार्धयवं ततः ॥ १०४ ॥

• तारा त्रियवा ज्ञेया शेषमुक्तप्रमाणतः । कर्णावर्तादधः कर्णमध्यभागेन संमितम्(?) ॥ १०५ ॥ द्व्यङ्गुलः कर्णविस्तारः कर्णावर्ताचतुर्यवे । शिरःपृष्ठस्य लेखा स्यादिति ज्ञात्वोक्तमाचरेत् ॥ १०६ ॥ कर्णसूत्राद् बहिर्ग्रीवा विधातव्यैकमङ्गुलम् । गलो ग्रीवा च हिक्का च सूत्राद् प्रागङ्गुलोत्तरे ॥ १०७ ॥ हिक्कासूत्राद् भवेदूर्ध्वमंश( स )लेखा तथाङ्गुलम् । ब्रह्मसूत्रात् परे भागे स्यादंशो( सो )ऽङ्गुलसंमिते ॥ १०८ ॥ (वक्षोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रां ++ नस्ति कालान्तरे (?) । भागमात्रे भवेत् कक्षासूत्रात् पूर्वः १६ स्तनस्य च ॥ १०९ ॥ १ द. सूत्रार्धन् पू° । २ द. न्तं । ३ द. °कांशुं° । ४ द. शा । ५ द. र्वी । ६ द. स्या इत्यधिकः पाठः । ७ द. स्परं । ८ द. °स्ष्ट° । ९ द. हे । १० द. प्रात् । ११ द. का। १२ द गा । १३ द. त्रात् परे भागे स्यादंशोऽङ्गुलसंमिते । इत्यधिकः पाठः । १४ द. त्रातस्त्रि । १५ द. लं । १६ द. र्व ।

६२० समराङ्गणसूत्रधारे कक्षात्त्रिकलं यावत् पार्श्वलेखा विधीयते । (१दूराग्रभुजस्तस्याग्रे कर्मानुसारतः ॥ ११०॥ प्रासादमध्यः सूत्रः स्यादेकादशभिरङ्गुलैः । परभागस्य मध्यस्त ?) सूत्रात् स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः ॥ १११ ॥ अङ्गुलेन परे भागे सूत्रतो नाभिरिष्यते । नाभि(भे२)रुदरलेखा तु विज्ञातव्याङ्गुलत्रये ॥ ११२॥ श्रोणी कर्णो भवेन्नाभे(?) ३मुखमर्धाङ्गुलान्वितम् । ब्रह्मसूत्रात् कटिः पूर्वे त्रिभागा त्र्यङ्गुला परे ॥ ११३॥ (ब्रह्मसूत्राश्रितं मेढ्रस्तले चा परनो भवेत् । पूर्वोक्तः मध्यभेखास्यात् सूत्रात् प्रत्यङ्गुल्यन्तरे ? ॥ ११४॥ तस्यैव मूलरेखा च सूत्रात् प्राग् द्व्यङ्गुलेन्तरे । मूललेखा परस्योरोः सूत्रात् स्याद् द्विकलेऽन्तरे ॥ ११५॥ पर्यन्तजानुनो ५भागे पर्यन्तोपरा(?) जानुतः । परभागिका जातद्वै(?) सूत्रस्य सम्यक् प्रतिष्ठितम् ॥ ११६ ॥ जानुमध्ये गता लेखा बाह्यलेखाश्रिता भवेत् । अध्यर्धमात्रं जानु स्यादधोलेखा तु तस्य या ॥ ११७॥ अर्धाङ्गुलेन सा सूत्रात् पूर्वतः प्रविधीयते । सूत्रात् परे (९पराङ्गुष्ठं मूल ?) पादोनमङ्गुलम् ॥ ११८॥ मूलादङ्गुष्ठकस्याग्रं सार्धैः स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः । सूत्रात् परं स्याज्जङ्घाया लेखाङ्गुलचतुष्टये ॥ ११९॥ तस्यास्तु पूर्वजङ्घाया लेखा स्यादङ्गुलद्वये । पूर्वजानु कलामानं शेषं कुर्याद् यथोदितम् ॥ १२०॥ १ द. खां । २ द. वा दू ं । ३ द. मुं । ४ द. तं मेतं । ५ द. ला । ६ द. तो । ७ द. त्रं सम्यं । ८ द. ह्मा । ९ द. पराङ्गुष्ठ; मुद्रित पुस्तके ‘पराङ्गुष्ठमूल’ इति स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२१ परपादतले (स्तम्भं ?) यत् तिर्यक् सुप्रतिष्ठितम् । (तत्प्राक्प्रदेशस्योर्ध्वं ?) सार्धया कलया भवेत् ॥ १२१ ॥ (प्राग्भङ्गोऽङ्गुष्ठमूलेच्छस्तत्रास्वीया ?) कनिष्ठिका । (कलामात्रं निजाङ्गुष्ठादंधौसागं ?) प्रपद्यते ॥ १२२ ॥ (यत् पराङ्गुल्लम्बसूत्रं प्रतिपद्यते ?) । यत् पराङ्गुष्ठमूलोत्थं लम्बसूत्रं प्रपद्यते ?) । (मध्येन पूर्वभागाप्ति मैबन्धाङ्गुष्ठकस्य तँत् ?) ॥ १२३ ॥ पूर्वपार्ष्णितलादूर्ध्वं विदध्यादङ्गुलत्रये । पाष्णेः⁷ परस्य पादस्य पूर्वपादं⁸ तिरस्कृतम् ॥ १२४ ॥ अध्यर्धाक्षं यथाशास्त्रमेवं स्थानकमालिखेत् । अथ पार्श्वगतं नासे(म)स्थान(नं)पञ्चममुच्यते ॥ १२५ ॥ व्यावर्तितमुखस्यान्ते ब्रह्मसूत्रं विधीयते । ललाटबाह्यलेखां च सूत्रस्पृष्टां प्रदर्शयेत् ॥ १२६ ॥ सूत्रात्¹⁰ तु नासिकावंशः (संवृद्ध्य द्व्यक्षमानतः ?) । अपाङ्गो¹¹ द्विकले सूत्रात् कर्णौ (यंशात् ?) कलाद्वये ॥ १२७ ॥ कर्णौ द्व्यङ्गुलविस्तारः शिरःपृष्ठं कला ततः( ?) । अस्य मध्यगतं सूत्रमास्यार्धं स्थापयेत् ततः ॥ १२८ ॥ अङ्गुलो(ले) चिबुकं सूत्राद्धनुमध्यं चतुर्यवे । सार्धाङ्गुले ततः कण्ठवर्तिग्रीवाङ्गुले नतः ॥ १२९ ॥ अङ्गुलेन ततो हिक्का¹² चतुर्भिर्र्ब्रह्मसूत्रतः । मूर्ध्ना श्रवणपाल्यन्तेनैति सूत्रं तदुच्यते ॥ १३० ॥

१ द. म्बं । २ द. पादे । ३ द. ०दधोभागं । ४ द. लमूलोत्थ ल० । ५ द. संबद्धाङ्गु० । ६ द. च । ७ द. र्ष्णि । ८ द. ०र्वापाद । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. सूत्रानुनासिका वंशः स्माध्य्यर्द्धाक्षमानतः । ११ द. 'अपाङ्गो......कलाततः' नास्ति । १२ द. ष्का ।

ग्रीवायाङ्गुल्यमध्येन(?) मध्यसूत्रं तदुच्यते । भागे हिक्कामध्यसूत्राद्दण्डमूलं कलाद्वये ॥ १३१ ॥ मात्राष्टके च पृष्ठं तो(?) हल्लेखाप्येवमेव हि । न(स्त)नस्य मण्डलं तस्मादङ्गुलेन विधीयते ॥ १३२ ॥ कक्षा च पूर्वभागे स्यात् सूत्रात् पञ्चभिरङ्गुलैः । मात्रात्रयेणापरस्मिन् भागे कक्षा विधीयते ॥ १३३ ॥ उभयोरन्तयोः प्राहुर्मध्यमष्टाङ्गुलं बुधाः । अङ्गुलैर्दशभिर्मध्यं पर्यन्तो मध्यसूत्रतं१(तः) ॥ १३४ ॥ मध्यपृष्ठं चतुर्भिः स्यान्नाभिपृष्ठं च पञ्चभिः । नाभ्यन्तरे रेखा नवभिः कटिपृष्ठं कलात्रये ॥ १३५ ॥ उदरप्रान्तलेखा च ज्ञेया दशभिरङ्गुलैः । (माँ३ मा त्राँ४त्रयेणाभिरष्टाँ५भि ?) सूत्रात् ६स्फिजो मध्यं प्रचक्षते ॥ वस्तिशीर्षं च नवभिः स्फिगन्तो(ऽष्ट)भिरङ्गुलैः । अष्टभिर्मेढ्रमूलं स्यादूरुमध्यं च सप्तभिः ॥ १३७ ॥ अङ्गुलैः पञ्चभिर्मूलमूर्रोः (पाँश्चात्यमुच्यते१०?) । चतुर्भिरङ्गुलैः सार्धं७(धैः) क(र)८मध्यं च पृष्ठतः ॥ १३८ ॥ अग्रतः पञ्चभिः सार्धैस्तदेव प्राहुरङ्गुलैः । करमध्याङ्गलै२(ले)र्मध्यं९ सूत्रमध्ये विधीयते ॥ १३९ ॥ जान्वर्धे मध्यसूत्रं स्याद् भागो लेखा च जानुतः । भवेदुभयतःस्त(सू)त्रं जङ्घा मध्ये च कीर्तिता ॥ १४० ॥ जङ्घा षडङ्गुला सूत्रं मध्ये स्यान्नलकस्य च । उभयोः पार्श्वयोः कार्यों नलकश्चाङ्गुलद्वयम् ॥ १४१ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. ले । ३ मुद्रित पुस्तके 'मात्राभिरष्टभिः' इति स्यात् । .४ द. मात्रात्रं । ५ द. ष्टोभिः । ६ द. स्फितोजो । ७ द. र्ध । ८ द. र्मं । ९ द. व्य । १० द. ˚स्थां । मुद्रित प्रतौ 'पाश्चात्यमुच्यते' इत्येव पाठः स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२३ चतुर्भिरङ्गुलैः पार्ष्णिम( र्म )ध्यसूत्राद् विधीयते । यथोक्तमानेनाङ्गुल्यस्तथा पादprefix/prefixपादतलं भवेत् ॥ १४२ ॥ पार्श्वगतमिदं प्रोक्तं स्थान( नं ) भित्तिकसंज्ञकम् । ( पार्श्वांगतस्थानम् ) अतः परं परावृत्तस्थानकान्यभिदध्महे ॥ १४३ ॥ ऋजा( ज्वा )गतपरावृत्तं तत्रादावभिधीयते । तत्राङ्गुलद्वयं कर्णौ विधातव्यौ^२ पृथक् पृथक् ॥ १४४ ॥ पार्ष्णिपर्यन्तयोर्मध्यं तथा सप्ताङ्गुलं भवेत् । अङ्गुलत्रितयं सार्धं पार्ष्णी कार्यौ पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥ कनिष्ठामनामिकामध्या दर्शयेच्चतुरङ्गुली( लम् ) । अङ्गुष्ठा^३नामिकामध्याकनिष्ठा( वलिखेन्नरे^४ ? ) ॥ १४६ ॥ परावृत्तमिदं शेषमृज्वागतवदादिशेत् । अध्यर्धाक्षादिका^५( दूँ ? )^६ यानि स्थानानि तेषु यत् ॥ १४७ ॥ भवेद् यस्य परावृत्तं तद्दशात् तस्य तद् भवेत् । +^७+ यस्य हि यद् दृश्यं स्थानकस्याङ्गमिरितम् ॥ १४८ ॥ तददृश्यं परावृत्ते तस्यादृश्यं च^८ दृश्यते( ? ) । ( स्थानानी भवितानि ? ) + जीवेषु द्विपदेषु च ॥ १४९ ॥ निर्जीवेष्वपि जानीयाद् यामा( ना )सनगृहादिषु । स्थानानि मूलभूतानि नवैवैतानि वस्तुतः ॥ १५० ॥ यानि ( ^१०निविशत ? )भक्तानि तद्भेदा( ^११नि च ? ) तान् विदुः । मूर्धस्थिता यदा दृष्टा ऋज्वादीनि विलोकयेत् ( ? ) ॥ १५१ ॥ स्थानानि तेषां यन्मानं तदस्मात् तदिहोच्यते । विस्तृत्याष्टादश न्यस्येदायत्या द्विगुणानि च ॥ १५२ ॥ १ द. गतः । २ द. र्यो । ३ द. ष्ठा । ४ द. न्न । ५ द. दाक्षिका । ६ मुद्रित पुस्तके 'दीनि' इति स्यात् । ७ द. यस्य । ८ द. 'च' स्थाने 'तु' । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थानानि गदितानि' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'विंशति' इति स्यात्; द. निविशति । ११ मुद्रित पुस्तके तथा द. प्रतो 'नैव' पाठः ।

