सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६२५ न्यसेद् विद्रुमजालं च द्वयोर्मुक्ताफलानि च । अर्घ्योदकमथैकस्मिन् नदीतीर्थोदकं द्वये ॥ ८३॥ इसी प्रकार एक कलश में विद्रुम जाल तथा दूसरे में मुक्ता फल स्थापित करे । एक कलश में अर्घ्योदक, तथा नदी का जल एवं तीर्थ का जल, दो कलशों में अलग-अलग रखे ॥ ८३ ॥ सर्वौषधिघटं चैव सुशीताम्भोघटं ततः । सुगन्धपुष्पकलशं चत्वारिंशत् त्वमी स्मृताः ॥८४ ॥ एक कलश में सर्वौषधि, एक में सुशीत जल तथा एक कलश में सुगन्ध पुष्प स्थापित करे । यहाँ तक चालीस घटों में स्थापित किये जाने वाले द्रव्यों का विवरण कहा गया ॥ ८४ ॥ वामभागे तु देवस्य अग्निकोणादितो न्यसेत् । यातुधानपदं यावत् क्रमाद् द्विद्विकसंख्यया ॥ ८५ ॥ दशपङ्क्तिनियोगेन एवमन्ये तु पृष्ठतः । ईशकोणात् समारभ्य यावदाग्नेयगोचरम् ॥ ८६ ॥ शीताम्बुपूरितानां च घटानां केवलं न्यसेत् । पुनरीशानकोणात् तु शयने सप्तधा न्यसेत् ॥ ८७ ॥ गन्धोदकेन सम्पूर्णांस्तथा वायुपदावधि । सर्वाण्याधाररूढानि पूरितान्यमलाम्भसा ॥ ८८ ॥ मूलमन्त्रेण तदनु पूजयेद् द्वादशात्मना । संवेष्ट्य च पुरा सूत्रैश्छादयेत् तदनन्तरम् ॥ ८९ ॥ विधानैः सूत्रसम्बन्धैर्वस्त्रेणाच्छाद्य वै ततः । इसी प्रकार देवता के वामभाग में अग्निकोण से लेकर नैर्ऋत्यकोण पर्यन्त क्रमशः दो-दो की संख्या के अनुसार दश पङ्क्ति में कलश स्थापित करे । इसी प्रकार पीछे ईशानकोण से आरम्भ कर आग्नेयकोण तक केवल शीत जल पूरित कलश स्थापित करे । इसी प्रकार शयन स्थान में भी ईशानकोण से लेकर वायव्य कोण तक गन्धोदक से पूर्ण सात कलश स्थापित करे । तदनन्तर स्वच्छ जल से परिपूर्ण आधार पर स्थापित सभी कुम्भों की द्वादशाक्षर मन्त्र से पूजा करे । उन्हें प्रथमतः सूत्र से संवेष्टित करे । फिर वस्त्र से आच्छादित करे ॥ ८५-९० ॥ तदर्पणावसानेऽथ शयनं कल्पयेद् द्विधा ॥ ९० ॥ सर्वोपकरणोपेतमनन्तं तदधो यजेत् । प्रभावाप्यययोगेन तदूर्ध्वं सर्वगं प्रभुम् ॥ ९१ ॥
६२६ सात्वतसंहिता पाठयेत् सर्पसामाथ संज्ञां ज्ञानबलात्मिकाम् । अथ नयनोन्मीलनार्थमधिवासार्थं च शयनद्वयकल्पनं तत्रानन्तार्चनादिकं चाह— तदिति द्वाभ्याम् । तदर्पणावसाने कलशपूजानन्तरमित्यर्थः । सर्वोपकरणोपेतमित्यत्र शयनोपकरणानीश्वरपारमेश्वरोक्तानि ग्राह्याणि । प्रभवाप्यययोगेन प्रागादिषु वासुदेव- रूपेणाग्नेयादिषु पुरुषादिरूपेणेत्यर्थः । सर्पसाम = चर्षणीधृतमित्यादि । ज्ञानबला- त्मिकां = सङ्कर्षणो भगवानित्यादिकं मन्त्रम् ॥ ९०-९२ ॥ इस प्रकार पूजा के पश्चात् सर्वोपकरण युक्त दो शयन का निर्माण करे । उसकी सब प्रकार से पूजा करे । तदनन्तर उसके नीचे अनन्त की प्रभव एवं अव्यय क्रम से पूजा करे । उनके ऊपर सर्वत्र गमन करने वाले प्रभु की पूजा करे । ब्राह्मणों से ‘चर्षणी धृतमित्यादि सर्पसाम’ की तथा ‘सङ्कर्षणो भगवान्’ इत्यादि ज्ञानबलात्मिका ऋचा का पाठ करावे ॥ ९०-९२ ॥ हुत्वा शताष्टसंख्यं तु मूलं तदनु कल्पयेत् ॥ ९२ ॥ मण्डलं पावनै रागैः सिताद्यैर्माङ्गलीयकैः । तदूनाधिकशान्त्यर्थं हुत्वा कुण्डगणं ततः ॥ ९३ ॥ संस्कुर्यात् प्रतिकुण्डस्य निकटे कुम्भमध्यगम् । प्रभवाप्यययोगेन चातुरात्म्यं तु संयजेत् ॥ ९४ ॥ हृदादि यद्वा दिक्स्थेषु विदिक्स्थेषु तदस्त्रराट् । कृत्वा तदर्थं पूर्णां तु पूर्णात् पूर्णं च पाठयेत् ॥ ९५ ॥ एकायनान् यजुर्मयानाश्रावितमनन्तरम् । अथ मूलमन्त्रेणाष्टोत्तरशताहुतिपूर्वकं मण्डललेखनम्, तन्न्यूनातिरिक्तशान्त्यर्थं प्रायश्चित्तहोमम्, प्रागाद्यष्टकुण्डसंस्कारम्, प्रतिकुण्डसमीपं कुम्भस्थापनम्, तेषु प्रभ- वाप्ययक्रमेण वासुदेवाद्यर्चनं यद्वा हृन्मन्त्राद्यर्चनम्, मध्यकुण्डे तदर्थं पूर्णाहुतिम्, एकायनादिभिः पूर्णात्पूर्णपठनं चाह—हुत्वेति चतुर्भिः । आश्रावितमथर्ववेद इति पारमेश्वरव्याख्याने ॥ ९२-९६ ॥ तदनन्तर मूल मन्त्र से १०८ आहुति देकर मण्डल निर्माण करे । उसे पवित्र श्वेत, लाल, पीत आदि रंगों से रञ्जित करे । उसमें होने वाले न्यूनातिरिक्त दोष की शान्ति के लिये प्रायश्चित होम करे । इसके पश्चात् आठ कुण्डों का संस्कार करे । प्रत्येक कुण्ड के समीप कलश स्थापित करे । उन कुम्भों पर सृष्टि एवं संहार क्रम से वासुदेवादि का अर्चन करे, अथवा हृन्मन्त्रादि का अर्चन करे । मध्य कुण्ड में अर्चना पूर्ति के लिये पूर्णाहुति करे । तदनन्तर ‘पूर्णमदं पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते’ का पाठ करावे । इसके बाद ‘एकायनान यजुर्मयानाश्रावितम्’ का पाठ करावे ॥ ९३-९६ ॥ अथास्त्रमन्त्रेण पुरा माङ्गल्यकलशाम्भसा ॥ ९६ ॥
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६२७ संसेच्य बिम्बं तदनु स्नापयेत् तन्मृदम्भसा । पाठयेत् तत्र कूष्माण्डान् बलमन्त्राननन्तरम् ॥ ९७ ॥ अथ पूर्वं स्थापितस्थूलपराभिधानस्नपनकलशेषु पाद्यादिकतिपयकलशाभिषे- कालङ्करणार्चनपूर्वकं नयनोन्मीलनार्थं शयने बिम्बस्य सन्निवेशनमाह—अथेति चतुर्भिः । माङ्गल्यकलशाम्भसा पाद्यार्घ्याचमनाख्यकलशत्रयोदकेनेत्यर्थः । चमसाम्बुना । चमसो नाम तैलनिर्हरणार्थकद्रव्यविशेषः पूर्वमाराधनप्रकरणेऽप्युक्तः— रजनीचूर्णसंमिश्रमीषत्पङ्कभावितम् ॥ देयमुद्वर्तनार्थं तु चमसं तदनन्तरम् । (६।३३-३४) इति । चमषी सुगन्धद्रव्यविशेष इति पारमेश्वरव्याख्याने ॥ ९६-१०० ॥ फिर माङ्गल्य कलश (पाद्यार्घ्याचमनीय कलश) के जल से अस्त्र मन्त्र पढ़ते हुए बिम्ब का सेचन करे । पश्चात् मिट्टी के जल से स्नान करावे । अनन्तर कूष्माण्ड मन्त्र, फिर बल मन्त्र का पाठ करावे ॥ ९६-९७ ॥ ततो गोमयकुम्भेन इह गावः प्रपाठयेत् । भूतिस्त्वमिति मन्त्रेण पठ्यमानेन भूतिना ॥ ९८ ॥ फिर गोमय युक्त कलश के जल से गोमय द्वारा स्नान करावे और 'इह गावः' इत्यादि मन्त्र का पाठ करावे । फिर 'भूतिस्त्वम्' इत्यादि मन्त्र से भस्म कलश के जल से स्नान करावे ॥ ९८ ॥ पञ्चगव्येन तदनु पाठयेच्चतुरस्ततः । पूर्ववच्च ततोऽभ्यर्च्य विधिवच्चमसाम्बुना ॥ ९९ ॥ क्षालयित्वाऽर्चयित्वा च निवेश्य शयनान्तरे । नेत्राभिमन्त्रितां कृत्वा शलाकां तैजसीं स्वयम् ॥ १०० ॥ फिर पञ्चगव्य से स्नान कराकर 'चतुरस्तत' इत्यादि मन्त्र का पाठ करावे । तदनन्तर चमस के जल से (तैलादि द्रव्यों को निकालने वाला द्रव्य विशेष) पूर्ववत् अर्चना करे । फिर प्रक्षालन कर अर्चना के अनन्तर बिम्ब को दूसरे शयन पर स्थापित करे ॥ ९९-१०० ॥ नयनोन्मीलनविधानम् संस्मरन् परमं ज्योतिरीषन्नेत्रे तु चोल्लिखेत् । तन्मन्त्रितेन शस्त्रेण शिल्पी स्नातोऽवलोकितः ॥ १०१ ॥ यथावत् प्रकटीकुर्याद् विधिदृष्टेन कर्मणा । वारुणं पाठयेत् साम सह चान्द्रेण सामगान् ॥ १०२ ॥ ततः पात्रद्वये कृत्वा तैजसे मधुसर्पिषी ।
६२८ सात्वतसंहिता वौषदन्तेन मूलेन सम्पूर्य जुहुयात् ततः ॥ १०३ ॥ अथ नयनोन्मीलनविधानमाह—नेत्राभिमन्त्रितां कृत्वेत्यारभ्य मूर्तिपानां च दक्षिणा इत्यन्तम् । तैजसीं तैजसद्रव्यसंभवामित्यर्थः, सौवर्णीं राजतीं वेति यावत् । अत्रैकयैव शलाकया नेत्रद्वयोल्लेखनमिति ज्ञेयम् । संहितान्तरेषु सुवर्णरजतशलाकाद्वयेन नेत्रद्वयो- ल्लेखनमुच्यते । अत एवेश्वरपारमेश्वरयोः पक्षद्वयमप्युक्तम्— "आज्याक्तया तया वापि राजत्या वाममुल्लिखेत्" (ई०सं० १८।२०७, पा०सं० १५।३३०) इति । तन्मन्त्रितेन नेत्राभिमन्त्रितेनेत्यर्थः । अवलोकितो नेत्रमन्त्रेण निरीक्षित इत्यर्थः । वारुणं साम 'प्रमित्राय प्रार्थम्णा' इत्यादि । 'चान्द्रं साम चान्द्रं चान्द्रं चान्द्रं चान्द्रम्' इत्यादि । सम्पूर्येत्यत्र नेत्रयुग्ममिति शेषः । तथा चोपबृंहितमीश्वरपारमेश्वरयोः— पूरयेन्मधुसर्पिभ्यां नेत्रयुग्मं क्रमेण तु ॥ वौषदन्तेन मूलेन तेनैव जुहुयात् ततः । इति । —(ई०सं० १८।२०९-२१०, पा०सं० १५।३३२-३३३) अन्ये च बहवो विशेषास्तत्र प्रतिपादिता ग्राह्याः ॥ १०१-१०६ ॥ तदनन्तर स्वयं तैजसी (सुवर्णमयी) शलाका को नेत्रमन्त्र से अभिमन्त्रित करे । फिर शिल्पी स्नान कर नेत्रमन्त्र से नेत्र अवलोकन करते हुए, नेत्र मन्त्र से अभिमन्त्रित शस्त्र के द्वारा परम ज्योति का स्मरण करते हुए बिम्ब के दोनों नेत्रों पर रेखाकरण करे । इस प्रकार की विधि से दोनों नेत्रों का प्रकटीकरण करे । उस समय सामगान करने वाले ब्राह्मणों से वरुण मन्त्र एवं चान्द्र मन्त्र का पाठ करावे । फिर दो पात्रों में अलग-अलग मधु और घृत पूर्ण कर मूल मन्त्र से हवन करे ॥ १०१-१०३ ॥ मुञ्चन्तममृतौघं तु हृदाद्यन्तेन सेचयेत् । तन्मूर्ध्नि शशिबिम्बं तु ध्यायेत् ताडनशान्तये ॥ १०४ ॥ सदक्षिणं शलाकाद्यं दद्याच्छिल्पिजनाय च । गोदानमाचरेत् पश्चाद् गुरोराराधकस्ततः ॥ १०५ ॥ यथाशक्ति तथान्येषां मूर्तिपानां च दक्षिणाः । फिर नेत्रों से अमृत की वर्षा करने वाले उस बिम्ब को हृदाद्यन्त (नमः) से सिञ्चित करे और ताडन की शान्ति के लिये बिम्ब के शिर पर चन्द्र बिम्ब का ध्यान करे । आराधक भक्त दक्षिणा के सहित शलाका आदि शिल्पी जनों को दे देवे और गुरु को गोदान करे । फिर यथाशक्ति मूर्त्तियों (मूर्त्ति के रक्षकों) को दक्षिणा देवे ॥ १०४-१०६ ॥ दत्त्वा समाचरेत् पश्चाद् दाहं साप्यानं तु वै ॥ १०६ ॥ आमूर्ध्नो द्वादशार्णं तु मूर्त्यर्थं पूर्ववन्न्यसेत् । व्याप्तिसप्तसमायुक्ते संस्कृते प्रोक्षणादिना ॥ १०७ ॥
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६२९ पीठेऽवतार्य संवेष्ट्य वासोभ्यां चाप्यधोध्वतः। ततो बिम्बस्य दहनाप्यायनपूर्वकं मूलमन्त्रन्यासममन्तादिव्याप्तिसप्तान्विते स्नान- पीठे संस्थापनं वस्त्राभ्यां संवेष्टनं चाह—दत्वेति द्वाभ्याम् ॥ १०७-१०८ ॥ फिर बिम्ब का दहन एवं आप्यायन करे। फिर मूल मन्त्र से पूर्ववत् मूर्त्यर्थ मूर्धा पर्यन्त न्यास करे और अनन्तादि सप्त व्याप्ति समन्वित कर और स्नानपीठ पर स्थापित कर नीचे से लेकर ऊपर तक दो वस्त्रों से वेष्टित करे ॥१०६-१०८॥ अथ क्रमोदितैः कुम्भैर्द्विषोढावर्तितैर्हृदा ॥ १०८ ॥ स्नापयेत् पाठयेद् विप्रान् ओषधीनामिति श्रुतिम्। या ओषधय इत्यादि ऋग्वेदांस्तदनन्तरम् ॥ १०९ ॥ अथावशिष्टैः कलशैरभिषेचनक्रमं तच्छिद्रपूरकं होमं चाह—अथ क्रमोदितैः कुम्भैरित्यारभ्य जुहुयात् साधिकं शतमित्यन्तम् ॥ १०८-११६ ॥ फिर अवशिष्ट बारह कुम्भों से स्नपन करावे। ब्राह्मणों से ‘ओषधीनाम्’ इस श्रुति का पाठ करावे। उसके बाद ऋग्वेदियों से ‘या ओषध्यः’ इस ऋचा का पाठ करावे ॥ १०८-१०९ ॥ एवं दशावशिष्टान्तैः सेचिते कलशैः सति। ततः कुम्भचतुष्केण चतुर्भिर्मूर्तिधारकैः ॥ ११० ॥ ऋक्सामपूर्वैर्विधिवत् स्नापनीयं च पाठयेत्। उदुत्तमं हि ऋग्वेदान् पाठयेद् द्रविणं यजुः ॥ १११ ॥ ततस्तु वारुणं साम सामज्ञोऽथर्वणस्ततः। अयं ते वरुणश्चेति पवित्रं ते ततो ऋचम् ॥ ११२ ॥ वसोः पवित्रं हि यजुः पाठयेत् सामगांस्ततः। पवित्रं ते हि यत्साम सञ्चोद्यैकायनांस्ततः ॥ ११३ ॥ फिर शेष दश कलशों से स्नान करावे। तदनन्तर चार मूर्ति धारकों से चार कलशों द्वारा स्नान करावे और उनसे ऋक् एवं साम में आये हुए स्नान मन्त्रों का पाठ करावे। ऋग्वेदी से ऋग्वेद के ‘उदुत्तमं’ मन्त्र का, यजुर्वेदी से यजुर्वेद के ‘द्रविणम्’ मन्त्र का, फिर सामवेदी से सामवेद के ‘वारुणं’ मन्त्र का, अथर्ववेदी से ‘अयं ते वरुणश्चेति पवित्रं ते’ इत्यादि ऋचाओं का पाठ करावे। फिर ‘वसो पवित्रं हि’ इस यजुर्वेद मन्त्र का, ‘सामग पवित्रं ते हि यत्साम’ इस साम मन्त्र का, पाठ करावे ॥ ११०-११३ ॥ मूर्तिपान् समुदायेन पावमानीचतुष्टयम्। तदन्ते तु परं मन्त्रं व्यूहीयं भगवानिति ॥ ११४ ॥
