सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२९८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

ध्वान्तं समुज्जृम्भते ॥ ३३ ॥ नाकाशं न दिशो न भूधर-
कुलं नाम्भोधयो न क्षितिर्न द्यौर्नाम्बुधरा न तीव्रकिरणा
नेन्दुर्न तारागण । एतै षट्पदकायकान्तिपटलीपाण्डित्य-
वैतण्डिकै कल्लोलैस्तमसामसाम्प्रतमयं विश्वव्ययः कल्यते
॥ ३४ ॥ एतद्व्योमवनीवराहवलयं विश्वैकवीरस्मरस्कन्धा-
वारमदान्धसिन्धुरकुलं श्यामावधूकैशिकम् । चक्षुष्यञ्जन-
वस्तु धूकमदमा विश्लिष्टचक्राद्वयस्तोमान्तर्गतधूमकेतन-
महाधूम्या तमस्तार्यते ॥ ३५ ॥ सर्वे ध्वान्तमिदं वदन्तु
बहुधा सिद्धान्त एव तु न स्वाधारेषु करेषु पुष्करमणे स्तेषु
नून शनै । अस्तालम्बतयाम्वरेण पतता ग्रस्ते समस्ते
जगत्युन्मीलत्करकन्दलैरपि विधोस्तावत्कदुत्तार्यते ॥ ३६ ॥
विश्वं चाक्षुषमस्तमस्ति हि तमःकैवल्यमौपाविकञ्चाद्यादिव्य-
वहारवीजविरहाद्द्विञ्जात्रमेव स्थितम् । गृह्लन्ते भयहेतव.
पटुभिरप्यक्षान्तर्गैरैर्भाति च ध्वान्तेनातिघनेन वस्तु वचसा
ज्ञात खरेणामुक. ॥ ३७ ॥ व्योम्नि प्राङ्गणसीम्नि साध्य-
किरण विस्तार्य चेलाञ्चल ध्वान्तै. कार्भणपासुमिश्र जगता
द्राङ् मोहयित्वा दृशौ । ताराशौक्तिकमौक्तिकानि विहग-
श्रेणीरवच्छद्मना जिजिकृत्य च मायिक खरनटो वक्राद्वहि-
र्वर्षति ॥ ३८ ॥ उत्खातच्छिन्नसध्यारुणकमलवनो व्योम-
कासारमध्य मन्ये मत्तो निशीथाद्वयवनमहिषो मङ्क्षुविक्षिप्य
निमग्न. । तत्कालोद्विद्यमान सह तनुपृथुमिस्तारकाबुद्बु-
दौघैस्तस्मादेवोज्जिहीते कलुषितभुवन भीषणो ध्वान्तपङ्क
॥ ३९ ॥ चूडारत्नै. स्फुरद्विर्षिवधरविवरण्युज्जवलानुज्जवलानि
प्रेद्यन्ते चक्रवाकीमनसि निविशते सूर्यकान्तात्कृशानु. । कि
चामी शल्ययन्तस्तिमिरमुभयतो निर्भराहस्तमिस्रासघट्टो-
त्पिष्टसध्यारुणनिकरपरिसर्पिनो भान्ति दीपा. ॥ ४० ॥

अभिसारिकासंचारकथनम्

मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु मुञ्चन्त्वशनिमेव वा । गणयन्ति न
शीतोष्णं रमणाभिमुखा स्त्रियः ॥ १ ॥ मल्लिकामाल्य-
धारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्यो-
त्स्नायामभिसारिकाः ॥ २ ॥ मल्लिकाचितधम्मिल्लाश्चारुच-
न्दनचर्चिता । अविभाव्या सुख यान्ति चन्द्रिकास्वभिसा-
रिकाः ॥ ३ ॥ गर्ज वा वर्ष वा मेघ मुञ्च वा शतशोऽ-
शनिम् । न शक्या हि स्त्रियो रोद्धं प्रस्थिता दयित प्रति
॥ ४ ॥ प्राणेशमभिसरन्ती पथि स्खलन्ती सुपिच्छिले
मुग्धा । अवलम्बनाय वारा धारासु कर प्रसारयति ॥ ५ ॥
अधियामिनि गजगामिनि कामिनि सौदामिनीव य ब्रजसि ।
जलदेनेव न जाने कति कति सुकृतानि तेन विहितानि

---

॥ ६ ॥ जलधर निर्लज्जस्त्वं यन्मा दयितस वेश्म गच्छ
न्तीम् । स्तनितैन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि ॥ ७ ॥
यद्वदहल्याहेतोर्मृषा वदसि शक्र गौतमोऽस्मीति । तद्वन्म-
मापि दुःखं निरवेक्ष्य निवार्यता जलद. ॥ ८ ॥ यदि गर्जति
वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषा । अयि विद्युतप्रमदाना
त्वमपि च दुख न जानासि ॥ ९ ॥ रभसादभिसर्तुमुद्यताना
वनिताना सखि वारिदो विवस्वान् । रजनी दिवसोऽन्ध-
कारमर्चिर्विपिन वेश्म विमार्ग एव मार्ग. ॥ १० ॥ चन्द्रोदये
चन्दनमङ्गकेषु विहस्य विन्यस्य विनिर्गताया । मनो निहन्तुं
मदनोऽपि वाणान्करेण कौन्दान्विमराबभूव ॥ ११ ॥
स्फुरदुरसिजभारभङ्गुराङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन ।
अथ कथय कथं सहेत गन्तु यदि न निशासु मनोरथो
रथः स्यात् ॥ १२ ॥ सचरन्ति मृगनाभिचर्चिता मेचका-
म्बरकृतावगुण्ठनाः । प्राणनाथमभिसर्तुमुद्यता सुध्रुवस्ति-
मिरदेवता इव ॥ १३ ॥ क प्रस्थितासि करभोरु घने
निशीथे प्राणाधिपो वसति यत्र मन प्रियो मे । एकाकिनी
वद कथं न बिभेषि बाले नन्वस्ति पुँङ्खितशरो मदन.
सहायः ॥ १४ ॥ मन्दं निवेहि चरणौ परिधेहि वासो नीलं
पिधेहि वलयावलिमञ्चलेन । मा जल्प साहसिनी शारद-
चन्द्रकान्तदन्ताशवस्तव तमासि समापयन्ति ॥ १५ ॥ मूढे
निरन्तरपयोधरया मयैव कान्त. सहारमते यदि कि
तवात्र । मा गर्जितैरिति मुहुर्विनिवारयन्ती मार्गं रुणद्धि
कुपितेव निशा सपत्नी ॥ १६ ॥ उरसि निहितस्तारो हार
कृता जघने घने कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ ।
प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहृतडिण्डिमा यदि किमपर
त्रासोत्कम्प दिशः समुदीक्षसे ॥ १७ ॥ न जल्प दशन-
त्विषा भवति ते तमिस्रक्षतिस्तरङ्गोय दृगञ्चलं भवतु तेन
गाढ तम. । अपीह सखि साध्वस पथि जहीहि निम्नोन्नते
खर समदसिन्दुर समधिरुह्य निर्गच्छसि ॥ १८ ॥ वातो-
द्धूतमुखी प्रनष्टतिलका तोयार्द्रलीनांशुका मेघाना निनदेन
भीतहृदया गत्वा प्रियस्यालयम् । द्वार नेच्छति लज्जया
प्रलपितु देहीति वर्षाहता पादौ नूपुरकर्दमप्रतिहतौ सशब्द-
यन्ती स्थिता ॥ १९ ॥ मुक्त मौक्तिकदाम हेमवलयश्रेणी
समुत्सारिता वासो नीलमूरीकृत नियमितो मञ्जीरकोलाहलः ।
गच्छन्त्यास्तव साहस न सहते तन्वङ्गि सगोपनं धम्मि-
ल्लोच्युतमल्लिकापरिमलग्रोंढो निशीथानिलः ॥ २० ॥ जाताः
प्रासादपालीकनकवलभिकान्वस्तमाणिक्यदीपच्छायाविच्छर्द-
तुच्छीकृतविरलतमा ये निशीथान्धकाराः । तेऽमी स्फारीक्रि-
यन्ते प्रतिविगिष्खमितः कान्तसकेतधावद्रामभ्रूमूक्तनेत्रोत्प-

---

१ दुकूलधारिण्य २ पङ्कयुक्ते
१ निबिडे २ अर्धरात्रे ३ पुङ्खिता शरा येन

अभिसारिकासंचारककथनम्, नक्षत्रोदयवर्णनम्, चन्द्रोदयवर्णनम् २९९

---

लतरलतरतारकामेचकिम्ना ॥ २१ ॥ उत्तंस केकिपिच्छै- र्मरकतवलयै श्यामले दोःप्रकाण्डे हारः सान्द्रेन्द्रनीलैर्मृग- मदरचितो वक्त्रपत्रप्रपञ्चः । नीलाब्जैः शेखरश्रीरसितवसनता चेत्यभीकाभिसारे सप्रत्येणेक्षणाना तिमिरभरसखी वर्तते वेषलीला ॥ २२ ॥ मलयजरसविलिसतनवो नवहारलताविभू- षिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरमलांशुका । शश- भृति विततधाम्नि धवलयति धरामविभाव्यता गता प्रिय- वसति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिका ॥ २३ ॥

नक्षत्रोदयवर्णनम्

घनतरतिमिरघुणोत्करजग्धानामिब पतन्ति काष्ठानाम् । छिद्रैरमीभिरुडुभिः किरणव्याजेन चूर्णानि ॥ १ ॥ उद्धर्तुं किल शैलकेलिगभसस्तानि पाथोनिधेरन्तर्भूषणमौक्तिकानि दिविजस्त्रीभिः समुत्कण्ठया । गाढ तत्र निमज्जितेन रविणा बद्धा दृढ रश्मिभिः प्रोत्क्षिप्तानि निपत्य तानि गगने तारा- पदेशं दधुः ॥ २ ॥

चन्द्रोदयवर्णनम्

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता ॥ १ ॥ कुमुदेष्वधिक भान्ति पतिताश्चन्द्ररश्मयः । अतिप्रकृष्टशीलेषु कुलेष्विव समृद्धयः ॥ २ ॥ आनन्दं कुमुदादीनामिन्दु कन्दलयन्नयम् । लङ्घ- यत्यम्बरामोघं हनूमानिव सागरम् ॥ ३ ॥ पिनथीव तर- ङ्गाग्रैः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दु्र्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ॥ ४ ॥ नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत्प्रसीदति । अधुना विनिरुद्धाशं प्रविशीर्णमिदं तमः ॥ ५ ॥ नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः । पतन्ति शशिनः पादा भासयन्तः क्ष्मातलम् ॥ ६ ॥ ज्योत्स्नाचय पय पूरस्तारकाः कैरवाणि च । राजति व्योमकासारराजहंसः सुधाकरः ॥ ७ ॥ इदमाभाति गगने भिन्दानं सततं तमः । अमन्द- नयनानन्दकर मण्डलमैन्र्दवम् ॥ ८ ॥ उदयतटान्तरित- मिय प्राची सूचयति दिङि्गङ्गानाथम् । परिपाण्डुना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थित रमणी ॥ ९ ॥ अथ पथिकवधूदहनः शनकैरूदभून्निशाकरालोकः । कुमुदप्रबोधदूतो व्यसनगुरु- श्चक्रवाकीणाम् ॥ १० ॥ त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिन्धोः कुमु- द्वतीदयितः । अयमुदयति घुमृणारुणरमणीवदनोपमश्चन्द्र- ॥ ११ ॥ हंसो यथा राजति पञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थ । वीरो यथा दर्पितकुञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि बभ्राम तथाऽम्बरस्थ ॥ १२ ॥ आकाशवापीसितपुण्डरीकं शाणोपल मन्मथसायकानाम् । पश्योदित शारदमम्बुजाक्षि संध्याङ्गनाकन्दुकमिन्दुबिम्बम् ॥ १३ ॥ वीथीषु वीथीषु विलासिनीना मुखानि सत्रीक्ष्य शुचिस्मितानि । जालेषु जालेषु करं प्रमार्य लावण्यभिक्षामटतीव चन्द्र ॥ १४ ॥ नमोलता- कुञ्जमुपागताया प्रमोदपर्याकुलतारकाया । निशाङ्गनाया स्फुरता करेण शशी तम कञ्चुकमुन्सुमोच ॥ १५ ॥ मवोजराजस्य सितातपत्र श्रीखण्डचित्रं हरिदङ्गनाया । विगजति व्योमसरे सरोज कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्बम् ॥ १६ ॥ अथ मन्मथवाहिनीपग किमपि ज्योतिरुदस्फुरत्पुर- स्तात् । तिमिरस्य जग चँकोरकूर कुलटाकेलिवनीदवा- नलार्चि ॥ १७ ॥ नवकुङ्कुमचर्चिका रजन्या गग- नागोकतरोः प्रवालपङ्किः । मणिकुन्तलता स्मरस्य मन्ये शशिन प्राथमिकी मयूखलेखा ॥ १८ ॥ उपोढरागेण विलोळतारक तथा गृहीत शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलित न लक्षितम् ॥ १९ ॥ करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततम पटलांशुके निवेश्य । विकसितकुसुमेक्षणं विचुम्वलत्यभमरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥ २० ॥ अन्धकारगरलं यतो जगन्मोहकारि भृशमत्ति नित्यशः । उज्ज्वल जठरमोषधीपतेरञ्जनाभमभव- त्ततः प्रिये ॥ २१ ॥ मानिनीजनविलोचनपातानुष्णबाष्प- कलुषान्मृतिगृह्णन् । मन्दमन्दमुदितः प्रपयौ ख भीतभीत इव शीतमयूख ॥ २२ ॥ शंकराध्र्तनुबद्धपार्वतीकुङ्कुमाक्त- कुचकोरकाकृतिः । सूच्यते कमलिनीरुन्धन्मपद्मकोशकर- लीलया शशी ॥ २३ ॥ इन्दुरिन्दुरिति कि दुराशया बिन्दुरेष पयसो विलोक्यते । नन्विदं विजयते मृगीदृश श्याम- कोमलकपोलमाननम् ॥ २४ ॥ रुद्धनिर्गमनमा दिनक्षयात्पूर्व- दृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । एतदुद्गिरति रात्रिरोदिता दिग्रहस्य- मिव चन्द्रमण्डलम् ॥ २५ ॥ पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा बिम्बलाञ्छन वियतसरोम्भसा । विप्रकृष्टविवर हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्ब्यते ॥ २६ ॥ अङ्गुलीभिरिव केश- सचय सनियम्य तिमिर मरीचिभि । कुञ्जलीकृतसरोज- लोचन चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥ २७ ॥ रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एव परिशुद्धमण्डल । विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥ २८ ॥ उन्नतेषु शशिन प्रभा स्थिता निम्नसश्रयपर निशातमः । नूनमात्म- सदृशी प्रकल्पिता वेधसैव गुणदोषयोर्गतिः ॥ २९ ॥ चन्द्र- पादजनितप्रवृत्तिभिश्चन्द्रकान्तजलविन्दुभिर्गिरिः । मेखला- तरुषु निद्रितान्मयूरवोध्यत्यसमये शिखण्डिन ॥ ३० ॥

---

१ विरहिणीकपोलवतपाण्डुरेण २ प्राचीदिक् ३ चन्द्रम् ४ आकाश एव वापी तस्या श्वेतकमलम्
१ शाणपाषाण शस्त्रादितीक्ष्णकरणार्ह पाषाणइति यावत् २ सौन्दर्यस्य याचनाम् ३ चकोराणा कूरमोदनम भोजनमिति यावत्

३००	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

उन्नतावनतभागवत्तया चन्द्रिका सतिमिरा गिरेरियम् । भक्तिभिर्बहुविधाभिरर्पिता भाति भूतिरिव मत्तदन्तिनः ॥३१॥

एतदुच्छ्वसितपीतमन्दव सोढुमक्षममिव प्रभाकसम् । मुक्त- षट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमा निबन्धनात् ॥ ३२ ॥

आननानि हरिणीनयनानामद्भुतानि च समीक्ष्य जगत्याम् । लज्जयेव घनमण्डललीनो मन्दमन्दमहहेन्दुरुदेति ॥ ३३ ॥

व्यानशे शशधरेण विमुक्त केतकीकुसुमकेसरपाण्डुः । चूर्णमुष्टिरिव लम्बितकान्तिर्वासवस्य दिशमंशुसमूहः ॥ ३४ ॥

उज्झती शुचमिवाशु तमिस्रामन्तिकं व्रजति तारकराजे । दिक्प्रसादगुणमण्डनमूहे रश्मिहासविशदं मुखमैन्द्री ॥३५॥

नीलनीरजनिभे हिमगौर शैलरुद्धवपुषः सितरश्मेः । खे रराज निपतत्करजालं वारिधेः पयसि गाङ्गमिवाम्भः ॥३६॥

द्या निरुन्धदतिलोलधनामं ध्वान्तमुद्यतकरेण पुरस्तात् । क्षिप्यमाणमसितेतरभासा शंभुनेव करिचर्म चकासे ॥ ३७ ॥

अन्तिकान्तिकगतेन्दुविसृष्टे जिह्वता^१ जहात दीधितिजाले । निःसृतस्तिमिरभारनिरोधादुच्छ्वसन्निव रराज दिगन्तः ॥३८॥

लेखया विमलविद्रुमभासा सतत तिमिरमिन्दुरुदासे । दंष्ट्रया कनकटङ्कपिशङ्ग्या मण्डलं भुव इवादिवराहः ॥३९॥

दीपयन्नथ नभः किरणौधैः कुङ्कुमारुणपयोधरगौरः । हेम- कुम्भ इव पूर्वपयोधेरुनन्मज्ज शनकैस्तुहिनांशु ॥ ४० ॥

उद्गतेन्दुमविभिन्नतमिस्रा पश्यति स्म रजनीमवितृप्तः । व्यंशुकस्फुटमुखीमतिजिह्ला^२ व्रीडया नववधूमिव लोक ॥४१॥

न प्रसादमुचित गमिता चौर्नोद्धतं तिमिरमद्रिवनेभ्यः । दिक्षुखेषु न च धाम विकीर्ण भूषितेव रजनी हिमभासा ॥ ४२ ॥

श्लिष्यत प्रियवधूरूपकण्ठं तारकास्ततकरस्य हिमांशोः । उद्भमन्नभिरराज समन्तादङ्गराग इव लोहित- रागः ॥ ४३ ॥

प्रेरित शशधरेण करौघः सहतान्यपि नुनाद तमांसि । क्षीरसिन्धुरिव मन्दरभिन्नः काननान्यविर- लोचतरूणि ॥ ४४ ॥

शान्ता गमितया शशिपादैश्छायया विटपिना प्रतिपेदे । न्यस्तशुक्लबलिचित्रतलाम्रिस्तुल्यता वसतिवेश्ममहीभिः ॥ ४५ ॥

