सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
शीघ्र शान्त हो जाता है ॥३८,२६९॥
| खीर आदि से नानाप्रकार की बलि देवे ॥३६॥।
क्षण ६० | अघुराय यथाकारं बिदभ्याचत्वरादिषु ।२३॥
अपुर मरह के व्यि सन्ध्याकाल मे चौराहे पर वहि देवे ॥
गन्धवेंस्य गवां मध्ये मयमांसाम्बुजाङ्गरम् ।
गन्धर्वं ग्रह के ल्थि गोओंके ब्रीचमें मद्र मांस पानी
जीर जांगल मांस की बलि देवे ।
हये वेश्मनि यक्षस्य ल्माषाखकूसुरादिभिः ॥३४॥
अतिञुक्तकङ्कन्दान्जेः पुष्पेश्च वितरेद्रसिम् ।
यक्षग्रह के ल्यि मनके अनुकूक सुन्दर घर मं-कुल्माष
(अस्विन्न जौ), उड़द, रक्त, सुरा आदि मदय, अतिमुक्तक
(माधवी कता); कुन्द, कमल इनके पएूरछो से बलि देवे ॥२४॥।
न्यां पिवप्रहाये्ठं कुगास्तरणमूषितम् ॥२५॥
पितृप्रह के ल्यि नदी के किनारे कुशा विशछाकर उसमें
तिल, गुड, जो की वि देवे ॥३५॥ तत्नेवोपहरेच्चापि नागाय वित्रिधं बसिम्।
नाग (सप) के व्यि नदी के किनारे पर ही गुड़, मधु,
चतुष्पथे राक्षसस्य भीमेषु गहनेषु वा ॥३६॥
शून्यागारे पिशाचस्य तीव्रं बखिमुपाहरेत् ।
राक्चस के ल्यि चौराहे पर या गहन-भयानक वनां में
मस, रक्त, सुरा आदि की बलि देवे । पिशाच के व्यि खारी
धर मँ--तीव्र बलि (कचा मांस, पशु बलि) को देवे ॥३६॥
पूवंमाचरितेभेन्त्रमूः तविद्यानिद नितेः ॥२७॥
न शक्या बङिभिजंतं योगेस्तान् समुपाचरेत् ।
भूतविद्या मँ के हृए- मंब के प्रथम प्रयोग करने से
तथा बङि देने से जो ग्रह शान्त नदीं हो सके, उनको शन्त
करने के ल्यि- योगों को बरते ॥३७॥। अजक्षेचमरोमाणि अस्यकोदूकयोस्तथ ॥२८॥
दिङक मूत्रं च वस्तस्य धूमनस्यं प्रयोजयेत् ।
एतेन शाम्यति क्षिप्रं बङ्बानपि यो अहः ॥२९॥
बकरा, रीछ, सेद, उल्क्--्नकी खा, रोम, दग बकरे
क मून, इनका धुवा रोगी को देषे । इससे बलवान् भह मी
गजाहपिप्पटीम्रव्योषामल्कसषेपान्। `
गोधानङ्कऊमाजगैर छष्यपित्तप्रपेषिताच् ॥४०॥
नस्याभ्यञ्लनसेकेषु विदभ्यायोगतरववित् । ६
गजपिप्पली, पिप्पलीमूछ, तरिकट, वलाः सरसो इन्
गोह, नेवा, विल्छी, रौ इनके पिततो से पीकर, इसे
नस्य, अभ्यंग, परिक आदि मँ योगतत्त्व कौ जाननेवाला
ू भ्रते ४०|| । । =
खरारवतरोलूककरभश्वश्गाठजम् ॥४५॥
पुरीषं गृधकाकानो बरादस्य च पेषधेत् ।
छत्तरतन्त्रम्
` ब्तमूमेण तत्पद्धं डं स्यात पूेवद्धितम्॥४२। दूर्वा, रषतवूष, सूतरेश)
७९१ गघा, घोड़ा, खचर, उल्द्, ऊंट, कुत्ता, गीदड़, गीध,
कोओआ, सूअर इनकी पुरीष (मल) इनको पीखकर (इनके कल्क
से) वक्रे के सूत्रम तेल सिद्ध करे । ( इखका प्रयोग नस्य,
अभ्यंग तथा से चन) ॥४१,४२॥
शिरीषबीजं ख्शनं ण्ठां सिद्धाथेकं वचाम्
मञ्जिष्ठ रजनीं कृष्णां बस्तमूत्रेण पेषयेत् ॥४३॥। वत्यंर्छायाविशष्कास्ताः सपित्ता नयनाञजनम्।
शिरीष के बीज, लहसुन, सोढ, सरसो, वच, मजीठ,
हल्दी, पिप्पली इनको बकरे के मूत्र से पीखकर गाय का पित्त
मिलाकर-वर्ियां बनाक्रर छायाम सुखा के। ये बत्तियां
धिषकर आंखों म अंजन् करे ।४३॥
नक्तमारषटं उ्योषं मृं श्योनाक बिल्वयोः ॥४४॥
हरिद्रे च कृता वर्यः पूबेवन्नयनाञ्नम् ।
करंज का फल, सोढ, मरिच, पिप्पली, श्योनाक ओर
बिल्व का मूढ, हल्दी, दाखदल्दी से बनाई व्या; (पूवं की
भाति से बनाई बकरे के मूत्र म पीसकर, छाया में सुखाकर;
पित्त के साथ) अंजन करे ॥४४॥
सेन्धवं कटुकां हिक वयःस्थां च व चामपि।
बस्तमनत्रेण संपिष्टं मसस्यपित्तन पूवेवत ॥४५॥ ये ये बरहा न सिध्यन्ति सर्वषां नयनार्जनम् ।
सैन्धव, कुटकी, हींग, गिलोय (या आंवला) बच, इनको
बकरे के मूत्र से पीसकर, छाया मे सुलाकर बनाई बि महली
के पित्त के साथ अंजन करे। जो जो प्रह शान्त नदीं होते;
उनमें आंखों म इसका अंजन करे ॥४५॥
पुराणसर्पिखशनं दिग सिद्धाथेकं वसा ॥४६॥
गोरोमौ चाजखोमी च भूतकेशो जटा तथा ।
कुरा सरपगन्धा च तथा काणविकाणिके ॥५०॥
वजनपरोक्ता वयःस्था च ङ्गी मोहन क्षिका ।
अेमृखं त्रिकटुकं ता खोतोजमजनम् ॥४०।
सैपारी हरितारुं च रश्षोष्ना ये च कोतिताः।
सिह्याघ्क्षेपाजौ रद्र पिवाजिगवां तथा ॥४९॥
श्वाविच्छल्यकगोधानासुष्स्य नङ्गखस्य च ।
विटखभोमवसामञ्ररक्तपित्तनखादयः ॥५०॥ . = अस्मिन् वग भिषक कयोत्तङानि च घृतानि च ।
पानाभ्यज्ञननस्थेषु तानि योऽ्यानि जानता ॥५९॥
अवपीडेऽञ्लने चैव विद्भ्याद्गुटिकोकृतम् ।
विदधीत परषेके क्वथितं, चूणितं तथा ॥५२॥
'उदुभूज्ने, श्छर्णपिष्टं देहे चाव चारयत् ।
एष स्वविकारास्तु मानसानपराजितः ॥ 9 द. र भ २ र + चँ
1दल्पे दिरपि = त ८ क प | ख >~ =
ह् \ च्छा न् र "चै ५ ~ म ^ न - न "ॐ क, छ कि ॐ न्यादल्येन कारेन स्नेहादिरपि च क्रमः। _ हन्यादल्पेन ; | काडेन > म * = + 4 " $ श
- "द ॥ भः 8, ० ५ +. + 4 ~ २४ 1 > च. २ नि
^ पुरात् ् न् २०५ घुत् ( (दस साढ का), टहुसुन, ५ & 27 ^ #(। (५.४ = ' व , व ची १. + बच, ह {08 क
१ पु | ४ ९ ४ । |, ॥ ॥ ८ क ष ५६ । 0 दः ङ्कः ४9." 8 र = 1
4 ६ ि ` ~ ९ 4 रः
7 ~^ 1 |+ बाख्छङडः र्ः तू सु ट प ल्घा
। ` ची | श्यत ह 6 णि प्र त ॥ # द ॐ
॥ 5 (^, ऋनि (+ > ६, | चु > + => ब
% ‡
त
- ह > #
१. च
= -द- ~ 4 - ।
"^", (^ क" भ 9 क क > न - र | ^. बा 4.7. ~ वि
७६२
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६१ ]
काकोली, खीर काकोली, वज्रकन्द, गिलोय, काकड़ाशुद्धी, मोहनवल्लीका (बट पत्रिका), आक का मूल, त्रिकुट, प्रियङ्गु, क्षोतोजन, मैनशिल, हरताल, श्वेत सरसों, (अथवा गुग्गुल आदि जो रक्षोन्न द्रव्य हैं, इनको तथा सिंह, व्याघ्र, रीछ, बिल्ली, चीता, घोड़ा, गाय, सेह, श्वावित् (बड़ी सेह), गोह, ऊंट, नेवला इनकी विष्ठा, त्वचा, रोम, वसा, मूत्र, रक्त, पित्त नख आदि लेकर इनसे वैद्य तैल और घृत अलग-अलग सिद्ध करे। इन तैल या घृतों को जाननेवाला वैद्य पान, अश्वंग नस्य आदि में बरते। इनसे गोलियाँ बनाकर अवपीडन नस्य, अंजन करे। इनका क्वाथ परिषेक-स्तन बरते, इनका चूर्ण शरीर पर छिड़के, इनको बारीक पीसकर शरीर पर लेर करे। वह मनोजन्य सब रोगों का अपराजित रहता है। योड़े ही समय में सब मानसिक रोगों को नष्ट करता है, स्नेहन, धूपन आदि उपचार भी करे।
“विशेषतः पुराणं च घृतं तं पाययेद् भिषक्। उग्रगन्धं पुराणं स्याद् दशवर्षस्थितं घृतम् ॥ लाक्षारुचिभिं शीतं तद्धि सर्वग्रहापहम्। मेध्यं विरेचनेष्वग्र्यं प्रपुराणमतः परम् ॥ नासाधयं नाम तस्यास्ति यत्स्याद् वर्षशतस्थितम्। दृष्टं स्पृष्टमथाभ्रातं तद्धि सर्वं ग्रहापहम् ॥”
चरक चि० अ० ६ ॥४६-५३॥
न चाचौक्षं प्रयुञ्जीत प्रयोगं देवताग्रहे ॥४४॥
देवता आदि पवित्र ग्रहों में अपवित्र प्रयोग नहीं करना चाहिये।
वि० मन्तव्य—च अ चौक्षं—अपवित्र—उक्त पुरीष एवं रोम आदि अपवित्र द्रव्यों के धूप, अञ्जन, परिषेचन एवं लेप आदि प्रयोग न हो ॥५४॥
ऋते पिशाचादन्यत्र प्रतिकूलं न चाचरेत्।
वैद्यातुरौ निहन्तुस्ते ध्रुवं कुट्टा महौजसा ॥५५॥
पिशाच ग्रह को छोड़कर अन्यत्र प्रतिकूल कार्य न करे, क्योंकि महान् शक्तिवाले ये ग्रह कुट्ट होकर वैद्य और रोगी दोनों को निश्चित मार देते हैं।
देवर्षिपितुराग्ध्ववेः उन्मत्तस्य तु बुद्धिमान्।
बर्जयेदक्षनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकमं च ॥
सर्पिष्यानादि तत्स्येह मुदु भेषज्यमाचरेत्।
पूर्णा बलि उपहारंश्च मंत्राञ्जनविधीस्तथा ॥
चरक । चि० अ० ६ ॥
वि० मन्तव्य—मूतोन्माद में—ताड़न, त्रासन एवं तर्जन आदि का भी विधान है, परन्तु वह केवल पिशाच ग्रह से पीड़ित में ही करना चाहिये। अन्यान्य देव, यक्ष एवं पितृग्रह आदि में नहीं करना चाहिये ॥५५॥
हिताहितीये यद्योक्तं नित्यमेव समाचरेत्।
ततः प्राप्स्यति सिद्धिं च यज्ञश्च विपुलं भिषक् ॥५६॥
हिताहितीय अध्याय में जो आहार कहा है, उसे सदा बरते।
इस प्रकार करने से ग्रह से मुक्ति, रोगों को मिलती है, और वैद्य को यज्ञ मिलता है ॥५६॥
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रेऽमानुषोपसर्गप्रतिषेधो नाम (प्रथमोऽध्यायः, आदितः) पश्चिमोऽध्यायः ॥६०॥
एकषष्ठितमोऽध्यायः
अथातोऽपस्मारप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यस्यामः ॥१॥
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अत्र इसके आगे अपस्मारप्रतिषेध अध्याय का व्याख्यान करेंगे—जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१,२॥
स्मृति (याददास्त स्मरण) मूतार्थ (अनुभव किया विषय), इनके ज्ञान का नष्ट होना या भूल जाना, अपस्मार कहा है, यह अपस्मार रोग विनाशकारक है।
वक्तव्य—“अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसंख्ण्वाद्भीमत्सचेष्टमावस्थिकं तमःप्रवेशमावक्षते ॥” चरक।
स्मृतेरपगमं प्रादुरपस्मारं भिषग्विदः ॥”
चरक चि० अ० १०, ३ ॥१॥
स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपश्च परिवर्जने।
अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत् ॥३॥
मिथ्यातियोगेन्द्रियार्थकर्मणामभिसेवनात्।
विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मैलैः ॥४॥
वेगनिग्रहशोठानामहिताशुचिभोजिनाम्।
रजस्तमोभिभूतानां गच्छुतां च रजस्वलाम् ॥५॥
तथा कामभयोद्गक्रोधशोकादिभिर्भुञ्जम्।
चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारोऽभिजायते ॥६॥
इन्द्रियों के विषय और कर्मों के मिथ्या योग, अथवा अतियोग के सेवन से, विरुद्ध एवं मलिन आहार, विहार से कुपित हुए दोनों से, उपस्थित मल मूत्रादि के वेगों को रोकने के स्वभाववाले, अहित, अपवित्र भोजन करनेवालों में, रज एवं तम से आक्रान्त मनवालों में रजस्वला के साथ सम्भोग करने से, तथा कामशोक-भय-उद्वेग, क्रोध आदि से मन पर बहुत आघात होने पर पुरुषों में अपस्मार उत्पन्न होता है।
“त एवंविधानां प्राणभूतां क्षिप्रमभिनिवर्त्तन्ते, तद्यथा—रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषयबहुदोषाणां समलविकृतोपहितानि अशुचीनि अभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तोपयुञ्जानानां
अ० ६१ ] १००
उत्तरतन्त्रम्
७६३
तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टाविषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां वा दोषाः प्रकृतिः रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसा मन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्य पर्यवतिष्ठते तयेन्द्रियायतनानि च तत्र तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कासकौधमयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः भूयः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जनतुरपस्मरति।”
चरक नि० अ० ८-४ ||४-६||
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रभूहता । निद्रानाशश्च तस्मिन्स्तु भविष्यति भवन्त्यथ ॥७॥
पूर्वरूप—हृदय में कम्प, शून्यता (हृदय में), स्वेद, ध्यान (चिन्तन-एकाग्रता), मूर्च्छा, अतिशय संज्ञानाश और निद्रा-नाश होता है ।
