सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
४३४ सात्वतसंहिता आहरन्तु बलिं तुष्टाः प्रयच्छन्तु शुभं मम। प्रक्षालिताङ्घ्रिस्त्वाचान्तः संविशेद् यागमन्दिरम्॥९८॥ अथ भगवद्भूतबलिदानमाह—तत इति त्रिभिः ॥ ९६-९८ ॥ इसके बाद क्षेत्रपाल सहित भगवद् भूतों की अर्घ्य पुष्पादि द्वारा अर्चन कर पात्र में बलि लेकर 'ये विष्णु' आदि श्लोक मन्त्र कहकर (द्र. ९७) उस बलि को यागगृह से बाहर फेंक देवे। जो भविष्य में विष्णु के भावी भूत हैं और जो इस समय उनके अनुयायी हैं। वे सभी प्रसन्न होकर इस बलि को ग्रहण करें और हमारा कल्याण करें। इस प्रकार बलि देने के उपरान्त साधक हाथ-पैर धोकर आचमन कर यागमन्दिर में प्रवेश करे ॥ ९६-९८ ॥ हविःपाकविधानम् अग्निगेहेऽथ संस्कृत्य चुल्लीं प्राग्दिश्यवस्थिताम्। पचनालयमुत्सृज्य स्वदेशात् कुण्डमध्यगाम् ॥ ९९ ॥ स्थालीं चास्त्रेण संक्षाल्य बाह्यतो गोमयेन तु। विलिप्यान्तः सुगन्धैस्तु प्रताप्य ज्वलितैः कुशैः ॥ १०० ॥ हविःपाकविधानं तद्विभागनिवेदनादिक्रमं चाह—अग्निगेहेऽथ संस्कृत्येत्यारभ्य पूर्णया पुनरेव हीत्यन्तम्। ईशाब्जनाभरुद्धेन ईशः पूर्वोक्तो विशाखयूपः, अब्जनाभः = पद्मनाभः, ताभ्यां रुद्धेन तद्बीजाभ्यां सम्पुटितेनेत्यर्थः। हंसार्णेन = हकारेणेत्यर्थः। तद्वद् ईशाब्जनाभबीजवत् स्थिताभ्यां वौषड्वषट्काराभ्यां प्रणवाभ्यां च संरुद्धे- नेत्यनुषङ्गः। सात्वतामृते तु व्यापकमन्त्रदीक्षाप्रकरणादेतन्मन्त्रस्थाने मूलमन्त्र एव प्रतिपादितः ॥ ९९-१११ ॥ अब हविःपात्र का विधान तथा तद् विभाग निवेदनादि क्रम कहते हैं— अग्निगेह में पूर्व दिशा में रहने वाली चुल्ली का संस्कार करे। अपने स्थान भूत पचनालय (रसोई घर) को छोड़कर कुण्ड के मध्य में रहने वाली स्थाली (बटुई) को भीतर से अस्त्र मन्त्र से प्रक्षालन करे। उसके बाहर वाले भाग को गोमय से विलेपन करे। फिर उसके भीतरी भाग को जलते हुए कुशा से तथा सुगन्धित द्रव्यों से प्रतप्त करे ॥ ९९-१०० ॥ सन्ताड्य कुसुमास्त्रेण सितसूत्रेण कण्ठतः। चतुर्धा वर्मजप्तेन संवेष्ट्यार्घ्यादिणार्च्य च॥१०१॥ चुल्ल्यां कृत्वा समारोप्य तस्यां मधु घृतं पयः। परिशुद्धे शृते क्षीरे त्वस्त्रेणारोप्य तण्डुलान्॥१०२॥ चालयेन्मूलमन्त्रेण दृष्ट्वा नेत्रेण संस्कृतम्। हृदावतार्याभिघार्य शिखामन्त्रेण घट्टयेत् ॥ १०३ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४३५ फिर उसे कुसुमास्त्र से सन्ताडित करे। तदनन्तर कवच मन्त्र का जप कर उसके कण्ठ में चार बार सफेद सूत्र लपेटे। फिर अर्घ्यादि से उसकी पूजा करे। फिर चुल्ली पर उस बटुई को चढ़ावे। उसमें मधु, घृत और दूध डाले। जब दूध अच्छी तरह पक जावे तब अस्त्रमन्त्र से उसमें चावल छोड़े। मूल मन्त्र पढ़कर उसे चलावे। तब उसे अपनी आँखों से सुसंस्कृत (पका हुआ) देखकर हृन्मन्त्र से नीचे उतारे, फिर अभिघार्थ शिखामन्त्र से अच्छी तरह घोंटे ॥ १०१-१०३ ॥ शिरसालिप्य संक्षाल्य सुप्रसन्नेन वारिणा। भूतिना चन्दनाद्येन भूषयेदूर्ध्वपुण्ड्रकैः ॥ १०४ ॥ फिर शुद्ध जल शिरोभाग पर छिड़क कर उसका प्रक्षालन करे। भूति, चन्दनादि से तथा ऊर्ध्वपुण्ड्र से उसे भूषित करे ॥ १०४ ॥ विष्टरोपरि चान्यत्र निदध्यान्मण्डलान्तरे। होमं तत्सिद्धये कृत्वा पूर्णान्तमथ वै चरोः ॥ १०५ ॥ आधारदानमाज्येन कुर्यात् तेजोमृतात्मकम्। ईशाब्जनाभरुद्धेन हंसार्णेन सबिन्दुना ॥ १०६ ॥ तद्वद् वौषड्वषट्कारप्रणवद्वितयेन च। यतोऽविनाभाविनोऽत्र स्थितिर्द्वाभ्यां च साम्प्रतम् ॥ १०७ ॥ तदनन्तर अन्यत्र दूसरे मण्डल के विष्टर पर उसे स्थापित करे। फिर उस चरु की सिद्धि के लिये उसके आदि और अन्त का भाग होम कर परीक्षित करे। तदनन्तर घी के आधार का दान कर उसे अमृतात्मक तेज से संवर्धित करे। यह कार्य विशाखयूप के बीज तथा पद्मनाभ के बीज से सम्पुटित हंसमन्त्र (सोऽहं) से करना चाहिए। इसी प्रकार वौषट् वषट् मन्त्र से सम्पुटित प्रणव मन्त्र से भी करना चाहिए। दोनों की अविनाभाव से संस्थिति रहती है क्योंकि वे एक दूसरे के बिना रह नहीं सकते ॥ १०४-१०७ ॥ अतः पुरोदितेनैव तदन्नं सम्पुटेन च। अ(थ?ध) ऊर्ध्वे च संच्छन्नं स्मरेदादाय वै हृदि ॥ १०८ ॥ अतः पूर्व में कही गई विधि के अनुसार सम्पुटित उस अन्न को नीचे से ऊपर तक ढक कर उसे हाथ में लेकर साधक हृदय से लगावे तथा भगवत् स्मरण करे ॥ १०८ ॥ द्रव्यसम्पातहोमेऽथ पूर्णान्ते तु कृते सति। उद्धृत्याहुतियोगेन पात्रत्रयगतं तु तत् ॥ १०९ ॥