गन्धमुद्धतरजःकणवाही विक्षिपन्विकसता कुमुदानाम् । आधुधाव परलीनविहङ्गा यामिनीमरुदपा नवराजी ॥ ४६ ॥

सविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसद्रंशुकजालैः । यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः ॥ ४७ ॥

ओजसापि खलु नून- मनूनं नासहायमययाति जयश्रीः । यद्विभुः शशियुखसख- सन्नाददे विजयी चापमनङ्गः ॥ ४८ ॥

कलितमम्बरमा- कलयन्करैर्मृदितपङ्कजकोशपयोधरः । विकसदुत्पलनेत्रविलो- कितः सखि निशा सरसीकुरुते विधुः ॥ ४९ ॥

वसुधा- न्तनि स्तमिवाहिपते पटलं फणामणिमहःसुरचाम् । स्फुरदंशु- जालमथ शीतरुच ककुभं समस्कुरुत माधवनीम् ॥ ५० ॥

विशदप्रभापरिगतं विबभावुदयाचलव्यवहितेन्दुवपुः । मुख- मप्रकाशदशनं शनकै सविलासहसामिव शक्रदिश ॥ ५१ ॥

कलया तुषारकिरणस्य पुरः परिमन्दभिन्नतिमिरौघजटम् । क्षणमभ्यपद्यत जनेर्न मृषा गगनं गणाधिपतिमूर्तिरिति ॥ ५२ ॥

नवचन्द्रिकाकुसुमकीर्णतमःकबरीभृतो मलयजार्द्र- मिव । ददृशे ललाटतटहारि हरेर्हरितो मुखे तुहिनरश्मि- दलम् ॥ ५३ ॥

प्रथमं कलाभवदथार्थमथो हिमदीधिति- र्महदभूदुदित । दधति ध्रुवं क्रमश एव न तु द्युतिशालिनो- ऽपि सहसोपचयम् ॥ ५४ ॥

उदमजि कैटभजितः शय- नादपनिद्रपाण्डुरसरोजरुचा । प्रथमप्रबुद्धनदराजसुता- वदनेन्दुनेव तुहिनद्युतिना ॥ ५५ ॥

अथ लक्ष्मणामुगत- कान्तवपुर्जलधिं विलङ्घ्य शशिदाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणैस्तिमिरौघराक्षसकुलं बिभिदे ॥ ५६ ॥

उप- जीवति स्म सततं दधतः परिसुम्धता वणिगिवोडुपतेः । घनवीथिथीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कलाः ॥ ५७ ॥

रजनीमवाप्य रुचमाप शशी सपदि व्यभूषय- दसावपि ताम् । अविलम्बितक्रममहो महतामितरेतरोप- कृतिमञ्चरितम् ॥ ५८ ॥

दिवस भृशोष्णरुचिपादहता रुदती- मिवानवरतालिरुतैः । सुहुरामुशन्मृगधरोऽग्रकरैरुदशिश्- सत्कुमुदिनीवनिताम् ॥ ५९ ॥

प्रतिकामिनीति ददृशुश्चकिता. खरजन्मघर्मपयसोपचिताम् । सुदृशोऽभिभर्तृशशिरश्मिगल- जलविन्दुमिन्दुमणिदारुवधूम् ॥ ६० ॥

अमृतद्रवैर्विदधद्- ब्जदृशामपमार्गमोषधिपति स्म करैः । परितो विसर्पि परि- तापि भृशं वपुषोऽवतारयति मानविषम् ॥ ६१ ॥

अम- लात्मसु प्रतिफलन्नभितस्तरुणीकपोलफलकेषु मुहुः । विस- सार सान्द्रतरमिन्दुरुचामधिकामवासितदिशा निकरः ॥६२॥

उपगूढवेमलमघूर्मिमृजैः सरितामचुक्षुमदधीशमपि । रजनी- कर किमिव चित्रमहो यदुरागिणा गमनमङ्गलधुम् ॥ ६३॥

भवनोदरेषु परिमन्दतया शयितोऽलम. स्फटिकयष्टिरुचः । अवलम्ब्य जालकममुखोपगतानुदतिष्ठदिन्दुकिरणान्मदनः ॥ ६४ ॥

अविभावितेषुविषय. प्रथमं मदनोऽपि नूनमभव- त्तमसा । उदिते दिश प्रकटयत्यमुना यदघर्मधाम्नि धनु- राचकृषे ॥ ६५ ॥

युगपद्विकासमुदयाद्गमिते शशिनः शिली- मुखगणोऽलभत । द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुष कुमुदेऽङ्गना- मनसि चावसरम् ॥ ६६ ॥

ककुभा मुखानि सहसोज्ज्व- लयन्दधदाकुलत्वमधिकं रतये । अदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमत्रिनयनप्रभवः ॥ ६७ ॥

ख्याता वयं समधुपा मधुकोशवत्यश्चन्द्रः प्रमारितकरो द्विजराज एषः । अस्म- त्समागमकृतोऽस्य पुनर्द्वितीयो मा भूत्कलङ्क इति सकुचिता

---

^१ कौटिल्य, तिर्यक्त्व वा
^२ अतिमन्दगामिनीम्

चन्द्रोदयवर्णनम् ३०१

नलिन्य. ॥ ६८ ॥ उद्दम्भेद्रूततरुणीरमणोपमर्दमग्रोन्नत्तस्त- ननिवेशनमिव हिमांशो । बिम्ब कठोरबिसकाण्डकडारमेत- द्रम्मापदं प्रथममग्रकरैर्न्यनक्ति ॥ ६९ ॥ ताराक्षतान्प्रति- किरन्कलकण्ठनादान्मन्त्राक्षराणि निगदन्कुसुमेषुरेष । लाभाय वासरमणेर्मुषितस्य साय सचारयत्यमृतदीधितिका- स्यपात्रम् ॥ ७० ॥ एतद्विभाति चरमाचलचूड़चुम्बिडिण्डी- रपिण्डरुचिशीतमरीचिबिम्बम् । उज्ज्वलितस्य रजनी मदनानल्स्य धूम दद्यत्प्रकटलाञ्छनकैकतवेन ॥ ७१ ॥ भूय- स्तराणि यदमूनि तमस्विनीषु ज्योत्स्नीषु च प्रविरलानि ततः प्रतीमः । सध्यानलेन भृशमम्बरमूषिकायामावर्तितैरुडुभि- रेव कृतोऽयमिन्दुः ॥ ७२ ॥ उज्जृम्भते कुमुदिनीसुकृत मृगाङ्को विश्वग्विकीर्णपरिपटलरश्मिदण्डः । उत्सूतविद्रुम- कुलो जलधेस्तरङ्गादुत्क्षिप्यमाण इव कश्चन राजकम्बुः ॥ ७३ ॥ गगनविपिनसिंहः कामभूपातपत्र निखिलदिग्- बलाना कन्दुक क्रीडनाय । मणिरिव रतिभर्तु कार्मणः पार्वणोऽयं जयति कुमुदबन्धुर्बन्धुरश्चन्द्रबिम्ब. ॥ ७४ ॥ अयमुदयति चन्द्रो वारिधेरम्बुगर्भामृतकणकरालैरंशुभि- र्दीप्यमानः । भुजगशयनवक्षोर्म्यदेशे ललन्त्या वदनमिव यदच्छोत्तान्तित विश्वमातु ॥ ७५ ॥ अयमुदयति चन्द्रश्च- न्द्रिकाधौतविश्व. परिणतविमलिम्नि व्योम्नि कर्पूरगौर । ऋजुरजतशलाकास्पार्धिभिर्यस्य पादैर्जगदमलमृणालीपञ्जरस्थं विभाति ॥ ७६ ॥ उदयति कलमन्द्रैः कण्ठतालैरलीना कुमुदमुकुलकेषु व्यञ्जयन्नङ्गहारान् । मदसुखरचकोरीतोय- कर्मातिकोऽयं तुहिनरुचिरधामा दक्षिण लोकचक्षुः ॥ ७७ ॥ मृगाङ्कोऽयं धत्ते गगनजलधे. फेनतुलना सितच्छत्राकारा मदननृपतेर्विश्वजयिन. । त्रियामारामाया मलयजविशेष- प्रतिकृति जगद्धात्रीदेव्या मणिसुकुरलक्ष्मीं च विमलाम् ॥ ७८ ॥ कपाले मार्जारः पय इति करॉलेढि शशिनस्तरु- च्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करी सकलयति । रतान्ते तल्पस्था- न्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्लवयति ॥ ७९ ॥ अयं नेत्रादत्रेर्जनि रजनीवल्लभ इति भ्रमः कोऽय प्रज्ञापरिचयपराधीनमनसाम् । सुधानामाधार. स खलु रतिबिम्बाधरसुधारसासेकस्निग्धादजनि नयनात्पुष्प- धनुष. ॥ ८० ॥ जटाभाभिर्भाभिः करधृतकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः । परिप्रेङ्खत्तारापरि- करकपालाङ्किततले शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरति ॥ ८१ ॥ तथा पौरस्त्याया दिशि कुमुदकेदारकलि- काकवाटन्नीमिन्दुः किरणलहरीमुल्लसयति । समन्तादुन्मील- द्बहलजलबिन्दुस्तबकिनो यथा पुञ्जायन्ते प्रतिगुडकमेणा- ङ्कमणय. ॥ ८२ ॥ सुधारश्मिः सद्यस्तिमिरनिकरान्तं विरचयन्नलिन्देभ्यः स्यन्द शशमणिसुत्यं च वितरन् । उदेत्यादौ रक्ताम्बुजममरुचिः कैरववने प्रमोद तन्वानो मधुपवनितागीतिमधुरम् ॥ ८३ ॥ त्रिनयनजटावलीपुष्पं निशावदनस्मितं ग्रहकिसलयं सध्यानारीनितम्बनखक्षतिः । तिमिरभिदुर व्योम्न शृङ्गं मनोभवकार्मुक प्रतिपदि नवस्ये- न्दोर्बिम्ब सुखोदयमस्तु न ॥ ८४ ॥ प्रथममरुणच्छायस्ता वत्ततः कनकप्रभस्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युति. । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदान्मुखे सरसबिसिनीक- न्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छनः ॥ ८५ ॥ मयूखनखरत्रुटत्तिमिर्- कुम्भिकुम्भस्थलोच्छलत्तरलतारकागणविकीर्णमुक्तागण. । पुरदरहरिद्दरीकुहरगर्भसुतोत्थितस्तुषारकरकेसरी गगनका- ननं गाहते ॥ ८६ ॥ प्रसार णपरैः करै. प्रकटितानुरागोदये सुधाकिरणकामुके त्वरितमम्बरालम्बिनि । तदा विगलितो- ल्लसत्तिभिरजालनीलांशुका पुरदरदिगङ्गना पुलकितैव तारा- गणैः ॥ ८७ ॥ कलानिधिरयं रवै. समुपलभ्य रूप स्वय दिनान्तसमयेऽस्पृशत्सपदि पद्मिनी रागवान् । धैवान्यकर- सगमान्सुकुलितेति पूर्वाकृति समीक्ष्य जहसुः प्रियों ध्रुवम- भूदत. पाण्डुरः ॥ ८८ ॥ दर्पोद्रेक कुसुमधनुषो जीवित कैरवाणा जीवञ्जीवप्रणयगरिमा भाग्यराशिनिशायाः । शृङ्गा- रश्रीललितहसितं पानपात्रं सुराणा पौरस्त्याद्रेर्जयति शिखर कि तमः स्थातुमीष्टे ॥ ८९ ॥ तैः सर्वज्ञीभवदभिसृतानेत्र- सिद्धाञ्जनैर्वा नीरन्ध्रैर्वा त्रिभुवनदशामन्धपट्टैस्तमोभिः । व्याप्तं पृथ्वीवलयमखिलं क्षालयन्नुच्छलद्भिर्ज्योत्स्नाजालैरय मुदयते शर्वरीसार्वभौम. ॥ ९० ॥ पश्योदेति वियोगिना दिनमणि. शृङ्गाररक्षामणिस्तारामौक्तिकहारनायकमणि- श्चण्डीशचूडामणि. । प्रौढानङ्गभुजंगमस्तकमणि. कंदर्पसीम- न्तिनीकाञ्चीमध्यमणिश्चकोरपरिषच्चिन्तामणिश्चन्द्रमाः ॥ ९१ ॥ ॐकारो मदनद्विजस्य गगनक्रोडैकदंष्ट्राङ्कुरस्तारामौक्तिक- शुक्तिरन्धतमसस्तम्बेरमस्याङ्कुशः । शृङ्गारार्गलकुञ्चिका विरहि- णीमर्मच्छिदा कर्तरी सध्यावारवधूनखक्षतिरिय चान्द्री कला जृम्भते ॥ ९२ ॥ खैर कैरवकोरकान्विदल्यन् यूना मनो दोलयन्नम्भोजानि निमीलयन्मृगदृशा मानं समुन्मूलयन् । ज्योत्स्ना कन्दलयन्दिशो धवलयन्नम्भोधिमुद्वेलयन्कोकाना- कुलयंस्तम कवलयन्निन्दु. समुज्जृम्भते ॥ ९३ ॥ एष स्वर्ग- तरगिणीजलमिलद्दिग्दन्तिदन्तद्युतिर्भ्रश्यद्राजतकुम्भविभ्रम- घरः शीताशुरभ्युद्यतः । हंसीत्यमलामञ्जुजीयति लस- ड्डिण्डीरपिण्डीयति स्फारस्फाटिककुण्डलीयति दिशा मानन्द-

---

१ सूर्याव् २ पति ३ पूर्ववदाकृति स्वरूप यस्य तथा बिम्बम् प्रथम पद्मिनीदर्शनेन विकृताकृति पश्चान्सुकुलीभावेन निराशर्तया विकारापगमेन स्वरूपस्थिति प्राप्तमित्यर्थ ४ कैरविण्य ५ विरहिण सूर्यवन्तापक ६ वराह ७ उद्घाटनसाधनम्, 'चावी' इति लोके.

३०२ सुभाषीतरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम् ]

---

कन्दीयति ॥ ९४ ॥ अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे किं मानिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष झगिति क्रोधादिवालोहित । उच्चन्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणात्फुल्लत्कैरवकोशनिःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥ ९५ ॥ कैलासायितमद्रिभिर्विटपिभिः श्वेतातपत्रायितं मृत्पङ्केन दधीयितं जलनिधौ दुग्धायितं वारिभिः । मुक्ताहारलतायितं व्रततिभिः शङ्खायितं श्रीफलैः श्वेतद्वीपजनायितं जनपदेर्जाते शशाङ्कोदये ॥ ९६ ॥ पीयूषाश्रपणं जगत्त्रयदृगामालानलेखालवो विश्वोन्माथहुताशनस्य ककुभामुद्घाटिनी कुञ्चिका । वीरेषु प्रथमा च पुष्पधनुषो रेखा मृगाक्षीमुखश्रीणां च प्रतिराजबीजमधिकानन्दी नवश्चन्द्रमाः ॥ ९७ ॥ दिग्बालाकरकन्दुकः स्मरवधूस्रीमन्तमुक्तामणिः कामक्षोणिपतेर्विहारवलभीनिर्यूहपारावतः । हृद्योम्नि विकीर्णतारकमणिः श्यामा वणिक्सुध्रुवः स्फारः स्फाटिकसम्पुटः कुमुदिनीकान्तोऽयमुन्मीलति ॥ ९८ ॥ यातस्यास्तमनन्तरं दिनकृतो वेषेण रागान्वितः स्वैरं शीतकरः करं कमलिनीमालिङ्गितु योजयन् । शीतस्पर्शमुपेत्य संप्रति तया रुद्धे मुखाम्भोरुहे हासेनेव कुमुद्वतीवनितया वैलक्ष्यपाण्डूकृतः ॥ ९९ ॥ एतत्कोककुटुम्बिनीजनमनःशल्यं चकोराङ्गनाचञ्चूकोटिकपाटघटितयितोरूद्घाटिनी कुञ्चिका । दृग्ध्वंसापि नवाङ्कुरः स्मरशरोरार्द्राङ्गसा प्रेयसीमामोदामगजाइकुशो विजयते मुग्धं सुधाशोर्वपुः ॥ १०० ॥ क्षीराब्धेर्लहरीषु फेनधवलाश्चन्द्रोपलेषु स्रवत्याथःसीकरिणो विकासिकुमुदक्रोडे रजःपिञ्जराः । उन्मीलन्ति चकोरचञ्चुगहने छिन्प्रप्ररूढाश्रमांकुर्वन्तः प्रियविप्रयुक्तहरिणीगात्रे सुधाशोः कराः ॥ १०१ ॥ ध्वान्तौघे शितिकण्ठकण्ठमहसि प्राप्ते प्रतीचीमुखं प्राचीमम्बति कि च दुग्धलहरीमुग्धे विधोर्धामनि । एतत्कोकचकोरशोकसम्सम्भानप्रसन्नोल्लसद्दृक्पातोर्मिकदम्बचुम्बितमिव त्रैलोक्यमाभासते ॥ १०२ ॥ शीताशुस्फटिकालवालवलयद्रागुल्लसत्कौमुदीवल्ली नूतनपल्लवाञ्चितमिव प्राप्य क्षणं ताम्रताम् । चञ्चन्मत्तचकोरचञ्चुघटनाच्छिन्नाग्रकाण्डस्रुतक्षीरसन्दनिरन्तराप्लुतभिव श्वेतं वियद्भासते ॥ १०३ ॥ यः श्रीखण्डतमालपत्रति दिशः प्राच्या स्मरक्ष्मापतेः पाण्डुच्छत्रति दन्तपत्रति वियल्लक्ष्मीकुरङ्गीदृशः । केलिश्वेतसहस्रपत्रति रतेः कि च क्षपायोषितः क्रीडाराजतसीधुपात्रति शशी सोऽयं जगन्नेत्रति ॥ १०४ ॥ ये पूर्वं यवसूचिसूत्रसुहृदो ये केतकाग्रच्छदच्छायासाम्यभृतो मृणाललतिकालावण्यभाजोऽत्र ये । ये धाराम्बुविडम्बिनः क्षणमथो ये तारहारश्रियस्तेऽमी स्फाटिकदण्डडम्बरजितो जाताः सुधांशोः कराः ॥ १०५ ॥ सद्यश्चन्दनपङ्कपिच्छिलमिव व्योमाङ्गणं कल्पयन्प्रयैरावतकान्त-दन्तमुसलच्छेदोपमेयाकृतिः । उच्चैश्छलयन्मळ्छमौक्तिककताप्राल्म्बम्बम्बैः करैर्मुग्धानां स्मरलेखवाचनकलोकेलिप्रदीपः शशी ॥ १०६ ॥ कोकानाकुलयंश्चकोरतरुणीवैकल्यमुन्मूलयन्पद्मोजानि निमीलयन्कुमुदिनीरुन्मीलयन्सर्वतः । पान्थानाकुलतां नयन्कुलवधूचेतः समुल्लासयन्नस्तं याति दिवापतिः समुदयं यात्येष दोषोपतिः ॥ १०७ ॥ स्वर्गामामृतपानचारुचषक कि कामदेवाङ्गनाक्रीडाकन्दुक एष किं सुरनदीडिण्डीरपिण्डः किमु । किं छत्रं स्मरभूपतेः किमु यशः पुञ्जं पुरस्तादिदं चेतः सशयकारकं समुदितं शीतद्युतेर्मण्डलम् ॥ १०८ ॥ पद्मिन्या दयितेऽनुधावति रुषा स्वं पद्मिनीद्रोहिणं भ्रान्त्वा भीतमना दिगन्तमखिलं चन्द्रो जगाहेऽम्बुधिम् । गाढे तत्र च तत्र विह्वलममुं कर्षन्ति तारा पति सोऽयं तच्छलवारिकुङ्कुमरसैः सिक्तोऽरुणो दृश्यते ॥ १०९ ॥ मानावभ्युदिते तथा मयि गते किं स्यान्मम प्रेयसी हा हेल्यस्तमितः शशी रसविशादीन्दीवरिण्याः स्मरन् । सोऽयं सम्प्रति नीलिमाङ्किततनूत्कस्माद्दारीदृश्यते ये वै यत्किल सस्मरन्ति चरमे तद्रूपमेष्यन्ति ते ॥ ११० ॥ आदायामृतपूर्णमर्कचषक शोणारविन्दप्रभे पाणाविन्द्रवधूर्विलोक्य च पुनस्तत्स्निग्धश्यामिकाम् । चिक्षेपोपरि कोपतः परिजनैऽसशोध्य दत्ता सुधेत्येनं तं शशिनं प्रशसति जनस्तत्पाणिमुक्ताञ्जनम् ॥१११॥ आनीला करपल्लवैरपनयञ्छन्ना तमःकञ्चुकीमाशा संप्रति वासवीमनुसरन्नक्षीष्णरागः शशी । अस्याश्च स्तनसङ्गिनीमिव वहन्नङ्गेन कस्तूरिकामारिङ्गत्ययमादरेण रजनीमर्धोन्मिषत्तारकाम् ॥ ११२ ॥ यत्पीयूषमयूखमालिनि तमःस्तोमावलीढायुषा नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुरः सूर्येऽद्य एवातिथौ । अम्भोजानि पराञ्चि तन्निजमघं दत्त्वैव तेभ्यस्ततो गोराङ्गीवदनोपमासुकृतमादत्ते परित्यज्यनाम् ॥ ११३ ॥ यं प्राक्प्रत्यगवागुदश्वि ककुभा नामानि सबिभ्रतं ज्योत्स्नाजालझलञ्झलाभिरभितो लुम्पन्तमन्धं तमः । प्राचीनादचलादितस्त्रिजगतामालोकबीजाङ्कहिरिर्णीयान्तं हरिणाङ्कमङ्कुरमिव द्रष्टु जनो जीवति ॥ ११४ ॥ स श्रीकण्ठकिरीटकूट्टिमपरिष्कारप्रदीपाङ्कुरो देवः कैरवबन्धुरन्धतमसप्राग्भारकुक्षिम्भरिः । सस्कर्ता निजकान्तिमौक्तिकमणिश्रेणीभिरिणीदृशा गीर्वाणाधिपतेः सुधारसवतीपौरोगवः प्रोदगात् ॥ ११५॥ प्राचीनाचलचुम्बिचन्द्रममणिर्निर्व्यूढपाथं निजैर्निर्याणैरुडुभिर्निजेन वपुषा दत्तार्धलाजाञ्जलि । अन्त प्रौढकलङ्कतुच्छमभितः सान्द्र परिस्तीर्यते बिम्बाद्कुरभन्मनेभिकतम सदोहमन्दोर्मह ॥ ११६ ॥ सायनाभ्युदेति वासरमणिश्चन्द्रो नु चण्डद्युतिर्दावाग्निः कथमम्बरे किमशनिः स्वच्छान्तरीक्षे कुतः । हन्तेदं निरणायि पान्थरमणीप्राणानिलाशाशया धावद्धोरविभावरीविषधरीभोगस्य भीमो मणिः ॥ ११७॥ प्राणायमोपदेष्टा सरसिरुहमुने-