(अङ्गुल्यन्यादोरासूत्रं¹?) यथाभागं यथोचितम् । आयामस्यार्धदेशे च विस्तारो²स्याग्रतोऽष्टभिः ॥ १५३ ॥ ++++++ (पृष्ठप्रदेशार्द्ध+मङ्कयेत्³?) । तन्मध्यगामिनी स्त(सू⁴)त्रे न्यस्येदायतविस्तृते ॥ १५४ ॥ अङ्गानां स्यात् तदवधिर्निर्गमो (वेष्टमाणकः । सृन्त्योगतो गर्भसूत्रादित्यादि?) ॥ १५५ ॥ स्तनगर्भौ गर्भसूत्राद् विस्तृतो(तौ⁵) स्यात् षडङ्गुलः । षडङ्गुलः स्यात् स्तनयोस्तिर्यग् गर्भ⁶(वि)निर्गमः ॥ १५६ ॥ तिर्यग् गर्भा(त्⁷) पृष्ठपक्षौ स्फिज्वावपि दशाङ्गुले । ने(न)वाङ्गुले पृष्ठवंशः स्फिजो(:)सप्ताङ्गुलेऽन्तरम्(रे⁸) ॥ १५७ ॥ कक्षाया मूलमायामाद् गर्भतश्च दशाङ्गुलम् । निर्गमोऽग्रेऽङ्गुलं तस्य सूत्रात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १५८ ॥ गर्भसूत्रात् ततस्तिर्यक् पादांशोऽष्टादशाङ्गुलः । गर्भाद् यवप्रदेशश्च(?) भवेत् पञ्चभिरङ्गुलैः ॥ १५९ ॥ अष्टाभिर्जठरं गर्भात् पार्श्वयोः पुरतोऽपि च । उदरस्य + मं पृष्ठं पश्चात् सप्तभिरङ्गुलैः ॥ १६० ॥ सार्धे द्वा(घैर्द्वा)दशभिर्मूलमूर्वो(रथौ?) मतोऽङ्गुलैः । पञ्चाङ्गुलं निर्गमस्तत् + स्यात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १६१ ॥ ऊरुमूलस्य पृष्ठांतं तु स्फिजौ त्र्यङ्गुलनिर्गतौ । मेढ्रैमग्रे ततो ज्ञेयं गर्भसूत्रात् षडङ्गुले¹² ॥ १६२ ॥ तिर्यक्सूत्राज्जानुपार्श्वं सार्धे(धैर्¹³)नवभिरङ्गुलै । आयामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेऽग्रे चतुरङ्गुलः(?) ॥ १६३ ॥

१ द. ˚दोरोसूत्रं । २ द. रे । ३ द. पृष्ठ प्रदेशन्यस्येदाय द्विगुणानि च । अङ्गुत्याद्गर्भमंकयेत् । ४ द. सू । ५ द. ष । ६ द. भीद्दि । ७ द. स्यादंशो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. त । १० द. नु । ११ द. मेद्रं˚ । १२ द. ङ्गुले । १३ द. प्रतौ नास्ति ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ नलकश्च भवेद् गर्भात् तिर्यगस्य षडङ्गुलः । गर्भसूत्रात्तु नलकः पृष्ठतश्चतुरङ्गुलः ॥ १६४ ॥ सूत्रान्तोऽङ्गुल्यपर्यन्तः( ? ) स्यात् सार्धैः षड्भिरङ्गुलैः । अक्षः( ? ) सार्धाङ्गुले सूत्राद् भवेद् विस्तृतदर्शनात् ॥ १६५ ॥ चतुर्दशाङ्गुला (ल) : पादो दैर्घ्येणात्र प्रकीर्तितः । गर्भादष्टाङ्गुलाग्रोऽसौ पश्चादपि षडङ्गुलः ॥ १६६ ॥ जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरंमङ्गुलं मिथः( ? ) । ऊर्वोरङ्गुलमुद्दिष्टं ( न र्मलयो ?)श्चतुरङ्गुलम् ॥ १६७ ॥ ऋज्वागतमिति प्रोक्त( र्मद्वजौ ? ) मध्यसूत्रतः । ( परिवर्ततगुलगं सावावप्यङ्गुलद्वयम् ॥ १६८ ॥ तस्मात् सावेस्त सार्धाक्ष्ये ?) त्वङ्गुले परिवर्त्तनी । +++ भित्तिकॆ प्रोक्तं परावृत्तेऽप्ययं विधिः ॥ १६९ ॥ ऋज्वागतार्धर्जुकसाचिसंज्ञोऽध्यर्धाक्षपार्श्वागतसंज्ञकानि । तेषां परावृत्तचतुष्टयं च प्रोक्तान्यथो विंशति(रं)न्तराणि ॥ १७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामाष्टसप्त( मैकोनाशी )तितमोऽध्यायः ॥ १ द. ज्ञ । २ द. ना । ३ द. दा । ४ द. ताः । ५ द. ग्रे । ६ द. ˚रं त्र्यं˚ । ७ द. र्द्धो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. 'मर्धजौ' इति स्यात् । १० द. परिवर्तौ गुलग । ११ द. लं । १२ द. त्त । १३ द. संशीर्धाक्ष˚ । १४ द. क्तो । १५ द. तराणि । १६ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इति पाठः । १७ द. मः । वा. ७९

६२६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेक²शः । यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति +¹+ चित्रविचक्षणाः ॥ १ ॥ वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढम³थालीढं स्थानान्येतानि (ल⁴क्षणम् ? ) ॥ २ ॥ (अश्वक्रामत्तमथायाम⁵विहितनाकत्रयं स्त्रीणाम् ? ) । ⁶द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ३ ॥ तयोः समन्वितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः । किञ्चिदञ्चितजङ्घं च (श⁷ङ्गात्रभोज्यचसंयुक्तम् ? ) ॥ ४ ॥ वैष्णव⁸स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ ॥ ५ ॥ स्वभावसौष्ठ¹⁰वोपेतौ ब्रह्मा¹¹ चात्राधिदैवतम् । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ६ ॥ त्र्य¹²श्रमॆकं द्वितीयं च पादं¹³ पक्षस्थितं लिखेत् । (नैपमोरु¹⁴ ? ) भवतत्येवं स्थानं वैशाखसंज्ञितम् ॥ ७ ॥ विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदैवतम् । ऐन्द्र(न्द्रं ) स्यान्मण्डलं पादौ चतुर्मू(स्ता )लान्तरस्थितौ ॥ ८ ॥ त्र्यस्रै¹⁵(श्र )पक्षस्थित(नि )श्चैव कटिजानुसमा तथा । प्रसार्य दक्षिणं पादं पञ्चतालान्तरस्थितम् ॥ ९⁹ ॥ आलीढं स्थानकं कुर्याद् रु¹⁶द्रश्चात्राधिदैवतम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसारयेत् ॥ १० ॥ आलीढं परिवर्त(र्ते )न प्रत्यालीढमिति स्मृत¹⁷म् । दक्षिणस्तत्र समः(?) पादस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ॥ ११ ॥

१ द. चित्रे । २ द. णः । ३ द. मयालीड । ४ मुद्रित पुस्तके 'लक्षयेन्' इति स्यात् । ५ द. ॰यामवहित्यं स्थानकत्रयं स्त्रीणाम् । ६ द. वै । ७ द. गात्रा भाव्यवसंयुक्तम् । ८ द. वं । ९ द. ष्टा । १० द. भा । ११ द. ह्मा । १२ द. त्र्यस्र । १३ द. 'दं' स्थाने 'दौ' पाठः । १४ द. निश्मौरु । १५ द. स्रः । १६ द. भद्रश्चात्रोधिदैवतं । १७ द. तः ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२७ समुन्नतकटीवामञ्चावहित्यं तदुच्यते । एकः समस्थितः पादो द्वितीयोऽग्रतलान्वितः ॥ १२ ॥ ( शूँदूमविद्धं वात ? ) श्रक्रान्त उच्यते । स्थानत्रयमिदं स्त्रीणां नृणामपि ( भवेत् ) क्वचित् ॥ १३ ॥ कटीपार्श्वे करौ वक्त्रमुरो ग्रीवा शिरस्तथा । स्थानकेषु समस्तेषु कार्यमेतत् क्रियानुगम् ॥ १४ ॥ क्रियाणां पुनरानन्त्यात् सँमस्तेन न शक्यते । वक्त्रं(क्तुं) तथापि दिङ्मात्रमस्माभिः ( सं ) प्रदर्श्यते ॥ १५ ॥ दृष्टायाः प्रिय( विचेँ ? ) नार्याः पुरुषस्य वा प्रियाभ्यर्णे । भवति स्थितसंस्थानं त्रिभिरिति तच्च कथयामः(?) ॥ १६ ॥ यद् ब्रह्मसूत्रमृज्वागते भवेत् ( तन्मत्भागेऽपि ? ) । अवय( व )विभागतस्तत् कथयामः साम्प्रतं क्रमशः ॥ १७ ॥ ( शीनं तत्रयँ वि ? ) नासिकाधरपुटेषु सृक्वणि च । ( कंगंते परचूचुकपूर्वेण कलान्तरे ? ) नाभौ ॥ १८ ॥ पश्चादूरुर्मध्ये पश्चिमगुल्फ॑स्य तद्ददन्ते च । ( स्थोने त्रिभंगा भामिनि ? ) ( सूँ ) त्रस्य गतिर्विनिर्दिष्टा ॥ १९ ॥ पादौ तालान्तरितौ कर्तव्यौ स्थानके त्रिभागा( भङ्गा )ख्ये । षोडशविंशत्यङ्गुलमध्येऽन्तरितो १३ ( पितुदडिदाक्षे ? ) १५ ॥ २० ॥ गमनं त्रिविधं प्राहुर्दुत १६ मध्यविलम्बितप्रभेदेन । ( स्थानेष्वर्धनेत्रारुयमभित्तिषु त्रयगमध्ये ? ) ॥ २१ ॥ प्रा( न्ते ) करवीरस्याथ +++++ सृकपर्यन्ते । कण्ठान्ते ( परभागा स्तनतोङ्गुलदुम्मपर्यन्ते ? ) ॥ २२ ॥ १ द. श्वि । २ द. शुचीविद्धमविद्धं वातश्चाक्रांत उच्यते । ३ द. सा । ४ द. त्रा । ५ द. प्रतौ तथा मुद्रित पुस्तके 'सविधे'। ६ द. 'तन्मतं त्रिभागेऽपि । ७ द. 'ऋद्वय । ८ द. ल्य । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थाने त्रिभङ्गनामनि' इति स्यात् । १० द. ना । ११ द. मि । १२ द. ल । १३ द. 'तो' स्थाने 'तौ' । १४ द. ख्ये । १५ द. र्हु । १६ द. र्धेकसा विशार्दूनेँ । १७ द. हुलपुम्म ।

६२८ समराङ्गणसूत्रधारे नाभ्यासन्ने मध्ये मेढ्रं१स्य तथा परस्य नलकरय । प्रान्ते (वज्रौ ?)याते गमने स्याद् ब्रह्मसूत्रगतिः ॥ २३ ॥ (सोधेगमने तु पूर्वे लोचनखीरके पुटे तद्वि३ । ४तविबुकरान्ते स्तनचूकस्य मध्ये ? ) तथा नाभौ ॥ २४ ॥ मध्ये मेढ्रस्यान्ते +++ परजानुनः क्रमेणैव । अपराङ्गुष्ठकमूले विज्ञेयं ब्रह्मसूत्रमिति ॥ २५ ॥ ५परपादद्वाद्वाक्षि(?) स्थित्या क्रियते ( त )थाच पूर्वाह्ने । कुर्यात् तलमिह भूतलसूत्रार्धं६ + गुलोत्क्षिप्तम् ॥ २६ ॥ भ्रूपर्यन्तेऽपाङ्गे (चिबुकांशो ?) गोलकान्तरे नाभेः । ८सूत्रपरत्वतः पूर्वेण परावंसाधार्क्षे१० (?) ॥ २७ ॥ पार्श्वगते११ संस्थाने पश्चिमपादोऽत्र सप्तगोलः स्यात् । द्वयर्धाक्षगमनमुक्तं ब्रूमः पार्श्वगतेर्गमनम् ॥ २८ ॥ आवर्ते ++ कूटे१२ गडे१३ (ण्ड) प्रान्ते च सृक्भागस्य । गलवृत्तौ स्तनमध्ये गाले (गोल) त्रितयान्तरे नाभेः ॥ २९ ॥ (स्फिक्पार्श्वपश्चिमजानुनश्च पूर्वावर्त१४मामृतं सूत्रम् । स्यादपरपार्ष्णिपूर्वस्थितं १५चैमिवेत्थोने ? ) ॥ ३० ॥ क्षपयेत् परभागाद्धि(?) स्वस्मान्मानाद् यथोदितादत्र । (पूर्वाह्ने ?) रङ्गुष्ठः कर्तव्यो भूमिसूत्रस्थः ॥ ३१ ॥ पश्चादङ्गुष्ठाग्रं सुश्लिष्टं स्याद् विलम्बिते गमने । अङ्गुष्ठाङ्गुले ब्रह्मसूत्रं१६तस्तालिके मध्ये (?) ॥ ३२ ॥ द्रु१७(त)गमनेऽङ्गुष्ठाग्रं कर्तव्यं षोडशाङ्गुले तस्मात् । (परपादाभूमेसँ : ?) प्रे(प्रोत्) क्षिप्तो१८ भवति पूर्वपादश्च ॥ ३३ ॥

१ द. द । २ द. द्वा । ३ द. तद्वत् । ४ द. चिबुकपराते स्तन चूचुकस्य मध्ये तथा नामेः ॥ मध्यमेढ्रस्यान्ते परत्र परा जानु नः क्रं । ५ द. परपादमध्यर्धाक्षस्थित्या कुर्यात्तथा च पूर्वांहः । ६ दः र्धा । ७ द. के । ८ द. सूत्र परजान्वतः । ९ द. त्व । १० द. क्ष्ये । ११ द. तं । १२ द. पे । १३ द. ण्डे । १४ द. तं । १५ द. च मित्ताभिवेत्थाने । १६ द. त्रिं । १७ द. दृगमने । १८ द. समः प्रक्षिति ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ इति सर्वेषु ज्ञेयं गमनस्थानेषु संस्थानम् । (गोत्राणां मध्येषां ? ) विदधीत बुधैः स्थितिं यथायोगम् ॥ ३४ ॥ (विन्यासयोषणक्षिप्तण ? ) दृष्टिहस्तादिविनिवेशैः । अ(थ) स्थानचतुष्कस्य प्रविच्छन्दककीर्तनात् ॥ ३५ ॥ अन्या अपि क्रिया लेख्याः सम्भवन्तीह या नृणाम् । शिष्याणां प्रतिपत्त्यर्थं सूत्राणि त्रीणि पातयेत् ॥ ३६ ॥ ब्रह्मसूत्रम॑भे(गते) सूत्रे ये च पार्श्वे(श्वे)समाश्रये । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि स्थानकेष्व(भिक्ष्वपि ?) ॥ ३७॥ कुर्वीत तेषु मध्ये यद् ब्रह्मसूत्रं तदुच्यते । भित्तिके पुनरन्यस्य भागस्यापेक्षया मतम् ॥ ३८ ॥ पार्श्वस्ति(स्थं) ब्रह्मसूत्रं स्यात् कार्यतो मध्यगं हि तत् । ये द्वयोः पार्श्वयोः सूत्रे ६++++ हि ते स्मृते ॥ ३९ ॥ प्रदेशावयवस्यात्र निष्पत्त्यै यद्यदीप्सितम् । तत्र सूत्रं विधातव्यं तिर्यगूर्ध्वानुसारतः ॥ ४० ॥ अपेक्षेतानि(?) यावन्ति प्रत्यङ्गव्यक्तिसिद्धये । तावन्त्यवयवव्यक्तिसिद्धयै तिर्यङ् नियोजयेत् । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि तिर्यङ्गा(ना)नुसारतः ॥ ४१ ॥ स्थानानि वैष्णवमुखान्युदितानि सम्यक् (त्रिंमंगितडिते ?)गमनैरुपेतैः । सूत्रस्य पातनविधिश्च यथावदुक्तो ज्ञाते (न ?) भवेत् तदिह सूत्रभृतां वरिष्ठः ॥ ४२ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे वैष्णवादिस्थानकलक्षणाध्यायो नामैकोना(मा)शीतितमः ॥

पादटिप्पणी (Footnotes): १ मुद्रित पुस्तके 'सूत्राणामन्येषां' इति स्यात् । २ द. घ । ३ द. ति । ४ द. सुमे । ५ द. श्वे । ६ द. पार्श्वसूत्रे । ७ द. क्षि । ८ द. गं । ९ द. ता । १० द. द्र । ११ द. इतः पूर्वं परमेश्वर इत्यधिकः पाठः । १२ द. णो । १३ द. न ।