६३० सात्वतसंहिता पवित्रमन्त्रं तदनु इदं विष्णुर्विचक्रमे । ततो विभवमन्त्रैस्तु सर्वैः संमन्त्रितेन च ॥ ११५ ॥ समस्त मूर्त्तियों के द्वारा पावमानी चतुष्टय का पाठ करावे । इन सबके अन्त में श्रेष्ठ पवित्र 'व्यूहीय मन्त्र' 'भगवानिति' का पाठ करावे । इसके बाद पवित्र मन्त्र 'इदं विष्णुर्विचक्रमे' का तथा इसके बाद सभी एक में मिलकर विभव मन्त्र का पाठ करे ॥ ११४-११५ ॥ कुम्भेन सेचयित्वा तु व्यूहमन्त्रैः परेण तु । स्नापयित्वाऽर्चयित्वा तु जुहुयात् साधिकं शतम् ॥ ११६ ॥ तदनन्तर अन्य कलश से व्यूह मन्त्र द्वारा स्नान कराकर अर्चन करे । फिर एक सौ आठ आहुति प्रदान करे ॥ ११६ ॥ यथावत् प्रणवेनाथ व्याप्तिं कृत्वा च पाठयेत् । मा प्रकामेति ऋग्वेदानाग्नेनायुर्यजुर्मयान् ॥ ११७ ॥ प्राणापानं हि यत्साम ततः प्राणाय वै नमः । यातव्येति परं मन्त्रं विप्रानेकायनांस्ततः ॥ ११८ ॥ अथ प्रणवेन बिम्बे भगवद्व्याप्तिस्मरणपूर्वकम्ऋगादिचतुर्वेदेष्वेकायने च प्राण- प्रतिष्ठामन्त्रपाठनमाह—यथावदिति द्वाभ्याम् ॥ ११७-११८ ॥ तदनन्तर प्रणव (ॐ) मन्त्र से भगवान् की व्याप्ति का स्मरणपूर्वक 'मा प्रकाम' ऋगादि और 'अग्नेनायुः' आदि यजुः तथा 'प्राणापानं हि यत्' आदि साम एवं 'यातव्य' आदि चारो वेदों में तथा एकायन में आये हुए मन्त्रों द्वारा बिम्ब में प्राण-प्रतिष्ठा करे ॥ ११७-११८ ॥ ध्यानयुक्तो धिया सम्यक् पठेदाराधकस्ततः । ॐ आवाहयाम्यमरवृन्दनताङ्घ्रियुग्मं लक्ष्मीपतिं भुवनकारणमप्रमेयम् । आद्यं सनातनतनुं प्रणवासनस्थं पूर्णेन्दुभास्करहुताशसहस्ररूपम् ॥ ११९ ॥ ततस्त्वावाहनश्लोकचतुष्टयं स्वयं पठेद्दिति । तच्चाह— ध्यानेत्यादिभिः ॥ ११९-१२२ ॥ फिर आराधना करने वाला यजमान आवाहन के इन चार श्लोकों का (ॐ आवाहयामि............मदनुग्रहकाम्ययाद्य पर्यन्त) स्वयं पाठ करे । अर्थ इस प्रकार है—जो लक्ष्मीपति समस्त भुवनों के कारण अप्रमेय आद्य
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३१ सनातन शरीर वाले हैं, जो प्रणवासन पर संस्थित है, सहस्रों चन्द्रमा, सहस्रों सूर्य तथा सहस्रों अग्नियों के समान जाज्वल्यमान स्वरूप वाले हैं, जिनके चरणों में समस्त अमर वृन्द नमस्कार करते हैं, हम उन परमात्मा का इस मूर्ति में आवाहन करते हैं ॥ ११९ ॥ ध्येयं परं सकलवेदविदां च वेद्यं वाराहकापिलनृकेसरिसौम्यमूर्तिम् । श्रीवत्सकौस्तुभमहामणिभूषिताङ्गं कौमोदकीकमलशङ्खरथाङ्गहस्तम् ॥ १२० ॥ समस्त वेदविदों से वेद्य, वाराह, कपिल तथा नृसिंह के समान सौम्य मूर्ति धारण करने वाले, श्रीवत्स, कौस्तुभादि महामणियों से विभूषित अङ्ग वाले तथा कौमोदकी (गदा), कमल, शङ्ख और चक्र हाथ में लिये हुये उन परमाराधनीय देवाधिदेव का मैं इस बिम्ब में आवाहन करता हूँ ॥ १२० ॥ सर्वत्रगोऽसि भगवन् किल यद्यपित्वा- मावाहयामि हि यथा व्यजनेन वायुम् । गूढो यथैव दहनो मथनादुपैति आवाहितोऽपि हि तथा त्वमुपैषि चाऽर्चाम् ॥ १२१ ॥ हे भगवन् ! यद्यपि आप सर्वज्ञ हैं, आपको आवाहन की कोई आवश्यकता नहीं है फिर भी जैसे व्यजन (पङ्खा) से वायु का आवाहन किया जाता है उसी प्रकार मैं आप का आवाहन करता हूँ । जिस प्रकार काष्ठ में रहने वाली अग्नि मन्थन से उत्पन्न होती है उसी प्रकार आप आवाहन से प्रकट होकर अर्चा ग्रहण करते हैं ॥ १२१ ॥ मालाधराच्युत विभो परमात्ममूर्ते सर्वत्र नाथ परमेश्वर सर्वशक्ते । आगच्छ मे कुरु दयां प्रतिमां भजस्व पूजां गृहाण मदनुग्रहकाम्ययाऽद्य ॥ १२२ ॥ हे मालाधर !, अच्युत !, विभो !, परमात्ममूर्ते !, हे सर्वत्र !, हे नाथ !, हे परमेश्वर !, हे सर्वशक्ते ! आप आइये और मेरे ऊपर दया कीजिये । इस प्रतिमा में निवास कीजिये और मुझ पर अनुग्रह करने की कामना से मेरी पूजा ग्रहण कीजिये ॥ १२२ ॥ ततो विमृज्य वस्त्रेण भोगैः पूर्वोदितैर्यजेत् । अर्घ्याद्यैर्दक्षिणान्तैस्तु पाठयेद् ऋङ्मयांस्ततः ॥ १२३ ॥
६३२ सात्वतसंहिता एवमावाहनानन्तरं बिम्बसंमार्जनमर्घ्याद्यभ्यर्चनम्, अर्चामि त इत्यादिमन्त्रपठनम्, मध्यकुण्डे दिक्कुण्डेषु च हवनम्, जितन्तास्तोत्रपूर्वकं गायत्ररथन्तरसामपठनम्, जप- मुद्राप्रणामविज्ञापनानि ब्रह्मरथोपरि भगवदुत्सवं शय्याधिवासं लाञ्छनन्यासं दामोदरा- दीनां महिमादितच्छक्तीनां विशाखयूपबीजस्य तत्तन्मूर्तिबीजस्य प्रणवस्य वा मूलमन्त्रस्य च पादादिमूर्धान्तं संहारक्रमेण न्यासम्, निस्तरङ्गार्णववत् सुशान्तत्वेन भगवद्ध्यानमुप- संहारप्रतिपादकानां विद्यां गदामित्यादिमन्त्राणां पाठनम्, बिम्बविन्यस्तैर्मन्त्रैः प्रत्येकं शतसंख्यया होमं पूर्णाहुतिं पुनः सर्वशक्तिमयेन स्वभावेन भगवतोऽभ्युदितत्वचिन्तनम्, बिम्बहृत्पद्मे षट्शक्तिकरणोपेतमूलमन्त्रस्मरणम्, नृसिंहकल्पोक्तरीत्या पाञ्चभौतिकतनू- पसंहारचिन्तनम्, अमलमन्त्रमयमूर्त्युत्पत्तिचिन्तनम्, तद्वाचकानां सहस्रशीर्षं देवमि- त्यादिमन्त्राणां पाठनम्, औपचारिकसांस्पर्शिकाभ्यवहारिकैर्भोगैर्यथाविधि शयनस्थ- भगवदर्चनम्, मध्यकुण्डे दिक्कुण्डेषु च समित्सप्तकादिभिर्भगवत्सन्तर्पणम्, स्वस्व- मूर्तिकुम्भोदकैर्बिम्बसेचनम्, पुनराज्यादिभिः सपरिवारमन्त्रनाथसन्तर्पणम्, पूर्णाहुतिम्, घृतादिचतुर्द्रव्येष्वेकैकेन तत्तदङ्गस्पर्शपूर्वकं हृन्मन्त्रेणाहुतिद्विषट्कात्मकं होमं चाह—ततो विमृज्य वस्त्रेणेत्यारभ्य स्पृष्ट्वा देहं तु चाखिलमित्यन्तम् ॥ १२३-१६७ ॥ फिर वस्त्र से बिम्ब को पोंछ कर सब प्रकार के भोगों से अर्चना करे । ऋग्वेद के अर्ध्यादि से आरम्भ कर दक्षिणान्त मन्त्रों का पाठ करावे ॥ १२३ ॥ अर्चामि तेति वै मन्त्रं साम यच्चार्चितस्त्विति । भगवानिति तज्ज्ञांस्तु ततः सन्तर्पितेऽनले ॥ १२४ ॥ स्तुत्वा जितन्तमन्त्रेण सामज्ञान् पाठयेत् पुनः । सह गायत्रसाम्ना तु तद्रथन्तरसंज्ञितम् ॥ १२५ ॥ ‘अर्चामि ते’ इस मन्त्र का तथा ‘याच्चार्चितास्त्विति’ और ‘भगवानिति’ इत्यादि मन्त्र का पाठ करावे । फिर मध्य कुण्ड में तथा दिक् कुण्ड में होम करे । फिर ‘जितन्तास्तोत्रपूर्वक गायत्ररथन्तर’ साम का पठन करे ॥ १२४-१२५ ॥ प्रजप्य द्वादशार्णं तु मुद्रां बद्ध्वा प्रणम्य च । अष्टाङ्गेनाथ विज्ञाप्यो भगवान् भूतभावनः ॥ १२६ ॥ मूर्तिभूतेन रूपेण अनेनैव हि साम्प्रतम् । लोकानज्ञाततत्त्वांस्तु समाह्लादय नागरान् ॥ १२७ ॥ येनान्तःसम्प्रविष्टेन ईषत्कालवशात् तु वै । जन्मान्तरसहस्रोत्थान्मोक्षमायान्ति किल्बिषात् ॥ १२८ ॥ एवमर्थ्यो हि भगवांल्लोकानुग्रहकृत् प्रभुः । करावङ्घ्रिगतौ कृत्वा पाठयेद् ऋङ्मयांस्ततः ॥ १२९ ॥ उत्तिष्ठेति ऋचो मन्त्रं कृत्वा ब्रह्मरथे स्थिरे । सुयन्त्रिते च क्षीराज्ये दध्योदनसमन्विते ॥ १३० ॥