चन्द्रोदयवर्णनम्	३०३

[वाम स्तम्भ]

[दक्षिण स्तम्भ]

यौवनोन्मादलीलागोष्ठीना पीठमर्द्दस्त्रिभुवनवनितानेत्रयो प्रातराश । कामायुष्टोममज्वा शमितकुमुदिनीमानमुद्रानुराग शृङ्गाराद्वैतवादी प्रभवति भगवानेषु पीयूषभानु ॥ ११८ ॥ कल्लोलक्षिप्तसप्तच्छ्रिपुरहरशिर ख स्रवन्तीमृणालं कर्पूरक्षोदजालं कुसुमशरवधुसीधुभृङ्गारनालम् । एतद्दुग्धाब्धिवन्धोर्गगनकमलिनीपत्रपानीयविन्दोरन्तस्तोष न केषा किसल यति जगन्मण्डन खण्डमिन्दो ॥ ११९ ॥ सरम्भोद्रिक्त नक्तसमयदशमुखोद्दण्डदोर्दण्डहेलाकैलास सप्तलोकीजयसुदितमनोजन्यवादित्रशङ्ख । लोलाक्षीगण्डपालीलवणमजलवेरुद्गत. फेनपिण्ड पश्य व्योमावकाशं विशति विरहिणा दत्तशङ्क. शशाङ्क ॥ १२० ॥ कैतन्मार्त्तण्डविम्बं मरसि सरसिजश्रेणिहास्यं क यात कैते याता रथाङ्गा. सपदि गतहियः क प्रविष्टा मरालाः । सध्यरागारुणाङ्ग· कुपित इव पति. प्रोद्यतोऽयं हिमाशुर्मन्ये हर्षादिवेय हसति कुमुदिनी जाग्रतीवालिनादैः ॥ १२१ ॥ प्राचीभागे सरागे धरणिबिरहिणीक्लान्तवक्त्रे समुद्रे निद्रालौ नीरजातौ विकसति कुमुदे निर्विकारे चकोरे । आकाशे सावकाशे तमसि शममिते नागलोके मशोके कन्दर्पे मन्ददर्पे वितरति किरणान् शर्वरीसार्वभौमः ॥ १२२ ॥ <br><br>चन्द्रकलावर्णनम्<br>अकलङ्कचन्द्रकलया कलिता सा भाति वारुणी तरुणी । भालस्थलीव शभोः सध्याध्यानोपविष्टस्य ॥ १२३ ॥ <br><br>ज्योत्स्नावर्णनम्<br>दलविततिभृता तले तरूणामिह तिलतण्डुलितं मृगाङ्करोचि । मदचपलचकोरचञ्चुकोटीकवलनतुच्छमिवान्तराऽन्तराभूत् ॥ १२४ ॥ आलोक्य चन्द्रमसमभ्युदितं समन्तादुद्वेलदूर्भिविचुलत्कलशाम्बुराशेः । विष्वग्विसारिपरमाणुपरस्परैव ज्योत्स्नात्मना जगदिद धवलीकरोति ॥ १२५ ॥ सितकिरणकपोलीमालिमालोक्यन्ती तिमिरविरहतापव्याकुला व्योमलक्ष्मीम् । रजनिरमलताराशीकरै. सिक्तमस्याः परिमलयति गात्रं चन्द्रिकाचन्दनेन ॥ १२६ ॥ *अपि पिवत चकोरा. कृत्वसुम्नाभ्य कण्ठ क्रमकवलनचञ्च्वचञ्चवश्चन्द्रिकाम्भ । विरहविधुरिताना जीवितत्राणहेतोर्भवति हरिणलक्ष्मा येन तेजोदरिद्र. ॥ १२७ ॥ सह कुमुदकदम्बै. काममुल्लासयन्त. सह घनतिमिरौद्यैर्धैर्यमुत्सारयन्त. । सह सरसिजखण्डैः स्वान्तमामीलयन्तः प्रतिदिशममृतागोरशवः सचिरन्ति ॥ १२८ ॥ भास्वत्कर्कशशाणचक्रकषणैराकाशकौलायसाच्चूर्णं निबिड निपत्य तम इत्याख्या जगन्त्यामगात् । यच्चेन्दोश्चलसिद्धपारदमहाबिन्दोः समायौगतो जातं रूप्यरजोमयं वयमिद ज्योत्स्ना समाचक्ष्महे ॥ १२९॥ एतत्कर्षय कैरवङ्कमुहरे शृङ्गारदीक्षागुरौ दिकान्तामुकुरे

चकोरसुहृदि प्रौढे तुषारत्विषि । कर्पूरे किमपूरि कि मलयजैरलेपि कि पारदैङ्गक्षालि स्फटिकोपलैः किमघटि द्यावापृथिव्योर्वपुः ॥ १३० ॥ उन्मीलन्ति मृणालकोमलरुचो राजीवसर्वंकषामवर्तव्रतवृत्तय कतिपये पीयूषभानो. कग । अप्युन्मैधवलीभवत्सु गिरिषु क्षुब्धोऽयमुन्मज्जता विश्वेनेव तमोमयो निविग्पामह्याय फेनायते ॥ १३१ ॥ कि नु ध्वान्तपयोधिरेष केतकक्षोदैरिबेन्दो. करैरत्यच्छोऽयमथश्व पङ्कपटलं छायापदेशादभूत् । कि वा तत्करकर्तरीभिरभितो निस्तक्षणादुज्ज्वल व्योमैवेदमितस्ततश्च पतिताश्छायाच्छलेन त्वच. ॥ १३२ ॥ पौलोमीकुचकुम्भरूङ्कमरज स्वाजन्यजन्मोद्धता. शीतागोद्युतय पुरदरपुरीसीम्नामुपस्कुर्वते । एताभिलिहतीभिरन्वतमन्यान्मुद्रुक्षतीभिर्दिश श्रोणीमास्तृणतीभिरन्तरतम व्योमेदभोजायते ॥ १३३ ॥ नैवाय भगवानुद्वच्छति शशी गब्यूतिमात्रीं<sup>१</sup>पि यामद्यापि तमस्तु कैरवकुल श्रीचाटुकारा. करा. । मग्नन्ति स्थलसीम्नि शैल गहनोत्सङ्गेषु सरुन्धते जीवगाहमिव कचित्कचिदपि च्छायासु गृह्णन्ति च ॥ १३४ ॥ यन्नद्रावितकेतकोदरदलस्रोतश्रियं विश्रती येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधौ योग्यच्छवि प्रागभूत् । उत्सेच्य कलशीभिरञ्जलिपुटैर्ग्राह्या मृणालाङ्कुरै पातुञ्च शशिन्यमुग्धविभवे सा चन्द्रिका वर्तते ॥ १३५ ॥ मुग्धा दुग्धधिया गवा विदधते कुम्भानधो वल्लवा. कर्णे कैरवशङ्कया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि । कैर्कन्धूफलमुच्चिनोति शवरी मुक्ताफलाकाङ्ख्या सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्तभ्रम चन्द्रिका ॥ १३६ ॥ इन्दोरस्य त्रियामायुवतिकुचतटीचन्दनस्यासकस्य व्योमश्रीचामरस्य त्रिपुरहरजटावल्लरीकोरकस्य । कंदर्पक्षोणिपालस्फटिकमणिगृहस्यैतदाखण्डलाशानासामुक्ताफलस्य स्थगयति जगती कोऽपि भासा विलास ॥ १३७ ॥ लक्ष्मीक्रीडात्तडागो रतिधवलगृहं दर्पणो दिग्वधूना पुष्प श्यामालतायास्त्रिभुवनजयिनो मन्मथस्यातपत्रम् । पिण्डीभूत हरस्य स्मितममरसरित्पुण्डरीकं मृगाङ्को ज्योत्स्नापीयूषवापी जयति सितवृषस्तैरकागोकुलस्य ॥१३८॥ <br><br>सकलङ्कचन्द्रवर्णनम्<br>दोषागमनमागङ्ग्य रविरेष तिरोहितः । कथमिन्दु समायाति कुतः शङ्का कलङ्किन. ॥ १३९ ॥ यक्ष विरहिण कंचित्त्रासयामास तेजसा । यक्ष एव विलोमेनं सल्लग्नोऽभूद्विधौ क्षय. ॥ १४० ॥ शिवमालानलोत्थेन धूमयोगेन कालिमा । विधौ शङ्कतररे कि वा इति मन्मानसार्थाय ॥ १४१ ॥ इन्दोरेककलाया रुद्रेणोद्धृत्य मूर्धनि वृताया । स्थानमिव तुच्छमेतन्कलङ्करूपेण परिणमति ॥ १४२ ॥ अस्त गतवति सवितरि पायसपिण्ड सुधाकर प्राची । विरचयदम्बरकुशमुवि चरति कलङ्कस्तदन्तरे

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ किरणै
२ 'निर्मली नामरुजलप्रकाशकफलशकले
३ बदरी फलम्
४ विपरीततया
१ चन्द्रमा
२ हृदयम्
३ लोहविशेषात्

३०४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

काकः ॥ १४३ ॥ कृष्णवर्णहृदय सितदीप्ति दुर्धियः किल कलङ्किनमाहुः । कृष्णवर्णसमुदीरणमात्रादेव यद्गलति दृश्यकलङ्कः ॥ १४४ ॥ आयताग्रसितरश्मिनिबद्धा लाञ्छनच्छविमभीरसदिग्धम् । चन्द्रकैतवमरुत्पटचक्रं क्रीडयोत्सृजति किं खरबालः ॥ १४५ ॥ शम्बरारिरमृतं विषगर्भ चन्द्रबिम्बकपटात्प्रयुनक्ति । यद्वहिः सितमथासितमन्तः प्रोषितान्दहति दर्शनमात्रात् ॥ १४६ ॥ अयं पुरः पार्वणशर्वरीशः किं दर्पणोऽयं रजनीरमण्या । यतस्तदीयं प्रतिबिम्बमस्मिन्सल्लक्ष्यते लाञ्छनकैकैतवेन ॥ १४७ ॥ प्रदोषमातङ्गममञ्जदेवस्तुङ्गं समारुह्य समागतोऽयम् । सिन्दूरिते तस्य सुधांशुकुम्भे किमङ्कुशो लक्ष्ममिषेण दत्तः ॥ १४८ ॥ मम प्रियां कैरविणीं करेण संतापयामास दिनाधिनाथः । इतीव दुःखैर्विकलः कलावान्यपौ विषं लक्ष्ममिषेण सद्यः ॥१४९॥ कलाधिनाथानयनाय सायं कुमुद्वतीप्रेषित एष भृङ्गः । किमिन्दुनालिङ्ग्य सरागमङ्के कृतः कलङ्कभ्रममातनोति ॥ १५०॥ नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिर्नैताश्च तारा नवफेनभङ्गाः । नायं शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो नासौ कलङ्कः शयितो मुरारिः ॥१५१॥ मधुव्रतोत्थः कुपितः स्वकीयमधुप्रपापद्मनिमीलनेन । बिम्बं समाक्रम्य बलात्सुधाशोः कलङ्कमङ्के ध्रुवमातनोति ॥ १५२॥ अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्मपातसंजातपातक इव स्फुटलाञ्छनश्रीः । वृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालैर्दिक्सुन्दरीवदनचन्दनबिन्दुरिन्दुः ॥ १५३ ॥ अच्छप्रकाशवति चन्द्रमसि प्रियेऽस्मिन्नाह्लादकारिणि सुधावति पूर्णबिम्बे । धाता विचिन्त्य मनसाखिलदृष्टिपातं हर्तुं चकार किमु कज्जलविन्दुयोगम् ॥ १५४ ॥ दृष्टे जगद्वपुषि कालभुजंगमेन तत्रान्धकारमिषमाविरभूद्विषं यत् । सजातलक्ष्मणि तदिन्दुमणौ निपाय्य ज्योत्स्नामये पयसि तत्क्षिपति स्म धाता ॥ १५५ ॥ दिग्वस्त्रतस्तिमिरचूर्णविशेषपूर्णादुद्वक्त्ररोडमयरक्षकविस्फुलिङ्गात् । कालेन पूर्वगिरिदुर्गजुषा प्रयुक्तो वृत्तोपलो विधुमिषात्पथिकान्निहन्ति ॥ १५६ ॥ मन्थानभूमिधरमूलशिलासहस्रसंघट्टनव्रणकिणैः स्फुरतीन्दुमध्ये । छाया मृगः शशक इत्यतिपामरोक्तिस्तेषां कथंचिदपि तत्र हि न प्रसक्तिः ॥ १५७ ॥ अवाप्य प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि । अमुष्यैवं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥ १५८ ॥ समयशबरो व्योमारण्ये सुधाशनमक्षिकासुविहितसुधाबिम्बक्षौद्रस्फुरत्पटलं प्रति । कलयति कलङ्काख्यं धूमं निपीय पुनश्च तत्किरति मधुरज्योत्स्नाक्षौद्रं महीतलभाजने ॥१५९॥ रुचिभिरभितस्तङ्गोत्कीर्णैरिव त्रसरेणुभिर्मृदुडुभिरपि छेदैः स्थूलैरिव म्रियते नभः । प्रकृतिमलिनो भास्वद्विम्बोन्मृजाकृतकर्मणस्तदयमपि हि त्वद्युः कुन्दे भविष्यति चन्द्रमाः ॥ १६० ॥ तरुणतमालकोमलमलीमसमेतदयं कलयति चन्द्रमाः किल कलङ्कमिति ब्रुवते । तदन्तमेव निर्दयविधुतुददन्तपदव्रणविवरोपदर्शितमिदं हि विभाति नभः ॥ १६१॥ अङ्कं केऽपि शशङ्गिरे जलनिधेः पङ्कं परे मेनिरे सारङ्गं कतिचिच्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छन्परे । इन्दोर्दालितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥ १६२ ॥ रङ्गावड्कङ्गते त्रिविष्टपवनीखेलत्कुरङ्गीगणैः साकं क्रीडनकौतुकेन रभसादुत्प्लुत्य याते दिवम् । तच्छायानुकृतात्ममूर्तिरधुना धर्तुं तमेनं शशी मन्दं व्यायतरश्मिजालकलितः खाय समारोहति ॥ १६३ ॥ काश्मीरेण दिहानमम्बरतलं वामभ्रुवामाननद्वैराज्यं विदधानमिन्दुदृषदा भिन्दानमम्भःसिराः । प्रत्युद्गत्युरुहूतपत्तनवधूवक्तार्धदूर्वाङ्कुरक्षीबोत्सङ्गरुरङ्गमन्दवमिदं बिम्बं समुज्जृम्भते ॥१६४॥