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति, तद्यथा—भ्रूवृदासः सतत-मङ्गोर्वैकृतमशब्दश्रवणं, लालासिंधाणप्रखण्वणमन्नामिलक्षण-मरोचकविपाकौ हृदयग्रहः, कुचैराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्ग-मर्दो, मोहस्तमसो दर्शनम्, मूर्च्छा, भ्रमश्चाभीर्दणं च स्वप्ने मदनर्त्तनपीडनवेपशुध्ययनपतनादीन्यपस्मारपूर्वरूपाणि भवन्ति, ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्बुत्तिरेव ॥
चरक नि० अ० ८-७ ||७
संज्ञाबहेषु श्लोतःसु दोषःप्यामेषु मानवः । रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा ॥८॥ विक्षिपन हस्तपादं च विजिह्वाभ्रविर्लोचनः । दन्तान् खादन् वमनं फेनं विवृताक्षः पतेतु क्षितौ ॥९॥ अल्पकालान्तरं चापि पुनः संज्ञां लभेत् सः । सोऽपस्मार इति प्रोक्तः—
संज्ञावाही श्लोतों के दोषों से भर जाने पर तथा रज एवं तम से युक्त हो जाने के कारण मूढ़ हुआ मनुष्य विक्षिप्त चित्त से हाथ पैर को फेंकता है, भ्रू और आंख कुटिल हो जाती है, दांत कटकटाता है, मुख से झाग गिरता है, आँखें पलट जाती हैं, भूमि पर गिर पड़ता है, कुछ देर के पीछे फिर चेतना प्राप्त करता है, इसको अपस्मार कहते हैं ।
“धमनीभिः श्रिता दोषा हृदयं पीडयन्ति हि । संपीड्यमाने व्यथते मूढो भ्रान्तेन चेतसा ॥ पश्यत्यसन्ति रूपाणि पतति प्रस्फुरत्यपि । जिह्वाक्षिभ्रः क्षवल्पालो हस्तौ पादौ च विक्षिपन् । बोधवेगे च विगते सुसवत्यलिबुद्धये ॥”
चरक० चि० अ० १०-६ ||८,६||
स च हृष्टभ्रतुर्विधः ॥१०॥
वातपित्तकफैर्नृणां चतुर्थः सन्निपाततः । यह अपस्मार मनुष्यों में वायु, पित्त, कफ और सन्निपात से चार प्रकार का होता है ॥१०॥
वेपमानो दशन् दन्तान् श्वसनं फेनं वमन्नपि ॥११॥ यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं कृष्णं मामनुधावति । ततो मे चिन्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारोऽनिलारुक्तः ॥ जो रोगी कांपता हुआ, दांतों को काटते हुए जोर से श्वास लेता है, झाग मुख से गिरती हो, जो रोगी यह कहे कि विकृत आकार का काला प्राणी मेरी ओर दौड़ रहा है, इससे मेरी संज्ञा नष्ट होती है, उसे वातजन्य अपस्मार से पीड़ित जानो ॥
वृत्तापस्वेदमूर्च्छातीर्तो धुन्वन्नञ्जानि विह्वलः । यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं पीतं मामनुधावति ॥१३॥ ततो मे चिन्तनाशः स्यात् स पित्तभव उच्यते । प्यास, ताप, स्वेद, मूर्च्छा से पीड़ित, अंगों को फेंकता हुआ, बेचैन, जो पीले रंग के विकृत प्राणि को अपनी ओर दौड़ता हुआ अनुभव करके बेहोश होता है, उसे पित्तजन्य अपस्मार से पीड़ित जाने ॥१३॥
श्रीतहृल्लासनिद्रांतः पतन् भूमौ वमन् कफम् ॥१४॥ यो त्रयाद्विकृतं सत्त्वं शुक्लं मामनुधावति । ततो मे चिन्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारः कफारुक्तः ॥१५॥ शीत जी मचलाना, निद्रा से पीड़ित, भूमि पर गिरकर कफ का वमन करता है, जो श्वेत रंग के विकृत प्राणी को अपनी ओर भागता हुआ अनुभव करके मूर्च्छित होता है, उसे कफजन्य अपस्मार से पीड़ित जानना ॥१४,१५॥
हृदि तोदस्तुडुक्त्वेद्विष्वप्येतेषु संख्यया । वातजं में हृदय में पीड़ा, पित्तज में प्यास और कफज अपस्मार में जी मचलाना होता है ।
प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकं तु भवेद्विह ॥१६॥ प्रलाप, कराहना, क्लेश, ये लक्षण तीनों दोषों के अपस्मारों में सामान्य हैं ॥१६॥
सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे । सन्निपातजन्य अपस्मारं सर्वलक्षणो का मेल रहता है ।
अनिमित्तागमादव्याधैर्गमनादकृतेऽपि च ॥१७॥ आगमाद्याप्यपस्मारं वदन्यन्ये न दोषजम् ।
विना कारण के रोग का आक्रमण होने से, चिकित्सा न करने पर भी रोग के मिट जाने से, कुछ लोग शास्त्र (अपने) से अपस्मार को आगन्तुज मानते हैं, दोषजन्य नहीं मानते ॥
क्रमोपयोगादोषाणां क्षणिकत्वात्तथैव च ॥१८॥ आगमाद्वैरवरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः ।
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कान्चित् ॥१९॥ शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिःसमुद्भवः ।
स्थायिनः केचिदल्पेन कालेनाभिप्रवर्धिताः ॥२०॥ दर्शयन्ति विकारास्तु विश्वरूपान्निसर्गतः । अपस्मारो महान्वापिस्तस्मादोषज एव तु ॥२१॥
७६४
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६२ ]
दोषों का संचय आदि क्रम से रोगोत्पत्ति करने के कारण, अपस्मार दोषजन्य है। वातादि दोषों के क्षणिक होने के कारण अपस्मार दोषजन्य है। जब तक दोष का वेग रहता है, तब तक रोग रहता है। आगम (चरक में) अपस्मार को दोषजन्य कहा है। विश्वरूप होने से वात, पित्त, कफ एवं रज और तम ये दोष विश्वरूप हैं, इसलिये अपस्मार दोषजन्य है। इसलिये विद्वान् अपस्मार को दोषजन्य मानते हैं। जिस प्रकार बादल के बरसने पर भी कुछ बीज शरद् काल में उगते हैं, इसी प्रकार रोग भी अपने समय पर उत्पन्न होते हैं। अवश्य अस्थायी वातादि दोष इसी थोड़े से समय के लिये बढ़कर नानाप्रकार के रोगों को अपने स्वाभाविक दूषण स्वभाव के कारण दिखाते हैं। इसलिये अपस्मार नामक महारोग दोषजन्य ही है।
वक्तव्य—“इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति, वात-पित्त-कफ-सन्निपातनिमित्ताः ॥” (२) पक्षाद्वा द्वादशाद्वाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः। अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किंचिद्वात्परम् ॥ (३) अधिशेते यथा भूमि बीजं काले च रोहति। अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति”॥
वि० मन्तव्य—कुछ आचार्य श्लो० १७ के अनुसार अपस्मार को आगन्तु मानते हैं जैसे विषम ज्वरों को, परन्तु कुछ आचार्य इसको “दोषज” मानते हैं, अस्तु। इस विवाद का समाधान भगवान् पुनर्वसु ने इस प्रकार किया है कि—
यदा दोषनिमित्तस्य भवति आगन्तुः अन्यवः।
तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्वराः। च० नि० अ० ८
अर्थात्—जब किसी दोषज व्याधि में आगन्तु कारण भी होता है तब विद्वान् चिकित्सक साधारण अर्थात् दोनों के लिये उपयोगी कर्म-उपचार करते हैं। जैसे विषम ज्वरों में तथा उन्मादों में। भगवान् धन्वन्तरि ने उक्त दोनों मतों का उल्लेख कर दिया है ‘दोषज एव तु’ पाठ अपस्मार को दोषज मानने वालों का है, क्योंकि—अग्रिम श्लो० २३ में ‘उपयोगो ग्रहोक्तानां योगानां तु विशेषतः’ पाठ में ग्रह शामक योगों के उपयोग का निर्देश किया गया है। और श्लो० २६ में रुद्र एवं रुद्र के गणों की पूजा का निर्देश किया है, अतः भगवान् धन्वन्तरि जी दोनों मतों को मानते हैं ॥२१॥
तस्य कार्यों विधिः सर्वो य उन्मादेषु बह्यते।
पुराणसर्पिषः पानमभ्यङ्गश्चैव पूजितः ॥२२॥
उपयोगो ग्रहोक्तानां योगानां तु विशेषतः।
ततः सिध्यन्ति ते सर्वे योगैरन्यैश्च साध्येत्।
शिमृकटवृक्षकिण्वाहिनिम्बत्वप्रससाधितम् ॥२३॥
चतुर्गुणे गवां मूत्रं तैलमभ्यञ्जने हितम्।
अपस्मार में उन्माद में कहीं जानेवाली सम्पूर्ण विधि बरतनी चाहिये। पुरातन घृत का पान कराये और पुरातन घृत का अभ्यंग करे। ग्रहों में कहे योगों को विशेष रूप में बरते। इनसे सब अपस्मार अच्छे होते हैं, अन्ययोगों से भी चिकित्सा करे। यथा—शोभांजन, श्योनाक, किण्ही (कटमी), नीम को छाल, इनके स्वरस (रस में) और कल्क से तैल से चार गुणे गोमूत्र में तैल सिद्ध करे। यह तैल अभ्यंग में उत्तम है।
“कटमी निम्बकटवृक्षमधुधिगुत्वचां रसे।
सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थं प्रशस्यते ॥” चरक ॥२२,२३॥
गोधानकुलनागानां पृषतक्षगवामपि ॥२४॥
पित्तेषु सिद्धं तैलं च पानाभ्यङ्गेषु पूजितम्।
गोह, नेवला, हाथी, चित्रलमृग, रीछ, गाय, इनके पित्त से सिद्ध किया तैल पान और अभ्यंग में प्रशस्त है ॥२४॥
तीक्ष्णैरुभयतोभग्नैः शिरश्छापि विशोधयेत् ॥२५॥
तीक्ष्ण वमन, तीक्ष्ण विरेचन और तीक्ष्ण शिरो-विरेचन से चिकित्सा करे ॥२५॥
पूजां रुद्रस्य कुर्वीत तद्गणानां च नित्यशः।
रुद्र की ओर उनके गणों की नित्यप्रति पूजा करे।
वातिकं बस्तिभिश्चापि पैत्तिकं तु विरेचनैः ॥२६॥
कफजं वमनैर्धार्मानपस्मारमुपाचरेत्।
वातिक अपस्मार की बस्तियों से, पैत्तिक की विरेचनों से, कफज अपस्मार की वमनों से बुद्धिमान् चिकित्सा करे ॥२६॥
कुल्लथयवकोलानि शणबीजं पलङ्कषाम् ॥२७॥
जटिलां पञ्चमूल्यौ द्वे पथ्यां चोक्ताश्च यत्नतः।
बस्तमूत्रयुतं सर्पिः पचेत्तद्व्रातिके हितम् ॥२८॥
कुल्लथी, जौ, बेर, सन के बीज, गुग्गुलु, जटामासी, दश-मूल, हरड इनको सावधानी से क्वाथ करके, इस में बकरे का मूत्र मिलाकर घृत सिद्ध करे, यह घृत वातिक अपस्मार में हितकारी है ॥२७,२८॥
काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गणे।
पयोमधुसितायुक्तं घृतं तत् पैत्तिके हितम् ॥२९॥
विदारीगन्धादिगण के क्वाथ में काकोल्यादि गण का प्रक्षेप देकर, घी को सिद्ध करे। इस घी को दूध, मधु शर्करा के साथ खाये। यह घृत पित्तज अपस्मार में हित है।
वक्तव्य—डल्हन ने दूध, मधु, शर्करा के साथ घी सिद्ध करने को कहा है। इसमें मधु के साथ घी सिद्ध करने में मधु जल जायेगा। अथवा रोगप्रभाव से विधेय होगा। यथा—‘क्षीरादिप्रक्षेपयुक्तं घृतं हितम् ॥’ कहा है ॥
अ० ६१ |
करष्णाव चासुस्तकाययुक्तमारग्वधादिके ।
पक्वं च मूच्रवग तु इरेष्मापस्मारिणे हितम् ।३०॥
पिप्पल्यादि, वचादि, मुस्तकादि, इनके क्वाथ मे आरग्वधादिगण का कल्क प्रत्तेप देकर आटो मूर्नोंके साथ सिद्ध
किया घत कफजन्य् अपस्मार में उत्तम हे ॥३०॥।
सुरद्रुमब चाङु्ठसिद्धाथव्योषदहिङ्कभिः। मञिष्ठारजनीयुग्मसमङ्गात्रिषएरम्बदेः ॥३१॥ करञ्जबीजर'रीषगिरिकर्णीहूताशनः ।
सिद्धं सिद्धाथंकं नाम सर्पिमू त्रचतुगु णम् ।३२॥।
कर.भिृष्टगरश्चासबरासविषमञ्वरान् ।
सवभूतग्रहोन्मादानपस्मारांश्च नाशयेत् ॥३३॥
सिद्धार्थक धृत-देव दाङ, वच, कूठ, सरसों सोऽ, मरिच,
पिपरी, हींग, मंजीट, हल्दी, दारुहल्दी, मजीठ, त्रिफला,
मुस्ता, करंज के बीज, शिरीष के वीज, श्वेत स्यन्द (सफेद कोयल), इनके कल्क से चार गुणे मृत्रमे सिद्धक्रिया षी;
सिद्धाथक धृत दै। यह घृत कृमि, कुष्ठ, गर, श्वाख, कफ,
विषमञ्वर, सवर प्रकार की भूत बाधा, अह; उन्माद, अपस्मार,
को नष्ट करता है ॥३१-३३॥।
दशमङेन्द्रवृक्षसवङम बीभार्गीषूडतरिकेः। उम्पाकश्रेयसीसप्रपणापामागेष्टस्गुभिः॥२४॥ श॒तैः कर्केश्च भूनिम्बपूतिकम्योषचित्रके
त्रिबृसाठानिश्चायुग्मसारिवाद्रयपोष्करेः ॥३५ कटकायासदन्द्युग्रानीङिनीङमिशतुभिः।
सर्पिरेभिश्च गोक्षीरद धिमूत्रञक् रसेः ॥२६॥
साधितं पञ्च गन्याख्यं सवापस्मारभूतयुत्।
चातुथकक्षयश्ासानुन्मादां श नियच्छति ॥३५॥
पंचगव्यघत-दशमल, कुटज की छाल, मूवा, भागीं
त्रिफला, अमलतास, गजपिष्यटी, सक्षपण, चिरचिटा, कट गूर
इनके क्वाथ में, चिरायता, करंज, त्रिकटु, चित्रक; निशोथ
पाटा, हल्दी, दारुहल्दी, सारिवा, कष्ण सारिवा; पुष्कर मूख
। रकी, धमासा, दन्ती, वच, नलिनी, विडंग इनके कल्क से.