४३६ सात्वतसंहिता तदनन्तर द्रव्य-सम्पात होम तथा पूर्णाहुति करने के बाद आहुति के अनुसार उस चरु को तीन पात्र में स्थापित करे ॥ १०९ ॥ स्थण्डिले कलशेऽग्नौ च विनियुज्य यथाविधि । तदाद्यभावितं शेषं कुशाक्रान्तं विघट्य च ॥ ११० ॥ प्रथम भाग स्थण्डिल, दूसरा कलश और तीसरा भाग अग्नि के लिये यथाविधि स्थापित करे । शेष आद्यभावित उस चरु को कुशा डाल कर उससे अच्छी तरह चरु का विलोडन करे ॥ १०९-११० ॥ क्रमान्मूलास्त्रनेत्रेण जुहुयाच्च शतत्रयम् । नीत्वा सम्पूर्णभावं च पूर्णया पुनरेव हि ॥ १११ ॥ फिर क्रमशः मूल सहित अस्त्र मन्त्र से तीन सौ आहुति देवे । इस प्रकार सम्पूर्ण चरु का हवन कर पूर्णाहुति करे ॥ १११ ॥ ततश्चोत्तरदिक् कुर्यान्मण्डलं गोमयादिना । प्राक्प्रान्तं विष्टरं तत्र दद्याद् दर्भं हृदन्तरे ॥ ११२ ॥ तन्मध्ये विन्यसेच्छिष्यं समाङ्घ्रिं स्तब्धविग्रहम् । प्राङ्मुखं यतवाक्चित्तवृत्तिरूपं धृताञ्जलिम् ॥ ११३ ॥ अथ शिष्यस्य विष्टरोपरि स्थापनं प्रोक्षणं सिद्धार्थतिलैस्ताडनं कुशाग्रेण तद्वि- ग्रहोल्लेखनं मन्त्रव्याप्ति नेत्रबन्धं पुष्पाञ्जलिप्रक्षेपणामच्युतकरेणालभनं मण्डलार्चनं तत्पुरतः पृथिव्यादिभूतसप्तकस्य तदधीशमन्त्रसंघस्य च पूजनमग्निसन्निधौ शिष्येण सहोपवेशनं शिष्यस्य कर्मवासनाविश्लेषसिद्ध्यर्थं होमं सम्पातस्पर्शं विज्ञापनं प्रायश्चित्त- होमं शिष्यस्य सूत्रात्मकशरीरकल्पनं गुल्फादिषु पृथिव्यादिव्याप्तिक्रमं पृथिव्यादिषु भुवनाध्वादीनां संस्थितिं पातालशयनादीनामवस्थानं तत्र विभवव्यूहपरमन्त्रदीक्षाभेदेन पृथिव्यादिभूतसप्तकविन्यासभेदं पुनः कुम्भार्चनं शिष्यस्य पञ्चगव्यप्राशनं चरुभोजनं दन्तधावनं तत्काष्ठपतन परीक्षां तच्छान्तिं मण्डलस्थस्य देवस्य कुम्भादौ विसर्जनं स्वप्नलाभाय शिष्यस्य शयनं तत्परितो रक्षाकरणम् आचार्यस्यापि दन्तधावनादिकं भगवत्प्रार्थनापूर्वकं प्रस्वापं चाह—ततश्चोत्तरदिक् कुर्यान्मण्डलं गोमयादिनेत्यारभ्य यावत्परिच्छेदपरिसमाप्ति । विश्वरूपाद्यं क्ष्माधरान्तं षट्कं विश्वरूपवागीशखगानन- नृसिंहसरश्शायिवराहाख्यदेवताषट्कमित्यर्थः । मधुसूदनपर्यन्तं पातालशयनादथ ॥ सप्तकं सप्तकं षटकं सम्पश्येत्क्ष्मादिपञ्चके । मनस्यवस्थितं ह्येवं शक्तीशात् त्रितयं हि यत् ॥ बुद्धौ कमलनाभात्मा देवः सर्वेश्वरः प्रभुः । (१८।१९६-१९८) इत्यस्यार्थः—पातालशयनमारभ्य पद्मनाभान्तमष्टत्रिंशद्विभवदेवेषु पाताल- शयनादिसप्तकं क्ष्मातत्त्वे, नारायणादिसप्तकमप्तत्त्वे, लोकनाथादिसप्तकं तेजस्तत्त्वे,
अष्टादशः परिच्छेदः ४३७ नारसिंहादिसप्तकं वायुतत्त्वे, क्रोडात्मादिषट्कमाकाशतत्त्वे, शक्त्यात्मादित्रयं मन- स्तत्त्वे, पद्मनाभं बुद्धितत्त्वे च सम्पश्येदित्यर्थः । सात्वतामृते तु व्यापकमन्त्रदीक्षा उक्तत्वात् येन येन हि मन्त्रेण दीक्षा कार्याऽथ कस्यचित् । तस्य तस्य तदीयानां पूर्वोद्दिष्टेन वर्त्मना ॥ कार्योऽत्रावयवानां तु विनियोगो यथोदितः । समूहवद् हृदादीनां मूलान्तानां समाचरेत् ॥ सह तत्त्वगणेनैव सर्वदाऽध्यात्मरूपताम् । सम्यग्गृह्य ततः कुर्यात् प्राग्वदभ्यर्चनं तु वै ॥ —(१९।१७२-१७४) इति वक्ष्यमाणानुसारेण क्षमातत्त्वादिषु हृन्मन्त्रादयः प्रतिपादिता इति बोध्यम् ॥ ११२-२३३ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये अष्टादशः परिच्छेदः ॥ १८ ॥ — ❦ ❖ ❦ — इसके बाद उस हवन कुण्ड की उत्तर दिशा में गोमयादि से मण्डल निर्माण करे । उसके पूर्वभाग में विष्टर के लिये कुशा स्थापित करे । उस विष्टर के मध्य में पाद समतल कराकर शरीर को स्थिर कराकर शिष्य को पूर्वाभिमुख चुपचाप स्थिर चित्त अञ्जलि बाँधे हुए बिठावें ॥ १११-११३ ॥ अस्त्रेण पूर्ववत् कुर्यात् प्रोक्षणं तस्य चाम्भसा । तेनैव ताडयेन्मूर्ध्नि दीप्तैः सिद्धार्थकैस्तिलैः ॥ ११४ ॥ अस्त्रमन्त्र से जल द्वारा उसका प्रोक्षण करे । उसी मन्त्र से दीप्त सिद्धार्थक और तिलों से शिष्य के मस्तक पर ताड़न करे ॥ ११४ ॥ अनादिवासानोत्थानां बन्धानां चालनाय च । फडन्तेनाथ चास्त्रेण कुशाग्रेणाङ्घ्रिगोचरात् ॥ ११५ ॥ समुल्लिख्य शिखान्तं च ऋज्वर्ध्वं मार्गसन्ततेः । जालवन्मन्त्रजालेन व्याप्तं स्मृत्वा च संवृतम् ॥ ११६ ॥ बध्नीयान्नेत्रमन्त्रेण तस्य नेत्रे च वाससा । वस्त्र्वर्घ्यकुसुमैर्गन्धैः कृत्वा पूर्णाञ्जलिं पुरा ॥ ११७ ॥
४३८ सात्वतसंहिता यह ताड़न अनादि काल से उठी हुई वासना के बन्धन को दूर करने के लिये किया जाता है । फिर फडन्त अस्त्रमन्त्र कुशा के अग्रभाग से शिष्य के पैर से लेकर शिखान्त तक उसके कर्म मार्ग को सीधा करने के लिये लिखे । जब उसका सारा शरीर मन्त्र जाल से व्याप्त तथा आच्छन्न हो गया है ऐसा देखे, तब नेत्रमन्त्र से वस्त्र द्वारा उसके दोनों नेत्र बाँध देवे । फिर वसु, अर्घ्य, पुष्प तथा गन्ध से उसकी अञ्जलि पूर्ण करे ॥ ११५-११७ ॥ पाणिनादाय चाम्रे वा निधायाग्रस्थितं बटुम् । प्रक्षेपयेद् देवधाम्नि नतमूर्ध्नाऽञ्जलिं च तम् ॥ ११८ ॥ फिर अपने आगे बैठे हुए उस वटु को शिर नीचा कर, अञ्जलि बँधवा कर, अपने हाथ से उठाकर, अथवा आम्रपल्लव पर बिठाकर देवलोक की ओर प्रक्षिप्त करे ॥ ११८ ॥ तस्योद्घाटितनेत्रस्य त्वदृष्टस्येतरैर्जनैः । कुशलाध्वनिविष्टस्य दृष्ट्वा वै भक्तिलक्षणम् ॥ ११९ ॥ फिर कल्याणकारी मार्ग में निविष्ट इतर जनों को दिखाई न पड़ने वाले और खुले नेत्रों वाले उस शिष्य में भक्ति का लक्षण देखे ॥ ११९ ॥ रोमाञ्चौत्सुक्यहर्षाढ्यमानन्दाश्रुसमन्वितम् । सप्रणामजपालापदिक्प्रदक्षिणसंयुक्तम् ॥ १२० ॥ उस शिष्य में रोमाञ्च, औत्सुक्य, हर्ष, आनन्दाश्रु, प्रणाम, जप, आलाप तथा दिशाओं की प्रदक्षिणा आदि लक्षण देखे ॥ १२० ॥ शुद्धान्तःकरणं बुद्ध्वा योग्योऽयमिति भावयेत् । यदा तदाऽच्युतात्मानमात्मानं भावयंस्ततः ॥ १२१ ॥ तब उसका अन्तःकरण शुद्ध जानकर यह दीक्षा योग्य है, ऐसा विचार करे । फिर गुरु अपने में अच्युतात्मवत्ता की भावना करे ॥ १२१ ॥ स्मरेद् दक्षिणपाणौ तु चक्राम्बुरुहमध्यगम् । प्रधानदेवतावृन्दं स्वे स्वे धाम्नि परे स्थितम् ॥ १२२ ॥ स्वमरीचिगणेनैव द्योतयन्तं तु चाखिलम् । तेनाच्युतकरेणैव सोदकेनालभेत तम् ॥ १२३ ॥ पुष्पपूर्णाञ्जलौ पृष्ठे तस्य तत्रितयाश्रितम् । कृत्वा मन्त्रगणान्तं वै मोक्षविघ्नोपशान्तये ॥ १२४ ॥ अपने दाहिने हाथ में, चक्रकमल के मध्य में, प्रधान देव वृन्दों को अपने-