नायकागमनावस्थावर्णनम्

श्रुत्वायान्तं बहिः कान्तमसमासविभूषया । भालेऽञ्जनं दृशोर्लक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥ १ ॥ आगच्छन्स्रुचितो येन येनानीतो गृहं प्रति । प्रथमं सखि कः पूज्यः किं काकः किं क्रमेलकः ॥ २ ॥ सज्जितसकलशरीरा क्षणे क्षणे मनसि किमपि गणयन्ती । उत्सवमिव तं दिवसं मनुते मुग्धा प्रियागमने ॥ ३ ॥ अभ्युन्नतस्तनयुगा तरलायताक्षी द्वारि स्थिता तदुपयानमहोत्सवाय । सा पूर्णकुम्भनवनीरज तोरणस्रक्संभारमङ्गलमयत्नकृतं विधत्ते ॥ ४ ॥ आयातो दयितस्त्वेति सहसा न श्रद्दधे भाषितं सद्यः सम्मुखतां गतेऽपि सुमुखी भ्रान्तिं निजां मन्यते । कण्ठाश्लेषभुजेऽपि शून्यहृदया स्वभ्रान्तरं शङ्कते प्रत्यावृत्तिरियं प्रियस्य कियता प्रत्येतु शातोदरी ॥ ५ ॥ द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लासोरुयुगं परस्परममासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तन्न निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते ॥ ६ ॥

नायकागमने नायिकां प्रति सखीवचनम्

नित्यं मनोरथस्यापि सखि दुर्गम एव यः । अभवत्सांप्रतं कामं प्रत्यक्षेण विभाति सः ॥ १ ॥ धैर्यमाधाय लज्जां च व्यपनीय विलासिनम् । सभावयसि किं नैनं दिष्ट्या स्वयमुपस्थितम् ॥ २ ॥ अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं दृशोर्भ्रुवोरगलान्त-

---

१ मध्यभागे २ मन्दर ३ चिह्नम् ४ मूर्खे ५ छायादीनाम्
१ कलङ्कम् २ अब्रुवन् ३ स्फुटित ४ घनम् ५ गाढध्वान्तम् ६ अत्यन्तसन्निहिते

नायकातिथ्यवर्णनम्, नायकस्य नायिकां प्रति प्रश्नः, प्रणयकलहे नायिकानुनयः | ३०५

विकासि वेल्लनम् । विसारि रोमाञ्चितकञ्चुक तनोस्तनोति योऽसौ सुभगे तवागतः ॥ ३ ॥ कलय वलय धम्मिल्लेऽस्मि- न्निवेशय मल्लिका रचय सिचय मुक्ताहार विभूषय सत्वरम् । मृगमदमषीपत्रालेपं कुरुष्व कपोलयोः सहचरि समायातः प्रातः स ते हृदयप्रियः ॥ ४ ॥

नायकातिथ्यवर्णनम्

आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्घ्यता गेहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य दृष्टि सुखे । दत्त्वा पीलुशमी- करीरकवलं लोलाञ्चलेनादरादुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराञ्च- लग्न रजः ॥ १ ॥ बाला चन्दनमालिकाकिसलयग्रन्थींनध.- कुर्वतः श्रुत्वा वल्लभवाहनस्य रटितं दासेरकस्याङ्गने । आक्र- न्दात्सुहृदो वनाद्रुरुजनं त्रासायसद्भादसूनकान्तं खीर्घपात- कात्खरमसत्कीर्तेः परावर्तयत् ॥२॥ किंचित्कम्पितपाणिकङ्कण- रवैः पृष्ट ननु स्वागतं व्रीडानममुखाम्बुज्या चरणयोर्न्यस्ते च नेत्रोत्पले । द्वारस्थस्तनयुग्ममङ्गलघटे दत्त. प्रवेशो हृदि स्वामिन्किं न तवातिथे. समुचितं सख्यानयानुष्ठितम् ॥ ३ ॥ दीर्घा वन्दनमालिका विरचिता दृष्ट्यैव नेन्दीवरै. पुष्पाणा प्रकर. स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिभि । दत्तः खेदमुचा पयोधरभरेणार्घ्यो न कुम्भाम्भसा स्वैरेवावयवैः प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृत मङ्गलम् ॥ ४ ॥

नायकस्य नायिकां प्रति प्रश्नः

कृशा केनासि त्वं प्रकृतिरियमङ्गस्य ननु मे मलाधूम्रा कस्माद्गुरुजनगृहे पाचकतया । खरस्रस्तान्कञ्चिन्जहि नहि नहीत्येवमवदत्खरोत्कम्पं बाला मम हृदि निपत्य प्ररुदिता ॥ १ ॥ कृशासीत्यालीना मलिनवसनासीत्यवनता चिराद्द्द- ष्टासीति स्तनकलशकम्पं प्ररुदिता । परिष्वक्ता यावत्प्रणय- पदवीं कामपि गता ततः सारङ्गाक्ष्या हृदयसदने लीनमभवत् ॥ २ ॥ अङ्गानाममलितानव कुत इदं कस्मादकस्मादये मुग्धे *पाण्डुकपोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति । तन्व्या सर्वमिदं स्वभावत इति व्याहृत्य पक्ष्मान्तरव्यापी बाष्पभरस्तया चलि- तया निःश्वस्य मुक्तोऽन्यतः ॥ ३ ॥

प्रणयकलहे नायिकानुनयः

अनिर्देश्योपभोगस्य रूपस्य मृदुन. कथम् । कठिन खलु ते चेतः शिरीषस्येव बन्धनम् ॥ १ ॥ किं त्वा भणामि विच्छेद- दारुणायासकारिणि । कामं कुरु वरारोहे देहि मे परि- रम्भणम् ॥ २ ॥ मयि ते पादपतिते किंकरत्वमुपागते । प्रिये कामातुरः कोपं कान्ते कोऽन्योऽपनेष्यति ॥ ३ ॥ दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकाना कुलव्रतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥ ४ ॥ मुखमिन्दु- र्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये । वचः सुधा इवोष्ठस्ते बिम्बतुल्यो मनोऽश्मवत् ॥ ५ ॥ मोढुमलमस्मि नाहं सुन्दरि मन्दागमाद्विलम्बं ते । पञ्चगरास्त्रहत मा सजीवय चारुगात्रि परिरम्भै. ॥ ६ ॥ सकृदिव समर्प्य बाले मम हस्ते मदनघर्मतप्तस्य । अपहरसे कुचकुम्भं तृषितकरा- दमृतकुम्भमिव ॥ ७ ॥ अपराधी नूनमहं प्रसीद रम्भोरु विरम ^१सरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपित. कथं नु दासो निरपराध ॥ ८ ॥ त्वामेयमावद्धाञ्जलि दासजनस्तमिममर्थ- मर्थयते । स्वपिहि मया सह सुरतव्यतिकरखिन्नेव मा मैवम् ॥ ९ ॥ सरले साहसरागं परिहर रम्भोरु मुञ्च सर- म्भम् । विरसं विरहायास वोढु तव चित्तमसह मे ॥ १० ॥ क्षीण. क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्धते नित्यम् । विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्ति यातं तु ॥ ११ ॥ अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । अयमीहितकुसुमाना सपादयिता तवास्ति दासजनः ॥ १२ ॥ मधुधारेव न मुञ्चसि मानिनि रूक्षापि माधुरीं सहजाम् । कृतमुखभङ्गापि रस ददासि मम निम्नगा यथाम्भोघेः ॥१३॥ विराममेवानलयाऽतितोषात्तथापि रोषारुणितेव दृष्टिः । निशापतिः श्लिष्यति पश्चिमाशाframe/मये किमाशा विफलीकरोषि ॥ १४ ॥ यदि प्रिये वेत्सि .तव प्रभु मामनन्यसाधारण- दासमद्वयो. । तदद्य वक्षो मम पात्रमस्तु स्वयंग्रहाश्लेषमहो- त्सवानाम् ॥१५॥ उत्तरङ्गय कुरङ्गलोचने लोचने कमलगर्व- मोचने । अस्तु सुन्दरि कलिङ्गनन्दिनीवीचिदम्बरगभीर- मम्बरम् ॥ १६ ॥ शशिमुखि तव भाति मङ्गुरभ्रुवुवजन- मोहकरालकालसर्प. । यदुदितभयभञ्जनाय यूना त्वदधर- सीधुसुधैव सिद्धमन्त्रः ॥ १७ ॥ मयि निवद्धरते. प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतस. । कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ १८ ॥ विसृज सुन्दरि सगमसाध्वस ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारता त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ १९ ॥ मोहन्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते यो बाष्पबिन्दुरधर परि- बाधमान. । तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलम्बमद्य कान्ते प्रमृज्य विगैतानुशयो भवामि ॥ २० ॥ मुग्धे विधेहि मयि निर्दय- दन्तदशं दोर्वल्लिबन्धनविडम्तनपीडनानि । चण्डि त्वमेव सुदमञ्चय पञ्चबाणचण्डालकाण्डदलनादसवः प्रयान्ति ॥२१॥ मा मा ससाध्वसमपेहि विलोलनेत्रे दासे जने किमिति सभ्रमकातरासि । किं युज्यते बत मया चिरकाङ्क्षितस्य मध्ये वराङ्गि परिरम्भसुखस्य भङ्ग. ॥ २२ ॥ कि शीकरैः

---

पादटिप्पणी: १ कृशत्वम्
२ एतन्नामकवृक्ष प्रसिद्ध
३९ सु. र. भा.
१ कोपात्
२ कोपम्
३ नष्टानुताप

३०६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

क्लमविमर्दिभिरार्द्रवातं सचालयामि नलिनीदलतालवृन्तम् ।
अङ्के विधाय चरणावुत पद्मताम्रौ संवाहयामि करभोरु यथासुखं ते ॥ २३ ॥

आताम्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकृता चरणयोस्तव देवि मूर्ध्ना ।
कोपोपरागजनिता तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥२४॥

इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन ।
अङ्गानि चम्पकदलेः स विधाय वेधाः कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेतः ॥ २५ ॥

किं मुक्तमासनमलं मयि सम्भ्रमेण नोत्थातुमित्यमुचितं मम तन्तुमध्ये ।
दृष्टिप्रसादविधिमात्रहतो जनोऽयमत्यादरेण किमिति क्रियते विलक्षः ॥२६॥

शुभ्रालकं सितपराजितचन्द्रलेखं दृग्लीलया कुवलयश्रियमाददानम् ।
एतन्मुखं दिविषदामपि दुर्निरीक्ष्यं तन्वङ्गि मामिव सुधा किमद्य करोषि ॥ २७ ॥

लावण्यकान्तिपरिपूरितदिखण्डेऽस्मिन्स्रेऽधुना इव मुखे तरलायताक्षि ।
क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥ २८ ॥

किं ते निसर्गरुचिरौ चरणौ कराभ्यां संवाहयामि नयने च तवाञ्जनेन ।
किं रञ्जयामि किमु ते स्तनयोर्विचित्रां पत्रावलीं विरचयाम्यचिरेण तन्वि ॥ २९ ॥

सुतनु जहिहि मौनं मुञ्च वाचो जडत्वं प्रणयिनि मयि कोपं किंकरे किं करोषि ।
अथ यदि तव चित्ते सापराधोऽस्मि बाले निजभुजयुगवल्लीबन्धनं मा विधेहि ॥ ३० ॥

किमपि किमपि शङ्के मङ्गलेभ्यो यदन्यद्विरमतु परिहासश्चण्डि पर्युत्सुकोऽस्मि ।
कलयसि कलितोऽहं वल्लभे देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विह्वलं निर्दयासि ॥ ३१ ॥

यदिदमगणयित्वा दुर्वहं श्रोणिभारं मदभिसरणलोभात्प्रस्थितं पद्मताम्रम् ।
अयमहमिहवान्छाम्यप्रमृज्यैव पांसुं सुमुखि पदतलं ते चूडितुं चुम्बितुं च ॥ ३२ ॥

वितरय कुचयोस्त्वद्दर्शनोपक्रमाणां मदनशररुजानां शान्तये मामकीनाम् ।
सकृदपि परिरम्भं सुभ्रु दोर्मूलकूलकषधनपरिणाहस्र्यातयोरेतयोस्ते ॥ ३३ ॥

चरणकमलदासस्त्वेष सङ्कल्पसङ्गे सुमुखि यदभिधत्से त्वं बलात्कारधूर्तम् ।
प्रसभवधृततैर्घः पीडयाम्यत्मनैव द्विरद इव सरोजं पाणिमापाटलं ते ॥ ३४ ॥

विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र किं संभ्रमेण ।
स्मितमधुरमुदारं देवि मामल्पोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिः सेवितुं त्वाम् ॥ ३५ ॥

परिलुठति ललाटे मञ्जुरा भ्रूलता किं मदनजयपताकाविभ्रमं बिभ्रतीयम् ।
स्फुरति च किमकाण्डे चण्डि बिम्बाधरोऽयं मृदुपवनविधूतोच्छिद्रबन्धूकबन्धुः ॥ ३६ ॥

मुहुर्मुहुर्वेक्षणं सरसमञ्जसा सस्रवः समुच्छलत्तरङ्गिणी प्रचुरनर्ममर्मस्पृहा । मुहुर्निबिड-

---

नम्रता परिजनव्यपेक्षापि नो कुतः सुमुखि शिक्षिता कथय कोपरीतिस्त्वया ॥ ३७ ॥

तरङ्गय दृशोऽञ्जने रचय वन्ध्यमिन्दीवरं क्षण वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चनं कालिमा ।
स्फुटीकुरु रदच्छदं व्रजतु विद्रुमः श्वेततामुदुञ्चय मुखं मनाग्भवतु लज्जितश्चन्द्रमाः ॥ ३८ ॥

उदञ्चय दृगञ्चलं चलतु चञ्चरीकोचयः प्रपञ्चय वचःसुधां श्रवणपालिमालिङ्गतु ।
भ्रुवं नटय नागरि त्यजतु मन्मथः कार्मुकं मुखं च कुरु संमुखं व्रजतु लाघवं चन्द्रमाः ॥ ३९ ॥

पुरोदिगनुरागिणी तदपि नानुरागोदयः कृशोदरि निशा कृशा तदपि ते न मानः कृशः ।
प्रसन्नमिदमम्बरं तदपि न प्रसन्नं मनो ननाद चरणाद्युदस्तदपि मौनमालम्बसे ॥ ४० ॥

कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्गमविधिः शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमुच्चैः प्रणमितम् ।
न दृष्टेः शैथिल्यं मिलत इति चेतो दहति मे निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृत्तिरियम् ॥ ४१ ॥

गतप्राया रात्रिः कृशतनु शशी सीदत इव प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव ।
प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो कुचप्रत्यासत्त्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ॥ ४२ ॥

इदं दूर्वाकाण्डद्युतिमुषि कपोले कतिपयैः श्रमाम्भोभिः कीर्णं सहजबकुलामोदसुभगम् ।
समाकाङ्क्षे ताम्राधरमनुमनुष्व प्रियतमे मनोज्ञं ते पातुं मुखकमलमाघ्रातुमथवा ॥ ४३ ॥

प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं सत्यज रुषं प्रिये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः ।
निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ४४ ॥

प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः ।
न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥४५॥

कृतेऽप्याज्ञाभङ्गे कथमिव मया ते प्रणतयो धृताः स्तित्वा हस्ते विसृजसि रुषं सुभ्रु बहुशः ।
प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाद्य गुणितो वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः ॥४६॥

कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः ।
मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥४७॥

सुतनु हृदयात्प्रेत्यादेशव्यलीकमपैतु ते किमपि मनसः संमोहो मे तदा बलवानभूत् ।
प्रबलतमसामेवं प्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षित्वा धुनोत्यहिशङ्कया ॥ ४८ ॥

परिहर कृतातङ्के शङ्कां त्वया सततं घनस्तनजघनाक्रान्ते स्वान्ते परानवकाशिनि ।
विशति वितनोरन्यो धन्यो न कोऽपि ममान्तर स्तनभरपरीरम्भारम्भे विधेहि

---

१ नीलोत्पलेन २ पाषाणेन तत्सदृशकठिनत्वात् ३ अभिलाष
१ अत्यन्तकोपने; २ निराकृतिदुःखम् ३ मालाम् ४ सर्पभ्रान्त्या