गायका दुघ, दही) मुन्न, गोबर का स्वरस ओर घी (ये सब
` परस्पर समान भाग केकर) इनसे धृत सिद्ध कृरे | यह पंचगग्य
धृत सब \कार के अपस्मार को, मूतबाधा को नष्ट करता हे ।
। चातुथिक ज्वर, श्चय, श्वास, ओर उन्माद को नष्ट करता दै ॥ |
भार्गीते पचेत् क्षीरे आ्तिण्डल्पायसम्। ~ `
चयं शद्धाय तं भोक्त बराहायोपकल्पयेत् ॥२६॥ ज्ञार्वा च मधुरीभूतं ` तं विश्षस्यान्तसुद्धरेत् ।
जीन् भागस्तस्य चणस्य किण्वभागेन संसजत् ।१९॥
सण्डोदकाथे देयश्च भार्गीक्वाथः सुशीतलः
शद्धे म्भे निदभ्याल्च संभारं तं सुरां ततः ॥४०॥
( ` जातगन्धां जातरसां पाययेदातुरं भिषक् ।
उत्तरतन्त्रभ ७९५
मागींसे षिद्ध क्रियि दुध म शालि .चाव्छों की खीर
बनाये । सुभर को तीन दिन भखा रखकर खीर खने को
देवे | जव्र॒ खीर में मधुरता (विदाहं प्रथम अवस्था पाक) आ
जाय, तवर सुर को मारकर इस अन्न को उसके पेट में (आमाशय से) निकाल ठे | इस अन्न को सुखाकर चूण कर ख्व |
इस चूणके तीन भाग केकर इसमे एक भाग सुरा बीज
(किण्व) मिकाये । सन्धानके ल्यिमार्गी का क्वाथ दण्डा
करके इसमे भिलाये । इस संभार को शुद्ध साफ धड़े मे रख
देवे । फिर जब इस सुरा मे गन्ध ओर रस उन्न हो जाये,
तव रोगी को पिलाये |
वक्तव्य--दुधर पाक विधि- दूध से चोथाई मागं का
कल्क मिटाकर, दुध से चार गुणा जक डाक्कर दूध का पाक्
करे । दूध मात्र शष रहने पर उतार लेव । सूअर को खिलाया
अन्न आमाश्चयसे अगेन जाने पाये उस अन्न मे केवल
आमाशय की ही क्रिया हो, इतने तक मे वह अन्न निकाल
ठेना चाष्टिये। अर्थात् निशस्ता भाग अभी अकरा मेही
परिणत हआ हो । यथा--
अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षडरसस्य प्रपाकतः ।
मधरात्प्राक् कफो भावात्फेनम्ृत उदीयते ।च०।३८-४०।
शद्ध कुम्भ--चावुर्जातक, मधु, पिप्पली आदि से किमि
किये ॥३८-४०॥
सिरां बिध्येदथ प्राप्तं माङ्गल्यानि च धारयेत् ॥४१॥
हनुसन्धिमध्यगत सिरा का वेधन करे । ब्रणितोपासनीय
ध्याय मे कही छत्रा, अतिच्छत्रा आदि मांगल्यं वस्ठ॒ओं को
धारण करे ।
वक्तव्य-चरक मे अतस्त्वाभिनिवेश एक रोग कहादै
यथा- अतत्वाभिनिवेशो यस्तद्धेतवाकेतिभेषजम् ।
- तंत्र नोक्तं तत. श्रोतुमिच्छामि तदिहोच्यताम् ॥
: . शुभूषवे वचः श्रुता शिष्यायाइ पुनवयुः ।
महामदं सौम श्णु सदेत्वाङृतिभेषजम् ॥
` मलिनाहारशीलस्य वगान्प्राप्तान् निण्हतः
शीतोष्णस्निग्धरूक्षायेः देठभिश्ातिसेवितेः ॥
हदयं समुपाभििव्यं सनोबुद्धहताः सिराः
` - दोषाः सन्दृष्य तिष्ठन्ति रजोमोहाइृतास्सनः ॥
` रजस्तमोभ्यां इद्धाभ्यां बुद्धो मनसि चा इते ।
हृदये व्याक्रके दोषरथ मूढाल्पचेतसः ॥
करोति विषमां बुद्धि नित्यानि हिताहिते ।
अतत््वाभिनिषेश तमाइुगत्ता सहागदम् ॥ ष स्तेदसेदोपपन्तं तं संशोध्य बमनादिभिः॥ ~
७६
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६२ ]
ब्राह्मीस्वरसंयुक्तं यत् पंचगव्यमुदाहृतम् ।
तत्सेव्यं शाखपुष्पी च यच्च मेधं रसायनम् ॥
वि० मन्तव्य—सु० शा० अ० ८ में अपस्मार के विना शार्प हनु की सन्धि में विद्यमान खिरा का वध करने का विधान है, परन्तु खिरा सर्वाङ्ग शोथन होती है, अतः अन्य स्थान में भी खिरावध किया जा सकता है ॥४१॥
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रेऽपस्मार-
प्रतिषेधो नाम (द्वितीयोऽध्यायः आदितः)
एकषष्टितमोऽध्यायः १.६१॥
द्विषष्टितमोऽध्यायः
अथातो उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अब इसके आगे उन्मादप्रतिषेध अध्याय का व्याख्यान करेंगे—जैसा भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१,२॥
मदयन्त्युद्ध(द्वग)ता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः ।
मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ॥३॥
उपचित हुए दोष उन्मार्ग में आश्रित होकर क्योंकि मन को चलायमान (विश्रमयुक्त) कर देते हैं, इसलिये यह उन्माद रोग मानस-मनोजन्य कहा है। मनोवहस्तों के दूषित होने से यह मानस रोग होता है। यथा—
विषद्वदुद्युशुचि भोजनानि
प्रधर्षणं देवगुरु द्विजानाम् ।
उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो
मनोऽभिधातो विषमाश्र चेष्टाः ॥
तैरत्यसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा
बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य ।
स्रोतांस्यविष्टाय मनोवहानि
प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः ॥
चरक० चि० अ० ६.५ ।
वि० मन्तव्य—उन्मार्ग आश्रितः—पुरुष (चेतना धातु-आत्मा) कर्मेन्द्रियों द्वारा चेष्टा (कर्म) करता है, ज्ञानेन्द्रियों द्वारा ज्ञान प्राप्त करता है, मनस् द्वारा मनन-चिन्तन करता है बुद्धि द्वारा बोध-सत् असत् का विवेक करता है और अहंकार द्वारा अहं—मैं हूँ आदि भावना करता है। जिन मायों द्वारा यह सब होता है वे उन्मार्ग कहे जाते हैं। उनमें जब वातादि दोष आश्रित हो जाते हैं तब उक्त सब कार्य अन्ध-वस्थित-विश्रंखल हो जाते हैं और इसी दशा का नाम “उन्माद” है ॥३॥
एकैकशः समतैश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः ।
मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ॥४॥
विषाद्ववति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् ।
स चाप्रवृद्धस्तस्यो मदसंज्ञां बिभर्ति च ॥५॥
उन्माद, बात, पित्त, कफ इन तीन दोषों के पृथग पृथग, अतिशय मिले हुए तीनों दोषों को सन्निपात से एक, मानसिक दुःख के कारण एक, इस प्रकार से उन्माद पांच प्रकार का है। विष के कारण से भी छठे प्रकार का उन्माद होता है, परन्तु इसमें विष की अपनी चिकित्सा की जाती है। यह छठा उन्माद अल्प लक्षणोंवाला, तथा अल्प मात्रा में होने से ‘मद’ नाम से कहा जाता है।
उन्मादं पुनः मनोबुद्धिर्द्वयंज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचार-विभ्रमं विद्यात् ॥ चरक ।
वि० मन्तव्य—विष तथा तदगुणयुक्त मद्य से जो उन्माद होता है उसकी प्रारम्भिक अवस्था में बड़ी दशा होती है जो मद्य (भांग-सुरा आदि मादक द्रव्य) के सेवन में होती है जिसको मद या नशा कहते हैं। मद की दशा से आगे चलकर जो मदमत्त की दशा होती है वही उन्माद से उन्मत्त की दशा हो जाती है ॥४,५॥
मोहोद्वेगो स्वप्नः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् ।
अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्नने स्वप्ने कलुषभोजनम् ॥६॥
वायुन्यूनोन्मथनं चापि श्रमश्चक्रगतस्य वा ।
यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सोऽधिगच्छति ॥७॥
पूर्वरूप—मोह (मन की विचित्रता), उद्वेग, कानों में शब्द, अंगों में क्रशता, अतिशय, उत्साह, अन्न में अरुचि, स्वप्न में (सुपने में), मलिन भोजन वायु से हृदय का उन्मथन, चक्कर पर चढ़े हुए के समान चक्कर आना, ये लक्षण जिनमें होते हैं, उसे शीघ्र ही उन्माद रोग होगा ॥६,७॥
रुक्षन्च्छ्विः परुषवाग्धमनीततो वा
शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः ।
आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो
विक्रोशति श्रमति चाप्यनिलप्रकोपात् ॥८॥
वातिक उन्माद में रोगी की कान्ति रुक्ष, वाणी कर्कश, शरीर पर धमनियों का जाल, शीत से पीड़ित, शरीर कृश, अंगों की सन्धियों में स्फुरण, सन्धियों को चटकाता है, वे मतलब घूमता है, गाता है, नाचता है, चिल्लाता है, चक्कर काटता है।
अनियतानां च सततं गिरामुत्सर्गः । फेनागमनमास्यात् ।
स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रादिप्रयोगश्रास्थाने । यानमयाने;
कार्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डता, अरुणाक्षता । चरक ॥८॥
तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनन्दि-
रुक्षायहिमानिलजलान्तविहारसेवी ।
तीक्ष्णो हिम्साबुन्निचयेऽपि स बह्विगङ्घी
पित्ताहिवा नभसि परयति तारकाश्च ॥९॥
पित्तोन्माद में प्यास, स्वेद, दाह की अधिकता, बहुत भोजन करना, नींद न आना, छाया, शीतल, वायु, जल के
को, +वि
१ मत्! ती विरेचन, तीचण
अण ६९ | उतरतन्चरम् ७€७
किनारे पर २ या घूमनेवाला, तीण ( क्रोधी ), शीतल पानी | सरो के तेढ म मिढाकर नानाप्रकार ॐ अवपीडन ( नस्य )
क संचय मे भी अस्मि की शंका रखनेवाला, दिनम भी | देवे। सरो का चृणं रोगी कौ नाखा मे प्रमन करे ।१४,१५।
आकाश में तारका देखता ह ॥६॥ छम्रिसादसद नारुचिकासयुक्तो योषिद्धिविक्तर तिरत्पमतिप्रचारः। निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पयुगुष्णसेवौ रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् १०
कफोन्माद मे-- वमन, अभ्चिमान्य, अरुचि, कास, लिया
से एकान्त मे प्रीति करने को चाह; थोड़ी बुद्धि, थोडा चलना,
गिरना, सोने की आदत, थोड़ा बोल्नेवाला, थोड़ा खानेवाला,
उष्य वस्तु की चाह करता ई । कफके प्रकोप से उन्माद् रातं
अधिक बद़ जाता है । (चरक म.धयथुरानने-यह चिह भी दै) ॥
सवौरमके पवन्पित्तकफा यथास्वं
संहर्षिता इव च छिङ्खमुदीरयन्ति ॥१९॥
सन्निपातजन्य उन्माद मे वायु, पित्त, कफ, अतिशय बढ़-
कर् (एक दूसरे से होढ़ टेकर) अपने अपने रक्षणा को उलन
करते द | ( इसी से यह् असाध्य होता हं ) ॥१६॥ चौरन॑रेन्द्रपुरुषैररिमिस्तथाऽन्ये-- विन्नासितस्य धनबान्धवसखक्षयाद्रा ।
गां क्षते मनसि च प्रियया रिरंसो-
जीयेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ।१२।
चोरो से, राजपुरूषों से, शच॒ओं से, तथा दूसरे पुरषो से
राये जाने के कारण, धन-बान्धव के नाश हो जाने से, मन
पर तीत्र आघात पर्हुचने के कारण अथवा इच्छित प्रियख्री से
रमण करने की इच्छा होने के कारण ( उखके न मिलने से )
अतिशय प्रर मानसिक विकार से उन्माद उतपन्न होता ई ॥
चिन्न स जल्पति मनोदुगतं विसंज्ञो
गायत्यथो हसति रोदिति मूढसंज्ञः ।
वह् मन मे आई वस्तु को अबुद्धि पूवक ने सोचे समभे-
चेतना के बिना भिन्न भिन्न सूप मे वकतां दै, गाता द, हसता
है, रोता द, मूर्छित दो जाता ई । |
रक्तेक्षणो हतबटेन्द्रियभाः सुदानः
इ्यावाननो विषद्तेऽथ भवेत् परासुः १२
विषोन्माद म-आंखं खाल) बर् एव इन्द्रियां की कान्ति
नष्टो जाती 8, अतिशय गरीब, यख म॒ काङापन तथा
उपेक्षा करने से मर जाता है ॥१३॥ र
स्निग्धं स्विन्नं ठ मलुजयुन्मादातं विशोषयेत् ।
तीच्णैरुभयतोभागेः शिरसश्च विरेचनैः ॥९४॥ `
विविधैरवपीडेश्च सषेपस्तेदसंयुतेः । ख
योजयित्वा च॒ तश्चणं घ्राणे तस्य प्रयोजयत् ॥९५॥
` उन्माद रोगी मनुष्य का, स्नेहन. ओर स्वेदन करके तीण
शिरोविरेचनों से शोधन करे । ।.