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३३ दुर्भिक्षक्षामशान्त्यर्थं परमान्नफलैर्युते । पाठयेदस्यवामीयम् ऋङ्मयांस्तदनन्तरम् ॥ १३१ ॥ तन्मयान् बलमन्त्रं तु दशार्धेति महामते । स्वयमाद्यन्तसंरुद्धं हृदा तु कवचं जपेत् ॥ १३२ ॥ द्वादशाक्षर मन्त्र का जप कर मुद्रा बनाकर प्रणाम करे । फिर समस्त प्राणियों में रहने वाले भगवान् से साष्टाङ्ग दण्डवत् करते हुये इस प्रकार प्रार्थना करे—हे भगवन्! आप यही मूर्ति धारण कर संप्रति अतत्त्वज्ञ नागर जनों को समाह्लादित कीजिये । जिस आप के स्वरूप के अन्तःकरण में प्रवेश मात्र से स्वल्प काल में ही मनुष्य अपने सहस्त्र जन्मों में किये गये पापों से मुक्त हो जाता है । लोक पर अनुग्रह करने वाले भगवान् से मात्र इतनी ही प्रार्थना करे । फिर अपना दोनों हाथ भगवान् के चरणों में स्थापित कर ऋङ्मय मन्त्रों का पाठ करावे । फिर सुयन्त्रित दूध, घी, दही और ओदन से युक्त स्थिर दुर्भिक्ष बुभुक्षादि की शान्ति के लिये खीर तथा फलों से संयुक्त स्थिर ब्रह्मरथ पर भगवान् को 'उत्तिष्ठ' इस मन्त्र से पधरावे । ऋङ्मय मन्त्रों का तथा पाँच बल मन्त्रों का पाठ करावे और स्वयं कवच का पाठ करे ॥ १२६-१३२ ॥ भ्रामयेद् बलिदानं तु क्रियमाणं तु सर्वदिक् । रत्नकाञ्चनवस्त्राणां पूर्ववत् क्षेपमाचरेत् ॥ १३३ ॥ दिव्याद्यायतनानां च कार्या पूजा यथोदिता । पञ्चरात्रविदां चैव यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ १३४ ॥ षट्कर्मनिरतानां च दानं दीनजनेष्वपि । रथस्थे मन्त्रबिम्बे तु यावत् पदशतं व्रजेत् ॥ १३५ ॥ स रथस्तूर्यघोषेण तावत् क्रतुफलं बहु । आप्नोत्याराधकः शश्वत् सकामो नियतव्रतः ॥ १३६ ॥ तदनन्तर किये जाने वाले बलिदान को सभी दिशाओं में घुमावे । रत्न, काञ्चन और वस्त्रों को लुटावे । शास्त्र पद्धति के अनुसार दिव्यादि आयतनों की पूजा करे । पञ्चरात्र वेत्ताओं को, यतियों को, ब्रह्मचारियों को, षट्कर्म में निरत लोगों को एवं दीन जनों को दान देवे । रथ पर स्थित मन्त्र बिम्ब को स्थापित कर जब तक एक सौ पग चले, उसे उतने ही दूरी में, उस रथ के तुर्य घोष से नियत व्रतवाला सकामी आराधक अनेक यज्ञों का फल प्राप्त करता है ॥१३३-१३६॥ ततस्तोरणदेशस्थं रथं कृत्वाऽर्चयेत् प्रभुम् । पाद्यार्घ्यपुष्पधूपैस्तु नमस्कृत्य च पाठयेत् ॥ १३७ ॥ उत्तिष्ठेति द्विषट्कार्णं सजितन्तं तु चाखिलम् । सा० सं० - 44
६३४ सात्वतसंहिता सम्पठन् पौरुषं सूक्तं यागवेश्म प्रवेशयेत् ॥ १३८ ॥ फिर तोरण स्थान पर रथ स्थिर कर प्रभु की पाद्य, अर्घ्य, पुष्प, धूप से अर्चना करे, नमस्कार करने के बाद 'उत्तिष्ठ' इस द्वादश अक्षर का मन्त्र तथा समस्त जितन्त स्तोत्र का एवं पुरुष सूक्त का पाठ करते हुये यागगृह में भगवान् का प्रवेश करावे ॥ १३७-१३८ ॥ हृदा शयनगं कृत्वा यात्राहोमं समापयेत् । ततस्तच्छिरसो देशे चक्राधारस्थिते घटे ॥ १३९ ॥ पूर्वोक्तलक्षणे नेत्रमन्त्रसम्पुटितं जपेत् । पूजयित्वाऽर्घ्यपुष्पाद्यैः शयनस्थं च वै पुनः ॥ १४० ॥ वर्मणाऽऽच्छाद्य वस्त्रेण ततोऽङ्घ्रिनिकटे विभोः । स्थित्वा लाञ्छनमन्त्रांस्तु यथास्थानगतान् न्यसेत् ॥ १४१ ॥ हृदय में शयन स्थित भगवान् का स्मरण करते हुये यात्रा होम समाप्त करे । फिर भगवान् के शिरःप्रदेश में चक्राधार पर स्थित घट की अस्त्र सम्पुटित नेत्र मन्त्र द्वारा पूजा करे । फिर दूसरी बार शयनस्थ भगवान् की अर्घ्य पुष्पादि द्वारा पूजन करे । वस्त्र से कवच मन्त्र द्वारा आच्छादन करे । पुनः रथोत्सव इस प्रकार शय्याधिवासन के बाद भगवान् के सन्निकट स्थित होकर उनके शरीर में यथा स्थान स्थित लाञ्छन मन्त्रों से न्यास करे ॥ १३९-१४१ ॥ पादाद् वै द्वादशाङ्गेषु ततो दामोदरादिकान् । तच्छक्तिकांस्तथा मन्त्रान् भास्वद्व्यापकलक्षणान् ॥ १४२ ॥ ऐश्वरेणाथ बीजेन यथावस्थेन भावयेत् । पादादितन्मयेनैव तद्धन्मन्त्रवरेण तु ॥ १४३ ॥ लाञ्छन मन्त्र के न्यास के बाद दामोदरादि का, महिमादि तच्छक्तियों का, विशाखयूप बीज का, तत्तन्मूर्त्ति बीजों का, प्रणव का तथा मूल मन्त्र का पादादि मूर्द्धान्त संहार क्रम से न्यास करे ॥ १४२-१४३ ॥ प्राग्वदप्यययुक्त्या तु अन्तर्ज्योतिर्मयात्मना । विभुना वाक्स्वरूपेण तदेवाथ परं पदम् ॥ १४४ ॥ सुशान्तं सर्वगं बुद्ध्वा निस्तरङ्गमिवोदधिम् । विद्यां गदामित्याद्यं यत् पाठयेत् पाञ्चरात्रिकान् ॥ १४५ ॥ देहसाञ्न्यासिकं मन्त्रं धारणाख्यमनन्तरम् । जीमूतस्येति ऋग्वेदान्नासदासीच्च पाठयेत् ॥ १४६ ॥ क्रमेणानेन हुत्वा तु पादार्धशतसंख्यया ।