प्रणयकलहे नायिकानुनयः, सख्यनुनयः	३०७

विधेयताम् ॥ ४९ ॥ व्यथयति वृथा मौनं तन्वि प्रपञ्चय पक्ष्मलं तरुणि मधुरालापैस्ताप विनोदय दृष्टिभिः । सुमुखि विमुखीभाव तावद्विमुञ्च न वञ्चय स्वयमतिशयस्निग्धो मुग्धे प्रियोऽहमुपस्थित ॥ ५० ॥ कठिनहृदये मुञ्च भ्रान्तिं व्यलीककथाश्रितां पिशुनवचनैर्दुःखं नेतुं न युक्तमिमं जनम्। किमिदमथवा सत्यं मुग्धे त्वया हि विनिश्चितं यदभिरुचितं तन्मे कृत्वा प्रिये सुखमास्यताम् ॥ ५१ ॥ पादासक्ते सुचिरमिह ते वामता कैव मुग्धे नर्मासक्ते प्रणयिनि जने कोऽपराधोऽपराध। इत्थं तस्या परिजनकथा कोमले कोपवेगे बाष्पोद्भेदैस्तदनु सहसा न स्थितं न प्रवृत्तम् ॥ ५२ ॥ कोऽयं कोपविधि. प्रयच्छ करुणागर्भं वचो जायता पीयूष- द्रवदीर्घिकापरिमलैरामोदिनी मेदिनी । आस्ता वा स्पृहयालु- लोचनमिदं व्यावर्तयन्ती मुहुर्यस्मै कुप्यसि तस्य सुन्दरि तपोवृन्द्वानि वन्दामहे ॥ ५३ ॥ सूर्येऽस्ताचलमौलिमालिनि गृहे दीपावलीशालिनि प्राणस्वामिनि मानिनि प्रतिपदं सत्कारमातन्वति । यन्मानं न जहासि कोपकलनादालोहित- स्तत्क्षणादिन्दुः सुन्दरि पूर्वपर्वतशिर.सीमानमारोहति ॥५४॥ सन्त्येवात्र गृहे गृहे युवतयस्ताः पृच्छ गत्वाधुना प्रेयांसः प्रणमन्ति किं तव पुनर्जासो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि दुर्जनप्रलपितं कर्णे वृथा मा कृथाश्छिन्नस्नेहरसा भवन्ति पुरुषा दु खानुवर्त्या यत. ॥ ५५ ॥ क्षीणांशु शशलाञ्छनः सखि पुनः क्षीणो न मानस्तव ²सैरं पद्मवनं मना- गपि न ते ¹खेर मुखाम्भोरुहम् । पीत श्रोत्रयुगेन ³चैद्रपदस्तं पीत न ते जल्पितं रक्ता ⁴शैकदिगङ्गना रविकरैर्नाद्यापि रक्तासि किम् ॥ ५६ ॥ कि कण्ठे शिथिली- कृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनैष्त्वमि- मुखी नाद्यापि सभाविता । अन्यस्त्रीजनसकथायलघुरहं स्वप्रे त्वया लक्षितो दोष पश्यसि किं प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥ ५७ ॥ चक्षुर्जाड्यमपैतु मानिनि मुखं सदर्शय श्रोत्रयोः पीयूषस्रुतिसौरभ्यमस्तु मधुरा वाचं प्रिये व्याहर । तापः शाम्यतु मे प्रसादशिशिरा दृष्टि शनैः पातय त्यक्त्वा दीर्घमभूतपूर्वमचिराद्दोषं सखीदोषजम् ॥ ५८ ॥ कल्याणाङ्ग- रुचानुरक्तमनसा त्व येन सप्रार्थ्यते यस्यार्थे सुमुखि त्वया पुनरसुत्यागोऽपि सनह्यते । सोऽयं सुन्दरि पञ्चबाणवि- शिखव्यालीढदोरन्तरस्त्वैरोत्पीडितपीवरस्तनतटस्त्वद्दोलतापञ्जरे ॥ ५९ ॥ शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तयोरुयुगलं बाहू मृणालोपमौ । इत्याह्लादकरा- खिलाङ्गि रभसान्निःशङ्कमालिङ्ग्य मामङ्गानि त्वमनङ्गतताप- विधुराण्येह्येहि निर्वापय ॥ ६० ॥ स्निग्धं यद्यपि वीक्षितं नयनयोस्ताम्रा तथापि द्युतिर्माधुर्यापि सती स्वलत्यनुपदं ते गद्गदा वागियम् । निःश्वासा नियता अपि स्तनभरोत्कम्पेन सलक्षिता. कोपस्ते प्रकटं प्रयत्नविघृतोऽप्येष स्फुटं लक्ष्यते ॥ ६१ ॥ भ्रूभङ्गैः क्रियते ललाटशशिन. कस्मात्कलङ्को मुधा वाताकम्पितबन्धुपुष्पसमता नीतोऽधरः कि स्फुरन् । मध्यश्रा- धिककम्पितस्तनमरेणार्यं पुनः खिद्यते कोप मुञ्च तवैव चित्त- हरणार्यैतन्मया क्रीडितम् ॥ ६२ ॥ भ्रूभङ्गं न करोषि रोदिषि मुहुर्मुर्मुवेक्षणे केवलं नातिप्रस्फुरिताधरानवरतं निःश्वासमेवो- ज्झसि । वाचं नापि ददासि तिष्ठसि पर प्रध्यातनम्रानना कोपस्ते स्तिमितोऽतिपीडयति मा गूढप्रहारोपमः ॥ ६३ ॥ धृष्ट. कि पुरतोऽवरुध्य विहसन्गृह्णामि कण्ठे प्रिया कि वा चाटुशतप्रचण्डरचनाप्रीता करिष्यामि ताम् । कि तिष्ठामि कृताञ्जलिर्निपतितस्तस्या. पुरः पादयोः सत्यं सत्यमहो न वेद्यमनुनयस्तस्याः कथं स्यादिति ॥ ६४ ॥ सुभ्रु त्वं कुपितेत्य- पास्तमशनं त्यक्ताः कथा योषिता दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्गन्धधूपादद्य. । रागं रागिणि मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदा- धुना सद्यस्त्वद्विरहे भवन्ति सुभगे सर्वा ममान्धा दिशः ॥ ६५ ॥ व्यावृत्तं खलु सर्वतो विषयतस्त्वय्येव लीनं मनो नित्यं च त्वदधीनमेव नियतं मज्जीवितं मानिनि । मत्वैवं मयि नूनमन्यविषया शङ्का त्वया त्यज्यता किं वान्यत्र निशाकरोऽ- भिरमते मुक्त्वा क्षणं कौमुदीम् ॥ ६६ ॥ यद्रम्यं गुरुगौरवस्य सुहृदो यस्मिँल्लभन्तेऽन्तर यद्दाक्षिण्यवशात्प्रसह्य सहते नर्माप- चारानपि । यल्लज्जा निरुणद्धि यत्र शपथैस्तूप्याद्यते प्रेत्यय- स्तत्कि प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि कोपेन किम् ॥ ६७॥ मुग्धे मानिनि कोपरीतिरियती युक्ता न तथ्यं त्विदं कान्ते कि त्वदुपेक्षिता मम तनु. शोभेत नेहाद्भुतम् । अन्यायो भवति च्छलस्य करणे दक्षे जनेऽन्यादृशं काहेति प्रतिरुद्ध- वागकरवं वाक्स्तम्भनं चुम्बनैः ॥ ६८ ॥ मानं मानिनि मुञ्च देवि दयिते मिथ्या वचः श्रूयते कि कोपो निजसेवके यदि वचः सत्यं त्वथा गृह्यते । दोभ्यों बन्धवमाशु दन्तदलनं पीनस्तनास्फालन दोषश्रेन्नम ते कटाक्षविशिखै. शस्त्रैः प्रहार कुरु ॥ ६९ ॥ सुभ्रु त्व नवनीतकल्पहृदया केनापि दुर्मन्त्रिणा मिथ्यैव प्रियकारिणा मधुमुखेनाक्षासु चण्डीकृता । किं त्वेतद्विमृश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि कस्ने हित. कि धात्री- तनया वयं किमु सखी कि वा किमक्षत्सुहृत् ॥ ७० ॥

---

सख्यनुनयः

मुग्धे मानं न ते कर्तुं युक्तं प्राणाधिके प्रिये । धत्से मत्सी कियत्कालं जीवितं ³जीवैनं विना ॥ १ ॥ कुपितासि यदा तन्वि निधाय करजक्षतम् । बधान भुजपाशाभ्या

---

१ प्रिया २ विकसितम् ३ अमरशब्द ४ प्राची
१ दृढ २ विश्वास ३ जलम्

३०८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

कण्ठमस्य दृढं तदा ॥ २ ॥ स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते । पश्य निर्जितकंदर्प कंदर्पवशगं प्रियम् ॥ ३ ॥ रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेऽधुना । वदामि सखि ते तत्त्वं कदाचिन्नोचिताः क्रुधः ॥ ४ ॥ यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः । कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥ ५ ॥ अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्वासान्तरे खरज्वलनः ॥ ६ ॥ अध्वति रजनिरुद्ध्यति तिमिरमिदं चञ्चति मनोभूः । उक्तं न त्यज युक्तं विरचय रक्तं मनस्तस्मिन् ॥ ७ ॥ वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशा श्रीः । धरनिरभिनवाङ्कुराङ्कटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥ ८ ॥ जहीहि कोपं दयितोऽनुगम्यता पुरोऽनुशेते तव चञ्चलं मनः । इति प्रिये काचिदुपैतुमिच्छती पुरानुनान्ये निपुणः सखीजनः ॥ ९ ॥ समयचकितं विन्यस्यन्ती दृशं तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् । कथमपि रहःप्राप्तामङ्गै रनङ्गरतङ्गिभि सुमुखि सुभगः स त्वा पश्यन्नुपैतु कृतार्थताम् ॥ १० ॥ चपलहृदये किं स्वातन्त्र्यात्स्वयं गृहमागतश्चरणपतितः प्रेमार्द्राङ्गैः प्रियः समुपेक्षितः । तदिदमधुना यावज्जीवं निरस्तसुखोदया रुदितशरणा दुर्जातानां सहस्व रुषा फलम् ॥ ११ ॥ लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरोदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पञ्जरशुकैस्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ १२ ॥ असद्वृत्तो नायं न च खलु गुणैरेष रहितः प्रियो मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतितः । गृहाणैनं मुग्धे भजतु निजकण्ठप्रणयितामुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसंतापशमने ॥ १३ ॥ अनालोच्य प्रेम्णः परिणतिमनादृत्य सुहृदस्त्वयाकाण्डे मानः किमिति सरले संप्रति कृतः । समाकृष्टा ह्येते प्रलयदहनोद्भासुरशिखा स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुणारण्यरुदितैः ॥ १४ ॥ अयेऽस्तमयते शशी नहि कृशीभवत्याग्रहो विनश्यति तमो हठं किमणुमर्प्यपास्ते मनः । सखि प्रकटितोऽरुणो न करुणोदयेस्ते मनाक्प्रयाति खलु यामिनी न विमनीकृथा नायकम् ॥ १५ ॥ आयात कुसुमदेश्वरो विजयते सर्वेश्वरो मारुतो भृङ्ग स्फूर्जति भैरवो न निकटं प्राणेश्वरो मुञ्चति । एते सिद्धरसाः प्रसूनविशिखो वैद्योऽनवद्योत्सवो मानव्याधिं कृशोदरि कथं त्वच्चेतसि स्थास्यति ॥ १६ ॥ मानं मानिनि मुञ्च मानसमुवः साम्राज्यमुज्जृम्भता हा हा गच्छति यामिनी न समयो यातः पुनः प्राप्यते । अत्यन्तागति कल्पिताधिकमये कान्ते पदान्तानते कोऽयं कोकिलवाणि केलिसमये कोपस्त्वयालम्बितः ॥ १७ ॥ स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखता यातासि तस्मिन्प्रिये । तन्मुग्धे विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुस्तपनो हिम हुतवहः क्रीडामुदो यातना ॥ १८ ॥ त्वा चित्तेन चिरं वहन्नयमविश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पेण च पातुमिच्छति सुधासवादि विम्बाधरम् । अङ्गाङ्गं तदलंकुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दासजनेऽपि सेवितपदाम्भोजे कुतः संभ्रमः ॥ १९ ॥ मुग्धे किं नखरैः क्षिपस्यविरतं नेत्राम्बु मानोन्नते पश्यैनं चरणाग्रनम्रशिरसं कान्तमाज्ञाञ्जलिम् । अप्रह्ने तव चेतसि प्रणयिनि प्राप्तेऽतिनिर्विण्णतामन्यासक्तमनस्युपेक्षितगता फूत्कृत्य रोदिष्यसि ॥ २० ॥ मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिलः काल किंमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं बधान ऋजुतां दूरीकुरु प्रेयसि । सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंसै हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वर श्रोष्यति ॥ २१ ॥ अङ्गुल्यग्रनखेन बाष्पसलिलं निक्षिप्य निक्षिप्य किं तूष्णीं रोदिषि कोपने बहुतरं फूत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेशवचनैर्मानोऽतिभूमिं गते निर्विण्णोऽनु नयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥ २२ ॥ नो तल्पं मजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारा गिरो दृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात् । इत्थं केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य संगोपर्ने तत्स्यादेव न चेत्युनः सहचरी कुर्वीत साचिक्षितम् ॥ २३ ॥

---

कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्

उपचारादुनयनास्ते कितवस्योपेक्षिताः सखीवचसा । अधुना निष्ठुरमपि यदि स वदति कलिकैतवाद्यामि ॥ १ ॥ प्रयाहि तत्रैव ययानुरज्यसे किमत्र निर्विर्शा तव प्रयोजनम् । न कञ्चुकग्रन् lay ... कञ्चुकग्रन्थिमपाकुरूष्व मे कथं हृदि ग्रन्थिमपाकरिष्यसि ॥ २ ॥ अकेरोः किमु नेत्रशोणिमानं किमकार्षी करपल्लवावरोधम् । कलहं किमधा वृथा रसज्ञे हितमर्थं न विदन्ति दैवदष्टाः ॥ ३ ॥ स्फुरसि बाहुलते किमनर्थकं त्वमपि लोचनभावमहो गता । तमहमगातप्यपराधिनं न परिरन्धुमलं न च वीक्षितुम् ॥ ४ ॥ मानोन्नेतेत्यसहनेत्यतिपण्डितेति मय्येव धिक्कृतिरनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्यमात्रमसृणेन विचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य हि गुणानुपवर्णयन्ति ॥ ५ ॥ नवनखपदभङ्गं गोपयन्संशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना

---

पादटिप्पण्यः :

वामभागः : १ नम्र २ उपवासशील ३ सततरोदनेन शोथयुक्तानि नयनानि यासाम् ४ पाषाणहृदये ५ मौक्तिकानां हार, पक्षे,-मुक्तस्त्यक्त आहारोऽशन येन प्रियेणेत्यर्थ ६ हृदयदाहशान्त्यै ७ अनवसरे ८ नाशयति.

दक्षिणभागः : १ क्रोध २ सरलत्वम् ३ कथय ४ उदासीनताम् ५ शय्याम् ६ अमृतधारातुल्या ७ केतकीगर्भश्वच्छेताङ्गि ८ निर्दोष

कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्, नायकानुनयः, नायकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः ३०९

---

[कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्]

दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः
केन शक्यो वरीतुम् ॥ ६ ॥ इदं कृष्ण कृष्ण प्रियतम ननु
श्वेतमथ किं गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनाथ भवतु ।
पुरा येनैव मे चिरमनुसृता चित्तपदवी स एवान्यो जातः
सखि परिचिता कस्य पुरुषा ॥ ७ ॥ कथमपि सखि
क्रीडाकोपाद्गजेति मयोदिते कठिनहृदयस्त्यक्त्वा गत्या
बलाद्गत एव स । इति सरभसध्वस्तप्रेम्णि व्यपेतघृणे
स्पृहा पुनरपि हतव्रीडं चेतं. करोति करोमि किम् ॥ ८ ॥
अद्यारभ्य यदि प्रिये पुनरहं मानस्य चान्यस्य वा गृह्णीया
शठदुर् नयेन मनसा नामापि संक्षोभत । तत्तेनैव विना
शशाङ्ककिरणस्पष्टाट्टहासा निशा एको वा दिवसः पयोध-
मलिनो भूयान्मम प्रावृषि ॥ ९ ॥ मानव्याधिनिपी-
डिताहमधुना शक्नोमि तस्यान्तिकं नो गन्तुं न सखी-
जनोऽस्ति चतुरो यो मा बलान्नेष्यति । मानी सोऽपि जनो न
लाघवभयादभ्येति मात स्वयं कालो याति चलं च जीवित-
मिदं क्षुण्णं मनश्चिन्तया ॥ १० ॥ निःश्वासा वदनं
दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते
प्रियमुरुं नक्तंदिनं रुद्यते । अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः
प्रेयांस्तदोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वय
कारिताः ॥ ११ ॥ तद्वक्त्राभिमुखं मुखं विनमितं दृष्टिः कृता
पादयोस्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मया ।
पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलकः स्वेदोद्गमो गण्डयोः सख्यः
किं करवाणि यान्ति शतशो यत्कञ्चुके संधयः ॥ १२ ॥ नो
चाटु श्रवणं कृतं न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः कान्तस्य
प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः । पादान्ते विनिपत्य
तत्क्षणमसौ गच्छन्मया मूढया पाणिभ्यामवरुध्य हन्त
सहसा कण्ठे कथं नार्पितः ॥ १३ ॥ भर्तुर्यस्य कृते गुरु-
र्लघुरभूद्गोष्ठी कनिष्ठकृता धैर्यं कोषधनं गतं सहचरी नीतिः
कृता दूरत । निर्मुक्ता तृणवत्त्रपा परिचिता स्रोतस्विनी
बिन्दुवत्स क्रोधादवधीरतो हतधिया मातर्बलीयौन्विधिः
॥ १४ ॥ यत्पङ्केरुहलक्ष्म पाणिमलं भाग्यालये यद्धुरुन्यस्तं
वा मम यल्ललाटफलके भाग्याक्षरं वेधसा । तत्सर्वं सखि यो
यथार्थमकरोत्तस्मिन्प्रकोपः कृतो धिङ् मा धिङ् मम जीवितं
धिगतनु धिक्चेष्टितं धिग्वयः ॥ १५ ॥ केकाभि कलयन्तु
४केकिनिवहा सम्भूय कर्णज्वरं विद्युद्भिः सह भीषयन्तु परितः
पाथोधराणा घटाः । पश्चेषुर्वधिरीकरोतु ककुभ सर्वाः शराणां
रवैर्नाहं दग्धदुरन्तजीवनकृते कस्यापि वश्या सखि ॥ १६ ॥

---

१ त्यक्तरुणे
२ मन
३ एकादशम्स्थान भाग्यस्थान, तस्मिन्
४ मयूरसमूहा

---

नायकानुनयः

घनघनमपि दृष्ट व्योम वान्तो मरुत्वान् शिखिकुलकलवाचा
श्रोत्रमासीन्निवास । १असुमम न मृताहं त्वद्वियोगेऽपि जाते
तव घनपरिरम्भप्रार्थनाग्रावशेन ॥ १ ॥ मयि मलयममीगे
वर्षतीव स्फुलिङ्गानहह हिमकरो मामग्निना सिञ्चतीव ।
किमिति मकरकेतो किं नु वक्ष्ये कठोरे कथमपि तदहं ते
नाथ नोपेक्षणीया ॥ २ ॥ त्वं तावद्वहुलक्ष्मो नवयुवा कान्त-
सुखी निर्घृणो नो जानासि परव्यथा शठमते नैवासि दुःखी
यत । किं त्वन्याः परिपृच्छ मन्मथशरै पीडाममक्ष्णमिमा
त्राता नो भव येन सज्जनजनैः कापालिको नोच्यसे ॥ ३ ॥
मुक्तो मानपरिग्रहः महू सखीसार्थेन तन्मन्त्रिणा शक्ता
त्वच्चरणप्रसादरहिता नाहं क्षणं प्राणितुम् । पश्य त्व सुकृशं
शरीरकमिदं या यामवस्था गतं सैपाहं तव पादयोर्निपतिता
नाथ प्रसीदाधुना ॥ ४ ॥