सततं धूपयेच्वेनं श्रगोमसेः सुपृतिभिः।
सषेपानां च तैटेन नस्याभ्यङ्गौ हितो सदा ॥१६॥
, अच्छी प्रकार पवित्र खाफ किये कुत्ते ओर गोमांख से इको
निरंतर धुप देवे । सरो के तेर से नस्य एवं अभ्यंग करना
सदा उत्तम है ॥१६॥ द्ङयेदद् सुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा ।
भीमाकारनेरेनीगेदौन्तेग्यरेश्च निर्विषः ॥१८॥
भीषयेत् संयतं पाडः कञाभिवोऽथ ताडयेत् ।
यन्त्रयित्वा सुराप बा त्राखयेत्त तृणाभ्निना ॥९८॥
जडेन तज्येद्राऽपि रज्नुघतेर्बिभावयेत् ।
बटर्वाश्चापि संरेत् जञेऽन्तः परिवासयेत् ।
भ्रुदेदारया चनं ममाधातं विवजयेत्।
वेहमनोऽन्तः परविश्यैनं र्सतद्वश्म दीपयेत् ॥१९॥
सापिधाने जरत्करूपे सततं वा निवासयेत् ।
जो वस्तु न देखी हो, एेसे विचित्र स्प इसको दिखाये ।
प्रिय वस्व का नाश के सुनाये । भीषण आकारवाडे मनुष्यां
से, शिक्षित हाथियों से, विष रदित खापोसे इसको राये ।
पाशों से-रस्वियों से बांधकर) कया ते.चाब्ुक से इसको मारे ।
बाधिकर सुरश्चित सूप में तिनको की आग से इसका डराये ॥
मग्र जल से कम्पाये | रस्सी की चोट से मारे । बलवान् व्यक्ति
इसको बचाते हए जल मे ङवाने का नाय्कः क्रं । मोटी ना
सहसे चुभाये, परन्द॒ ममे स्थानो पर चाड न करे । घर के
अन्दर छे जाकर इखको बचति हृ ध्र मे आग ख देषे |:
जल रहित कुएं मे इसको रखकर ठ देवे ।
वि० मन्तव्य-इस प्रकार के उपायों से उसका मन ठिकाने
आ जाता है, क्योकि शारीरिक दुःखो के भय की अपेषठा प्राण
का मय महान् होता है ओर प्राणभय होने पर- मृत्यु का भय
उपस्थित होने पर इधर.उधर भटकता हना मन् शान्ति
| प्राप्त कर छेता दे ॥ कशामिस्ताडयित्वा वा सुब्रडधं विजने ण्डे ।
रन्ष्याचेतो हि विभान्तं त्रजव्यस्य यथा सम् ॥
देषदुःलभयेभ्यो हि परं प्राणमयं महत् ।
तेन याति शमं तस्य सवतो विप्लुतं मनः ॥
इष्टद्रव्यविनाशात्त॒ मनो यस्योपहन्यते ।
तस्य तत्छदश्रािशान््याश्वासेः शमं नयेत् 1 चरकं
ञयदायहाद्यवागृञ्च तपेणान् वा प्रदापयेत् ।॥२०॥
केवखानम्डुस्तान बा छतापाय् वा बशः । ह ^
हथं यदहीपनीयं च तत्पथ्य तस्य् सो (यो) जयेद् ।२९५॥ ` (बिडङ्गन्निफकायुस्तमजिषठादाडिमोत्पकेः। भ
- `
श्यातैखवालुकैकाभिशचन्द नामव
नि # १५ ~ + द् ५
न (० ॥ जि १ ॥ 1 च जै = ;
+.
` क + १: वि = ‡ भ ट
भिः टती
द का 41 , | द ४ र
- (व क~ = | ९ 0 8 #। ~ क + ४, “र उ
९९9१. प. स ~ क ॥ 9 ~ भि ~
॥ च नि 1 न ~ व कैन
9 ९ 07 "+ क भक ^ कि + “; ॥ [व 6 । ॐ
9 च चक
\ # क 8 ॥ क
७८६
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ३ ]
बर्हिष्ठरजनीकुष्ठपरिणीनीसारिवाह्यैः ।
हरेणुकात्रिबुहन्तीवचातालीसकेसरैः ॥२३॥
द्विक्षीरं साधितं सर्पिमालतीकुमुभैः सह ।
गुल्मकासज्वरश्वासखयोन्मादनिवारणम् ॥२४॥
एतदेव हि सम्पक्वं जीवनीयोपसंभूतम् ।
चतुर्गुणं दुग्धेन महाकरुणामुच्यते ॥२५॥
अपस्मारं ग्रहं शोषं क्लेद्यं कार्यं मबीजताम् ।
घृतमेतन्निहन्त्याशु ये चादौ गदित्वा गदाः ॥२॥
एक एक दिन छोड़कर इसको थवागू, तर्पण (जी का मन्थ या लाजा सत्) देवे । इन सत्तुओं को अकेले जल के साथ देवे । बहुत विचक्षण वैद्य कुल्माष (अर्धस्विन्न जी) देवे । हृदय के लिये प्रिय (हितकारी) और दीपनीय (अग्निवर्धक), जो पथ्य भोजन हो, वह इस रोगी को देवे । (विडंग, त्रिफला, मुस्ता, मजीठ, अनारदाना, नौलोफर, निशोथ, ऐलबालुक, इलायची, चन्दन, देवदारु, बर्हिष्ठ, हल्दी, कूठ, सुद्रापर्णी, सारिवा, कृष्णसारिवा, हरेणु, त्रिदूत, दन्ती, वच, ताळीस, केसर, चमेली के फूल, इनके कल्क से, घी से दुगुने दूध में सिद्ध किया घी गुल्म, कास, ज्वर, श्वास, क्षय, उन्माद को नष्ट करता है । उपर्युक्त द्रव्यों में जीवनीय गण के द्रव्य मिलाकर चार गुणे दूध से सिद्ध किया घृत महाकरुण्य कहा जाता है । यह घृत अपस्मार, ग्रह, शोष, क्लीवता, कृशता, नपुंसकता को तथा पूर्वोक्त कहे रोगों की शीघ्र नष्ट करता है ।
वि० मन्तव्य—अबीजताम्—अबीजता शुक्र का वह विकार है जिसमें मैथुन शक्ति तो होती है परन्तु उस शुक्र से गर्भोत्पत्ति नहीं होती ॥२०-२६॥
बर्हिष्ठकुष्ठमज्जिहाकटुकैलनिशाह्यैः ।
तगरत्रिफलाहिङ्कुवाजिगन्धामरदुग्धैः ॥२७॥
वचाऽजमोदाकाकोलीमेदामधुकपदुमकैः॥
सशर्करं हितं सर्पिःपक्वं क्षीरं चतुर्गुणम् ॥२८॥
बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसां दुष्टालपरेतसाम् ।
ख्यातं फलघृतं क्षीणां वन्ध्यानां चाशु गर्भदम् ) ।
फलघृत—बर्हिष्ठ, कूठ, मजीठ, कुटकी, इलायची, हल्दी, तगर, त्रिफला, हींग, अश्वगन्धा, देवदारु, वच, अजवाइन, काकोली, मेदा, मुलेहठी, पद्माल, इनके कल्क से शर्करा के साथ चार गुणे दूध में (घी से) सिद्ध किया घी—ग्रहों से पीड़ित बालकों के लिये दुष्ट एवं अल्प शुक्रवाले पुंसों के लिये उत्तम है, वन्ध्या स्त्रियों के लिये शीघ्र ही गर्भप्रद है ) ॥२७, २८॥
ब्राह्मीसेन्द्रौ विडङ्कानि व्योषं हिङ्कु सुरां जटाम् ।
विषधन्तीं लघुनं रास्तां विशलयां सुरसां वचाम् ॥२०॥
१ कल्याणक घृत में क्षीर के स्थान में जल लेना उत्तम है । चरक में जल ही पाठ है, यथा—चतुर्गुणे जले सम्यक् घृतप्रस्थं विपाच्येत । महाकल्याणक में 'गृष्णिरी चतुर्गुणे' पाठ है ।
व्योतिषमती नागरं च अनन्तामभयां तथा ।
सौराष्ट्रीं च सर्मांसानि गजमूत्रेण पेययेत् ॥३१॥
छायाविशुष्कास्तद्वर्तीयोजयेद्विधिकोविदः ।
अवपीडेऽन्नैऽभ्यङ्गं नश्ये धूम्रे प्रलेपने ॥३२॥
ब्राह्मी, इन्द्रवाष्णी, विडंग, त्रिकटु, हींग, देवदारु, जटामांसी, विषधन्ती (हल्दी), लहसुन, रास्ता, विशलया, (कलिहारी), तुलसी, वच, मालकांगनी, सोंठ, सारिवा, हरड और सौराठी-मिठी, इनको परस्पर समान भाग लेकर हाथी के मूत्र से पीसे । इनकी वर्त्ति बनाकर छाया में सुखा ले । विधि को जाननेवाला वैद्य इनको अवपीड में, अंजन में, अभ्यंग में, नश्य में, धूम्र में, प्रलेप में बरते ॥३०-३२॥
उरोऽपाङ्गललाटेषु सिराश्चाशय विमोक्षयेत् ।
उन्मादं रोगी के उर, अपांग और ललाट में सिरा का वेधन करे ।
अपस्मारक्रियां चापि ग्रहोद्विष्टां च कारयेत् ॥३३॥
अपस्मार में कही एवं ग्रह में कही चिकित्सा करे ॥३३॥
शान्तदोषं विशुद्धं च स्नेहबस्तिभिराचरेत् ।
उन्मादेषु च सर्वेषु कुर्याच्चिन्तप्रसादनम् ।
मृदुमुर्वा मदेऽप्येवं क्रियां मृद्धौ प्रयोजयेत् ॥३४॥
शोकजन्म व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् ।
विषजे मृदुपर्वा च विषधन्ती कारयेत् क्रियाम् ॥३५॥
उन्माद के शान्त हो जाने पर—वमनादि से शुद्ध करके स्नेह बस्तियों से चिकित्सा करे । उन्माद शान्त होने का लक्षण—प्रसादश्चन्द्रियाथार्थान् बुद्ध्यात्ममनसां तथा ।
धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम् ॥ चरक ।
सब प्रकार के उन्मादों में चित्त की प्रसन्नता उत्पन्न करे । मद में प्रथम मृदु संशोधन देकर पीछे से कोमल अंजन, अवपीडन रूपी चिकित्सा करे । शोकजन्म पांचवें उन्माद में वैद्य शोकशत्य को निकाल देवे । विषजन्म उन्माद में मृदु-संशोधन देकर विषनाशक चिकित्सा करे ॥३४, ३५॥
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः)
द्विषष्ठितमोऽध्यायः ॥६२॥
त्रिषष्ठितमोऽध्यायः
अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अब इसके आगे रस भेद विकल्प अध्याय का व्याख्यान करेंगे—जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१, २॥
दोषाणां पञ्चदशाधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः ।
त्रिषष्टया रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ॥३॥
अ० ६३ ]
उत्तरतन्त्रम्
७८६
दोषों का जो पन्द्रह प्रकार से प्रसर कहा है, उसका प्रयोजन, तिरसठ रस भेदों की दृष्टि से है।
वक्तव्य—पन्द्रह दोषों के उपलक्षण मात्र हैं। दोष परस्पर मिलकर तिरसठ प्रकार के हैं, रस भी संसर्ग रूप में तिरसठ हैं, इसलिये दोनों की तुलना करके इन रसों का प्रयोग करना चाहिये ॥३॥
अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिषा ।
रसवेदत्रिषष्टि तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥४॥
अविदग्ध (असंयुक्त-एकाकी) रस और विदग्ध (संयुक्त मिले) रस तिरसठ प्रकार के हैं। रसों के इन तिरसठ भेदों के दोषों को देख देखकर बरतना चाहिये ॥४॥
एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् ।
दोषाणां तत्र मतिमान् त्रिषष्टि तु प्रयोजयेत् ॥५॥
दोषों का अंशांश कल्पना से एक एक रस का अनुकरण करना, जो कहा है, उनमें बुद्धिमान् वैद्य इन तिरसठ रस भेदों को बरते ॥५॥
यथाकमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः ।
पञ्चानुकमते योगान्मल्लश्चतुर एव तु ॥६॥
त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् ।
तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ॥७॥
तद्यथा—मधुराम्लः १, मधुरलवणः २, मधुरकटुकः ३, मधुरतिक्तः ४, मधुरकषायः ५, एते पञ्चानुकान्ता मधुरेण, अम्ललवणः १, अम्लकटुकः २, अम्लतिक्तः ३, अम्लकषायः ४, एते चत्वारोऽनुकान्ता अम्लेन, लवणकटुकः १, लवणतिक्तः २, लवणकषायः ३, एते त्रयोऽनुकान्ता लवणेन, कटुतिक्तः १, कटुकषायः २, द्वावेतावनुकान्तौ कटुकेन, तिक्तकषायः १, एक एवानुकतान्तस्तिक्तन, एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ॥८॥
दो रसों के संयोग में क्रम से मधुर रस पाँच रसों में, अम्ल रसों के चार योगों में, लवणरस तीन योगों में, कटु रस दो में और तिक्त केवल कषाय के साथ मिलता है, इस प्रकार दो रसों के संयोग पन्द्रह हैं।
यथा—मधुराम्ल, मधुरलवण, मधुरकटुक, मधुरतिक्त, मधुरकषाय—ये पाँच मधुररस के संयोग से बने हैं। अम्ललवण, अम्लकटु, अम्लतिक्त, अम्लकषाय ये चार प्रकार अम्ल से बने हैं। लवणकटु, लवणतिक्त, लवणकषाय, ये तीन लवण के योग से बने हैं। कटुतिक्त, कटुकषाय, ये दो कटुरस से बने हैं। तिक्तकषाय तिक्त से एक ही संयोग है। इस प्रकार से ये पन्द्रह योग दो रसों के संयोग से बने हैं ॥९॥
त्रिकान् वक्ष्यामः—
आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति ।
षडम्लो लवणस्तरमादर्थमेकं तथा कटुः ॥१०॥