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३५ तिलानां तु तथाज्यस्य मन्त्रैरेभिर्महामते ॥ १४७ ॥ दत्वा पूर्णाहुतिं सम्यगुपसंहारलक्षणाम् । ततस्तत्परमं ब्रह्माऽभ्युदितं पूर्ववत् स्मरेत् ॥ १४८ ॥ भगवान् अन्तर्ज्योतिर्मय है, विभु है, वाक् स्वरूप है, वही परं पद है, वही सुशान्त और सर्वगामी हैं, वही निस्तरङ्ग समुद्र के समान सुशान्त हैं, ऐसा समझ कर उनका ध्यान करे । फिर उपसंहार प्रतिपादक, विद्या स्वरूपा गदा इत्यादि मन्त्रों का पाठ करावे । फिर बिम्ब पर विन्यस्त मन्त्रों द्वारा एक-एक मन्त्र से सौ-सौ की संख्या में होम, तदनन्तर पूर्णाहुति करे । पुनः सर्वशक्तिमान् स्वभाव होने के कारण भगवान् के अभ्युदितत्व का पूर्ववत् चिन्तन करे ॥ १४४-१४८ ॥ सर्वशक्तिमयैनैव स्वभावेन स्वकेन तु । ओजोबलात्मना यद्वद् गन्धद्रव्यात्मना तु वै ॥ १४९ ॥ बीजं तरुस्वरूपेण समुद्रो बुद्बुदात्मना । एवमव्यपदेश्यायाः शक्तेः स्वे शक्तिदर्पणे ॥ १५० ॥ स्थितिमादाय विश्वेशः स्वातन्त्र्याच्च महामते । मन्त्ररूपां तनुं धत्ते सम्यगाराधनाय च ॥ १५१ ॥ जिस प्रकार बीज सर्वशक्तिमय अपने स्वभाव के कारण, अपने ओज और बल के कारण एवं गन्धद्रव्यमय होने के कारण वृक्ष स्वरूप हो जाता है । जिस प्रकार बूँद-बूँद से समुद्र बन जाता है, उसी प्रकार भगवान् अपने शक्ति रूप दर्पण में अपनी अव्यपदेश्य शक्ति की स्थिति को लेकर स्वतन्त्र होने के कारण जीवों की आराधना के लिये मन्त्र स्वरूप शरीर धारण करते हैं ॥ १४९-१५१ ॥ नानात्वमुपयातस्य प्रसरं तस्य च स्वयम् । निष्प्रभत्वं प्रयातस्य चिद्बीजनिचयस्य च ॥ १५२ ॥ आविष्कृतस्य भेदेनाप्यमूर्तेन बलीयसा । अज्ञानगहनेनैव नित्यानित्यमयात्मना ॥ १५३ ॥ स्मृत्वैवं मूलमन्त्रं तु बिम्बहृत्पद्मगं स्मरेत् । षट्शक्तिकिरणोपेतैस्तैस्तद्द्रव्यमयीं तनुम् ॥ १५४ ॥ संस्मरेत् संहरन्तं च प्रागुक्तेनैव वर्त्मना । स्वरूपममलं भूयः स्मरेन्मूर्त्यात्मना ततः ॥ १५५ ॥ नयन्तं पूर्वविधिना एवं स परमेश्वरः । मन्त्रात्मना स्वतन्त्रत्वमुपयातो यदा तदा ॥ १५६ ॥ सहस्रशिरसं देवमित्यथर्वांस्तु चोदयेत् ।
६३६ सात्वतसंहिता पाठयेद् ब्राह्मणान् धातर्यध्यक्षेति च मन्त्रराट् ॥ १५७ ॥ यो विश्वतश्चक्षुरिति ध्यातव्यो भवतीति च। द्वा सुपर्णेति तदनु अतो देवेति वै पुनः॥ १५८ ॥ ऋङ्मयान् पौरुषं सूक्तं ततः परतमा त्विति। ततोऽर्चयित्वा मन्त्रेशं शयने बिम्बवृत्तिगम्॥ १५९ ॥ नित्यसन्निधिसिद्ध्यर्थमा समाप्तिं तु मण्डले। संरोध्य सन्निधीकृत्य महता विभवेन तु॥ १६० ॥ अनेकत्व होने के कारण उस मन्त्र का प्रसार अपने आप हो जाता है। वही चिद् बीज निचय नित्यानित्यमय होने के कारण, गहन अज्ञान के कारण, अमूर्त्त बलवान् भेद के कारण, कभी निष्प्रभ हो जाता है। इस प्रकार बिम्ब के हृत्पद्म में ज्ञानादि षट् शक्ति युक्त मूल मन्त्र का स्मरण करे। फिर नृसिंह कल्पोक्त रीति से पाञ्चभौतिक शरीर के उपसंहार का चिन्तन करे। अमल मन्त्रमय मूर्त्ति की उत्पत्ति का ध्यान करे। जब वह अमल मूर्त्ति भगवान् मन्त्र रूप से सर्वथा स्वतन्त्र है तब उनके वाचक मन्त्र 'सहस्र शिरसं देवम्' इस मन्त्र का पाठ करने के लिये अथर्ववेदी को प्रेरित करे। 'धातर्यध्यक्षेति' मन्त्र का पाठ करने के लिये ब्राह्मणों को प्रेरित करे। इसी प्रकार 'यो विश्व तश्चक्षुः' इस मन्त्र का स्वयं ध्यान करे। इसके बाद 'द्वा सुपर्णा' इस मन्त्र का, पुनः 'अतो देवेति' मन्त्र का, पुनः ऋग्वेद के मन्त्रों का, फिर पुरुष सूक्त का पाठ करे। फिर शयन पर बिम्ब रूप धारण किये हुये मन्त्रेश का अर्चन करे। उनकी नित्य सन्निधि की सिद्धि के लिये समाप्ति पर्यन्त मण्डल में ही महान् विभव से उनका संरोधन करे, सन्निधान करे ॥ १४९-१६० ॥ साङ्गं सन्तर्प्य विधिवत् सह मूर्तिधरैस्ततः। स्वमूर्तिकुम्भान्मन्त्रेण जलमुद्धृत्य भाजने ॥ १६१ ॥ बिम्बमूर्ध्नि क्रमाद् देयं सर्वैरेकायनादिकैः। सन्तर्पयित्वा तदनु मन्त्रं सपरिवारकम् ॥ १६२ ॥ आज्यादिना प्रभूतेन दत्वा पूर्णाहूतिं ततः। बिम्बात्मना प्रयातानां क्ष्मादीनामङ्गरूपिणाम् ॥ १६३ ॥ आपादानेऽपि पूर्णत्वात् पिण्डीभावार्थमेव च। आरम्भादेव जातानां छिद्राणां शमने तु वै ॥ १६४ ॥ आप्यायनार्थं मन्त्राणां द्रव्यैर्होमं समाचरेत्। द्विषट्केणाहुतीनां तु एकैकेन चतुर्ह्रदा ॥ १६५ ॥ आ चाङ्घ्रेर्जानुपर्यन्तं स्पृष्ट्वाऽऽज्यं होमयेत् पुरा। आ नाभिजानुदेशाच्च तथैव जुहुयाद् दधि ॥ १६६ ॥
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३७ नाभेराकर्णतः क्षीरमा कर्णादा शिरो मधु । संमेल्य जुहुयात् सर्वं स्पृष्ट्वा देहं तु चाखिलम् ॥ १६७ ॥ मध्य कुण्ड में तथा दिक् कुण्ड में सात समिधाओं के द्वारा भगवान् का सन्तर्पण करे । अपनी-अपनी मूर्त्ति के समीप स्थापित कुम्भों से बिम्ब का सेचन करे । फिर आज्यादि से सपरिवार मन्त्रनाथ का सन्तर्पण करे । फिर प्रभूत घृतादि से पूर्णाहुति करे । बिम्ब रूप से प्रगट होने वाले क्ष्मादि अङ्ग रूप वाले भगवान् के पाद पर्यन्त पूर्ण होने पर भी पिण्डीभाव के लिये और आरम्भ से ही होने वाले छिद्रों की शान्ति के लिये तथा मन्त्रों के आप्यायन के लिये द्रव्य से होम करे । चार द्रव्यों में एक-एक द्रव्य से बारह आहुति इस प्रकार देवे । भगवान् के पैर से लेकर जानु पर्यन्त शरीर का भाग स्पर्श कर घी की बारह आहुति देवे । जानु से लेकर नाभि पर्यन्त शरीर का भाग स्पर्श कर बारह आहुति दधि से देवे । नाभि से लेकर कर्ण तक शरीर का भाग स्पर्श कर दूध की बारह आहुति देवे । फिर कर्ण से लेकर शिर पर्यन्त शरीर का स्पर्श कर बारह आहुति मधु से देवे तथा सभी चारो द्रव्यों को मिला कर सभी अङ्ग का स्पर्श कर बारह आहुति प्रदान करे ॥ १६१-१६७ ॥ संस्कृत्य बिम्बवत् पीठं भिन्नं ब्रह्मशिला तथा । प्राणाभिमानदेवं वा यस्य यो विहितस्तु वै ॥ १६८ ॥ अथ पीठब्रह्मशिलयोः संस्कारानाह—संस्कृत्य बिम्बवत् पीठमित्यारभ्य प्रणवा- न्तेन लाङ्गलिन्नित्यन्तम् । पीठब्रह्मशिलयोरपि भवद्विम्बत्वाकारेणैव स्मरणमेकः पक्षः, तत्तत्पीठाभिमानदेवत्वेन स्मरणमन्यः पक्षः । पीठाभिमानदेवश्चानन्तकूर्ममीनेष्वन्यतमः, तत्त्रयं वा । यस्य यो विहितः “अष्टलोहमयं चक्रम्” ( २५।२०५) इत्यादिभिर्वक्ष्य- माण इत्यर्थः । पारमेश्वरव्याख्याने तु—“प्राणाभिमानदेवमनन्तम्” इति केवलमनन्तं प्रतिपादितम् । तन्मन्दम्, यस्य यो विहित इति वाक्यविरोधात् ॥ १६८-१७२ ॥ अब पीठ एवं ब्रह्म शिला का संस्कार कहते हैं—पीठ तथा उससे भिन्न ब्रह्म शिला का बिम्ब के समान ही संस्कार करे । कोई-कोई पीठ और ब्रह्म शिला दोनों को भगवद् बिम्बाकार मानते हैं यह प्रथम पक्ष है । कोई-कोई तत्तत्पीठा- भिमानी देवता मानते हैं यह दूसरा पक्ष है, ये पीठाभिमानी देवता अनन्त, कूर्म एवं मीन में से कोई एक है, अथवा तीनों है, अथवा कोई इन्हें प्राणाभिमानी देवता मानते हैं । इस विषय में जिसका जैसा विचार हो, वह उसी रूप में उनका स्मरण कर पूजन करे ॥ १६८ ॥ वेष्टयित्वाऽम्बरैश्चित्रैश्चक्रमन्त्रेण वै ततः । कार्यो ब्रह्मशिलाहोमः शताष्टाधिकसंख्यया ॥ १६९ ॥ सर्वप्रथम चित्र वर्ण के वस्त्रों से चक्र मन्त्र द्वारा उनको वेष्टित करे तदनन्तर एक सौ आठ मन्त्रों से ब्रह्म शिला होम करे ॥ १६९ ॥