अष्टादशः परिच्छेदः ४३९ अपने धाम में स्थित देखे । जो अपने तेजों से सारे विश्व को प्रकाशित करते हैं, ऐसे अच्युत युक्त अपने सजल हाथ से शिष्य का स्पर्श करे और अर्घ्यपुष्प गन्ध से परिपूर्ण उसकी अञ्जलि को दीक्षा में मन्त्रगणान्त विघ्न शान्ति के लिये पीछे की ओर प्रक्षिप्त करा देवे ॥ १२२-१२४ ॥ पुनरभ्यर्चयेन्नीत्वा मन्त्रेण परमेश्वरम् । आधाराधेयभावेन बुद्ध्वाऽन्तःसंस्थितिं पुरा ॥ १२५ ॥ क्षमादीनां बुद्धिनिष्ठानां वासनानां तथात्मनः । ततः कुर्याच्च विश्लेषणं तेषां ध्यानार्चनादिना ॥ १२६ ॥ आत्मतत्त्वं समाश्रित्य कर्मचक्रं हि वर्तते । तच्चक्रमवलम्ब्यास्ते बुद्धिनिष्ठं हि सप्तकम् ॥ १२७ ॥ अज्ञानं व्यापकत्वं च सुखदुःखादि वेदनम् । सर्वज्ञस्यात्मतत्त्वस्य कर्मचक्रावलम्बनात् ॥ १२८ ॥ चपलं कर्मचक्रं तद् वर्धमानं सदैव हि । क्षमाद्यमाधारमाश्रित्य तावदेवावतिष्ठते ॥ १२९ ॥ यावत् सर्वज्ञशक्त्या वै कर्मात्मा न प्रबोधितः । प्रबुद्धस्तस्य संरोधं कर्तुं शक्नोति सर्वदा ॥ १३० ॥ फिर मण्डल के पास शिष्य को ले जाकर मन्त्र द्वारा परमेश्वर का अर्चन करावे । तदनन्तर अन्तःकरण की स्थिति आधार-आधेय भाव से ही है ऐसा समझ कर क्षमादिकों को तथा बुद्धिनिष्ठ वासनाओं को आत्मा से ध्यान अर्चन के द्वारा अलग करावे । यतः समूचा कर्मतत्त्व, आत्मतत्त्व का आश्रय लेकर स्थित है और उसी कर्मचक्र का अवलम्बन कर बुद्धि में रहने वाले पृथ्व्यादि सप्तक तथा अज्ञान व्यापकत्त्व सुख-दुःखादि ज्ञान भी स्थित है । यह समस्त कर्मचक्र सर्वज्ञ आत्मतत्त्व का आलम्बन किये हुए है । उस आलम्बन से यह कर्मचक्र नित्य बढ़ता है और वही क्षमा आदि का आधार लेकर तभी तक स्थित रहता है । जब तक सर्वज्ञ शक्ति कर्मात्मा का प्रबोध नहीं करती । जब वह सर्वज्ञ शक्ति प्रबुद्ध हो जाती है तब वह कर्मचक्र का संरोध करने में सर्वदा सशक्त हो जाती है ॥ १२५-१३० ॥ मन्त्राराधनपूर्वेण ज्ञाननिष्ठेन कर्मणा । अतो य आश्रयः क्ष्माद्यः सत्त्वसारो हि पौरुषः ॥ १३१ ॥ नीरसं चेरिणीभूतं कुर्यात् संस्थाप्य साम्प्रतम् । निर्मुक्तचित्फलो येन कर्मवृक्षो विनश्यति ॥ १३२ ॥ इसलिये कर्मचक्र के आश्रयभूत क्षमादि जो सत्त्वसार पौरुष है उन्हें मन्त्रा-
राधन पूर्वक ज्ञाननिष्ठ कर्म से नीरस एवं ऊसर बना देवे । ऐसा करने से चित्फल निर्मुक्त हो जायेगा फिर तो कर्मवृक्ष अपने आप नष्ट हो जायेगा ॥ १३१-१३२ ॥ शुद्ध्यर्थमात्मनस्तस्मात् सर्वज्ञस्याग्रतः स्थले। भूताधिदेवमन्त्राणां कुर्याद् वै पूजनं क्रमात् ॥ १३३ ॥ साधक अपनी शुद्धि के लिये सर्वज्ञ परमात्मा के आगे वाले स्थल पर भूतों के अधिदेव मन्त्रों का क्रमशः पूजन करे ॥ १३३ ॥ चिन्तानुविद्धं सामान्यं मन्त्रनाथैरधिष्ठितम् । क्ष्माद्यध्वानं च बुद्ध्यन्तं ध्यात्वा षट्पत्रवत् पुरा ॥ १३४ ॥ चिन्तानुविद्ध सामान्य मन्त्र के अर्थ से अधिष्ठित क्ष्मादि से लेकर बुद्ध्यन्त का ध्यान कर पहले कहे गये षट्पत्र की तरह पूजा करे ॥ १३४ ॥ तत्र मध्येऽब्जनाभं तु प्राग्भागे केसरोध्वंगम् । षट्कं च विश्वरूपाद्यं क्ष्माधरान्तं तु विन्यसेत् ॥ १३५ ॥ नीत्वा स्वनाम्न आद्यवर्णं क्ष्मान्तानां बीजतां पुरा । तेन तेषां बलान्तस्थं प्राग्वन्यासं स्मरेत् क्रमात् ॥ १३६ ॥ क्ष्माबीजं च दलाग्रेषु मूलनिष्ठेषु षट्सु च। इष्ट्वा सर्वेन्द्रियाधारमित्यभिन्नं पुरा ततः॥ १३७ ॥ उस कमल के मध्य में अब्जनाभ और पूर्व भाग में केसर के ऊपर विश्वरूप से लेकर क्ष्माधर पर्यन्त (विश्वरूप, वागीश, खगानन, नृसिंह, सरःशायी वाराह) का विन्यास करे । पहले अपने नाम का आदि अक्षर, फिर क्ष्मादि का बीज छः दलाग्रों के मूल में सभी इन्द्रियों के आधार भूत अभिन्न क्ष्मा बीज से न्यास करना चाहिए ॥ १३५-१३७ ॥ चिद्वातस्कन्धवृन्देन खस्थितेनान्तरीकृतम् । उपर्युपरि योगेन बुद्ध्यन्तं समुपस्थितम् ॥ १३८ ॥ भेददृष्ट्या यजेत् सम्यग् भूयः संहारवर्त्मना । सवज्रं स्वेन बीजेन पीतं तुर्याभिलक्षणम् ॥ १३९ ॥ पुनः आकाश स्थित चिद्वातस्कन्ध वृन्द से अन्तरीकृत ऊपर के योग से बुद्ध्यन्त उपस्थित का भेददृष्टि से संहार·क्रम द्वारा वज्र सहित अपने बीज से पीतवर्ण वाले तुर्याभिलक्षण का यजन करे ॥ १३८-१३९ ॥ हेमाब्जभूतं तद्ध्यात्वा क्ष्मातत्त्वं तत्र मध्यतः। वाराहं संयजेन्मन्त्रं साङ्गं सावरणं क्रमात् ॥ १४० ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४४१ तत्कारणाश्रितं कृत्वा परिधानसमन्वितम्। उसके बीज में सुवर्ण कमल के सामन क्षमातत्त्व का ध्यान करे। फिर उनमें तत्कारणाश्रित वाराहदेव को संयुक्त कर साङ्ग सावरण परिधान समन्वित उनका यजन करे ॥ १४०-१४१ ॥ अथ क्षमामण्डलोर्ध्वस्थमर्धेन्दुसदृशं स्थितम् ॥ १४१ ॥ पुरं पद्माङ्कितं स्मृत्वा सितपद्मोदरं महत्। सरश्मयं तदन्तःस्थमभिसन्धाय संयजेत् ॥ १४२ ॥ फिर उस क्षमामण्डल के ऊपरी भाग में अर्धेन्दु के सदृश स्थित पद्म के चिन्ह से संयुक्त महान् श्वेत कमल का स्मरण कर उसके भीतर सरःशायी का ध्यान कर उनका यजन करे ॥ १४१-१४२ ॥ तेजोमयं तदूर्ध्वे तु त्रिकोणं भावयेत् पुरा। रत्नज्वालाकणाकीर्णं स्वस्तिकैरुपलाच्छितम् ॥ १४३ ॥ नृसिंहं पूजयेत् तत्र मध्ये रत्नारविन्दगम्। तस्योपरि सितं वृत्तं पुरं तारागणाङ्कितम् ॥ १४४ ॥ स्मृत्वा नीलाम्बुजाक्रान्तं स्मरेत् तत्र खगासनम्। नीरूपं खं तदूर्ध्वे तु स्मरेच्छब्दैकलक्षणम् ॥ १४५ ॥ उसके ऊपर साधक तेजोमय त्रिकोण की भावना करे जो रत्नज्वाला से व्याप्त है और स्वस्तिक चिह्न से परिलक्षित होता है। वहाँ मध्य में रत्नमय अरविन्द पर स्थित श्रीनृसिंह की पूजा करे। उसके ऊपर सफेद वृत्त वाला पुर, जिसमें अनेक तारागण विद्यमान हैं, वहाँ नीले कमल के समान गरुड़ के आसन का स्मरण करे। उसके ऊपर एक मात्र शब्द लक्षण वाला रूप रहित आकाश का स्मरण करे ॥ १४३-१४५ ॥ ध्यायेत् तदन्तः सूर्याभं प्राग्वर्णं तु सपङ्कजम्। तत्र वागीश्वरं देवमभ्यर्च्य विधिवत् ततः ॥ १४६ ॥ उसके भीतर सूर्य के समान चमकीला नीलवर्ण के पङ्कज के समान वागीश्वर का ध्यान करे। पुनः उनका विधिवत् पूजन करे ॥ १४६ ॥ तत्कर्णिकोदराकाशे नानारत्नरुचिं ततः। संस्मरेत् कमलाकारं चित्तवृत्तिमयं तु यत् ॥ १४७ ॥ यजेत् तन्मध्यगं विश्वरूपं तु मनसस्पतिम्। तदूर्ध्वेऽमृतगर्भं तु शीतांशुकरकोटिवत् ॥ १४८ ॥ पद्मं स्वेनात्मनात्मानं धारयन्तं विभाव्य च। सा० सं० - 32
४४२ सात्वतसंहिता समभ्यर्च्यस्तदन्तःस्थोऽप्यब्जनाभो धियांपतिः ॥ १४९ ॥ उसके कर्णिका के भीतर आकाश में अनेक रत्नों से प्रकाशित होने वाले कमल की आकृति के सदृश चित्तवृत्तिमय मन के प्रतिरूप विश्वरूप भगवान् का यजन करे। उनके भी ऊपर अमृतगर्भ करोड़ों चन्द्रमा के समान प्रकाश करने वाले स्वयं अपनी आत्मा में पद्म धारण किये हुए का ध्यान कर उसके भीतर बुद्धि के पति अब्जानाभ का ध्यान कर उनका पूजन करे ॥ १४७-१४९ ॥ एवं गन्धरसरूपस्पर्शशब्दमनोधियाम् । क्रमेणाधीशसङ्घं तु अवतार्य पराद् यजेत् ॥ १५० ॥ इसी प्रकार गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द, मन तथा बुद्धि के भी अधीश समूहों का भी पर आत्मा से नीचे उतार कर उनका पूजन करे ॥ १५० ॥ अर्चयित्वाऽर्चयित्वा न न्यसेत् तत्रैव तं पुनः । ये वर्णा भूतयोनीनां रश्मयः कमलोपमाः ॥ १५१ ॥ संस्थितिं संस्मरेत् तेषामस्मिताशक्तौ तथागतिम् । अनादिवासनारूपां त्वभेदेनात्मनि स्थिताम् ॥ १५२ ॥ बारम्बार उनकी अर्चना करे और वहीं उनका पुनः न्यास करे। भूत योनियों के जो वर्ण हैं, जिनका प्रकाश कमल के समान है, उन वर्णों की अस्मिता शक्ति की तथा गति का स्मरण करे। उससे अभिन्न आत्मा में रहने वाली अनादि वासना रूप की संस्थिति समझे ॥ १५१-१५२ ॥ निःशेषबीजैरभ्युत्थां पद्मनाभविधारणीम् । निर्गतां वैशयात् सर्व्वाद् वियुक्तां स्वामिना कृताम् ॥ १५३ ॥ स्फुरद्रूपां परिभ्रष्टां निराधारां च संस्मरेत् । प्रणवेन समभ्यर्च्य दीक्षाकालेऽभ्युपस्थिते ॥ १५४ ॥ साधिभूताधिदैवं च इष्ट्वैवं भूतसप्तकम् । स्वयमभ्यर्चयेत् पश्चात् शिष्यमञ्जलिना च तम् ॥ १५५ ॥ उस वासना को विषय से निकली हुई वासना के स्वामी के द्वारा अलग की गई संस्फुरण करती हुई परिभ्रष्ट निराधर हुई देखे। तदनन्तर दीक्षाकाल उपस्थित देख प्रणव द्वारा उसका अभ्यर्चन करे। इसी अधिभौतिक तथा अधिदैविक सहित भूत सप्तक की भी पूजा करे। पहले स्वयं इनका अर्चन करे। फिर शिष्य की अञ्जलि से अर्चन करावे ॥ १५३-१५५ ॥ ततोऽग्नेः सन्निधिं गत्वा ध्यात्वा यामन्त्रयोपरि । दक्षिणेनात्मनो दार्भे विष्टरे चक्रमन्दिरे ॥ १५६ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४४३ सकुशेन स्वहस्तेन दक्षिणं चरणं गुरोः । अवलम्ब्य समास्ते वै स्पर्शनाद्येकतात्मना ॥ १५७ ॥ बीजेनाङ्घ्रेः शिखान्तं च स्मरेत् तेजोमयं विभुम् । विश्लेषयन्तं सहसा ह्यनाद्युत्थमविग्रहम् ॥ १५८ ॥ संस्कारचक्रं विविधं प्रेरकं दुःखवर्त्मनि । नाड्यैक्यमभिसन्धानमभिसन्धानचेतसा ॥ १५९ ॥ विश्लेषं कर्मणां तद्वद् वर्मणास्त्रेण होमयेत् । क्रमेण सघृतानां च तिलानां द्वादशाहुतीः ॥ १६० ॥ तदनन्तर शिष्य के साथ अग्नि के सन्निधान में जावे । तीन-तीन याग से ऊपर अग्नि देव का ध्यान करे । फिर चक्रमन्दिर में अपने दक्षिण स्थापित दर्भ विष्टर पर, अपने हाथ में कुशा लेकर, गुरु के दक्षिण चरण का अवलम्बन लेकर, उसका स्पर्श करते हुए एकतापन्न (सावधान) होकर बैठे । बीज मन्त्र से पैर से लेकर शिखान्त न्यास करे, तेजोमय उस विभु का स्मरण करे । जो अनादि काल से उत्पन्न शरीर वाले दुख मार्ग में विविध रूप से प्रेरक संसार चक्र को साधक से अलग कर रहे हैं, जिसका एक ही नाड़ी में अभिसंधान है और मन्त्र चित्त में भी अभिसंधान है, ऐसे सभी कर्म चक्र का विश्लेष करते हुए और उन विभु का दर्शन करते हुए देखे । फिर कवच के अस्त्र मन्त्र से घृत मिश्रित तिलों द्वारा क्रमशः बारह आहुती अग्नि में देवे ॥ १५६-१६० ॥ अनुसन्धाय सम्पाद्यो मयाऽयं वै परात्मनि । दद्यादष्टावाहुतीश्च मूलेन सघृताः पुरा ॥ १६१ ॥ तदनन्तर मै यह आहुति परमात्मा में दे रहा हूँ, ऐसा विचार कर मूल मन्त्र से घृत युक्त आठ आहुति प्रदान करे ॥ १६१ ॥ तदुत्तमाङ्गं संस्पृष्ट्वा स्रुवेणाज्यान्वितेन च । हुत्वा ज्ञानपदेनैव भूयः सर्वगुणात्मना ॥ १६२ ॥ प्राक्संख्यमाचरेद् होममन्तरान्तरयोगतः । आ चेश्वरपदात् सम्यङ्नेत्रान्तं होममेव हि ॥ १६३ ॥ इति सम्पातहोमो वै सम्पन्ने सति जायते । कर्तव्यो मन्त्रमाहात्म्यात् संस्कारैर्निखिलैर्युतः ॥ १६४ ॥ फिर गुरु स्रुवा में आज्य आहुति लेकर शिष्य का उत्तमाङ्ग (शिर) का स्मरण कर सर्वगुणात्मक ज्ञानपर से होम करे । बीच-बीच में पूर्व में कही गयी संख्या (८) के अनुसार होम करता जावे । ईश्वर पद से लेकर नेत्र मन्त्र पर्यन्त इस प्रकार