तद्यथा—मधुराम्ललवणः १, मधुराम्लकटुकः २, मधुराम्लतिक्तः ३, मधुराम्लकषायः ४, मधुरलवणकटुकः ५, मधुरलवणतिक्तः ६, मधुरलवणकषायः ७, मधुरकटुतिक्तः ८, मधुरकटुकषायः ९, मधुरतिक्तकषायः १०, एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते, अम्ललवणकटुकः १, अम्ललवणतिक्तः २, अम्ललवणकषायः ५, अम्लतिक्तकषायः ६, एवमेषां षण्मादावम्लः प्रयुज्यते, लवणकटुतिक्तः १, लवणकटुकषायः २, लवणतिक्तकषायः ३, एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते, कटुतिक्तकषायः १, एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते, एवमेते त्रिकसंयोगा विशतिष्योख्याताः ॥१०॥
त्रिक-तीन के संयोग को कहेंगे—मधुर को प्रारम्भ में रखकर दस संयोग बनते हैं। अम्ल को आगे में रखकर छे संयोग, लवण को आगे में रखकर तीन संयोग बनते हैं। यथा—मधुराम्ललवण, मधुराम्लकटु, मधुराम्लतिक्त, मधुराम्लकषाय, मधुरलवणकटु, मधुरलवणतिक्त, मधुरलवणकषाय, मधुरकटुतिक्त, मधुरकटुकषाय, मधुरतिक्तकषाय, इस प्रकार इन तीन रसों के दस संयोगों में मधुररस प्रारम्भ में है। अम्ललवणकटु, अम्ललवणतिक्त, अम्ललवणकषाय, अम्लकटुतिक्त, अम्लकटुकषाय, अम्लतिक्तकषाय, इन छे में अम्लरस पहले आता है। लवणकटुतिक्त, लवणकटुकषाय, लवणतिक्तकषाय, इन तीन के प्रारम्भ में लवण बरता गया है। कटुतिक्तकषाय, इस एक में कटु रस ही आरम्भ में बरता गया है। इस प्रकार तीन रसों के बीस संयोग कह दिये हैं।
वि० मन्तव्य—तीन रसों के संयोग का नाम 'त्रिक' है और इसी प्रकार चार रसों के संयोग का नाम "चतुष्क" पाँच रसों के संयोग का नाम "पञ्चक" तथा छः रसों के संयोग का नाम "षट्क" है ॥११,१०॥
चतुष्कान् वक्ष्यामः—
चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति ।
चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच लवणस्त्वेकमेव तु ॥११॥
मधुराम्ललवणकटुकः १, मधुराम्ललवणतिक्तः २, मधुराम्ललवणकषायः ३, मधुराम्लकटुतिक्तः ४, मधुराम्लकटुकषायः ५, मधुराम्लतिक्तकषायः ६, मधुरलवणतिक्तकषायः ९, मधुरकटुतिक्तकषायः १०, एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते, अम्ललवणकटुतिक्तः १, अम्ललवणकटुकषायः २, अम्ललवणतिक्तकषायः ३, अम्लकटुतिक्तकषायः ४, एवमेषां चतुर्णामादावम्लः प्रयुज्यते, लवणकटुतिक्तकषायः १, एवमेकस्यादौ लवणः प्रयुज्यते, एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ॥१२॥
चार रसों के संयोगों को कहेंगे—चार रसों के संयोग में
200
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६३ ]
मधुर रस आगे आकर दस संयोग बनते हैं। अम्ल रसों के चार संयोग और लवण का एक संयोग बनता है, यथा—
मधुराम्ललवणकटु, मधुराम्ललवणतिक, मधुराम्लतिक, मधुराम्लकटुकपाय, मधुराम्लतिककपाय, मधुरलवणकटुतिक, मधुरलवणकटुकपाय, मधुरलवणतिककपाय, मधुरकटुतिककपाय—इस प्रकार इन दस के प्रारम्भ में मधुर रस बरता जाता है। अम्ललवणकटुतिक, अम्ललवणकटुकपाय, अम्लकटुतिककपाय, अम्ललवणतिककपाय—इन चार में अम्लरस प्रारम्भ में बरता गया है। लवणकटुतिककपाय—इस प्रकार चार रस के पन्द्रह संयोग कह दिये हैं ॥१२॥
पञ्चकान् वद्यामः—
पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति ॥१३॥
मधुराम्ललवणकटुतिकः १, मधुराम्ललवणकटुकपायः २, मधुराम्ललवणतिककपायः ३, मधुराम्लकटुतिककपायः ४, मधुरलवणकटुतिककपायः ५, एवमेषां पञ्चा नामादौ मधुरः प्रयुज्यते, अम्ललवणकटुतिककपायः, १, एवमेकस्यादावम्लः, एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ॥१४॥
पाँच रसों के संयोगों को कहते हैं—मधुररस पाँच संयोगों में पहले आता है और अम्ल रस एक संयोग में यथा—
मधुराम्ललवणकटुतिक, मधुराम्ललवणकपाय, मधुराम्ललवणतिककपाय, मधुराम्लकटुतिककपाय, मधुरलवणकटुतिककपाय, इस प्रकार इन पाँच के प्रारम्भ में मधुररस बरता जाता है। अम्ललवणकटुतिककपाय इस एक में अम्लरस बरता गया, इस प्रकार से पाँच रसों के छे संयोग कह दिये हैं ॥१३,१४॥
षट्कमेकं वद्यामः एकस्तु षट्कसंयोगः—मधुराम्ललवणकटुतिककपायः एष एक एव षट्क संयोगः ॥१५॥
छे रसों का संयोग एक कहेंगे—छे रसों का संयोग एक ही है—मधुराम्ललवणकटुतिककपाय, यही एक छे रसों का संयोग है ॥१५॥
एकैकश्च षड्रसा भवन्ति—मधुरः १, अम्लः २, लवणः ३, कटुकः ४, तिक्तः ५, कपायः ६, इति ॥१६॥
एक एक रस छे हैं, यथा—मधुर, अम्ल, लवण, कटु, तिक्त, कपाय ॥१६॥
भवति चात्र—
एषा त्रिषष्टिख्याताः रसानां रसचिन्तकैः।
दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणेः ॥१७॥
इस विषय में श्लोक है—रस के विचारकों ने रसों के ये तिरसठ भेद कहे हैं। बुद्धिमानों को चाहिये कि दोष भेद के तिरसठ भेदों में इनका प्रयोग करे।
वि० मन्तव्य—द्रव्य एकरसं नास्ति न रोगोऽपि एकदोषजः—के अनुसार संसार का कोई भी द्रव्य एक रस अर्थात् केवल एकरसवाला नहीं और कोई रोग भी एक दोषज अर्थात् केवल एक दोषज नहीं है। अतएव अनेक रस अर्थात् एक रस से अधिक रसवाले द्रव्यों का प्रयोग अनेक दोषज अर्थात् एक से अधिक दोषों से उत्पन्न रोगों में—द्रव्याश्रित रसों का विचार करके करना चाहिये तभी लाभ होता है। यह विचार इस प्रकार किया जाता है—रसाः तावत् षट्-मधुर, अम्ल, लवण, कटु, तिक्त, कपायाः। ते सम्यक् उपयुज्यमाना शरीरं यापयन्ति, मिथ्या उपयुज्यमानाः तु खलु दोषप्रकोपाय उपकल्पन्ते। और—दोषाः पुनः त्रयः वात-पित्त-श्लेष्माणः। ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिम् आपन्नाः तु खलु नानाविधैः विकारैः शरीरम् उपतापयन्ति। और—तत्र दोषं एकैकं त्रयः त्रयः रसा जनयन्ति, त्रयः त्रयः च उपशमयन्ति। तद्-यथा—कटुतिककपाया वातं जनयन्ति, मधुर-अम्ललवणाः तु एनं (वातं) शमयन्ति, कटुकअम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति मधुरतिककपायाः तु एनत् (पित्तं) शमयन्ति। मधुरअम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिककपायाः तु एनं (कफं) शमयन्ति। परन्तु—रसदोषसन्निपाते तु ये रसाः यैः दोषैः समानगुणाः समानगुणभूषिष्टा वा भवन्ति ते (रसाः) तान् (दोषान्) अभिवर्द्धयन्ति। विपरीतगुणाः तु विपरीतगुणभूषिष्टा वा शमयन्ति अभ्यस्थमाना (सेव्यमानाः) इति। (च० नि० अ० १)-सारांश—रस छे हैं और दोष तीन हैं, तीन तीन रस एक एक दोष को बढ़ाते हैं और तीन तीन एक एक दोष को शान्त करते हैं, परन्तु रस एवं दोषों के सन्निपात (संयोग) में भी जो २ रस दोषों के समान गुणवाले होते हैं वे उनको बढ़ाते हैं और जो २ विपरीत गुणवाले होते हैं वे उनको शान्त करते हैं। भगवान् धन्वन्तरि के उक्त श्लोक का यही तात्पर्य है, परन्तु यह सब केवल रसों को ध्यान में रखकर अथ च मुख्य मानकर कहा गया है। पाठक यह भी न भूलें कि रसों से भी अधिक कार्यकर गुण, वीर्य, विपाक एवं प्रभाव हैं, जो दोषों के वर्द्धन एवं शमन में हेतु होते हैं। देखिये सु० सू० अ० ४०। अतएव भगवान् पुनर्वसु ने उक्त पाठ से आगे पाठकों को सावधान करने के लिये कहा है कि—एतद्व्ययस्था हेतोः परस्परणे असंस्थानां (असंयुक्तानां) रसानां षट्त्वं उपदिश्यते दोषाणां च त्रित्वम्। अर्थात् यह केवल व्यवस्था के लिये—परस्पर न मिले हुए रस छे और दोष तीन कह दिये जाते हैं ॥
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रस-
भेदविकल्प्याध्यायो नाम (प्रथमः आदितः)
त्रिषष्टिभेदोऽध्यायः ६३॥
१०९
चतुःषष्टितमो.ऽ्यायः
अथातो स्वस्थवृत्तमभ्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अ० ६४ |
अव इसके आगो स्वस्थन्रत्त अध्यायुका व्यास्यान करगे नखा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा या ॥१,२॥ सू त्स्थाने सञुदिष्ठः स्वस्थो भवति यादृशः । तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकि्सायाः भ्रयोजनम् ॥३॥ सूत्रस्थान मं समदोषः समाग्निश्च' इ्यादि (सू० अ० १५) से जो स्वस्यव्यक्ति कहा दै, उखकी जो रक्षा करनी है, वही चिकित्सा का प्रयोजन है।
वक्तन्य--चिक्रि्वा का प्रयोजन यही है कि स्वस्थ मसुष्य के स्वास्थ्य को रक्ता हो सके | इषी से आयुवेद का प्रयोजन बताते हुए कहा दे धव्वाध्युपदश्टानां व्याधिपरिमोक्षः सवास्थयस परिरक्षणं च ॥” रोगचिकित्छा कह दी, अब्र स्वास्थ्यरश्चा कहते ह ।।२।। तस्य यदुवृत्तसुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः। तस्मिन्नथोः समासोक्ता विस्तरेणेह बद्यते ॥४॥ उस स्वस्य व्यक्ति की रक्षाके ल्ि अनागत बाधा प्रति षष अध्याय मेँ जो विषय खंञेपसेर्मँने कदे दै उनको यहं प्र विस्तार से करहरगा ।[४।] यस्मिन् यस्मिन्तरतो ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् ।
तेषु तेषु प्रदातव्या रसस्ते ते विजानता ॥५॥ जिस जिस ऋतु से मनुष्यों के जो जो दोष प्रकुपित ते हे, उन उन श्छूठओं मे वे-वे रख जाननेवाला वैद्य देवे ।
वि° मन्तग्य-देखिये-अ० ६३ के श्लो०. १५ का विशेष- बचन ॥५॥। स प्रकिठननतबाच्छरीराणां बषासु भिषजा खदु ।
मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सवषां मारुतादयः ॥६॥ तस्मात् क्डेद विुद्धयथं' दोषसंहरणाय च ।
कषायतिक्तकटुके रसेयुक्तयुपद्रवम् ॥७॥
नातिस्निग्धं नातिरूक्षयुष्णं दौपनमेव च॑ ।
देयमन्नं च॒पतये यज्ञं चोक्तमा दितः ॥८॥
तप्रावरतमस्भो वा पिबेन्मघुसमायुतम् । अहि मेघानिखाविष्टेऽव्यथंशीताम्बुसङ्क@े ॥€॥ तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा ।
मतिमांस्तन्तिमित्तं च नातिग्यायाममाचरेत् ॥१०॥
अस्यम्बुपानावश्यायम्रास्यध मोतपासस्यजेत् ।
भूबाष्पपरिहाराथे' शयीत च विहायसि ॥१९॥ शीते खाग्नौ निवति च गुरुप्रावरणे गृहे । ` यायान्नागवधूमिश्च परशस्ताणरुभूषितः ॥१२॥ दिबास्वप्तमजौणे' च बजयेन्तत्र यत्नतः । . वधां ऋतु में शरीरो मे अतिशय आद्रता रहने के कारण
भ्न के मन्द् हो जाने से वायु आदि दोष कुपित हो जाते
-
- &.-
उत्तरतन्त्रम् ८०१ द । इसलिये किलन्नता की शुद्धि क ल्यि, जर दोष के नाश के लिय कषाय, तिक्त, कटु से मित, द्रवदहीन -मोजन मैच देवे । न तो बहुत सिनग्ध, न बहुत रूक्ष, उष्ण, अग्निदीपक अन्नष्राजा को वेदय देवे । पानीयवगं मे-वर्षालान्तरि्ष का जल पीने को देषे | अथवा गरम करके ठण्डां किया जटं मधु मिलाकर पीये । दिन के बादङ वायु सै भरे आक्रान्त रहने से, अतिशयशीत जल से व्याप्त एवं नूतन उत्पन्न होने से, ओषधियो मे अम्नता आ जाती ३ । इस कारण विद्वान् मनुष्य वधांकाक में बहुत व्यायाम न करे। पानी का ब्त पीना, ओस, मेथुन, धुप से चता रंहे । जमीन की वाष्प (सीन) से बचने के ल्थि-छत पर (अधिका में दुमंजिले पर) सये । ठण्ड होने पर, भारो वस्र ओदृकर अग्नि से गरम क्रिये वायु रदित षर में रहे । उत्तम-अगर का शरीर प्र छेप करके इथि- नियो द्वारा आना जाना करे । दिन में. सोना ओर अजीर्ण इससे वषा ऋत मे कोशिश करके बचता रहे । "“भृवाष्पान्मेषनिष्यन्दाखाकादम्जलस्य च । वघांस्वग्निभले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥ तस्मात्खधारणः सर्वो विधिवषांसु शस्यते 1? चरक ॥ सेव्याः शरदि यत्नेन कशयस्वादुतिक्तकाः ।१३॥ कषीरे्विकतिक्षोद्रशादियुद्गादिजाङ्गगाः! (सवेतसलजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे छु चाम्बरम् ॥ ९४) । सटिङं च प्रसन्नत्वात् सवमेव तदा हितम्। सरःस्वाप्ठवनं चैव कमरोतटशादिषु ॥९५॥ प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चाद रेषनप् । तिक्तस्य सर्पिषः पानेरखषस्रावेश्च युक्तितः ॥१६॥ वषासूपचितं पित्त' हरेचापि बिरेचनेः।