६३८ सात्वतसंहिता गायत्रीभिस्तदर्थं च बह्वृचाद्यैः पृथक् पृथक् । अजस्य नाभावित्यादिमन्त्रैरेकायनेस्ततः ॥ १७० ॥ अध्वाऽधिभूतमूर्तं तु भोग्यं वापि पृथक् स्थितम् । देवतानां त्वधिष्ठानं पीठं कृत्वाऽथ बुद्धिगम् ॥ १७१ ॥ फिर साधक को गायत्री मन्त्र से तत्पश्चात् बह्वृचा आदि के मन्त्रों से पृथक्- पृथक् होम करना चाहिए ॥ १७०-१७१ ॥ होतव्यं प्रणवेनैव स्वयं व्याहृतिभिस्तु तैः । अपरैर्मूलमन्त्रेण प्रणवान्तेन लाङ्गलिन् ॥ १७२ ॥ इसके बाद 'अजस्य नाभौ' इत्यादि मन्त्रों से पृथक्-पृथक् होम करे । हे लाङ्गलिन् ! व्याहृति युक्त प्रणव से होम करे अथवा प्रणव लगाकर मूल मन्त्र से होम करे ॥ १७२ ॥ ततो वाहनमन्त्रेण तर्पणीयः सदैव हि । स्वनाम्ना प्रणवेनैव स्वाहान्तेनापरैस्ततः ॥ १७३ ॥ ततो गरुडमन्त्रेण परिवारमन्त्रैश्च होममाह—तत इति । पारमेश्वरपुस्तकेषु केषुचित् "ततो हवनमन्त्रेण" (१५।१५४) इत्यबद्धपाठो दृश्यते, तद्व्याख्यानेऽपि हवनमन्त्रेण स्वाहान्तमन्त्रेणेत्यबद्धपाठ एवं व्याख्यातः । अपरैः परिवारमन्त्रैरित्यर्थः ॥ १७३ ॥ अब गरुड़ मन्त्र से तथा परिवार मन्त्र से तर्पण कहते हैं—इसके बाद वाहन मन्त्र, गरुड़ मन्त्र से तर्पण करे । कोई कहते हैं प्रणव, फिर चतुर्थ्यन्त नाम, फिर अन्त में स्वाहा शब्द से तर्पण करे ॥ १७३ ॥ संरोधस्तर्पितानां तु कार्यः पूर्णान्त एव हि । साम्भसा विष्टरेणैव भावेन सजपेन च ॥ १७४ ॥ सर्वेश्वरस्य देवस्य स्वकीयासु च मूर्तिषु । शब्दात्मिकास्वमूर्तासु तद्वच्छ्रुतिमयस्य च ॥ १७५ ॥ एवमेतावदन्तं समर्पितानां सर्वेषामपि परिवारदेवानां सर्वेश्वरस्य भगवतश्च प्रतिष्ठानन्तरभाविपूर्णाहुत्यन्तसन्निरोधमाह—सन्निरोध इति द्वाभ्याम् । साम्भसा = विष्टरेण कूर्चगतार्घ्येणेत्यर्थः । आवाहने सन्निधाने सन्निरोधे तथार्चने ॥ विसर्जनेऽर्घ्यपात्रं तु प्राक् पात्रान्नित्यमाचरेत् । (१८।७१-७२) इति सन्निरोधेऽप्यर्घ्यदानस्य पूर्वोक्तत्वात् । भावेन ध्यानेनेत्यर्थः । सर्वैः स्वकस्य देवस्येति पाठ एव सरसः । यतः सर्वैराचार्यऋत्विग्भिः स्वकस्य देवस्य प्रागादिस्व-
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३९ कुण्डस्थितदेवस्य स्वकीयासु मूर्तिषु वासुदेवसङ्कर्षणादिमूर्तिषु तद्वच्छ्रुतिमयस्य चतुर्वेद- स्वरूपस्य विदिक्कुण्डसन्तर्पितस्य भगवतश्च शब्दात्मिकासु ऋग्यजुःसामाथर्वरूपेण चतुर्धा स्थितासु अमूर्तासु शब्दमूर्तिषु च सन्निरोधः कार्य इत्यर्थः स्वरसः। सर्वेश्वरस्येति पाठेऽप्येवमेवार्थः । किन्तु तत्र आचार्यऋत्विग्भिरित्यध्याहार्यम् ॥ १७४-१७५ ॥ कृत्वैवं च तथा दिक्षु मूर्तिपान् विनिवेश्य च । पार्श्वदेशेषु कुण्डानां तर्पयेत् पायसेन तु ॥ १७६ ॥ गृहीत्वा दक्षिणां मन्त्रः प्रीणनीयस्तु तैस्ततः । अथ मूर्तिपपायसभोजनादिकमाह—कृत्वेति सार्धेन ॥ १७६-१७७ ॥ इस प्रकार यहाँ तक समर्पित सभी परिवार देवताओं का तथा सर्वेश्वर भगवान् के प्रतिष्ठा के अनन्तर भावि पूर्णाहुति के अन्त तक सन्निरोध क्रिया करे । इसका तात्पर्य यह है कि कूर्चगत अर्घ्य के जल से जपपूर्वक ध्यान करते हुये कुण्ड स्थित देवताओं की वासुदेव एवं सङ्कर्षणादि स्वकीय मूर्तियों में श्रुतिमय चतुर्वेद स्वरूप का विदिक् कुण्डों में सन्तर्पित भगवान् की शब्दात्मिको (अमूर्त्त शब्द) मूर्ति में सन्निरोध करे । इस प्रकार सन्निरोध कर कुण्डों के पार्श्व देश के प्रत्येक दिशाओं में मूर्तियों को स्थापित कर पायस का भोजन करावे । फिर वे मूर्तिप दक्षिणा लेकर मन्त्र का प्रीणन करें ॥ १७४-१७७ ॥ अथ निद्रायमाणं तु देवं स्मृत्वाऽवकुण्ठ्य च ॥ १७७ ॥ अर्चयित्वा नमस्कृत्य तत्र सर्वान् प्रवेशयेत् । स्तुतिपाठकपूर्वांस्तु नृत्तगेयपरायणान् ॥ १७८ ॥ विदिक्स्थान् प्रणवे जापे द्वादशार्णेन दिक्स्थितान् । अथ निद्रायमाणस्य भगवतो वस्त्रैरवकुण्ठनार्चननमस्कारान् आ प्रभातं मूल- मन्त्रजपे एकायनानां प्रणवजपे ब्रह्मवादिनां स्तुतिमङ्गलगाननर्तनादिषु तत्तज्जनानां नियोजनं चाह—अथेति द्वाभ्याम् ॥ १७७-१७९ ॥ इसके बाद आराधक साधक निद्रायमाण भगवान् का स्मरण कर उन्हें वस्त्र से घेर देवे । फिर उनका अर्चन और नमस्कार करे । फिर प्रभाग पर्यन्त मूल के जप के लिये एकायनों को, प्रणव जप के लिये ब्रह्मवादियों को तथा स्तुति, मङ्गलगान एवं नृत्यादि कार्यों के लिये तत्तत् लोगों को नियुक्त करे । फिर कोणों में प्रणव जप के लिये और दिशाओं में द्वादशाक्षर मन्त्र जप के लिये वैष्णवों को नियुक्त करे ॥ १७८-१७९ ॥ सार्घ्यपुष्पाक्षतकरः प्रासादं तं व्रजेत् ततः ॥ १७९ ॥ हन्यात् सिद्धार्थकैस्तस्माद् विघ्नानस्त्राभिमन्त्रितैः । प्राङ्मध्ये विधिनानेन श्वभ्रं वा साम्प्रतं खनेत् ॥ १८० ॥