४४४ सात्वतसंहिता होम द्वारा सम्पात होम सम्पन्न होता है। यह सम्पात-होम मन्त्र माहात्म्य से अखिल संस्कार युक्त होकर करे ॥ १६२-१६४ ॥ साम्प्रतं चाणिमादीनां गुणानामुत्तरत्र तु। विभोराराधनात् सम्यग् योगाभ्यासाच्च भाजनम् ॥ १६५ ॥ कृते सम्पातभवने आज्येनाथ सकृत् सकृत् । मन्त्राणां तर्पणं कृत्वा सार्चनं श्रावयेद् विभुम् ॥ १६६ ॥ अस्य कर्मात्मतत्त्वस्य कर्मपिण्डं सवासनम् । यदनेकप्रकारं तु त्वच्छक्त्या स्तम्भितं मया ॥ १६७ ॥ प्रायश्चित्तनिमित्तं तु जुहुयात् तदनन्तरम् । बीजेनान्तर्निरुद्धेन स्वाङ्गेनाकृतिकाष्ठकम् ॥ १६८ ॥ तत्काल अणिमादिकों के, उसके बाद गुणों के, उसके बाद विभु के योगाभ्यास से शिष्य मन्त्र के योग्य पात्र बनता है। घृत द्वारा सकृत् सकृत् सम्पात होम कर लेने पर तर्पण करे। फिर अर्चन कर विभु परमात्मा को सुनावे। हे प्रभो! इस शिष्य के अनेक प्रकार के कर्म तत्त्वों के जो वासना सहित कर्म पिण्ड थे, उसको मैंने आपकी शक्ति से रोक दिया है। इसके बाद प्रायश्चित्त के लिये स्वाङ्ग अन्तर्निरुद्ध बीज से काष्ठ का होम करे ॥ १६५-१६८ ॥ एतावता महाबुद्धेर्जन्तर्जन्माश्रितस्य च। याति व्यामिश्ररूपस्य हेयरूपस्य संक्षयः ॥ १६९ ॥ हे महाबुद्ध! केवल इतने मात्र से जीव के जन्म-जन्म से आश्रित उसमें मिला हुआ समस्त हेयरूप दोष नष्ट हो जाता है ॥ १६९ ॥ मोक्षैकफलदो धर्म उपादेयस्त्वनन्तरम् । योऽसौ साम्मुख्यमायाति विविधस्तस्य वाच्युतः ॥ १७० ॥ येनान्तर्लीनमभ्येति ह्यज्ञानं सहसा क्षयम् । अथादायारुणं सूत्रं कृत्वा नैकगुणं पुरा ॥ १७१ ॥ निरीक्षितं दृशा चास्त्रवारिणा परिशोधितम् । तदङ्गुष्ठावधिं यावत् शिखान्तात् सम्प्रधार्य च ॥ १७२ ॥ संस्मरेत् सर्वदुःखानां सम्बन्धानां तदास्पदम् । संविश्य देवयानेन शिशुचैतन्यसन्निधिम् ॥ १७३ ॥ हुंफडन्तं च शिरसि नाम च प्रणवादिकम् । हन्मन्त्रसम्पुटस्थं च कृत्वा वै पितृवर्त्मना ॥ १७४ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४४५ उसके बाद मोक्ष रूप एक फल देने वाला धर्म ग्रहण करे । जिससे विविध रूप वाले अच्युत का साक्षात् दर्शन होता है और जिससे भीतर छिपा हुआ समस्त अज्ञान विनष्ट हो जाता है । इसके अनन्तर लाल वर्ण का सूत्र लेकर उसको अनेक गुणित करे और नेत्र मन्त्र से उसका निरीक्षण करे, अस्त्रमन्त्र से अभिमन्त्रित जल से उसका परिशोधन करे । फिर उस परिगुणित सूत्र से अंगूठे से लेकर शिखा के अन्त तक पहनावे । उसी को सभी दुःखों तथा सभी प्रकार के सम्बन्धों का आस्पद समझे । फिर देवयान से शिशु के चेतना के सम्बन्ध तक पहुँचे । फिर पितृवर्त्म से ‘हुँ फट्’ इस मन्त्र से शिर में न्यास करे तथा प्रणवादि नाम को पितृवर्त्म से एवं हन्मन्त्र से सम्पुटित करे ॥ १७०-१७४ ॥ आनीय सह सूत्रेण नयेन्नेत्रेण साम्यताम् । अभ्यर्च्यर्घ्यादिनावेष्ट्य कवचेन महात्मना ॥ १७५ ॥ फिर सूत्र लाकर नेत्र के बराबर उसे नापे उसका अर्चन कर अर्घ्यादि से तथा कवच से आवेष्टित करे ॥ १७५ ॥ ॐ हं अदन्यै हं स्वाहेत्यनेनाकृतिसप्तकम् । हुत्वास्त्रमन्त्रजप्तेन सितेन रजसा ततः ॥ १७६ ॥ सन्ताड्य शैशवं कायं विशेत् तदवधिं तथा । विश्लेषयाऽमुकं ब्रूयात् पदं वीर्यपदानुगम् ॥ १७७ ॥ फिर ‘ॐ हं अदन्यै हं स्वाहा’ इस मन्त्र से सातों आकृतियों का हवन करे, तदनन्तर अस्त्र मन्त्र के जप से अभिमन्त्रित सफेद रज से शिशु के शरीर का सन्ताडन करे और उसकी अवधि तक प्रवेश करे । फिर ‘वीर्य’ पद कहकर ‘अमुकं विश्लेषय’ ऐसा कहे ॥ १७६-१७७ ॥ तं ज्ञानवाचकेनाथ त्वाद्यन्तेन विकृष्य च । स्वबुद्ध्याऽनुगतं कृत्वा ध्यात्वा नक्षत्रगोलवत् ॥ १७८ ॥ फिर उसे ज्ञानवाचक शब्द से आदि तथा अन्त में विकर्षण कर अपने बुद्धि के अनुगत कर नक्षत्रगोलक के समान ध्यान करे ॥ १७८ ॥ सन्धायाभ्यन्तरे सूत्रे हंसार्णेन सबिन्दुना । नतिप्रणवगर्भेण रूढशक्तिं च विग्रहे ॥ १७९ ॥ वासनामयमित्येवमातिवाहिकसंज्ञकम् । सूत्रात्मकं वपुः कृत्वा आत्मशक्त्या विभावितम् ॥ १८० ॥ फिर बिन्दु सहित हंस मन्त्र (हं) से भीतर के सूत्र में उसे स्थापित करे । विग्रह में ‘नमः’ और ‘प्रणव’ के बीच उसे रूढ़ शक्ति बनावे । यही अतिवाहिक