नोपेयात्तीदणमभ्डोष्णं क्षारं स्वम्नं दिवाऽऽतपम् ।९७। रात्री भजागरणं चैव सेथुनं चापि बजयेत् ॥ (स्वादु्ीतजलं मेध्यं ुचिस्फरिकनिमेम् ॥१८॥ सरच्चन्द्राुनिषोतमगस्त्योदयनिर्विषम् । प्रसन्नस्वाच्च सखि सवमेव तदा हितम् ॥१९९॥ सचन्दनं सकपूर वासश्चामञछ्तं रघु । भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ।२०। पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सवं समाचरेत् |) प्रयत्पूबकं शरद् ल स कषायः, स्वादु, तिक्त रस, दूध, गन्ने के रस की बनावट, मधु, शाङ्षान्य, मूग आदिः एवं जांगज मांस सेवन करना चाहिये । श्वेत माला, रात के प्रथम प्रहर मं चन्द्रमा कौ किरणों का सेवन करे । हल्के-सूर्म बख्ञ ५ पहने । जर के नमल होने के कारण सब जल कुष आदि का सब स्थानो का) हितकारी है । कमलू-नील ह से शोभित तालो मे तेरना चादिये । रात्रि केयम् ` रः ~ मे चन्प्रमा की किरणे एवं चन्दन का ५. लेप +> # शरीर ~~~ । ८
पर करे । वषा
वदन १६ क 8, +
प ^)
१
८०२
मुमुक्षुसंहिता
[ अ० ६४ ]
में संचित पित्त को तित्त धृतों के पीने से, युक्तिपूर्वक रक्तमोक्षण से, विरेचनों से निकाले। तीक्ष्ण अम्ल, उष्ण, क्षार दिन में सोना, धूप इनसे बचे। रात्रि में जागना, मैथुन भी छोड़ देवे।
(मधुर-शीतल जल गंध (मेघावर्षक)। पवित्र, स्फटिक के समान निर्मल, शरद ऋतु के चन्द्रमा की किरणों से धुला, अगस्त्य के निकलने से निर्बिष बना निर्मल होने के कारण सब जल इसमें हितकारी है। चन्दन कपूर से सुगन्धित करके, निर्मल लघु कपड़े पहिने। शरद ऋतु के फूलों की माला पहने और युक्ति से सीधु की पीये। पित्तनाशक जो भी हो, उन सब का सेवन करे।) वक्तव्य—हंसोदक—
दिव्या सूर्याशुसंतप्तं निधि चन्द्रांशुशीतलम् । कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम् ॥ हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचिं । स्नानपानावगाहेषु हितमस्वु यथाऽमृतम् ॥ शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च । शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चन्द्ररश्मयः ॥१३-२०॥ (हेमन्तः शीतलो रूः) मन्दसूर्योऽनिलाकुलः ॥२१॥ ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकृप्यति । कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शादनतःपिण्डीकृतोऽनलः ॥२२॥ रसमुच्छोषयत्याग्न्य तस्मात् स्निग्धं तदा हितम् ।) हेमन्ते लवणक्षारतित्तकाम्लकटुकोक्तटम् ॥२३॥ ससर्पित्तैलमहिममशनं हितमुच्यते । तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिवेदगुरुभूषितः ॥२४॥ तैलाकृतस्य सुखोष्णो च वारिकोष्ठेऽवगाहनम् । साक्षारयाने महति कौशेयास्तरणस्तृते ॥२५॥ शयोत जयने तैस्तैर्धृतो गर्भगृहोदरे । स्त्रीः शिल्प्याऽगुरुधूपाद्याः पीनोरुजघनस्तनीः ॥२६॥ प्रकामं च निषेवेत् मैथुनं तर्पितो नृपः । (मधुरं तित्तकटुकमम्लं लवणमेव च ॥२७॥ अन्नपानं तिलान् माषाण्डाकाणि च दधीनि च । तथेच्छुविकृतीः शालीन सुगन्धाश्च नवानपि ॥२८॥ प्रसहानूपमांसाणि क्रव्याद्विलशाधिनाम् । औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत् ॥२९॥ मद्यानि च प्रसन्नानि यत्तु किञ्चिद् बलप्रदम् । कामतस्तन्निषेवेत् पुष्टिमिच्छन् हिमागमे ॥३०॥ दिवारुच्यन्मजीर्णं च वज्येतत्र यत्नतः ।) एष एव विधिः कार्यः जिगिरे समुदाहृतः ॥३१॥
(हेमन्त ऋतु शीतल, रूख, सूर्य का तेज मन्द, वायु की अधिकतावाली होती है। इस ऋतु के शीतल होने से इस ऋतु में वायु कुपित होता है। शीतस्पर्श के कारण जाठराग्नि अन्दर में पिण्डीभूत—एकत्रित हो जाती है, इससे वह रस को सुखाती है, अतः स्निग्धभोजन इस ऋतु में हितकारी है। हेमन्त ऋतु में प्रबल लवण-तित्त-क्षार-अम्ल-कटु रसों का, प्रखुर
धी तैल का तथा उष्ण भोजन का सेवन हितकारी है। शरीर पर अगर का लेप करके तीक्ष्ण पानों को (पेयों को) पीये। शरीर पर तैल की मालिश करके गरम पानी से भरे टब में स्नान करे। अंगारों से भरी अंगीठीवाले, घर में बड़े विस्तृत देशम से विछाये विस्तर पर शीतको मिटानेवाले वस्त्रों को ओढ़कर गर्भगृह के अन्दर सोये। अगर और धूप से भरी, उरु, जघन एवं स्तनवाली स्त्रियों का आलिंगन करके वाजीकरण खान-पान से तुरंत हुआ राजा इच्छानुसार मैथुन करे। (मधुर तित्त कटु, अम्ल, लवण, खान-पान, तिल, माष, शाक, दही, गन्ने के रस से बने पदार्थ, सुगन्धित नवीन शालिषान्य, प्रसह-आनूपमांस, मांस खानेवाले एवं विलेश्यों का मांस, औदक (मछली आदि) मांस, प्लव (बत्तख आदि) आदि का मांस, कल्लुए आदि पादियों का मांस खाये। निर्मल स्वच्छ मद्य पीये। और जो भी बलप्रद हो, उसको हेमन्तऋतु में इच्छापूर्वक खाये, दिन में सोना, अजीर्ण, इनको प्रयत्न पूर्वक छोड़ देवे।) शिशिर में यही विधि बरते।
वक्तव्य—“प्रावराजिनकीशयप्रवेणीकुथकास्ततम्—” ये वस्त्रों के भेद हैं, जो कि गरम होते हैं।
“वज्येदन्तपानानि लघूनि वातलानि च । प्रवातं प्रमिताहारमुदमर्थं हिमागमे” ॥चरक ॥२१-३१॥ (हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् । औषध्याद्वासनते कुपितः कुतृते च गदान् बहुन् ॥३२॥ ततोम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरुणि च । वज्येद्वृमनादीनि कर्माण्यपि च कारयेत् ॥३३॥ षष्ठिकान् यवाच्छीतान् मुदगान् नीवारकोद्रान् । लावादिबिष्कररसेर्दद्याद्युषेभ्र युक्तिः ॥३४॥ पटोलनिम्बवार्ताकतिक्तकैश्च हिमाग्ये । सेवेन्मध्वासवारिष्टान् सीधुमाध्वीकमाधवान् ॥३५॥ व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णं च कवलप्रदम् । सुखाभ्युना च सर्वाथान् सेवेत् कुसुमागमे ॥३६॥ तीक्ष्णरूक्षकटु क्षारकषायां कोष्णमद्रवम् । यबसुदग्धमधुमायं वसन्ते भोजनं हितम् ॥३७॥ व्यायामोऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः । वस्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च ॥३८॥ सेवेत् निर्हरेच्छापि हेमन्तोपचितं कफम् । शिरोंविरैकवमनतिरूहकवलादिभिः ॥३९॥ वज्येन्मधुरस्निग्धदिवारुच्यन्गुरुद्रवान् ।
शीतल शरीरवाले पुरुषों में हेमन्त के अन्दर संचित हुआ कफ वसन्त में गरमी से कुपिय होकर बहुत से रोगों को उत्पन्न करता है। इससे अम्ल, मधुर, स्निग्ध, लवण और गुप्त वस्तुओं का त्याग करे, और वमन-विरेचन आदि कर्मों को
२० ६४ ]
उत्तरतन्त्रम्
६०३
करे। सांठी अन्न, जौ (ठण्डे किये), मूँग, नीवार, कोदा आदि को बटरे आदि विकिर मांस रसों के साथ या मूँग कुलरथी आदि के यूष से देवे। वसन्त में परवल, नीम बैंगन, तित्तक वस्तुओं से भोजन करे। मधु, आसव, अरिष्ट, सीधु, मधु-मद्य, माध्वीक, माधव (मधु से बने मद्य) का सेवन करे। व्यायाम, अंजन, तीक्ष्ण धूम, कवलग्रह को बरते। वसन्त में जल के सब कार्यों में गरम पानी बरते। तीक्ष्ण, रूक्ष, कटु, क्षार, कषाय, सुहाता गरम, द्रवरहित, जौ मूँग मधु की अधिकता का भोजन वसन्त में हितकारी है। नियुद्ध (कुशती), मुसाफरी, पत्थर फेंकना आदि व्यायाम हितकारी हैं। उबटन, स्नान, स्निग्धों, वन इनका वसन्त में सेवन करे। हेमन्त में संचित कफ को शिरोविरेचन, वमन, निरूह, कवल आदि से निकाले। मधुर, स्निग्ध, दिन में सोना, भारी द्रव बहुत वस्तुओं का त्याग करे ॥
व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च ॥४०॥
रसांश्चाग्निगुणोद्विकान् निदाघे परिवर्जयेत्।
श्रीमच्छतु में व्यायाम, धूप, परिश्रम, मैथुन, शरीर को सुखानेवाले आहार, अग्नि गुण की अधिकतावाले रसों का त्याग कर देवे। (अग्नि गुण की अधिकतावाले रस कटु, अम्ल और लवण हैं) ॥४०॥
सर्वासि सरितो वापीर्वैतानि रुचिराणि च ॥४१॥
चन्दनानि पराध्याणि स्त्रजः सकमलोत्पलाः।
तालवृन्तानिलाहारास्तथा शीतगृहाणि च ॥४२॥
घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च।
शर्कराखण्डद्विघानि सुगन्धानि हिमानि च ॥४३॥
पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशकंरान्।
भोजनं च हितं शीतं सधृतं मधुरद्रवम् ॥४४॥
श्रुतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च।
प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णं शयने हर्म्यसंस्थिते ॥४५॥
शयोत चन्दनार्द्राङ्गः स्पर्शयमानोऽनिलैः सुखैः।
श्रीमच्छतु में तालाब, नदियाँ, बावड़ी, सुन्दरवन, उत्कृष्ट चन्दन, कमल, नीलोफर की माठायें, ताड़ के बने पंखों की वायु, शीतल घर, हल्के पतले वस्त्रों का सेवन करे। शर्करा, खाँड़ से लिप्त, सुगन्धित, शीतल पानक (शर्बतों) का सेवन करे, और शर्करा मिश्रित मन्थों को पीये। शीतल, घृतयुक्त, मधुर, एवं द्रव भोजन हितकारी है। गरम किये दूध में शर्करा मिलाकर इससे रात्रि में भोजन करना उत्तम है। अदालिका की छत पर बिछाये, नूतन-नये फूलों से भरे बिस्तर पर शरीर पर चन्दन का लेप करके सुखदायक वायु का स्पर्श लेते हुए सोये।
वक्तव्य—“दिवा पानानि शीतानि हितं रात्रौ च भोजनम्।
ससर्पिः शर्करं शीतं श्रुतेन पयसा युतम् ॥ दिवा शीतग्रहे निद्रां निधि चन्द्रांशुशीतले। भजेचन्दनद्विघाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके ॥”
चरक ॥४१-४५॥
तापास्तये हिता नित्यं रसा ये गुरवक्षयः ॥४६॥
पयो मांसरसाः कोष्णस्तैलानि च घृतानि च।
बृंहणं चापि यत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च ॥४७॥
निद्राघोषचित्तं चैव प्रकृप्यन्तं ससौरणम्।
निहन्त्यादुनिलक्ष्नेन विधिना विधिकोविदः ॥४८॥
(नदीजलं रूक्षमुष्णमुदुमन्थं तथाऽऽतपम्।
व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवयं चात्र वजयेत् ॥४९॥
(नवात्ररूक्षशीताम्लुसक्तृश्चापि विवर्जयेत्।)
यवषष्टिकगोधूमान् शालीश्चाप्यनवांस्तथा ॥५०॥
हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छ्रुयां सूदुत्तराम्।