६४० सात्वतसंहिता अथ प्रासादान्तःप्रवेशे तत्रत्यविघ्नोत्सारणम्, तत्र ब्रह्मशिलाप्रतिष्ठार्थं श्वभ्रख- ननम्, तदर्थं गर्भगेहस्य सप्तधा विभागम्, तत्तत्पदानाम् अधिदेवता विवरणम्, तेषु तेषु पदेषु चातुरात्म्यप्रतिष्ठादीनां वर्ज्यावर्ज्यविवेचनम्, तत्तत्फलभेदांश्चाह— सार्ध्यपुष्पा- क्षतकर इत्यारभ्य अकामानांमयं विधिरित्यन्तम् । गुणाष्टकम् अपहतपाप्मत्वादिकम् । (अपवर्गे) मोक्ष इति यावत् ॥ १७९-१९२ ॥ स्वयं हाथ में अर्घ्य पुष्प अक्षत लेकर उस प्रासाद में जावे । वहाँ अस्त्र मन्त्र से अभिमन्त्रित सिद्धार्थक से पूर्व और मध्य में विघ्नों का उत्सारण करे, फिर ब्रह्मशिला की प्रतिष्ठा के लिये श्वभ्र (गड्ढा) खने ॥ १७९-१८० ॥ विनिश्चितं यथामानं गार्भं कुर्यात् तु सप्तधा । द्वारदेशात् समारभ्य समैः सूत्रैस्तु सर्वदिक् ॥ १८१ ॥ फिर गर्भगृह को एक निश्चित मान से द्वारदेश से लेकर सभी दिशाओं में समसूत्र से सात भाग में बराबर-बराबर प्रविभक्त करे ॥ १८१ ॥ द्वारमध्ये पदान्तं तु पादानाम्अधिदेवताः । पिशाचा मानवा देवाः परमः पुरुषो हि यः ॥ १८२ ॥ चातुरात्म्यं विनान्येषां स्थापितानां महामते । आराधनं च स्वस्थानादचिरादेव सिद्धिकृत् ॥ १८३ ॥ द्वार मध्य से लेकर पदान्त पर्यन्त पदों के अधिदेवता इस प्रकार कहे गये हैं—पिशाच, मानव, देव जो परम पुरुष कहा जाता है वह चातुरात्म्य, हे महामते! इनकी ही स्थापना करे क्योंकि अन्यों की स्थापना के बिना भी इन्हीं को स्व स्व स्थान पर स्थापना करने से शीघ्र ही सिद्धि हो जाती है ॥ १८२-१८३ ॥ आक्रम्य देवभागं च देव आराध्यते यदि । भवन्ति बहवो विघ्ना वर्जनीयः स्वतस्तु सः ॥ १८४ ॥ देवता के भाग वाला स्थान छोड़कर अन्यत्र उनकी आराधना करने से अनेक विघ्न होते हैं । अतः अन्य स्थानों को स्वयं त्याग देवे ॥ १८४ ॥ शुभेन भद्रपीठेन दैवीयेनाथ लाङ्गलिन् । चातुरात्म्यप्रतिष्ठायां शिलाख्यं मध्यमं पदम् ॥ १८५ ॥ गर्भमध्यपदस्योर्ध्वे योजनीयं प्रयत्नतः । अतोऽन्वितांशमेकं तु त्यक्त्वा वै पृष्ठदेशतः ॥ १८६ ॥ शिलापदद्वयस्यान्ते योजनीया महामते । अग्रदेशेऽथ बिम्बस्य वेदिर्भागद्वयोपरि ॥ १८७ ॥ हे लाङ्गलिन्! शुभ भद्रपीठ अथवा दैवीय पीठ से आराधना करे । चातुरात्म्य
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४१ की प्रतिष्ठा में ब्रह्मशिला नामक मध्यम पद उपयुक्त है। उसे गर्भगत मध्यपद के ऊपर पृष्ठदेश से एक अंश छोड़कर दो शिला के अन्त में प्रयत्नपूर्वक योजित करे। बिम्ब के आगे दो भाग के ऊपर वेदी बनानी चाहिये ॥ १८५-१८७ ॥ चतुरश्रायतस्यैतत् पीठस्य स्थापने हितम् । एवं हि चतुरश्रस्य विधानं किन्तु लाङ्गलिन् ॥ १८८ ॥ सञ्चार्या त्वग्रतो वेदिर्नित्यमाराधनार्थतः । पीठोपर्यथवा देवं यस्त्वाराधयते सदा ॥ १८९ ॥ निवेशनीया वै तेन मध्यदेशेन सा शिला । एवमाराधनवशात् तथा फलवशात् तु वै ॥ १९० ॥ सपीठानां च बिम्बानां कार्यं सम्यङ् निवेशनम् । देवमानुषभागाच्च ऐहिकामुष्मिकं भवेत् ॥ १९१ ॥ विबुधब्रह्मभागाच्च ऐहिकं तु गुणाष्टकम् । अपवर्गे तु सामान्यमकामानामयं विधिः ॥ १९२ ॥ चौकोर पीठ पर बिम्ब को स्थापित करना हितकारी कहा गया है। यद्यपि स्थापना में चौकोर पीठ का विधान है। किन्तु हे लाङ्गलिन्! नित्य आराधना के लिये बिम्ब के आगे वेदी बनाना आवश्यक है। जो आराधक पीठ पर स्थित देवाधिदेव का नित्य आराधन करता है उसे वह शिला मध्य देश में ही स्थापित करनी चाहिये। अतः पीठ सहित बिम्ब का सन्निवेश ठीक तरह से करे। दैव और मानुष भाग पर स्थापित करने से इस लोक और उस लोक में भी फल होता है विबुध भाग तथा ब्रह्मभाग पर स्थापित करने से आठ गुना ऐहिक फल होता है। मोक्ष में बिम्ब के स्थापन का सामान्य नियम है। इस प्रकार कामना रहितों के लिये यही विधि है ॥ १८८-१९२ ॥ भिन्नेऽपेक्षावशान्मध्ये सति भूयः समाचरेत् । गालितेऽस्राम्बुना लिप्ते हृदा वै चन्दनादिना ॥ १९३ ॥ श्वभ्रेऽथ घटरुद्धानां मन्त्राणां च निरोधनम् । पूर्वोक्तेन विधानेन धिया स्वे स्वेऽयने तथा ॥ १९४ ॥ कृत्वाऽर्चनं यथोद्दिष्टं पूर्णान्तं तत्र विन्यसेत् । बाहुल्येन तु षट्पञ्चचतुर्गोलिकसंमिताम् ॥ १९५ ॥ पीठाद् विनिर्गतां किञ्चिद् भूतये सुस्थिरां शिलाम् । ग्रस्तां पीठेन मुक्त्यर्थं नवरन्ध्रकृतां पुरा ॥ १९६ ॥ सुमन्त्रेण तु तत्रापि प्रतिष्ठाऽसीति पाठयेत् ।
६४२ सात्वतसंहिता अथ प्रक्षालनचन्दनोल्लेपनादिसंस्कृते तस्मिन् श्वभ्रे पूर्वं प्रासादनिर्माणकाले नव- कुम्भेषु सन्निरुद्धानां देवानां बुद्ध्यादिनिश्चिते तत्तत्स्थाने पुनः सन्निरोधनम्, यथाविध्य- ग्निसन्तर्पणान्तमर्चनम्, तत्र यथोक्तलक्षणरत्नन्यासशिलाप्रतिष्ठाम्, प्रतिष्ठासीति मन्त्र- पाठनं चाह—भिन्न इति सार्धैश्चतुर्भिः । बाहुल्येन तु षट्पञ्चचतुर्गोलकसंमितां द्वादशा- ङ्गुलं दशाङ्गुलमष्टाङ्गुलं वा घनामित्यर्थः ॥ १९३-१९७ ॥ यदि अपेक्षा के अनुसार कार्य भिन्न हो गया हो, तो उसे पुनः दूसरी बार करे । प्रक्षालन चन्दनोल्लेपनादि से संस्कृत उस श्वभ्र (गड्ढे) में पहले प्रासाद निर्माण काल में नव कुम्भों में सन्निरुद्ध देवताओं का बुद्ध्यादि से निश्चित उन-उन स्थानों में पुनः सन्निरोधन करे । पुनः यथाविधि अग्नि सन्तर्पण एवं अर्चन करे। वहाँ रत्नन्यास कर ऊपर कही गई शिला की प्रतिष्ठा करे । 'प्रतिष्ठासि' इस मन्त्र का पाठ करे । जहाँ तक हो सके वह शिला छह, पाँच, चार गोलक प्रमाण की हो और द्वादशाङ्गुल अथवा दशाङ्गुल अथवा आठ अङ्गुल मोटी हो ॥ १९३-१९७ ॥ प्रागादौ प्राभवेणाथ पञ्चकं पञ्चकं न्यसेत् ॥ १९७ ॥ शिलावटेषु द्रव्याणां तत्र वज्रं च हाटकम् । हरितालमुशीरं च व्रीहयो दक्षिणे त्वथ ॥ १९८ ॥ इन्द्रनीलमयश्चैव कासीसं चन्दनं तिलाः । मुक्ताफलं च रजतं पारदं चाप्यदिक् ततः ॥ १९९ ॥ सहोशीराश्च वै मुद्गाः पद्मरागमथोत्तरे । कांस्यं सराजपाषाणं राजेन्द्र चणकैः सह ॥ २०० ॥ विशङ्कं विन्यसेन्मध्ये पूर्वमेव ततो बहिः । अथ तद्गर्तेषु रत्नादिन्यासप्रकारमाह—प्रागादौ प्राभवेणाथेत्यारभ्य चमषट्कांश्च पाठयेदित्यन्तम् ॥ १७९-२०६ ॥ अब शिला वाले गड्ढे में रत्नादि के न्यास का प्रकार कहते हैं—आदि के पूर्व दिशा के क्रम से शिला के गड्ढे में पाँच-पाँच द्रव्यों को स्थापित करे । वज्र, हाटक, हरिताल, उशीर, व्रीहि पूर्व में, इसके बाद दक्षिण में इन्द्रनीलः, अय (लोहा), कासीस, चन्दन और तिल स्थापित करे । मुक्ताफल, रजत, पारद, पश्चिम में, सह, उशीर, मुद्ग और पद्मराग उत्तर में स्थापित करे । राजपाषाण के सहित कांस्य, चणक के साथ राजेन्द्र विशङ्क होकर मध्य में स्थापित करे । विदिक्ष्वप्यययोगेन एवमन्यत् पृथक् पृथक् ॥ २०१ ॥ लोहं वैडूर्यपूर्वं तु चक्राङ्गं चाभ्रकं त्वथ । षाष्टिकास्त्वीशदिग्वाय्वोः पुष्यरागो हरीतकी ॥ २०२ ॥ गैरिका शारिकाऽत्रैव मषूरान्यथ यातुदिक् ।