---

नायकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः

सार्थे मनोरथशतैस्तव धूर्त्त कान्ता सैव स्थिता मनसि
कृत्रिमभावरम्या । अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशस्त-
स्मात्कृतं चरणपातविडम्बनाभिः ॥ १ ॥ तद्वितथमवादीर्य-
न्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्दुकूल दधानः । मद्-
धिवसति मागा कामिना मण्डनश्रीयंत्रजति हि सफलत्वं
वल्लभालोकनेन ॥ २ ॥ यदा त्व चन्द्रोऽभू शिरिकरपर्क-
रुचिरस्तदाहं जाता द्राक्षाशधरमणीना प्रतिकृति । इदानी-
मर्कस्त्वं खररुचिसमुत्सारितरसः किरन्ती कोपायीनहमपि
रविग्रावघटिता ॥ ३॥ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुराग बहिरिव
प्रियापादालक्तच्छुरितमरुणद्योतिहृदयम् । ममाद्य प्रख्यात-
प्रणयभरभङ्गेन कितव त्वदालोकः शोकादपि किमपि लज्जा
जनयति ॥ ४ ॥ कृतककृतकैर्मायाशाठ्यैस्त्वयाप्यतिवर्तितं
निभृतनिभृतै कार्य्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम् । भवतु विदितं
नेहा तेऽहं वृथा परिखिद्यते अहमसहना त्वं नि स्नेहः समेन
समं गतम् ॥ ५ ॥ कोपो यत्र भुकुटिरचना निग्रहो यत्र
मौन यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपात प्रसाद । तस्य प्रेम्ण-
स्तदिदमधुना वैगँस पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे
मन्युमोक्ष खलायाः ॥ ६ ॥ बाले नाथ विमुञ्च मानिनि
रुष रोषान्मया किं कृत खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्
सर्वेऽपराधा मयि । तत्कि रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्या-
ग्रतो रुद्यते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नासीत्यतो
रुद्यते ॥ ७॥ किं मे वक्त्रमुपेत्य चुम्बसि बलान्निर्लज्ज लज्जा

---

१ हे प्राणमम
२ अलमित्यर्थे
३ नाशम्
४ क्रोधम्

३१० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

क्व ते वस्त्रान्त शठ मुञ्च मुञ्च शपथैः किं ब्रूते वाग्बन्धने. । खिन्नाहं तव रात्रिजागरवशात्तामेव याहि प्रिया निर्मल्यो- ज्झितपुष्पदामनिकरे का षट्पदाना रति ॥ ८ ॥ साहार वचनं प्रयच्छसि न मे नो वाञ्छितं यच्छसि प्रायः प्रोच्छ्रसिषि द्रुतं हुतवहज्वालासमं रात्रिषु । कण्ठाश्लेषपरिग्रहे शिथि- लता यच्चादराच्चुम्बसे तंत्तं धूर्त हृदि स्थिता प्रियतमा काचिन्ममेवापरा ॥ ९ ॥ सत्यं तथदवोचथा मम महानरा- गस्त्वदीयादिति त्वं प्राप्तोऽसि विभात एव सदनं मां द्रष्टु- कामो यतः । रागं किं च बिभर्षि नाथ हृदये काश्मीर- पङ्कोदितं नेत्रे जागरजं ललाटफलके लाक्षारसापादितम् ॥ १० ॥ गेहन्तौ प्रथमं ममोर्ग्सि तव प्राप्ता विशुद्धिः स्तना सलापास्तव वाक्यभङ्गिमलिना मोग्धेयं परं त्याजिता । धात्री- कण्ठमपास्य बाहुलतिके कण्ठे तवामञ्जिते निर्दाक्षिण्यं करोमि किं नु विगिष्वाप्येष्या ($१$) न पन्थास्तव ॥११॥ अज्ञानेन परा- ङ्मुखां परिभवादाश्लिष्य मा तु स्थिता किं लब्धं चटुल त्वयेह नयता सौभाग्यमेतां दृशाम् । पश्यैतद्दयिताकुचव्यतिकरेणोन्मृ- द्याङ्गरागारुणं वक्षस्ते मलतैलपङ्कशबलदेणीपदैरङ्कितम्॥१२॥

नायकशिक्षा

अङ्गुलीकिमलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षणम् । मेखलाभरमकृच्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीमपाम् म ॥ १ ॥ अधिरजनि जगाम धाम तस्याः प्रियमतयेति रुषा मनावनद्धः । पदमपि चलितुं युवा न सेहे किमिव न शक्तिहरं ममा व- सानाम् ॥ २ ॥ सालक्तकेन नवपल्लवकोमलेन पादेन नूपुर- वता मदनालसेन । यस्ताड्यते दयितया प्रणयापगधान्मो ऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्वजेन ॥ ३ ॥ मालक्तकं गत- दलाधिककान्तिरम्यं रत्नौघधामनिकरारुणनूपुरं च । क्षिप्तं भृशं कुपितया तरलोत्पलाक्ष्या सौभाग्यचिह्नमित्र मूर्ध्नि पदं विरेजे ॥ ४ ॥ कोपात्किंचिदुपानतोऽपि रमसादाकृष्य केशेष्वल नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया हारेण बद्ध्वा दृढम् । भूयो यास्यति तद्गृहानिति मुहुः कण्ठार्थरुद्धाक्षरं जल्पन्त्याः श्रवणोत्पलेन सुकृती कश्चिद्रहस्ताड्यते ॥ ५ ॥ सा गाढं भवतेक्षितेति निबिडं संयम्य बाह्वोः स्रजा भूयो द्रक्ष्यसि तां शठेति नितरां सम्भर्त्स्य सतर्ज्य च । आलीनां पुर एव निह्नुतिपरः कोपादसन्नूपुरं मानिन्याश्चरणप्रहारविधिना प्रेया- नशोकीकृतः ॥ ६ ॥ पादे मूर्धनि ताम्रतामुपगते कर्णो- त्पले चूर्णिते छिन्ने हारलतागुणे करतले सपाताजातव्रणे । अप्राप्तप्रियताडनव्यतिकरा हन्तुं पुन कोपिता वाञ्छन्ती मुहुरेशणावनायना पर्याकुला रोदिति ॥ ७ ॥ कोपात्कोमल- लोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं नीत्वा केलिनिकेतनं

---

($१$) नवनवकुसुमलोलुपानां श्रमराणाम्, पक्षे,-अनेकस्त्रीसक्तानाम्

दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कल- गिरा ससूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नुतिपरः प्रेया- न्रुदत्या हसन् ॥ ८ ॥

नायिकाप्रसादः

भवति विततश्वासोन्नाहप्रणुन्नपयोधरं हृदयमपि च स्निग्धं चक्षुर्निजप्रकृतौ स्थितम् । तदनु वदनं मूर्च्छाच्छेदात्प्रसादि विगजते परिगतमिव प्रारम्भेऽह्नां श्रिया सरसीरुहम् ॥ १ ॥ आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रिनैंशास्यार्चिर्हुत- भुज इव छिन्नधूमप्रधूमा । मोहेनान्तर्व्रतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गा रौवं पतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादम् ॥ २ ॥ कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत्सखी कान्तो- दन्तं श्रनमपि पुनः प्रक्षयति यत् । अनिद्रं यच्छ्रान्तः स्वपिति तदहो वेद्यमभिनवा प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलताकम् ॥ ३ ॥ परिम्लाने माने मुखशशिनि तस्यां करधृते मयि व्रीडोपाथे प्रणिपतनमात्रैककरणे । तया पक्ष्म- प्रान्तव्रजपुटनिरुद्धेन सहसा प्रमाडो बाष्पेण स्तनतट- विशीर्णेन कथितम् ॥ ४ ॥ कृष्णस्निग्धकनीनिके विकसतः कर्णान्तदीर्घे दृशावुत्कम्पो हृदयस्य वेपितकुचामोग्रं शनैः शाम्यति । धत्ते शीतरुचो विनुतुदमुखान्मुक्तस्य लक्ष्मी- मद मुग्धाङ्गना विगलद्विमाहातिमिरं वक्त्रं प्रसीदत्क्रमात्॥५॥

परस्परप्रसादः

पदप्रणतमालोक्य कान्तमेकान्तकातरम् । मुञ्चन्ती बाष्पमतानं सुसुखं। तेन चुम्बिता ॥ १ ॥ इह स्फुटं तिष्ठति नाथ कण्टकः शनैः शनैः कर्ष नखायलीलया । इति च्छलात्काचिदलग्नकण्टकं पदं तदुत्सङ्गतले न्यवेशयत् ॥२॥ निपपात ससम्भ्रुतं श्रवणादसित्वश्रवः प्रणदितालिकुलम् । दयितावलोकविकसन्नयनप्रसरप्रणुन्नमिव वारिरुहम् ॥ ३ ॥ उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवं कुचयोर्युगेन तरसा कलिताम् । रभ- सोत्थितानुपगतं सहसा परिरभ्य कश्चन वधूमरूरुधत् ॥ ४ ॥ अनुदेहमागतवतः प्रतिमां परिणायकस्य गुरुसुद्वहता । मुकुरेण वेपथुभृतोऽतिभरात्कथमप्यपाति न वधूकरतः ॥ ५ ॥ अवनम्य वक्षसि निमग्नकुचद्वितयेन गाढमुपगूढवता । दयितेन तत्क्षणचलद्रशनाकलकिङ्किणीरवमुदासि वधूः ॥६॥ कररुद्धनीवि दयितोपगतौ गलितं त्वराविरहितासनया । क्षणदृष्टहाटकशिलासदृशस्फुरदूरुमिति वसनं ववसे ॥ ७ ॥ पिदधानमन्वगुपगम्य दृशौ ब्रुवते जनाय वद कोऽयमिति । अभिधातुमध्यवससौ न गिरा पुलकैः प्रियं नववधूर्न्यगदत्

---

१ तीरपातेन मृदाविला २ नैर्मल्यम् ३ नेत्ररेखे

३१२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

यावच्छेदेनामुना। दृष्टेनैव मनो हृतं द्युतिमुषा प्राणेश्वरेणाद्य मे तत्केनापि निरूप्यमाणनिपुणो मानः समाधीयताम् ॥३२॥

प्रियचाटूक्तयः

मुग्धे यानुष्कता केयमपूर्वा त्वयि दृश्यते । यथा विध्यसि चेतांसि गुणैरेव न नायकैः ॥ १॥

कृष्णार्जुनोनुरक्तापि दृष्टिः कर्णायतम्बिनौ । याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणि ॥ २ ॥

सितपुष्पोद्गमोऽयं ते दृश्यतेऽवरपल्लवे । फलं तु जातं मुग्धाक्षि चक्षुषोर्मम पश्यतः ॥ ३ ॥

अपूर्वं चौर्यमभ्यस्तं त्वया चञ्चललोचने । दिवैव जाग्रता पुंसां चेतो हरसि दूरतः ॥ ४॥

कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि । किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन्कर्मणि मन्यसे ॥ ५ ॥

दृष्टिं देहि पुनर्बाले कमলায়तलोचने । श्रूयते हि पुरा लोके विषस्य विषमौषधम् ॥ ६ ॥

विभ्रमैर्विश्वहृत्यैस्व विद्ययाप्यनवद्यया । केनापि हेतुना मन्ये प्राप्ता विद्याधरी क्षितिम् ॥ ७ ॥

त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ ८ ॥

बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदृश्यत । अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि दृश्यते ॥ ९ ॥

पातालमिव ते नाभिः स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ १०॥

अनङ्गोऽयमनङ्गःत्वमद्य निन्दिष्यति ध्रुवम् । यदनेन न सम्प्राप्तं पाणिसम्पर्शोत्सवस्तव ॥ ११ ॥

कमले कमलोत्पत्तिः श्रूयते न च दृश्यते । बाले तव मुखाम्भोजे दृष्टमिन्दीवरद्वयम् ॥ १२ ॥

आकर्ण्य सरोजाक्षि वचनीयमिदं भुवि । शशाङ्कस्तव वक्त्रेण पामरैरुपमीयते ॥ १३ ॥

नीतानामाकुलीभावं लुब्धैर्भूरिशिलीमुखैः । मदंशं वनवृद्धानां कँमलानां त्वदीक्षणे ॥ १४ ॥

यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्मं लोलाक्षि दृश्यते । मृणालसूत्रमपि ते न समाति स्तनान्तरे ॥१५॥

अनयोरनवद्याङ्गी स्तनयोर्जृम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ १६ ॥

निर्णेतुं शक्यमस्तीति तव मध्यं नितम्बिनि । अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥ १७ ॥

राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभी कटिश्च हरते मनः ॥ १८ ॥

आक्षिपन्त्यरविन्द्वानि मुग्धे तव मुखश्रियम् । कोषद्ण्डसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ॥ १९ ॥

आवर्त एव नाभिस्ते नेत्रे नीलसरोरुहे । तरङ्गा वलयस्तेन त्वं लावण्याम्बुवापिका ॥ २० ॥

साहजिकरूपवत्या भवति भवत्या विभूषणं भारः । सर्वाङ्गसौरभिण्या दमनकवल्याः किमालि कुसुमेन ॥ २१ ॥

इन्दुः किं क्व कलङ्कः सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम् । ललितविलास्रवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥ २२ ॥

आरुह्य शैलशिखरं त्वद्वदनापहृतकान्तिसर्वस्वः । फूत्कर्तुमिवोर्ध्वकरः स्थितः पुरस्तान्निशानाथः ॥ २३ ॥

कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥ २४ ॥

आक्षिपसि कर्णमक्ष्णा बैलिरपि बद्धस्त्वया त्रिधा मध्ये । इति जितसकलवदान्ये तनुदाने लज्जसे सुतनु ॥ २५ ॥

नयननिपातेऽङ्कुरितः पल्लवितो वचसि पुष्पितो हसिते । फलतु कृशाङ्गि तवाङ्गस्पर्गेन मनोरथोड्स्माकम् ॥ २६ ॥

उचितं गोपनमनयोः कुचयोः कनकाद्रिकान्ति तस्करयोः । अवधीरितविधुमण्डलमूखमण्डलगोपनं किमिति ॥ २७ ॥

वदनेन निर्जितं तव निलीयते चन्द्रविम्बमम्बुधरे । अरविन्दमपि च सुन्दरि निलीयते पॊथसां पूरे ॥ २८ ॥

सत्यं तपः सुगत्यै यत्तत्वाम्बुषु रविप्रतीक्षं सत् । अनुभवति सुगतिम्बज्ज त्वत्पद्मजन्मानं समस्तकमनीयम् ॥ २९ ॥

दलदमलकोमलोत्पलपालाशशङ्काकुलोऽयमलिपॊतः । तव लोचनयोरनयोः परिसरमनुवेलमनुसरति ॥ ३० ॥

तव कुवलयाक्षि वक्षसि कुण्डलिता कापि काञ्चनी कान्तिः । कुसुमेषोर्विजिगीषोर्भवति च भवतीह भूयसी कण्डूः ॥ ३१ ॥

कम्बुकण्ठि चरणं शनैश्चरो राहुरेष तव केशकलापः । न च्युतं तदपि यौवनमेतत्समा पयोधरगुरोरनुकम्पा ॥ ३२ ॥

कमलाक्षि विलम्ब्यतां क्षणं कमनीये कचभारबन्धने । दृढलममिदं दृगोर्युगं शनकैरद्य समुद्धराम्यहम् ॥ ३३ ॥

अयि मन्मथचूतसञ्जरि श्रवणायतचारुलोचने । अपहृत्य मनः क्व यासि तत्किमराजकमत्र राजते ॥ ३४॥

भवत्कृते खञ्जनमञ्जुलाक्षि शिरो मदीयं यदि याति यातु । नीतानि नाशं जनकात्मजार्थं दशाननेनापि दशाननानि ॥ ३५ ॥

ताम्बूलरागोऽधरलोलुपो यद्यदञ्जनं लोचनचुम्बनौत्सुकम् । हरश्च कण्ठग्रहलालसो यत्स्वार्थं स तेषां न तु भूषणं ते ॥ ३६ ॥

यत्पद्ममादिक्सु तवाननीया कुरङ्गलक्ष्मा च मृगाक्षि लक्ष्मीम् । एकार्थलिप्स्याकृत एव मन्ये शशाङ्कपङ्केरुहयोर्विरोधः ॥ ३७ ॥

सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निःश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥३८॥

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ इन्दीवरसदृशं नेत्रयुगलम् २ अङ्गीकृतया निन्दितम् ३ व्याप्तताम्, पक्षे,-चपलताम् ४ लोभशीले, पक्षे,-व्याधे ५ अमरैः पक्षे,-वाणै ६ जलम्, पक्षे,-अरण्यम् ७ पद्मानाम, पक्षे,-हरिणानाम्

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ आर्त्तव्याहरणं फूत्कारः २ श्रोत्रम्, पक्षे,-अष्टाधिपम् ३ वलि नामा दैत्यः, पक्षे,-वयसो सावर्ण्यात् वलिः वलित्रितयम् ४ जितमवदानशौण्डे ५ जलानाम्

प्रियचाटूक्तयः | ३१३

तवाननं सुन्दरि फुल्लपङ्कजं स्फुटं जपापुष्पमसौ तवाधरः ।<br>विनिद्रपद्मं तव लोचनद्वयं तवाङ्गमन्यत्किल पुष्पसञ्चयः<br>॥३९॥ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहरं ते निष्कलङ्कं मुखचन्द्र-<br>मण्डलम् । विलोक्य सव्रीडतया निशापतिर्गत प्रतसो जलधे-<br>र्जलान्तरम् ॥ ४० ॥ त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्णकान्ति रम्यस्तन-<br>श्रीफलयुग्ममेतत् । दृष्ट्वा वने श्रीफलमाकुले किं लज्जाभिराल-<br>म्बितमेव वृक्षे ॥ ४१ ॥ जघान बाणैर्दशभिर्दशास्यंशिरांसि<br>सीताहरणे स रामः । त्वदङ्गसङ्गाय सदानुरक्तः प्रयातु मे<br>मस्तकमेकमेव ॥ ४२ ॥ शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं<br>किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवावरपाटलं<br>दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥ ४३ ॥ अनधिगत-<br>मनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु<br>तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम्<br>॥ ४४ ॥ दलितकुचनखाङ्कमङ्गपालिं रचय ममाङ्कमुपेत्य<br>पीवरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शङ्कराङ्कस्थितहिमशैलसुता-<br>विलासक्ष्मीम् ॥ ४५ ॥ कुमुदकमलनीलनीरजातिर्ललित-<br>विलासजुषोर्दृशो पुर का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म<br>प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥ ४६ ॥ नारब्धं कुचपरि-<br>रम्भणेषु वाम्य वैमुख्यं किमपि न चुम्बने कदाचित् ।<br>किं नीवीगतमबले रुणत्सि पाणिं विक्रीते करिणी किमङ्कुशे<br>विवादः ॥ ४७ ॥ दासे कृतागसि भवेदुचितः प्रभूणां<br>पादप्रहार इति मानिनि नांस्मि दूये । उञ्चत्कठोरपुलकाङ्कित<br>कण्टकाग्रैर्यद्विद्यते तव पद् ननु सा व्यथा मे ॥ ४८ ॥<br>बाले तवाधरसुधारसपानकाले चेतो मदीयमिवाञ्छति<br>शेष॑भावम् । आलिङ्गने तव विरोचैनपौत्रभावमर्मीखण्डल-<br>त्वमखिलाङ्कनिरीक्षणे ते ॥ ४९ ॥ एको हि खञ्जनवरो<br>नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं वा<br>करिष्यति भवद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखञ्जनयुग्म-<br>मेतत् ॥ ५० ॥ कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि<br>सोऽस्तु प्रियस्तव किमत्र विधेयमन्यत् । आश्लेषमर्पय<br>मदर्पितपूर्वमुञ्चैर्दन्तक्षतं मम समर्पय चुम्बनं च ॥ ५१ ॥<br>म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणांनि सकले-<br>न्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि<br>कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ५२ ॥ मौल्यन्मब्ज-<br>शशिनोर्मधुलिट्कलङ्कौ धत्तो मुखे तु तव दृक्तितलकाञ्जना-<br>भास् । दोषावितैः क्वचन मेलँनतो गुणस्वं वक्तुर्गुणो हि<br>वचसि श्रमविप्रलम्भौ ॥ ५३ ॥ पादास्त एव शशिनः

सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूला । संरम्भ-<br>रूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासीत्तत्सगमेन मम तत्तदिवाधुनीतंम्<br>॥५४॥ पद्द्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि<br>वापिकायाम् । काल कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे स्थित्वा<br>हरिष्यति सुखस्य तवैव लक्ष्मीम् ॥ ५५ ॥ त्वद्वक्त्रसाम्यम-<br>यमम्बुजकोशंमुद्रामङ्गात्तत्तत्सुषममित्रंकरोपक्लृप्त्या । लब्ध्वापि<br>पर्वणि विधु कमहीयमानं शंसत्यनीय्युपचिता श्रियमाशु-<br>नाशाम् ॥ ५६ ॥ मृदुलकनककान्ति श्वाससौरभ्यरम्य<br>वदनकमलमेतन्नेत्रमत्तद्विरफम् । तव किमु सुसमीक्ष्य<br>व्रीडया पद्मवृन्द सरसि सलिलपूर्णे मर्तुकाम विवेश ॥ ५७ ॥<br>यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विगत-<br>विषयोपप्लवानन्दसान्द्रः । वृत्तीरन्तस्त्विर्यति तवाश्लेषजन्मा<br>स कोऽपि प्रौढप्रेमा नव इव पुनर्मन्मथो मे विकारः<br>॥ ५८ ॥ गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनिः<br>शय्योत्यायं यदखिलमह. प्रीयणन्ति द्विरफान । एकाग्रा<br>यद्घति भगवत्युष्णमानौ च भक्ति तत्रापुस्ते सुतनु<br>वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ५९ ॥ उन्मेषं यो मम न सहते<br>जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्स सोन्दर्य-<br>दर्पः । नीत. शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षाल्लभा<br>मन्ये ललिततनु ते पादयो पद्मलक्ष्मी ॥ ६० ॥ हस्त-<br>स्वेदस्नपित इव यश्चन्दनक्षोदवृन्दैरालिप्तोऽलंकृतपरिसर.<br>फुल्लकह्वारहारै. । आराधीत्थ तव नवकुरङ्गाक्षि वक्षोजशंभुः<br>साक्षात्कारं तदपि न दिशत्येष कि वा करोमि ॥ ६१ ॥<br>विनिश्चेतु शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा<br>वा किमु विषविसर्प. किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि<br>परिभूतेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च<br>॥ ६२ ॥ सितज्योत्स्नाम्भिस्ते धवलयति विश्व शशिसुखि<br>दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं<br>किरति मधुर दिक्षु तदिद कुतस्ते पारुष्य सुतनु हृदयेनाद्य<br>गुणितम् ॥ ६३ ॥ स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न<br>रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलभे<br>को जात शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तप.श्रीः कस्यैषा<br>मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ६४ ॥ पुराभूदस्माक प्रथम-<br>म॑विभिन्ना तनुरिय ततो नु त्व प्रेयान् वयमपि हताशा-<br>प्रियतमा. । इदानीं नाथस्व वयमपि कलत्र किमपर हताना<br>प्राणाना कुंलिशकठिनाना फलमिदम् ॥ ६५ ॥ दृशौ तव<br>मदालसे मदनमिन्दुमुत्यान्वितं गतिर्जनमनोरमा विधुतरम्भ-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः: १ अस्तीत्यर्थे २ शेषत्वम् जिहासङ्गरूत्त्वात्, ३ बाणासुरत्वम्, हस्तसहस्रवत्त्वात् ४ इन्द्रत्वम्, चक्षु सहस्रत्वात् ५ मलिनत्वम् ६ प्राप्नुत ७ मिथो मिलनातू ८ भ्रान्तिप्रतारणे
४० सु र. भा

दक्षिणभागः: १ कुष्ठल , पक्षे,-भाण्डारगृहम् २ मुकुलीभाव , पक्षे,-मुद्रणम् ३ गृहीता ४ शोभा ५ सूर्यकिरणा , पक्षे,-सुहृत्पाणय ६ एका ७ वज्रवत्कठोराणाम्

३१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

मूरुद्वयम् । रतिस्तव कलादती रुचिरचित्रलेखे भ्रुवावहो विबुधयौवनं वहसि तन्वि पृथ्वीगता ॥ ६६ ॥ दिनकरकराभृष्टं बिभ्रद्युति परिपाटला दशनकिरणैरुत्सर्षद्भिः स्फुटीकृतकेसरम् । अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते मधु मधुकर, किं त्वेतत्स्निग्धन्न विभाव्यते ॥ ६७ ॥ बन्धूकद्युति बान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्गण्डे चण्डि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् । नासान्वेति तिलप्रसूनपदवीं कुन्दाभदन्ति प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ६८ ॥ केशाः संयमिनः श्रुतेरपि परं पारं गते लोचने हन्तर्वक्त्रमपि स्वभावशुचिभिः कीर्णं द्विजानां गणैः । मुक्तानां सततं निवास रुचिरं वक्षोजकुम्भद्वयं चेत्थं तन्वि वपुः प्रशान्तमपि ते रागं करोत्येव नः ॥ ६९ ॥ भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिल करोतु कबरीभारोऽपि मारोद्यमम् । मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान्सङ्गतः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ ७० ॥ ये ये खञ्जनमेकमेव कमले पश्यन्ति दैवात्क्वचिन्ते सर्वे कवयो भवन्ति सुतरां प्रख्यातभूमीभुजः । त्वद्वक्त्राम्बुजनेत्रखञ्जनयुगं पश्यन्ति ये ये जनास्त ते मन्मथबाणजालविकला मुग्धे किमत्यद्भुतम् ॥ ७१ ॥ धत्ते बर्हभरे शिखी तव न किं धम्मिल्लमाश्रित्य सारङ्गो भजते न किं तव दृशोः सौभाग्यमालोकते । मत्तेभश्च शिरःपदे वहति ते वक्षोजलक्ष्मीं न किं तन्मन्ये तरुणि त्वया विवृणुते साम्यं वनश्रीरियम् ॥ ७२ ॥ किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्य यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥ ७३ ॥ लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते । नासावंशमनोज्ञकेतकतनुभ्रूपुत्रगर्भोह्लसत्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकैशृङ्गैरैर्विवापीयते ॥ ७४ ॥ अन्तःकूजदुदारकण्ठमसकृन्मुग्धेति लोलेक्षणं प्रायः स्मेरकपोलमूलममृतप्रस्यन्दि बिम्बाधरम् । आधूताङ्गुलिपल्लवाग्रमलमित्यानर्तितभ्रूलतं पीतं येन मुखं त्वदीयमबले सोऽहं हि धन्यो युवा ॥ ७५ ॥ हुंकारैर्ददता मया प्रतिवचो यन्मौनमासेवितं यद्वावानलदीप्तिभिस्तनुरियं चन्द्रातपैस्तापिता । ध्यातं यत्सु-बहून्यनन्यमनसा नक्तंदिनानि प्रिये तस्यैतत्पसः फलं मुखमिदं पश्यामि यत्तेऽधुना ॥ ७६ ॥ काश्मीरद्रवगौरि हन्त किमयं भूयोऽङ्गरागे ग्रहः, को वा नीलसरोरुहाक्षि नितरा नेत्राञ्जने संभ्रमः । रक्ताशोकदलोपमेयचरणे किं लाक्षया दत्तया नो रागान्तरमीहते निजरुचा विभ्राजमानो मणिः ॥ ७७ ॥ तन्वि त्वद्वदनस्य विश्रममलं लावण्यवारानिधेरिन्दुः सुन्दरि दुग्धसिन्धुलहरीबिन्दुः कथं विन्दतु । उत्कल्लोलविलोचने क्षणमय शीताशुरालम्बतामुन्मीलन्नवनीलनीरजबनीखेलन्मरुत्प्रियम् ॥ ७८ ॥ वेणी ते प्रसमीक्ष्य चित्रकुसुमैरुरुद्धासिता बर्हिणो लज्जन्ते निजबर्हवृन्दमधिकं भारं विदित्वा प्रिये । निर्याता शनकैरिति स्वनिलयाद्दूरे निलीय स्थिताः पश्यैतानपि लज्जयैव मधुपान्वल्लीर्विहायोद्गतान् ॥ ७९ ॥

पानगोष्ठीवर्णनम्

दृश्यते पानगोष्ठीषु कान्तावक्त्रगतं मधु । खर सहायमासाद्य ग्रस्तो राहुरिवेन्दुना ॥ १ ॥ सागसि प्रियतमे कृतकोपा याद्रियुग्मपतितेऽपि न तुष्टा । सैव मद्यपरिलुप्तविवेका तां तथैव परितोषयति स्म ॥ २ ॥ मूर्तिमन्तमिव रागरसौघ ते परस्परसमर्पितवक्त्राः । आननासवमिषेण तदानीमक्षिपन्त हृदयेषु युवानः ॥ ३ ॥ सज्जितानि सुरभीण्यथ यूनामुल्लसन्नयनवारिरुहाणि । आययुः सुघटितानि सुरायाः पात्रेता प्रियतमौवदनानि ॥ ४ ॥ सोपचारमुपशान्तविचार सानुवर्षमनुतर्षपदेन । ते मुहूर्तमथ मूर्तमपीप्यन्नेम मानमवधूय वधूः स्वाः ॥ ५ ॥ कान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे मग्नबालसहकारसुगन्धौ । स्वादुनि प्रमदितालिनी शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥ ६ ॥ कापि शायनसुगन्धि विधूर्णन्मन्मदोऽधिशयितुं समशेत । फुल्लदृष्टि वदनं प्रमदानामब्जचारु चषकं च षडङ्गिः १ ॥ ७ ॥ बिम्बितं भृतपरिश्रुति जानन्भाजने जलजमित्यबलायाः । भ्रातुमक्षि पतति भ्रमरः, सा भ्रान्तिभाजि भवति क्व विवेकः ॥ ८ ॥ दत्तमिष्टमया मधु पत्युर्बाढमाप पिबतो रसवत्ताम् । यत्सुवर्णमुकुटाशुभिर्नासीच्चेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ ९ ॥ खादनेन सुतनोरविचाराद्बोष्ठत समचरिष्ट रसोऽत्र । अन्यमन्यदिव यन्मधु यूनः स्वादुमिष्टमतनिष्ट तदेव ॥ १० ॥ बिभ्रतौ मधुरतामतिमात्र रागिभिर्युगपदेव पपाते । आननैर्मधुरसो विकसद्दिर्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥ ११ ॥ पीतवत्यभि-मते मधुतुल्यस्वादमोह्ररुचक विददद्वैौ३ । लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः ॥ १२ ॥ कस्यचित्समदनं मदनीयप्रेयसीवदनपानपरस्य । खादितः मकुदि-

---

१ बन्धनयुक्ता, पक्षे,-नियमवन्त २ कर्णस्य, पक्षे,-वेदस्य ३ दन्तानाम्, पक्षे,-ब्राह्मणानाम्, ४ मौक्तिकानाम्, पक्षे,-जीवन्मुक्तानाम् ५ भ्रूरेव चापस्तस्मिन् ६ कटाक्ष एव विशिखो बाण ७ मलिनस्वभाव ८ समुद्रस्य, पक्षे,-कामस्य ९ आलोक, पक्षे,-प्रकाश १० उदितो भवति ११ चञ्चलनेत्रम्
१ निवृत्तिं पाप २ मद्ये ३ विद्रष्टुमिच्छौ

पानगोष्ठीवर्णनम् ३१५

---

वासव एव प्रत्युत क्षणविदशपदेऽभूत् ॥ १३ ॥ पीतशीधु-
मधुरैर्मिथुनानामाननै परिहृत चषकान्त । व्रीडया
रुददिवालिविरावैर्नीलनीरजमगच्छदधस्तात् ॥ १४ ॥ प्रौतिभ^१
स्त्रिमरकेण गतानां वक्त्रवाक्यरचनारमणीय । गूढ-
सूचितरहससहासः सुभ्रुवा प्रवृते परिहास ॥ १५ ॥
हावहारि हसितं वचनाना कौशलं दृशि विकारविशेषा. ।
चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वा. कामिनेव तरुणेन मदेन^२
॥ १६ ॥ अप्रसन्नमपराध्वरि पत्लौ कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम् ।
क्षालितं नु शमितं नु वधूना द्रावितं नु हृदय मधुपारै
॥ १७ ॥ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदियुतदङ्गे ।
विभ्रम मधुमदः प्रमदाना धातुलौनमपमर्ग इवार्थम् ॥ १८ ॥
सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा स्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तु-
मुत्थितमकारन्तः श्व द्योतयन्ति मदविभ्रमामासाम् ॥ १९ ॥
मद्यमन्दविगलत्त्रपमीषच्चक्षुरुन्मिषितपक्ष्म दधत्या । वीक्ष्यते
स्म शनकैर्नववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयैव ॥ २० ॥
या कथञ्चन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतम प्रजगल्भे । व्रीड-
जाड्यममजन्मधुना सा स्वा मदात्प्रकृतिमेति हि सर्वः ॥२१॥
छादितः कथमपि त्रपयान्तर्य. प्रियं प्रति चिराय रमण्या. ।
वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽभवदसाविव राग. ॥ २२ ॥
आगतानगणितप्रतिघातानव्लभानभिसिमारयिषूणाम् । प्रापि
चेतसि स विप्रतिसारे सुभ्रुवामवसरः सरकेण ॥ २३ ॥ मा
पुनस्तमभिसौसरमागस्कारिणं मदविमोहितचित्ता । योषि-
दित्यभिलाष न हाला दुस्त्यज. खलु सुखादपि मान.
॥ २४ ॥ हीविमोहमहरद्दयितानामन्तिक रतिसुखाय
निनाय । सप्रसादमिव सेवितमासीत्सद्य एव फलद मधु
तासाम् ॥ २५ ॥ दत्तमत्तवदनं दयितेन व्यासमातिशयिकेन
रसेन । सखदे मुखसुरा प्रमदाभ्यो नाम रूढमपि च व्युद-
पादि ॥ २६ ॥ लब्धसौरमगुणो मदिराणामङ्कनास्स्रचष-
कस्य च गन्ध. । मोदितालिरितरेतरयोगादन्यतामभजता-
तिशयं नु ॥ २७ ॥ मानभङ्गपटुना सुरतेच्छा तन्वता प्रथ-
यता दृशि रागम् । लेभिरे सपदि भावयतान्तर्योषित. प्रण-
यिनेव मदेन ॥ २८ ॥ पानधौतनवयावकरागं सुभ्रुवो
निभृतचुम्बनदक्षाः । प्रेयसामधररागरसेन स्वं किलाभरमुपाले
ररङ्गु ॥ २९ ॥ अर्पित रसितवत्यपि नामग्राहमन्ययुवते-
र्दयितेन । उज्जति स्म मदमप्यपिबन्ती वीक्ष्य मध्यमितरा
तु ममाद ॥ ३० ॥ अन्ययान्यवनितातगचित्तं चित्तनाथ-
मभिशङ्कितवत्या । पीतभूरिसुरयापि न मेदे निर्वृतिर्हि मनसो
मदहेतुः ॥ ३१ ॥ कोपवत्यनुनयानगृहीत्वा प्रागथो मधु-
मदाहितमोहा । कोपितं विरहखेवितचित्ता कान्तयेव कल-
यन्त्यनुनिन्ये ॥ ३२ ॥ कुर्वता मुकुलिताक्षियुगानामङ्गमाद-
मवमादितवाचाम् । ईर्ष्ययेव हरता ह्रियमासा तद्गुण. स्वयम-
कारि मदेन ॥३३॥ गण्डभित्तिषु पुरा सदृशीषु व्याङ्गि नाश्वि-
तदृशा प्रतिमेन्दुः । पानपाटलिकान्तिषु पश्चाल्लोभ्रचूर्णतिल-
काकृतिरासीत् ॥ ३४ ॥ उद्धतैरिव परस्परसङ्गादीरितान्यु-
भयत कुचकुम्भे । योषितामतिमदेन जुघूर्णैविश्रमातिशय-
पुषि वपूंषि ॥ ३५ ॥ चारुता वपुरभूषयदासा तामनून-
नवयौवनयोगः । त पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्ता मदो दयित-
सगमभूप. ॥ ३६ ॥ क्लीवतामुपगतास्वनुवेलं तासु गेषपरि-
तोषवनीषु । अग्रहीन्न मगशर धनुरुज्झामास नूज्जितनिषङ्ग-
मनङ्गः ॥ ३७ ॥ शङ्कयान्त्ययुवतौ वनितामि प्रत्यभेदि
दयित. स्फुटमेव । न क्षम मवति तत्त्वविचारे मत्सरण हृत-
संवृति चेत ॥ ३८ ॥ आननैर्विचकसे हपिताभिर्बह्लभानभि-
तन्नूभिरमावि । आर्द्रता हृदयमाप च रोषो लोलति स्म
वचनेषु वधूनाम् ॥ ३९ ॥ रूपमप्रतिविधानमनोज्ञ प्रेग्कार्य
मनपेक्ष्य विकासि । चाटु चाकृतकसभ्रस्रमासा कार्म्णत्वमगम-
न्नरमणेपु ॥ ४० ॥ लीलयव सुतनोरतुलयित्वा गोरवाढ्यमपि
लावणिकेन । मानवञ्चनविदा वड्नेन कीतमेव हृद्य दयि-
तस्स ॥ ४१ ॥ शीधुपानविधुरासु निगृह्णन्मानमाशु शिथिली
कृतलज्ज । सगतासु दयितैरुपलेमे कामिनीषु मदनो नु मदो नु
॥ ४२ ॥ पातुमाहितरतीन्प्रमिलेषुस्तर्र्यन्त्यपुनरुक्तरसानि ।
सक्षितानि वदनानि वधूना सोत्पलानि च मधूनि युवान-
॥४३॥ कान्तसगमपगाजितमन्यौ वारुणीरसनशान्तविवादे ।
मानिनीजन उपाहितसधौ सदधे धनुषि नेपुमनङ्ग. ॥४४॥
कुप्यताशु भवतानतचित्ताः कोपिनाश्र वरिवरूज यून. ।
इत्यनेक उपदेश इव स्म स्वाद्यते युवतिभिर्मधुवार. ॥ ४५ ॥
भर्तृभिः प्रणयसभ्रमदत्ता वारुणीमतिरसा रसयित्वा ।
हीविमोहविरहादुपलेभे पाटवं नु हृदय नु वधूबि ॥ ४६ ॥
खादितः स्वयमथैधितमान लम्भित प्रियतमैः मह पीत. ।
आसवः प्रतिपद प्रमदाना नैकरूपरसतामिव भेजे ॥ ४७ ॥
भ्रूविलाससुभगाननुकर्त्तु विभ्रमानिव वधूनयनानाम् ।
आददे मृदुविलोलपलाशैरूत्वलैश्रषकवीचिषु कम्प. ॥ ४८ ॥
ओष्ठपल्लवविदंशरुचीना हृद्यतामुपययौ रमणानाम् । फुल्ल-
लोचनविनीलसरोर्जैरङ्गनास्यचषकैर्मधुवारः ॥ ४९ ॥ प्राप्यते
गुणवतापि गुणाना व्यक्तमाश्रयवशेन विशेष । तत्तथा
हि दयिताननदत्त व्यानशे मधु रसातिशयेन ॥ ५० ॥
वीक्ष्य रत्नचषकेष्वतिरिक्त कान्तदन्तपदमण्डललक्ष्मीम् ।
जज्ञिरे बहुमता प्रमदानामोष्ठयावकनुदो मधुवाराः ॥ ५१ ॥
लोचनाधरकृताहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा । वारुणी
परगुणात्मगुणाना व्यत्यय विनिमयं नु वितेने ॥ ५२ ॥