सविषप्रापिविषमूत्रलाठानिष्टोवनाद्विभिः ॥५१॥
समाप्लुतं तदा तोयमान्तरिक्षं विषोपमम्।
वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम् ॥५२॥
तद्वि सर्वोपयोगे तु तस्मिन् काले विवर्जयेत्।
अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशास्तु युक्ततः ॥५३॥
पिबेत् प्रावृषि जोगांस्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत्।
निरूहेर्वैस्तिभिश्चान्यैस्तथाऽन्यैर्मांरूतापहैः ॥५४॥
(कुपितं शमयेद्वायुं वाषिर्कं चाचरेद्विधिम् ॥)
श्रीम के बीत जाने पर प्रावृड काल में नित्य भारी तीन
रसों का (मधुर, अम्ल, लवण का) सेवन करे। दूध सुहाते गरम मांसरस, तैल, घृत इनका सेवन करे। जो भी कोई द्रव्य बृंहण एवं अभिष्यन्दि हो, उनका सेवन करे। श्रीम में संचित वायु के प्रकोप को, विधि को जाननेवाला वैद्य बातनाशक विधि से शान्त कर दे। (इसी श्रुतु में नदी का पानी, रूक्ष, उष्ण वस्तुएँ, पानी में घुले सत्, धूर, व्यायाम, दिन में सोना और मैथुन छोड़ देवे।) नूतन अन्न (एक साल से कम), रूक्ष, शीतल अन्न, शीतल जल, सत् (पानी में घुले) छोड़ दे। जो, गेहूँ, पुराने साँठों, शाली का सेवन करे। मकान के मध्य में वायु रहित स्थान पर अतिशय कोमल शय्या पर सोये। वर्षा का जल विषकाले प्राणी के मल मूत्र, लाला, थूक आदि से मिला होने के कारण विष के समान होता है, प्रावृड श्रुतु के विष से दूषित वायु से दूषित होने के कारण इस श्रुतु में प्रत्येक कार्य में यह निन्दित होता है। प्रावृड श्रुतु में चटनी आदि (या मांस को) खाकर युक्ति से पुरातन अरिष्ट, आसव, मैरेय को पीये। रात्रि में इनका भी परित्याग कर देवे। निरूह से, अनुवासन वस्ति से, तथा दूसरी बातनाशक विधियों से कुपित वायु को शान्त करे। वर्षा की श्रुतुचर्या का सेवन करे।
वक्तव्य—प्रावृडकाल में वायु का संचय होता है, संचय काल में ही वायु को शान्त करना चाहिये। यथा—“संचयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः” ॥४६-४५॥
श्रुतावृतौ य एतेन विधिना वत्से नरः ॥५५॥
२०४
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६४ ]
घोरानुक्रुतान् रोगाद्वाप्नोति स कदाचन ।
इस विधि से जो मनुष्य प्रत्येक ऋतु में बरतता है, वह श्रुतुजन्य भयानक रोगों से कभी भी आक्रान्त नहीं होता ॥५५॥
अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारात् वक्ष्यामः । तत्र शीतोष्णस्तिग्धरूक्षद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्त-मात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थः ॥५६॥
इसके आगे भोजन के बारह विभागों को कहेंगे—इनमें शीत, उष्ण, स्निग्ध, रूक्ष, द्रव, शुष्क, एककालिक, द्विकालिक, औषधयुक्त, मात्राहीन, दोषप्रशमन, वृत्ति के लिये ॥५६॥
तृष्णोष्णमददाहातीन् रक्तपित्तविषातुरान् ।
मूर्च्छातीन् क्षोषु च क्षीणान् शीतरैर्रूपाचरेत् ॥५७॥
तृष्णा, गरमी, मद, दाह से पीड़ित, रक्तपित्त, विष के रोगी, मूर्च्छा पीड़ित, क्षीण से क्षीण पुरुषों की शीतल अन्न (खान-पान) से चिकित्सा करे ॥५७॥
कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः ।
अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णोरनैरूपाचरेत् ॥५८॥
कफ-वात के रोगों से आक्रान्त, विरेचन लिये, स्नेह पीये, क्लेद रहित शरीरवालों की उष्ण अन्न से चिकित्सा करे ॥५८॥
वातिकान् रूक्षवेहांश्च व्यायायोपहतस्तथा ।
व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैर्रूपाचरेत् ॥५९॥
वात प्रकृति, रूक्ष शरीर, मैथुन से पीड़ित (थके), नित्य-प्रति व्यायाम करनेवालों की स्निग्ध अन्न ( खान-पान ) से चिकित्सा करे ॥५९॥
मेदसाऽभिपरीतास्तु स्निग्धान्मेहातुरानपि ।
कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैर्रूपाचरेत् ॥६०॥
मेद से व्याप्त शरीरवालों की, स्निग्ध एवं मेहरोगियों की कफ से भरे शरीरवालों की रूक्ष अन्न से चिकित्सा करे ॥६०॥
शुष्कदेहान् पिपासातांन् दुर्बलानपि च द्रवैः ।
शुष्कशरीरवाले, पिपासा से पीड़ित, दुर्बल मनुष्यों की द्रव भोजनों से चिकित्सा करे ।
प्रक्लिन्नकायान् त्रणिनः शुष्कैर्मैहिन एव च ॥६१॥
कुष्ठ आदि से सड़े शरीरवाले, त्रण रोगियों की, मेहरोगियों की शुष्क अन्न से चिकित्सा करे ।
वक्तव्य—किलन्न त्रणों में शुष्क भोजन देवे । अक्लिन्न
त्रणों में द्रव भोजन विषेय है ॥६१॥
एककालं भवेद्येयो दुर्बलान्निबद्धये ।
दुर्बल अग्नि को बढ़ाने के लिये एक समय भोजन देना चाहिये ।
समान्नये तथाऽऽहो द्विकालमपि पूजितः ॥६२॥
समान अग्नि के लिये दोनों समय आहार देना उत्तम है ॥
औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः ।
औषध से द्वेष रखनेवाले को औषध से मिला अन्न देवे ।
मन्दाग्नेये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते ॥६३॥
तदतुदत्तस्त्वाहारे दोषप्रशमनः स्मृतः ।
मन्दाग्नि और रोगी को मात्रा से कम आहार देवे । श्रुतु के अनुसार दिया अन्न आहार दोष प्रशमक कहा गया है ॥
अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च ।
प्रविचारानिमान्नेव द्वादशात्र प्रयोजयेत् ॥६४॥
इसके उपरान्त समान धातु एवं समदोष प्रकृति स्वस्थ पुरुषों के लिये शरीर के धारण के लिये अन्न देवे । इन बारह विभागों को इस प्रकार प्रयोग करे ॥६४॥
अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः । तत्राभक्तं
प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्मासप्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः ॥६५॥
इसके आगे दस औषध कालों को कहेंगे इनमें अभक्त, प्राग्भक्त, अधोभक्त, मध्येभक्त, अन्तराभक्त, सभक्त, सामुद्ग, मुहुर्मुहुः, प्रास, प्रासान्तर-ये दस औषधकाल (औषध देने के समय) हैं ॥६५॥
तत्राभक्तं तु यत केवलमेवौषधमुपयुज्यते ॥६६॥
इनमें जब केवल औषध ही बरती जाती है, उसको अभक्त कहते हैं ।
वि० मन्तव्य—जैसे लंघन-उपवास करते २ औषध खिलाई जाती है ॥६६॥
वीर्याधिकं भवति भेषजमन्मनहोन्
हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव ।
तद्वाळवृद्धवन्तितामृदवस्तु पीत्वा
ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ॥६७॥
अन्न के बिना औषध अधिक शक्तिशाली होती है । इससे औषध बिना संशय के रोगों को शान्त करती है । परन्तु इस प्रकार की औषध बालक, बृद्ध, स्त्री एवं कोमल प्रकृति के मनुष्य पीकर विशेष ग्लानि तथा बलक्षय को प्राप्त होते हैं ।
वि० मन्तव्य—इससे लाभ तो बहुत होता है, परन्तु बाल आदि को उससे हानि भी होती है, और उनको भी जिनको लंघन का निषेध है । ऐसे रोगियों को लघु भोजन के साथ २ औषध देना चाहिये देखिये निम्नलिखित श्लोक ६६ ॥६७॥
प्राग्भक्तं नाम श्रोक्तं यत प्राग्भक्तस्तयोपयुज्यते ॥६८॥
जो औषध भोजन से पूर्व दी जाती है, उसका नाम प्राग्भक्त है ॥६८॥
श्रीमं विपाकमुपयान्ति बलं न हिंस्या-
द्वजावृतं न च मुधबंदनान्निरेति ।
प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव
दद्यात्तु च वृद्धशिशुभोक्तुमाक्रान्नाभ्यः ॥६९॥
अ० ६४]
अन्तरत्नत्रय
८०१
इस प्रकार की औषधि शीघ्र ही मुखपूर्वक पच जाती है, बल का नाश नहीं करती। अन्न से आहत होने के कारण मुख से वापिस नहीं निकलती। भोजन से पूर्व सेवन की औषध वृद्ध, शिशु, डरपोक, कृश एवं स्त्रियों के लिये देनी चाहिये ॥६६॥
अधोभक्तं नाम—यदधो भक्तस्येति ॥७०॥
जो औषध भोजन के पीछे दी जाती है, उसका नाम अधोभक्त है ॥७०॥
मध्यभक्तं नाम—यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ॥७१॥
जो औषध भोजन के बीच में दी जाती है, उसका नाम मध्येभक्त है ॥७१॥
पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्वकाये
हन्याद् गदान् बहुविधाश्च बलं ददाति ।
मध्ये तु पीतमपहन्यविसारिभावा-
चे मध्यदेहसमिभूय भवन्ति रोगाः ॥७२॥
औषध पीकर जो अन्न खाया जाता है, वह शरीर के ऊर्ध्व भाग के बहुत से रोगों को नष्ट करके, शरीर के ऊर्ध्व भाग में बल देता है। भोजन के बीच में पी हुई औषध न फैलने के स्वभाव के कारण कोष्ठ के रोगों को नष्ट करती है ॥७२॥
अन्तराभक्तं नाम—यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्मक्तयोः ७३ पूर्व और अपर भोजनों के बीच में जो औषध पी जाती है, (प्रातः और सायं भोजन के बीच में) वह अन्तराभक्त है ॥७४॥
सभक्तं नाम—यत् सह भक्तैन ॥७५॥
भोजन के साथ सिद्ध की या खाई हुई औषध सभक्त है ॥
पथ्यं सभक्तमबलाबलयोहिं नित्यं
तद्वृद्धिषामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च ।
हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च
पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत् ॥६५॥
स्त्री, दुर्बल, औषध से द्रव रखनेवाले, शिशु, वृद्ध इनके लिये भोजन के साथ औषध देना सदा हितकारी है। इस प्रकार दी हुई औषध हृदय के लिये प्रिय, मनोबल को देनेवाली, अग्निदीपक, सदा पथ्य है ॥७५॥
सामुद्रगं नाम—यद्वक्तस्यादावन्ते च पीयते ॥७६॥
दोषे द्विधा प्रविस्तृते च समुद्रगसंज्ञ-
माद्यन्तयोर्यदशनस्य निषेध्यते तु ॥७७॥
सामुद्रग—भोजन के आदि में और भोजन के अन्त में जो औषध दी जाती है, वह सामुद्रग है। दोष के ऊपर और नीचे दोनों ओर प्रसृत होने पर औषध को भोजन के आदि और अन्त में दिया जाता है, इसको सामुद्रग कहते हैं ॥७६,७७॥
मुहुर्मुहुर्नाम—
सभक्तमभक्तं वा यदोषधं मुहुर्मुहुर्पयुज्यते ॥७८॥
श्वासे मुहुर्मुहुर्तिप्रस्तृते च कासे
हिक्कावमीपु स वदन्त्युपयोऽयमेतत् ॥७९॥
भोजन के साथ या भोजन के बिना जो औषध बार-बार सेवन की जाती है, उसका नाम मुहुः मुहुः है। श्वास में या कास के बहुत वेगवान् होने पर, हिचकी में, वमन में औषध को बार-बार देना चाहिये ॥
प्रासं तु—यत्पिण्डन्यामिश्रम् ॥८०॥
कवच के साथ मिलाई औषध प्रास औषध है ॥
प्रासान्तरं तु यद्प्रासान्तरेषु ॥८१॥
दो प्रासों ( कवलों ) के बीच में दी गई औषध प्रासान्तर औषध कही जाती है ॥८१॥
प्रासेषु चूर्णमबलाग्निपु दीपनीयं
वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत ।
प्रासान्तरेषु वितरेद्दमनीयभूमान्
श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणाश्च लेहान् ॥८२॥
दुर्बलाग्नि में, प्रासों में औषध देवे। दीपन गुण एवं वाजीकरण औषधियों को भी इसी रूप में देने का यत्न करे। वमन कारक धूमों को प्रासों के बीच में देवे। श्वास आदि रोगों में दृष्ट गुणवाले प्रसिद्ध लेहों को प्रासान्तरों में दे ॥८२॥