४४६ सात्वतसंहिता संज्ञक, वासनामय, इस प्रकार आत्मशक्ति से विभाजित, सूत्रात्मक शरीर का निर्माण करे ॥ १७९-१८० ॥ बलमन्त्रेण संरुद्धं तदर्थं जुहुयात् ततः । उक्त्वा ओमात्मने स्वाहा द्विषट्कपरिसंख्यया ॥ १८१ ॥ बल मन्त्र से उसे संरुद्ध करे और उसके लिये होम करे । 'ओमात्मने स्वाहा' कहकर बारह बार होम करना चाहिये ॥ १८१ ॥ आदाय भाविनो बन्धान् व्यापकान् शुद्धभोगदान् । ज्ञानादयः समाश्रित्य येऽत्र तिष्ठन्ति सर्वदा ॥ १८२ ॥ स्वस्थानेषु स्वमन्त्रैभ्यस्तांस्तत्रैव च योजयेत् । यथाक्रमेणार्चितानां कृत्वा तेषां च तर्पणम् ॥ १८३ ॥ फिर शुद्ध भोग देने वाले व्यापक एवं भावी बन्धों को लेकर ज्ञानादि का आश्रय लेकर जो यहाँ सर्वदा रहते हैं, उन्हें स्व स्व मन्त्रों से स्व स्व स्थानों पर सन्निविष्ट करे । फिर यथाक्रम अर्चित देवताओं का तर्पण करे ॥ १८२-१८३ ॥ अथ संस्कारचक्रस्य तत्त्ववृन्दाश्रितस्य च । सर्वगस्यापि वै विद्धि स्थितिं नियतलक्षणाम् ॥ १८४ ॥ तदनन्तर तत्त्ववृन्द के आश्रित रहने वाले, सर्वत्र गमन करने वाले तथा संसार चक्र की नियत लक्षण वाली स्थिति का ज्ञान करे ॥ १८४ ॥ तत्त्वव्याप्तिच्छलेनैव शरीरे पाञ्चभौतिके । गुल्फजानुकटीवक्षःकर्णभ्रूकटावधि ॥ १८५ ॥ बुद्धयन्तानां धरादीनां क्रमादवनिसप्तकम् । अहङ्कारस्तदुत्थास्तु ये भेदा विविधा अपि ॥ १८६ ॥ चित्तजा अपि ये चान्ये तिष्ठन्ति मनसा सह । सकालोत्थास्तथा बौद्धास्तत्पूर्वास्त्वपरे च ये ॥ १८७ ॥ अनेकभेदभिन्नास्तु श्रिता आश्रित्य ते धियम् । द्विसप्तभुवनं विश्वमनेकरचनान्वितम् ॥ १८८ ॥ इस पाञ्चभौतिक शरीर में तत्त्व-व्याप्ति के बहाने गुल्फ, जानु, कटी, वक्ष, कान तथा भ्रुकुटि तक पृथ्वी से लेकर बुद्धयन्त क्रमशः अवनि सप्तक व्याप्त है इसी में अहङ्कार से उत्पन्न विविध भेद है, चित्त से लेकर मन तक उत्पन्न भी इसी के अन्तर्गत हैं, काल से उत्पन्न बुद्धि के आश्रित है । किं बहुना अनेक रचनाओं से युक्त यह सारा विश्व चौदह भुवनों सहित यह सारा विश्व पृथ्व्यादिक के अन्तर्गत है ॥ १८५-१८८ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४४७ शतकोटिप्रविस्तीर्णमष्टयोन्यार्धसेवितम् । स्थिरं धराश्रितं भूयो बोद्धव्यं सर्वदैव हि ॥ १८९ ॥ इतना ही नहीं सौ करोड़ विस्तार वाली चौरासी योनियों से सेवित यह स्थिर जगत धरा के ही आश्रित है, ऐसा समझना चाहिये ॥ १८९ ॥ चतुष्कं जाग्रदाद्यं यत् पदानामप्सु वर्तते । मन्त्रकोटिसहस्त्राणां विविधानां महामते ॥ १९० ॥ जाग्रत्, स्वप्न एवं सुषुप्ति आदि चतुष्क जल तत्त्व में ही विद्यमान है । हे महामते! योग सिद्धि समेत अनेक प्रकार के करोड़ों सहस्र मन्त्रों की स्थिति तैजसतत्त्व में ही विद्यमान है ॥ १९० ॥ योगसिद्धिसमेतानां संस्थितिस्तैजसे पदे । चातुरात्मीयतत्त्वानां ज्ञेयः कैवल्यदेहिनाम् ॥ १९१ ॥ शान्तोदितस्वरूपाणां सन्निवेशो मरुत्पदे । अनेकशक्तिभूतानां ज्ञानादीनां च लाङ्गलिन् ॥ १९२ ॥ कालानामाश्रयो व्योम या सा मूर्तिर्न लक्ष्यते । संस्थिताश्चादयो वर्णाः पदे षष्ठे तु मानसे ॥ १९३ ॥ कैवल्य देह वाले चतुरात्मीय तत्त्वों की तथा शान्त उदित स्वरूपों की मरुत्पद (वायु) में समझना चाहिये । हे लाङ्गलिन् ! अनेक शक्तियों वाले ज्ञान का तथा काल का आश्रय व्योम है जिसकी मूर्ति दिखाई नहीं पड़ती । अकारादि वर्ण इन पाँचभूतों से अतिरिक्त छठें मानसतत्त्व में स्थित हैं ॥ १९१-१९३ ॥ अस्मिन् मात्रानुरक्तानि कीर्तितेऽस्मिन् षडध्वनि । क्षिपंस्तु चाहरांस्त्वेवं शुद्ध्यर्थं लीलयैव हि ॥ १९४ ॥ स स्थितः कर्मतत्त्वानि बुद्धिशक्तिपदे प्रभुः । निरस्तदोषं कृत्वा प्राक् समाविश्य तदैव हि ॥ १९५ ॥ इसी कहे गये षडध्व में मात्रादिकों का निवास है । भगवान् प्रभु इसी बहुतत्त्व पद में कर्मतत्त्व की शुद्धि के लिये लीलापूर्वक कभी ऊपर फेंक देते हैं, कभी ग्रहण करते हैं और इसे दोषरहित बनाकर फिर इसी में समाविष्ट हो जाते हैं ॥ १९४-१९५ ॥ स्वां शक्तिमुपसंहृत्य शान्तिमभ्येति शाश्वतीम् । मधुसूदनपर्यन्तं पातालशयनादथ ॥ १९६ ॥ सप्तकं सप्तकं षट्कं सम्पश्येत् क्ष्मादिपञ्चके ।
४४८ सात्वतसंहिता मनस्यवस्थितं ह्येवं शक्तीशात् त्रितयं हि यत् ॥ १९७ ॥ बुद्धौ कमलनाभात्मा देवः सर्वेश्वरः प्रभुः । पुनः स्वसिद्धिर्युक्तानां सर्वेषां पार्थिवे पदे ॥ १९८ ॥ द्विसप्तभेदभिन्ने तु बोद्धव्या संस्थितिः शुभा । तीव्रमन्दादिकं बुद्ध्वा भावं भक्तिसमन्वितम् ॥ १९९ ॥ आलम्बनवशात् कुर्यात् सर्वेषां स्वपदे स्थितिम् । एष वैभवदीक्षायामधिवासनकर्मणि ॥ २०० ॥ साधक इसी में अपनी शक्ति का उपसंहार कर शाश्वती शान्ति प्राप्त करता है । पातालशयन से लेकर पद्मनाभ पर्यन्त ३८ विभव देवता है । वैष्णव साधक पातालशयनादि सात देवताओं को क्ष्मा तत्त्व में, नारायणादि सप्तक को जल तत्त्व में, लोकनाथादि सप्तक को तेजस्तत्त्व में, नारसिंहादि सप्तक को वायुतत्त्व में, क्रोडात्मादि षट्कों को आकाश तत्त्व में, शक्त्यात्मादि त्रिक को मनस्तत्त्व में तथा पद्मनाभ को बुद्धितत्त्व में देखना चाहिए । फिर स्वसिद्धि से युक्त सभी को पार्थिव तत्त्व में देखना चाहिए । इन सभी को चौदह भेद वालों से ही शुभ संस्थिति जाननी चाहिये । साधक भक्ति भाव से समन्वित हो तीव्र मन्दादि का ज्ञानकर आलम्बन वश सबकी अपने पद में स्थिति करे वैभवदीक्षा के अधिवासन कर्म में यह स्थिति कही गई ॥ १९६-२०० ॥ क्रम उक्तस्त्वथेदानीमपरायां निबोधतु । आ पादान्नाभिदेशान्तं महाभूतैर्धरादिकैः ॥ २०१ ॥ व्याप्तं चतुर्था वाय्वन्तैस्तदूर्ध्वं नभसा पुनः । पूरितं हृदयान्तं च तदुद्देशाच्छिखावधि ॥ २०२ ॥ यहाँ तक विभव देवताओं का क्रम कहा गया है । अब अन्यों के विषय में सुनिये । पैर से लेकर नाभि देश तक पृथ्व्यादि से लेकर वायु पर्यन्त चार भूतों से व्याप्त है । इसके बाद शिखा से लेकर हृदय पर्यन्त देश आकाश से व्याप्त है ॥ २०१-२०२ ॥ विभाव्य मनसा व्याप्तमनेनैव क्रमेण तु । स्थिताः सङ्कर्षणान्ताश्चाप्यनिरुद्धादयस्तु वै ॥ २०३ ॥ समाक्रम्याध्वषट्कं तु अध्वातीतस्तु बुद्धिगः । समादायात्मतत्त्वं च प्राग्वदभ्येत्य मूर्तताम् ॥ २०४ ॥ व्यापिका मूर्तयस्त्वेताः पृथग् भक्तिपरायणैः । तदाकारैरसंख्यैस्तु संवृताः क्ष्मावनीषु च ॥ २०५ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४४९ प्राक्संख्यासु च तिष्ठन्ति सर्वाः सर्वासु सर्वदा । स्मृत्वा ह्यभेदभावेन षट्कर्मोदकवत् पुरा ॥ २०६ ॥ शिखान्तं क्ष्मादिना तेन सर्वं व्याप्तं विचिन्तयेत् । चतुरात्मानमव्यक्तं शब्दमूर्तिं निराकृतिम् ॥ २०७ ॥ गुणमात्रैर्विभिन्नं च खवत् तत्रैव भावयेत् । अग्राह्येणाथ वपुषा स्वस्वभावमयेन च ॥ २०८ ॥ इसी क्रम से सर्वत्र मन से व्याप्त होने का ध्यान करे । इसी प्रकार अनिरुद्धादि से लेकर सङ्कर्षण पर्यन्त षडध्व का संक्रमित कर स्थित है, जो अध्व से परे है, वह बुद्धिगामी है । आत्मतत्त्व से लेकर प्राग्वत् मूर्त्तता पर्यन्त ये सभी मूर्तियाँ व्यापिका हैं । जो भक्ति परायणों से पृथक् असंख्य उसी आकार में सर्वत्र पृथ्वी में व्याप्त हैं । जो पहली बार कही गई संख्या में सभी सबमें सर्वदा रहती हैं । षट् कर्मोदक भाव से शिखान्त अभेदभाव द्वारा इनका स्मरण कर उन क्ष्मादि से व्याप्त उनका स्मरण करे । फिर उसी में गुण मात्र से विभिन्न निराकृति किन्तु शब्दमूर्त्ति अव्यक्त चतुरात्मा का आकाश के समान ध्यान करे ॥ २०३-२०८ ॥ संक्रान्तेन तु वै बुद्धौ सर्वदैवोदितेन तु । स्वशक्त्या वै ह्यनिच्छातो जीवमादाय सोर्ध्वगम् ॥ २०९ ॥ स्वसामर्थ्यं स्वशक्त्या तत् शान्तात्मास्ते विलाप्य च । शुद्धाशयानां भक्तानां तत्पादैकाभिलाषिणाम् ॥ २१० ॥ तत्सामर्थ्यानुविद्धानां सर्वत्र व्यक्तिमेति च । अतस्तु यद्यत् संवेद्यं हेयं परिमितं त्वपि ॥ २११ ॥ तत्तत् तदात्मनाभ्येति सर्वदा भावितात्मनाम् । इत्यादौ सर्वसामान्यो नित्यो विद्याख्य आश्रयः ॥ २१२ ॥ बोद्धव्यः सोऽपि तदनु ह्यसामान्यतया गतः । आ मोक्षादङ्गभावं च जीवानां स्वयमेव हि ॥ २१३ ॥ वज्रवत् सूक्ष्मरूपेण सम्पूर्णेन महामते । दीक्षाकाले तु शिष्याणां परिज्ञेयं यथोदितम् ॥ २१४ ॥ इसके बाद स्व स्व भावमय अग्राह्य शरीर सर्व दैवोदित बुद्धि में संक्रान्त अपनी शक्ति के अनुसार ऊपर की ओर जाने वाले जीव को लेकर अपनी सामर्थ्य एवं अपनी शक्ति के अनुसार शान्तात्मा में विलीन करे । ऐसा करने से भगवान् के चरण कमलों की अभिलाषा रखने वाले शुद्धाशय भगवत्सामर्थ्य से अनुविद्ध भक्तों के लिये वह सर्वत्र प्रगट हो जाता है । इस कारण जो-जो संवेद्य है, हेय है,
४५० सात्वतसंहिता परिमित है, वह सभी भावितात्मा के लिये स्वयं आ जाता है । इस विद्या नामक आश्रय को जानना चाहिये । हे महामते! इस प्रकार वज्र के समान सम्पूर्ण, सूक्ष्मरूप से जीवों को स्वयं मोक्ष से अङ्गभाव प्राप्त है । जब शिष्य को दीक्षा देनी हो, तब इन सब बातों पर विचार करना चाहिये ॥ २०८-२१४ ॥ एवमेव विजानीयाद् भूयः सौत्रे तु विग्रहे । सप्तधा तु विभज्यादौ सन्धि वै कुङ्कुमादिना ॥ २१५ ॥ चित्रीकृत्य चतुर्देशात् प्रणवाद्यन्तगैस्ततः । स्वनामपदसंयुक्तो ग्रथनीयः स्वकारणैः ॥ २१६ ॥ इस प्रकार शिष्य के सौत्र विग्रह काम में भी विचार करना चाहिये । सूत्र को सात भागों में प्रविभक्त कर उसकी सन्धि को कुङ्कुमादि से चित्रित कर उसके चारों ओर आगे तथा अन्त में प्रणव लिखकर, अपने नाम से संयुक्त कर, उसके कारणों से ग्रथन करे ॥ २१५-२१६ ॥ एवं प्ताप्तिमयैर्भोगैर्हृदा पूर्णान्तिमे कृते । नीत्वा वै मण्डलस्थस्य विभोस्तं सन्निवेदयेत् ॥ २१७ ॥ इस प्रकार प्राप्तमय भोगों से हृदय पर्यन्त ग्रथनों को पूर्ण कर उसे अपने हाथ में लेकर मण्डल पर स्थित भगवान् को निवेदित करे ॥ २१७ ॥ वर्मणाच्छादितं कृत्वा निधाय कलशाग्रतः । सशिष्योऽथार्चनं कुर्यात् पुनर्विश्वात्मनो विभोः ॥ २१८ ॥ प्रदक्षिणैः प्रणामैस्तु नानास्तुतिपदैः सह । तत्रोपलिप्ते भूभागे मण्डलान्तर्गतं बहिः ॥ २१९ ॥ स्थानभेदस्थितं कृत्वा नेत्रहृन्मन्त्रमन्त्रिते । पञ्चगव्ये चरौ दन्तधावने विनियोज्य तम् ॥ २२० ॥ फिर उसे वर्म मन्त्र द्वारा आच्छादित कर, कलश के आगे रख कर, शिष्य के सहित उसका अर्चन करे । तदनन्तर विश्वात्मा विभु की प्रदक्षिण, प्रणाम एवं नाना स्तुति पदों के साथ अर्चन करे । फिर उसी उपलिप्त भू-भाग में मण्डल के भीतर किसी बाहरी स्थान में नेत्र एवं हृदय मन्त्र से अभिमन्त्रित पञ्चगव्य, चरु एवं दन्तधावन में स्थान भेद कर स्थापित करे ॥ २१८-२२० ॥ भुक्तोज्झिते दन्तकाष्ठे कुर्यात् सिद्धिविचारणम् । सौम्यवारुण ईशाने यदि पूर्वदिगाननम् ॥ २२१ ॥ तत्सिद्धिसूचकं विद्धि विपरीतमतोऽन्यथा । तद्ध्वंसनाय जुहुयाद् वीर्यमन्त्रेण वै शतम् ॥ २२२ ॥