---

^१ प्रागल्भ्यम्
^२ मद्येन

३१६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

तुल्यरूपमसितोत्पलमक्ष्णोः कर्णगं निरुपकारि विदित्वा ।
योषितः सुहृदिव प्रविभेजे लम्भितेक्षणरुचिर्मदरागः ॥ ५३ ॥
क्षीणयावकरसोऽप्यतिपातैः कान्तदन्तपदसम्भृतशोभः ।
आययावतितरामिव वध्वाः सान्द्रतामधरपल्लवरागः ॥ ५४ ॥
रागकान्तनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकपोलतलेषु । सर्व-
गापि ददृशे वनिताना दर्पणेष्विव मुखेषु मदश्रीः ॥ ५५ ॥
बद्धकोपविकृतीरपि गम्भीरारुताभिमततामुपनिन्ये । वश्यता
मधुमदो दयितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्वः ॥ ५६ ॥
वाससा शिथिलतामुपनाभि हीनिरासमपदे कुपितानि ।
योषिता विदधती गुणपक्षे निर्ममार्ज मदिरा वचनीयम् ॥ ५७ ॥
भर्तृषूपसखि निक्षिपतीनामात्मनो मधुमदोद्यमितानाम् ।
व्रीडया विफलता वनिताना न स्थितं न विगतं हृदयेषु
॥ ५८ ॥ रुन्धती नयनवाक्यविकास सादितोभयकरा परि-
रम्भे । व्रीडितस्य ललितं युवतीना क्षीबता बहुगुणैरनुजह्ने
॥ ५९ ॥ योषिदुद्धतमनोभवरागा मानवत्यपि ययौ दयि-
ताङ्कम् । कारयत्यनिभृता गुणदोषे वारुणी खलु रहस्य-
विभेदम् ॥ ६० ॥ आहिते नु मधुना मधुरत्वे चेष्टितस्य
गमिते नु विकासम् । आबभौ नव इवोद्धतरागः कामिनी-
ष्ववसरः कुसुमेषोः ॥ ६१ ॥ मा गमन्मदविमूढधियो नः
प्रोज्झ्य रन्तुमिति शङ्कितनाथाः । योषितो न मदिरा भृश-
मीषुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥ ६२ ॥ चित्तनिर्वृतिनिधायि
विविक्तं मन्मथो मधुमद शशिभासः । सगमश्च दयितैः
स नयन्ति प्रेम कामपि भुव प्रमदानाम् ॥ ६३ ॥ धार्ष्ट्य-
लङ्घितयथोचितभूभौ निर्दयं विलुलितालक्रमात्ये । मानिनी-
रतिविधौ कुसुमेषोर्मत्तमत्त इव विभ्रभमाप ॥ ६४ ॥
शीधुपानविधुरेषु वधूना निम्रतामुपगतेषु वपुःषु । ईहितं
रतिरसाहितभावं वीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे ॥ ६५ ॥
पीतस्तुपारकिरणो मधुनेव सार्धमन्तः प्रविश्य चषकप्रति-
बिम्बवर्ती । मानान्धकारमपि मानवतीजनस्य नूनं बिभेद
यदसौ प्रससाद सद्यः ॥ ६६ ॥ पिपि प्रिय सस स्वयं मुमु
मुखासवं देहि मे तत त्यज दुदु द्रुतं भभम भाजन काञ्चनम् ।
इति स्खलितजल्पितं मदवशात्कुरङ्गीदृशः प्रगे हसितहेतवे
सहचरीभिरध्याय्यत ॥ ६७ ॥

द्यूतक्रीडावर्णनम्

स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कृतं मम । स्तनोपपीडमा-
श्लेषः कृतो द्यूते पणस्तया ॥ १ ॥ आश्लेषचुम्बनवतोत्सव-
कौतुकानि क्रीडादुरोदरपणः प्रेरितभूरुनङ्गः । भोगः स यद्यपि
जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ २ ॥
रतिक्रीडाद्यूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः
क्वणितकलकण्ठार्थमधरे । कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्ध-
रुदितस्मितक्रोधोद्ध्रान्तं पुनरपि विदध्यानमयि मुखम् ॥ ३ ॥
अद्य द्यूतजिताधरग्रहविधावीशोऽसि तत्खण्डनादाधिक्ये वद
को भवानिति मृषा कोपान्वितभ्रूलता । सद्यः स्विन्नकराग्रकुन्तल-
परायत्तीकृतास्वस्य मे मुग्धाक्षी प्रतिकृत्य तत्कृतवती द्यूतेऽपि
यन्मार्जितम् ॥ ४ ॥ गाढालिङ्गनपूर्वमेकमनया द्यूते जिते
चुम्बनं तत्किंचित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पितं चानया ।
नैतत्तादृगिद न तादृशमिति प्रत्यर्पणप्रक्रमैर्यूनोश्चुम्बनमेक-
मेव बहुधा रात्रिर्गता तन्वतोः ॥ ५ ॥ आश्लेषे प्रथमं क्रमेण
विजिते हृष्टेऽधरस्यार्पणे नर्मद्यूतविधौ पण प्रियतमे कान्ता
पुनः पृच्छति । अन्तर्हास निरोधसभृत रसोद्भेद स्फुरद्दण्डया
स्वैर सारिविमोरणाय विहित खेदाम्बुगर्भः करः ॥ ६ ॥

बाह्यरतक्रीडावर्णनम्

आलिङ्गनम्

ह्रीतया गलितनीवि निरस्यन्नन्तरीयमवलम्बितकाञ्चि ।
मण्डलीकृतपृथुस्तनभार सस्वजे दयितया हृदयेश ॥ १ ॥
उत्तरीयविनयात्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् ।
आवरिष्ट विकटेन विबोदुर्लक्षकेश कुचमण्डलमन्या ॥ २ ॥
अशुकं हृतवता तनुबाहुस्वस्तिकापिहितमुग्धकुचाग्रा । भिन्न-
शङ्खवलयं परिणेत्रा पर्य रम्भि रभसात्पचिरोढा ॥ ३ ॥
सजहार सहसा परिरब्धप्रेयसीषु विरहय्य विरोधम् । सहितं
रतिपतिः क्षितभिन्नक्रोधमाशु तरुणेषु महेषुम् ॥ ४ ॥
संसमानमुपयन्तरि वध्वाः श्लिष्टवत्युपसपलि रसेन । आत्मनैव
रुरुधे कृतिनेव खेदसङ्गि वसनं जघनेन ॥ ५ ॥ पीडिते पुर
उरःप्रतिपेष भर्तरि स्तनयुगेन युवत्याः । स्पष्टमेव दलत-
प्रतिनार्यास्तन्गतयमभवद्बुद्धयस्य ॥ ६ ॥ दीपितस्मरमुरस्युप-
पीडं वल्लभ्रे घनमभिष्वजमाने । वक्रता न ययतुः कुचकुम्भौ
सुभ्रुवः कठिनतातिशयेन ॥ ७ ॥ सप्रवेष्टुमिव योषित ईषु
श्लिष्यता हृदयमिष्टमनानाम् । आत्मन सततमेव तदन्त-
र्वर्तिनो न खलु नूनमजानन् ॥ ८ ॥ स्नेहनिर्भरमधत्त
वधूनामार्द्रता वपुरसशयमान्तः । यूनि गाढपरिरम्भिणि-
वस्त्रकोपमम्बु ववृपे यदनेन ॥ ९ ॥ न स्म माति वपुषः
प्रमदानामन्तरिष्ठतमसगमजन्मा । यद्बहूर्बहिर्वाप्य विकास
व्यानशे तनुरुहाण्यपि हर्ष ॥ १० ॥ यत्प्रियव्यतिकराद्भू-
नितानामङ्गजेन पुलकेन बभूवे । प्रापि तेन भृशमुच्छ्वसिता-
भिर्नीविभिः सपदि बन्धनमोक्षः ॥ ११ ॥

चुम्बनम्

लोलदृष्टि वदन दयितायाश्चुम्बति प्रियतमे रभसेन ।
व्रीडया सह विनीवि नितम्बार्दंशुकं शिथिलतामुपपेदे
॥ १२ ॥ आहता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि
घनदन्तनिपातैः । सौकुमार्यगुणसभृतकीर्तिर्वाम एव सुरते-

---

१ अनवसरे अस्थाने वा. २ प्रभाते ३ 'जामीन' इति लोके
१ अक्षणा स्थलान्तरीकरणधम्

वाह्यरतक्रीडावर्णनम्, सुरतप्रशंसा, नववधूसंगमे सखीवाक्यम्, नववधूसंगमः ३१७

---

ष्वपि काम ॥ १३ ॥ ह्रीभ्रादवनतं परिरम्भे रागवानव-
टुजेष्ववकृष्य । अर्पितोष्ठदलमाननपद्मं योषितो मुकुलिताक्ष-
मधासीत् ॥ १४ ॥ पल्लवोपमिति साम्यसपक्षं दृष्टवत्यधरबि-
म्बमभीष्टे । पर्यकूजि सरुजेव तरुण्यास्तारलोलवलयेन करेण
॥ १५ ॥ केनचिन्मधुरमुल्बणरागं बाष्पतममधिकं विरहेषु ।
ओष्ठपल्लवमपास्य मुहूर्तं सुभ्रुवः सरसमक्षि चुचुम्बे ॥ १६ ॥

विहार

आवृतान्यपि निरन्तरमुच्चैर्योषितामुरसिजद्वितयेन ।
रागिणामित इतो विमृशद्भिः पाणिभिर्जगृहिरे हृदयानि
॥ १७ ॥ कामिनामसकलानि विमुग्धैः खेदवारिमृदुभिः
करजाग्रैः । अक्रियन्त कठिनेषु कथंचित्कामिनीकुच-
तटेषु पदानि ॥ १८ ॥ सोष्मणस्तनशिलाशिखराग्रादात्तघर्म-
सलिलैस्तरुणानाम् । उच्छ्रसत्कमलचारुषु हस्तैर्निम्ननाभिसर-
सीषु निपेते ॥ १९ ॥ आमृशद्भिरभितो वलिवीचीर्लोल-
मानवितताङ्गुलिहस्तैः । सुभ्रुवामनुभवात्प्रतिपेदे मुष्टिमेयमिति
मध्यमभीष्टैः ॥ २० ॥ प्राप्य नाभिनदमज्जनमाशु प्रस्थितं
निवसनग्रहणाय । औपनीविकमरुन्ध किल स्त्री वल्लभस्य
करमात्मकराभ्याम् ॥ २१ ॥ कामिनः कृतवतोत्सवकाल-
क्षेपमाकुलवधूकरात्सपदि । मेखलागुणविलग्नमसूर्या दीर्घसूत्र-
मकरोत्परिधानम् ॥ २२ ॥ अम्बरं विनुदतः प्रियपाणेर्यो-
षितश्च करयोः कलहंसः । वारणामिव विधातुमभीक्ष्णं
कक्ष्यया च वलयैश्च शिशिञ्जे ॥ २३ ॥ ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृद-
येशे वाससः स्पृशति मानधनायाः । भ्रूयुगेण सपदि प्रति-
पेदे रोममिश्रं सममेव विभेदः ॥ २४ ॥ आशु लङ्घित-
वतीष्टकराग्रे नीविमर्धमुकुलीकृतदृष्ट्या । रक्तवैणिकहताधर-
तन्त्रीमण्डलक्वणितचारु चुकूजे ॥ २५ ॥ आयताङ्गुलिरभूद-
तिरिक्तः सुभ्रुवा कशिमशालिनि मध्ये । श्रोणिषु प्रियकरः
पृथुलासु स्पर्शमाप सकलेन तलेन ॥ २६ ॥ चक्रुरेव लल-
नोरुषु राजीः स्पर्शलोभवशलोलकराणाम् । कामिनामनिभृ-
तान्यपि रम्भास्तम्भकोमलतलेषु नखानि ॥ २७ ॥ ऊरुमूल-
चपलेक्षणभग्नैर्वतंसकुसुमैः प्रियमेताः । चकिरे सपदि
तानि यथार्थं मन्मथस्य कुसुमायुधनाम ॥ २८ ॥

सुरतप्रशंसा

सुरते च समाधौ च मनो यत्र न लीयते । ध्यानेनापि
हि किं तेन किं तेन सुरतेन वा ॥ १ ॥ यत्र न मदन-
विकारः सद्भावसमर्पणं च गात्राणाम् । तस्मिन्नुद्धतभावे पशु-
कर्मणि पशव एव रज्यन्ते ॥ २ ॥ प्रतिक्षणसमुल्लसन्नव-
कलाकलापान्वितक्षपाकरविलोकेने यदि तवास्ति कौतूहलम् ।
विलोकय तदा सखे सुरतसगरालोकनप्रहृष्टदयितामुखं
निबिडकञ्चुकोत्तारणे ॥ ३ ॥ नरैर्विफलजन्मभिर्गिरिदरी न किं
सेव्यते न चेच्छ्रवणगोचरीभवति जातुचिज्जन्मनि । कपोत-
रवमाधुरीविग्वचनानुकारादरीतरासहकृतोदरीवचनकाकुरीति-
ध्वनि ॥ ४ ॥ सदष्टेऽधरपल्लवे मचकितं हस्ताग्रमा-
धुन्वती मा मा मुञ्च शठेति कोपवचनेनगर्तिनभ्रूलता ।
सीत्कागञ्चितलोचना सग्भसं यैश्चुम्बिता मानिनी प्राप्तं तै-
रमृतं श्रमाय मथितो मूढैः सुरैः सागरः ॥ ५ ॥ किं चेतर्गुरु-
सेवनैः किमपरव्योमार्चने किं फलं किं स्यादध्ययनेन मे
सुरपदप्राप्त्याथ किं वा फलम् । एतस्याः कुचकुम्भसश्रम-
परीरम्भप्रवाहोद्गमस्वेदाम्भोभिरनङ्गवह्निरधुना निर्वापितो नो
यदि ॥ ६ ॥ प्राङ् मा मेति मनागनागतगुणं जाताभि-
लाषं ततः सव्रीडं तदनु श्लथोद्यममनु प्रम्नष्टधैर्यं पुनः ।
प्रेमार्ट्रस्पृहणीयनिर्भररहःक्रीडाप्रगल्भं ततो निःसङ्गाङ्गविघर्ष-
णाधिकसुखं रम्यं कुलस्त्रीरतम् ॥ ७ ॥ शङ्काराष्टुलितेन
यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेक्ष्यते केयूरध्वनिभूरिभीतिचकितं नो
यत्र वाश्लिष्यते । नो वा यत्र शनैरलक्षदशनं विम्बावरः
पीयते नो वा यत्र विवीर्यते च मणितं तत्किं रतं कामिनो
॥ ८ ॥ आकाशे नटनं सरोरुहयुगे मञ्जीरमञ्जुध्वनिः
शीतांशौ कलकूजितं किसलये पीयूषपानोत्सवः । स्वर्गक्षोणि-
धरे नखात्परिभवो ध्वान्ते कराकर्षणं रम्भाया रसनारव-
स्तरणयोः पुण्यानि मन्यामहे ॥ ९ ॥

नववधूसंगमे सखीवाक्यम्

रक्षामालिकया बाले बद्धया किं प्रयोजनम् । अवश्यं-
भाविनावेतौ कुचग्रहकचग्रहौ ॥ १ ॥ बाला तन्वी मृदुतनु-
रियं त्यज्यतामत्र शङ्का दृष्टा काचिद्भ्रमरभरतो मञ्जरी भज्य-
माना । तस्मादेषा रहसि भवता निर्दयं पीडनीया मन्दा-
क्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समग्रम् ॥ २ ॥ नीरन्ध्रं
परिरभ्यते प्रियतमो भूयस्तरां चुम्ब्यते तद्वाढं क्रियते यदस्य
रुचिरं चाटूत्करैः स्तूयते । सख्या मुग्धवधूरसौ रतविधौ
यत्नेन सा शिक्षिता निर्भ्रान्तं गुरुणा पुनः शतगुणं पञ्चेषुणा
कारिता ॥ ३ ॥ नार्यस्तन्वि हठाद्धरन्ति रमणं तिष्ठन्ति नो
वारितास्तत्किं ताम्यसि किं च रोदिषि मुधा तासां प्रियं मा
कृथा । कान्तः केलिरुचिर्युवा सहृदयस्तादृक्पतिः कातरे
किं नो बर्बरकर्कशैः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते ॥ ४ ॥

नववधूसंगमः

यावक्सरार्द्रपादप्रहारगोणितकचेन दयितेन । मुग्धा
साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा ॥ १ ॥
आभाति बालिकेयं पाणिस्पर्शेन पुलकितावयवा । अभिनव-
वसन्तसङ्गादाविर्मुकुलेव बालचूतलता ॥ २ ॥ खिद्यति