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४३ महानीलं च वङ्गं तु तथा पाषाणमाक्षिकम् ॥ २०३ ॥ यवाः सगरुकाश्चापि ह्याग्नेयाः स्फाटिकं तथा । ताम्रं मनःशिला चैव गोधूमाःशङ्खपुष्पिका ॥ २०४ ॥ मध्ये सर्वाणि तदनु ततो गर्तगणं तु तत् । लेपैराच्छादितं कृत्वा साङ्गं मन्त्रं पदे पदे ॥ २०५ ॥ पूजयित्वा यजुर्वेदान् चमषट्कांश्च पाठयेत् । इसके बाद बाहर पूर्व में विदिक् में अप्यय योग से पृथक्-पृथक् अन्य वस्तुयें इस प्रकार स्थापित करे । लौह, वैदूर्य, चक्राङ्क, अभ्रक और षाठी का धान्य ईशान वायव्य कोण में स्थापित करे । पुष्पराग, हरीतकी, गैरिका, शारिका और मसूर नैर्ऋत्य कोण में, महानील, वङ्ग, पाषाण, माक्षिक, करुक के सहित यव एवं स्फटिक अग्निकोण में स्थापित करे । ताँबा, मन, शिला, गोधूम, शङ्खपुष्पिका ये सभी वस्तुयें गड्ढे के मध्य में स्थापित करे । फिर उन वस्तुओं के सहित समस्त गड्ढों को लेप से आच्छादित कर साङ्ग मन्त्र का पद-पद पर पाठ करावे । यजुर्वेदज्ञों का पूजन कर छह चमक मन्त्रों का पाठ करावे । फिर उस गड्ढे में पीठ को डालकर ऊपर पीठ स्थापित करे ॥ । १९७-२०६ ॥ तदूर्ध्वे विन्यसेत् पाठं तच्छ्वभ्रे विनिवेश्य च ॥ २०६ ॥ अष्टलोहमयं चक्रं तदूर्ध्वे तु महामते । द्वादशाख्याद् विशेषोत्यादाधारो यस्य यः स्वकः ॥ २०७ ॥ हैमं तदूर्ध्वे कमलं तज्जं वा ताम्रमेव वा । यथाक्रमस्थितं ह्येतत् पञ्चकं चतुरात्मनि ॥ २०८ ॥ न्यसेदनन्तं चक्रस्य मीनकूर्मौ कृतस्य च । कूर्मनिनन्तौ तु मीनस्य मीनानन्तौ तु तस्य च ॥ २०९ ॥ सर्वस्य विहितं पद्मं तस्यानन्तं तु विन्यसेत् । मण्टपे तु खगेशस्य चक्रं स्थापनकर्मणि ॥ २१० ॥ न्यस्य पूर्णान्तिकं कृत्वा कर्मण्यत्र च तर्पणम् । सह मूर्तिधरैः प्राग्वत् कार्या दर्भोदकक्रिया ॥ २११ ॥ तदूर्ध्वे पीठस्थापनं तद्गर्ते चक्रादिस्थापनं चाह—तदूर्ध्वे विन्यसेत्पीठमित्यारभ्य कार्या दर्भोदकक्रियेत्यन्तम् । द्वादशाख्याद् विशेषोत्यादाधारो यस्य यः स्वकः । विभवदेवेष्वनन्तादिद्विष्टकस्य कूर्मस्त्वाधारः । मीनादिद्विष्टकस्य मीनस्त्वाधार इत्यर्थः । चतुरात्मनि चातुरात्म्यप्रक्रियायामेतत् पञ्चकं चक्रा(न)न्तकूर्ममीनपद्मपञ्चक- मित्यर्थः । एवं चानन्तकूर्ममीनव्यतिरिक्तविभवदेवानां प्रतिष्ठायां पीठगर्ते प्रथमं चक्रम्, तदुपरि तत्तद्द्विष्टकाधारमनन्तकूर्ममीनेष्वन्यतमम्, तदुपरि पद्ममेतत् त्रयमेव न्यसेदिति
६४४ सात्वतसंहिता फलितोऽर्थः । चक्रस्य प्रतिष्ठायां तदधः पीठगर्तेऽनन्तं तस्यानन्तस्याधस्तनमीनकूर्मौ मीनस्याधस्तात् कूर्मानन्तौ तस्य कूर्मस्याधस्तान्मीनानन्तौ च न्यसेत् । सर्वस्य चक्रादीनां सर्वेषामपि पद्मं च विहितम् । तस्य पद्मस्य प्रतिष्ठायां तु तदधोऽनन्तं न्यसेत् । मण्टपे तु खगेशस्य स्थापनकर्मणि चक्रं न्यसेदिति चोक्तं भवति । पूर्णान्तिकं तर्पणं कृत्वेत्यत्र चक्रादिमन्त्रैरिति ज्ञेयम् । दर्भोदकक्रिया चात्र गर्भगेहादिप्रोक्षणार्थमिति ज्ञायते ॥ २०६-२११ ॥ हे महामते! इसके बाद उस पीठ पर अष्टलोहमय चक्र स्थापित करे । इसके बाद अनन्तादि द्विषट्(१२) विभव देवों में जो जिसका आधार हो, उसे स्थापित करे । जैसे अनन्तादि द्वादश विभव देवों के कूर्म आधार हैं । मीनादि द्वादश के मीन आधार हैं । चातुरात्म्य स्थापन प्रक्रिया में चक्र, अनन्त, कूर्म, मीन और पद्म आधार हैं । इस प्रकार अनन्त, कूर्म एवं मीन से व्यतिरिक्त अन्य विभव देवताओं की प्रतिष्ठा में पीठ गर्त्त में प्रथम चक्र, उसके ऊपर तत्तद् द्विषटकाधार अनन्त, कूर्म एवं मीन में किसी एक की स्थापना कर उसके ऊपर पद्म प्रतिष्ठापित करे । इस प्रकार चक्र, उसके ऊपर अनन्त, कूर्म मीन में कोई एक, उसके ऊपर केवल पद्म, इन तीन को ही स्थापित करे । चक्र की प्रतिष्ठा में उसके नीचे वाले पीठ गर्त्त में अनन्त, उस अनन्त के नीचे मीन एवं कूर्म की, मीन के नीचे कूर्मानन्त की और कूर्म के नीचे मीन अनन्त की स्थापना करे । सभी चक्रादि की प्रतिष्ठा में पद्म विहित है । अतः पद्म की प्रतिष्ठा में उसके नीचे अनन्त को स्थापित करे । मण्डप में जहाँ खगेश (गरुड़) का स्थापन करना हो उसके नीचे चक्र स्थापित करे । फिर चक्रादि मन्त्रों से पूर्णाहुति प्रदान करे । तदनन्तर दर्भोदक से गर्भ गेहादि का प्रोक्षण करे । इसी प्रक्रिया को दर्भोदक क्रिया कहते हैं ॥ २०६-२११ ॥ ततः प्रबोधयेद् देवमर्चयित्वा इदं पठेत् । मन्त्रात्मन् रूपमात्मीयमाग्नेयमुपसंहर ॥ २१२ ॥ समाश्रयस्व सौम्यत्वं स्थित्यर्थं परमेश्वर । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश उत्तिष्ठ परमेश्वर ॥ २१३ ॥ मदनुग्रहहेत्वर्थं पीठभूमिं समाश्रय । उद्घाट्य हृदयेनाथ त्यक्तनिद्रं तु मन्त्रराट् ॥ २१४ ॥ उत्थाप्य मूर्तिमन्त्रेण सह मूर्तिधरैर्बलात् । तोरणेन च निष्क्रम्य प्रदक्षिणचतुष्टयम् ॥ २१५ ॥ ततः प्राप्ते लग्ने भगवत्प्रबोधनमर्चनम्, मन्त्रात्मन्नित्यादिविज्ञापनम्, त्यक्तनिद्रस्य भगवतः समुद्धरणम्, ऋत्विग्भिः सह समुत्थापनम्, तोरणद्वारेण बहिर्निष्क्रमणम्, मन्दिरप्रदक्षिणचतुष्टयम्, प्रासादद्वारे पाद्याद्यभ्यर्चनम्, अन्तःप्रवेशनम्, चतुश्चक्रेत्यादि-