अष्टादशः परिच्छेदः ४५१ दन्तधावन करने के पश्चात् जब उसे किसी दिशा में फेंके, तब उससे अपनी सिद्धि का विचार करे । यदि उस दन्तधावन का मुख उत्तर-पश्चिम तथा दक्षिण में हो तो उसे सिद्धि-सूचक समझना चाहिये । यदि उससे विपरीत हो तो अन्यथा फल होता है । उस अन्यथा फल को विनष्ट करने के लिये सौ की संख्या में वीर्यमन्त्र से आहुति प्रदान करे ॥ २२१-२२२ ॥ धूपानुलेपनादीनि रजांसि घटिकादयः । साज्यानि च तिलादीनि योग्यान्यन्यानि लाङ्गलिन् ॥ २२३ ॥ उद्धृत्योत्तरतः कृत्वा वर्मजप्तेन वाससा । अभुक्तेनाहतेनैव त्वाच्छाद्य सुसितेन च ॥ २२४ ॥ समभ्यर्च्यस्त्रमन्त्रेण पुष्पधूपानुलेपनः । क्षान्त्वा स्थलस्थितं देवमग्नौ व कलशे न्यसेत् ॥ २२५ ॥ फिर धूप, अनुलेपनादि चूर्ण घटिकादि (छोटे-छोटे घड़े) घृतयुक्त तिलादि और भी जो उचित हो । हे लाङ्गलिन् सङ्कर्षण ! उसे निकाल कर उत्तर की ओर स्थापित कर कवच मन्त्र से अमुक्त एवं अनाहत, जो पहना हुआ न हो और जो कहीं से कटा-फटा न हो । ऐसे श्वेत वस्त्र से पुष्प, धूप, अनुलेपन द्वारा अर्चना कर क्षमा माँगे । फिर उन सब वस्तुओं को देवता के आगे अग्नि में, अथवा कलश पर स्थापित करे ॥ २२३-२२५ ॥ अथ शुद्धे च भूभागे हृन्मन्त्रितकुशास्तरे । कृत्वा प्राङ्मस्तकं शिष्यं बलजप्ताङ्कुशेन तु ॥ २२६ ॥ हृदाऽवगुण्ठिततनुं मुख्यमन्त्रमनुस्मरन् । स्वापयेत् स्वप्नलाभाय ततो हृन्मन्त्रितैस्तिलैः ॥ २२७ ॥ सिद्धार्थकयुतैस्तस्य निदध्यात् परितो बहिः । सबर्हिः(र्हि)पक्ष्मन्त्रेण प्राग्वद् दिक्ष्वष्टकं न्यसेत् ॥ २२८ ॥ इसके बाद उपलेपनादि से संशुद्ध भू-भाग पर जहाँ हृन्मन्त्र से अभिमन्त्रित कर कुशा का शयन लगाया गया है, बल मन्त्र से जपे गये अङ्कुश के द्वारा उस शिष्य को पूर्वाभिमुख करे । वहाँ मुख मन्त्र का स्मरण करते हुए, उसके शरीर को हृन्मन्त्र से चारों ओर से घेर देवे तथा उसके स्वप्न के लिये चारों ओर बाहर हृदय मन्त्र से अभिमन्त्रित सिद्धार्थक युक्त तिल रख देवे । फिर उसके आठो दिशाओं में मन्त्र से अभिमन्त्रित मोर का पङ्ख रख देवे ॥ २२६-२२८ ॥ प्रदक्षिणेन तच्चापि सितसूत्रेण वर्मणा । चतुर्धा वेष्टयित्वा तु मण्डपान्निष्क्रमेद् बहिः ॥ २२९ ॥
४५२ सात्वतसंहिता फिर श्वेत वर्ण के सूत्र से वर्म मन्त्र के द्वारा चार बार वेष्टित कर स्वयं मण्डप से बाहर निकल आवे ॥ २२९ ॥ दन्तकाष्ठादिकं कर्म विनिष्पाद्य स्वयं स्वपेत् । भूतले दर्भशय्यायां कृत्वा दक्षिणतः शिरः ॥ २३० ॥ संस्पृशन् स्वाङ्घ्रियुग्मेन शिशुं शयनसंस्थितम् । भगवन्तं हि मनसा प्रार्थयन्नपवर्गदम् ॥ २३१ ॥ तदनन्तर स्वयं दन्तकाष्ठ आदि कर्म सम्पादन कर पृथ्वी पर कुशा की शय्या पर दक्षिण दिशा में शिर कर शयन पर सोये हुए उस (शिष्य रूप) शिशु को अपने चरण से स्पर्श करते हुए स्वयं भी शयन करे और मोक्ष देने वाले भगवान् से अपने मन से यह प्रार्थना करे ॥ २३०-२३१ ॥ ओमादिशं जगन्नाथ सर्वज्ञ हृदयेशय । तत्राहं योजयाम्येनं कर्मिणं त्वत्परायणम् ॥ २३२ ॥ हे जगन्नाथ! हे सर्वज्ञ! हे दशो दिशाओं में तथा सभी के हृदय में रहने वाले प्रभो ! मैं आपके में परायण इस कर्मकारी शिष्य को आपके कार्य में लगा रहा हूँ। आज्ञा कीजिये ॥ २३२ ॥ प्राप्तानुज्ञस्तु शिष्याणां कुर्याद् वै तत्र योजनम् । यत्र तत्र च तत् तेषामवश्यं शाश्वतं भवेत् ॥ २३३ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायामधिवासदीक्षाविधिर्नाम अष्टादशः परिच्छेदः ॥ १८ ॥ — 𑁍 — इस प्रकार आज्ञा लेकर शिष्यों को भगवत् कार्यों में योजित करे । जहाँ-जहाँ इस प्रकार शिष्यों का संयोजन किया जाता है, वहाँ-वहाँ अवश्य ही शिष्यों का शाश्वत कल्याण होता है ॥ २३३ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के अधिवासदीक्षाविधि नामक अठारहवें परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ १८ ॥ — 𑁍 —
एकोनविंशः परिच्छेदः दीक्षाविधिः नारद उवाच अधिवासाभिधानेयं पूर्वदीक्षाऽच्युतेन वै। कथिता सीरिणे विप्रास्तेनाऽतश्चोदितः पुनः ॥ १ ॥ अथैकोनविंशः परिच्छेदो व्याख्यास्यते। एवमधिवासदीक्षां श्रुत्वा पुनः सङ्कर्षणः पृच्छतीत्याह—अधिवासेति ॥ १ ॥ नारद जी ने कहा—हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार दीक्षा के पूर्व की क्रिया भगवान् ने बलभद्र से कही। तदनन्तर श्री बलभद्र ने भगवान् से कहा ॥ १ ॥ सङ्कर्षण उवाच देव दीक्षाविधानं च त्वद्वक्त्रकमलादहम्। श्रोतुमिच्छामि संक्षेपाद् वैष्णवानां हिताय च ॥ २ ॥ प्रश्नप्रकारमाह—देवेति ॥ २ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—हे देव ! अब मैं आप के मुखकमल से वैष्णवों के हित के लिये संक्षेप में दीक्षा विधान सुनना चाहता हूँ ॥ २ ॥ श्रीभगवानुवाच एकानेकस्वरूपां वै दीक्षां संसारिणां शृणु। आसाद्य यां समायान्ति देहान्तेऽभिमतं पदम् ॥ ३ ॥ एवं पृष्टः श्रीभगवान् परव्यूहविभवभेदभिन्नदीक्षात्रयस्य फलभेदानुक्त्वा तत्र दीक्षात्रयेऽप्याचारवतां शिष्याणामधिकारं वृद्धबालाङ्गनानां तु दुश्शकाचारविरहेऽप्य- धिकारं च दर्शयित्वा तेषां तत्तत्फलाभिसन्ध्यनसारेण दीक्षात्रयेऽन्यतमा कर्तव्येत्याह— एकानेकेत्यदिभिः। अत्राशक्तविषये लघुतरानुष्ठानमप्युक्तं जयाख्यलक्ष्मीतन्त्रयोः— महामण्डलयागेन हवनाद्वाऽथ केवलात्। वाचा केवलया वापि दीक्षैषा त्रिविधा पुनः॥