एवमेते दूगौषधकालाः ॥८३॥
इस प्रकार से ये दश औषधकाल हैं।
रोग्यवेक्ष्य यथा प्रायः निरन्तो बलवान् पिबेत् ।
भेषजं लघुपथ्यान्नैः युक्तमद्यात्तु दुर्बलः ॥
भेषज्यकालो भक्तादौ मध्ये पश्चान्मुहुर्मुहुः ।
सामुद्रगं भक्तसंयुक्तं प्रासे प्रासान्तरे तथा ॥ चरक ॥
विसृष्टे विष्णून्ने विशदकरणे देहे च सुलघौ
विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति ।
तथाऽन्नश्रद्धायां कृमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले
प्रदैयस्त्वाहारी भवति भिषजां कालः स तु मतः ॥८४॥
आहारकाल—मलमूत्र का त्याग कर चुकने पर, इन्द्रियों के निर्मल होने पर, शरीर में हल्कापन प्रतीत होने से, उद्गार के शुद्ध हो जाने पर, हृदय में निर्मलता होने से, अपान वायु का अघः प्रवाहण होने पर, भोजन में रुचि होने पर, थकान मिट जाने पर, उदर में ढीलापन होने से, वैद्य को चाहिये कि इस समय आहार देवे, क्योंकि भोजन का सच्चा समय यही है ॥८४॥
इति श्रीमुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु
स्वस्थवृत्ताध्यायो नाम (द्वितीयोऽध्यायः, आदितः)
चतुःषष्ठितमोऽध्यायः ॥६४॥
८०६
सुश्रुतसंहिता
[ अ० १५ ]
पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥
यथे वाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अब इसके आगे तंत्रयुक्ति अध्याय का व्याख्यान करेंगे—
जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था।
वि० मन्तव्य—तन्त्र-तत्र आयुर्वेदः, शाखा, विद्या, सूत्रं, शान्, शास्त्रं, लक्षणं तन्त्रम् इति अनर्थन्तरम् ( च० सू० अ० ३० ) अर्थात् ये सब शब्द तन्त्र के पर्याय हैं। युक्ति-योजना-जोड़ना अर्थात् तन्त्रमें लिखे गये वाक्यों के शब्दों को जोड़कर उचित अर्थ निकालना “तन्त्रयुक्ति” कहलाता है। तन्त्रयुक्तियों के बिना वाक्यों का तारय नहीं निकाला-समझा जा सकता ॥
द्वान्त्रिंशत्तन्त्रयुक्त्यो भवन्ति शास्त्रे। तद्यथा-अधिकरणं १, योगः २, पदार्थः ३, हेतुवर्धः ४, उद्देशः ५, निर्देशः ६, उपदेशः ७, अपदेशः ८, प्रदेशः ९, अतिदेशः १०, अपवर्गः ११, वाक्यशेषः १२, अर्थापत्तिः १३, विपर्ययः १४, प्रसङ्गः १५, एकान्तः १४, अनेकान्तः १७, पूर्वपक्षः १८, निर्णयः १९, अनुमतं २०, विधानम् २१, अनागतावैक्षणम् २२, अतिक्रान्तावैक्षणं २३, संशयः २४, व्याख्यानं २५, स्वसंज्ञा २६, निर्वाचनं २७, निदर्शनं २८, नियोगः २०, विकल्पः ३०, समुच्चयः ३१, ऊहम् ३२, इति ॥३॥
सुश्रुत शास्त्र में बत्तीस तंत्रयुक्तियाँ हैं। यथा—अधिकरण, योग, पदार्थ, हेतुवर्ध, उद्देश, निर्देश, उपदेश, अपदेश, प्रदेश, अतिदेश, अपवर्ग, वाक्यशेष, अर्थापत्ति, विपर्यय, प्रसंग, एकान्त, अनेकान्त, पूर्वपक्ष, निर्णय, अनुमत, विधान, अनागतावैक्षण, अतिक्रान्तावैक्षण, संशय, व्याख्यान, स्वसंज्ञा, निर्वाचन, निदर्शन, नियोग, विकल्प, समुच्चय, और ऊह ये बत्तीस तंत्रयुक्तियाँ हैं।
वक्तव्य—अन्य शास्त्रों में छत्तीस तंत्रयुक्तियाँ मानी हैं ॥३॥
अत्रासां तन्त्रयुक्तानां किं प्रयोजनम्? उच्यते—वाक्ययोजनमर्थयोजनं च ॥४॥
इन तंत्र युक्तियों का लाभ क्या है? कहते हैं—असम्बद्ध वाक्य का सम्बन्ध जोड़ना और छिपे हुए अर्थ को प्रकाशित करना, इन तंत्र युक्तियों का प्रयोजन है।
वि० मन्तव्य—प्रयोजन-तन्त्रयुक्तियों का आवश्यकता—अबीयानोऽपि शास्त्राणि तन्त्रयुक्त्यविच्छिन्नः। नाधिगच्छति शास्त्रार्थान् अर्थान् माग्यक्षये यथा ॥ च० सि० अ० १२। अर्थात् जा तन्त्रयुक्तियों को भली भाँति नहीं जानता वह शास्त्रों को पढ़ता हुआ भी शास्त्र के अर्थों को नहीं समझ सकता। और ‘अतश्च प्रकृतं बुद्ध्या देशकालान्तराणि च। तन्त्रकृतः अभिप्रायान् उपमानं च अर्थ आदिशेत्। ३७। ( च० अ० २६ )। तात्पर्य—तन्त्रकृतों के अभिप्राय को समझकर ही अर्थ कहना चाहिये ॥४॥
भवन्ति चात्र लोकाः—
असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम्।
स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तिः ॥५॥
व्यक्ता नोक्तास्तु ये ३५५ लीना ये चाप्यनिर्मलाः।
लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम् ॥६॥
इस विषय में श्लोक भी है—तंत्र युक्तियों द्वारा असद्वादियों से प्रयुक्त वाक्यों का प्रतिषेध किया जाता है। तथा तंत्रयुक्तियों से अपने वाक्य की सिद्धि भी की जाती है। स्पष्ट होने से जो विषय नहीं कहे, तथा जो अर्थ छिपे होने के कारण स्पष्ट नहीं हैं, और जो विषय संक्षिप्त रूप में (लेशमात्र) कहे हैं, उनका भी स्पष्टीकरण तंत्रयुक्तियों से होता है ॥५,६॥
यथाऽस्मज्जवनस्यार्कः प्रदीपो वैश्वानरो यथा।
प्रबोधस्य प्रनाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः ॥७॥
जिस प्रकार कि कमल वन के लिये सूर्य, घर के लिये दीपक प्रकाश करनेवाला होता है, उसी प्रकार तत्र को प्रकाशित करने के लिये, स्पष्ट करने के लिये युक्तियाँ हैं ॥७॥
तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं,
यथा—रसं दोषं वा ॥८॥
इसमें जिस अर्थ (विषय) को लेकर कहा जाता है, उसका नाम अधिकरण है, यथा रस या दोष को लेकर कहेंगे।
वि० मन्तव्य—अधिकरण—अध्याय, प्रकरण आदि का पर्याय है। अधिकरण नाम यं अधिकृत्य प्रवर्चते कर्ता ( च० सि० अ० १२ श्लो० ७१ की च० पा० टी० ) ॥८॥
येन वाक्यं युज्यते स योगः यथा—
‘तैलं पिबेत्चासृतवर्हिनिम्ब-
हिंसाभयावृक्षकपिप्पलीभिः।
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु
हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ॥
इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं; एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ॥९॥
जिससे वाक्य जोड़ा जाता है वह योग है। गिलोय, नीम, हिंसा, हरड, कुटज, पिप्पली, बला, अतिबला, देवदारु इनसे सिद्ध किया तैल पीये। यह गलगण्ड रोग में हितकारी है। इसमें सिद्ध तैल पीये, इस प्रकार कहने की अपेक्षा है, ‘सिद्ध किया’ यह शब्द तीसरे पाद में है, दूरस्थ होने पर भी पद को मिलाकर एक करने का नाम योग है ॥९॥
योऽर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः, पदस्य पदयोः पदानां वाऽर्थः, अपरिमिताश्च पदार्थाः। यथा—स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्रव्योद्ययाणां वाऽर्थानासुप-
अ० ६५ ]
उत्तरतन्त्रम्
209
पत्तिर्दृश्यते, तत्र योऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स प्रहीतव्यः, यथा—'वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम' इत्युक्ते सन्दिग्धते बुद्धिः—कतमस्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति, यतः ऋग्वेदाद्यस्तु वेदाः, 'विद् विचारेण, विद्बल्लाम्बे' इत्येतयोश्च धातवोरनेकार्थयोः प्रयोगात्, तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति—आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति एष पदार्थः ॥१०॥
सूत्र में या पद में जो अर्थ कहा हो उसे पदार्थ कहते हैं। एक पद का, दो पद का, वा बहुत से पदों का जो अर्थ होता है, वह पदार्थ है। पदों के अर्थ असंख्येय होते हैं। यथा—स्नेहन स्वेदन-अंजन में कहे हुए दो या तीन अर्थों की प्रतीति (अनुभव) होती है (कौनसा स्नेहन, कौनसा स्वेद, कौनसा अंजन बरते), इनमें पूर्वापर योग को देखकर जो अर्थ निर्णय किया जाये, वह लेना चाहिये। यथा—“वेदोत्पत्ति अध्याय का व्याख्यान करेंगे—” ऐसा कहने पर बुद्धि में सन्देह उत्पन्न होता है कि कौन से वेद की उत्पत्ति को कहें। क्योंकि ऋग्वेद आदि वेद हैं, विद् विचारेण और विद्बल्लाम्बे—इन धातुओं का अनेक अर्थों में प्रयोग देखा जाता है। इस अवस्था में पूर्वापर संयोग को देखकर ज्ञान होता है कि आयुर्वेदोत्पत्ति को कहनेवाले हैं, यह पदार्थ है ॥१०॥
यद्वन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः। यथा मृत्पिण्डोऽग्निः प्रकिलद्यते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्ब्रणः प्रकिलद्यत इति ॥११॥
अन्य के लिये कही हुई जो बात दूसरे अर्थ को सिद्ध करती है, उसे हेत्वर्थ कहते हैं। यथा—पानी से मिट्टी का ढेला गीला होता है उसी प्रकार उड़द दूध आदि से ब्रण भी क्लेदयुक्त होता है ॥११॥
समासवचनमुद्देशः। यथा—शल्यमिति ॥१२॥
संक्षेप में कहने का नाम उद्देश है, यथा—शल्यम् ॥१२॥
विस्तरवचनं निर्वेशः। यथा—शारीरमागन्तुकं चेति ॥
विस्तार से कहने का नाम निर्वेश है, यथा—शारीरशल्य, आगन्तुजशल्य ॥१३॥
एवमित्युपदेशः। यथा—तथा न जागृयाद्वाग्नी दिवा-स्वप्नं च वर्जयेत् ॥१४॥
इस प्रकार से करे, यह उपदेश है, यथा रात में न जागे और दिन में सोना छोड़ देवे।
वक्तव्य—उपदेश नियोग में भेद—उपदेश प्रायिक होता है, और नियोग अप्रायिक होता है ॥१४॥
अनेन कारणेनेत्यपदेशः, यथाऽपदिश्यते—मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति ॥१५॥
इस कारण से यह कार्य हुआ है, या होता है, ऐसा कहना अपदेश है, यथा—कहते हैं कि मधुर रस कफ को बढ़ाता है ॥
प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः। यथा देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्भूतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्भूतं ॥
प्रकृत वस्तु के भी आगे जाकर सिद्ध करने का नाम प्रदेश है। यथा—इसने देवदत्त का शल्य निकाला है, इसी प्रकार यज्ञदत्त का भी (शल्य) निकाला होगा ॥१६॥
प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः यथा-यतोऽस्य वायुरूपधर्ममुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति ॥१७॥
प्रकृत में न आई हुई वस्तु को सिद्ध करने का नाम अतिदेश है, यथा—क्योंकि इसकी वायु रूप को उठती है, इसलिये वह उदावर्ती रोगी होगा। यह संभावना हो जाती है ॥
अभिन्व्याप्यापकर्षणमपवर्गः, यथा—अस्वेद्या विषोपसृष्टाः, अन्यत्र कीटविषादिति ॥१८॥
सब में व्याप्त होकर फिर अपकर्षण करना (अपवाद करना) अपवर्ग है, यथा—विष से पीड़ितों को स्वेद नहीं देना चाहिये यह कहकर कीट विषादि को छोड़कर यह कहना अपवर्ग है ॥
येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्यते स वाक्यशेषः। यथा—शिरःपाणिपादपाशर्वगुष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाऽपि गम्यते पुरुषस्येति ॥१९॥
जिस अनुक्त पद से वाक्य समाप्त किया जाता है, वह वाक्यशेष है, यथा शिर, हाथ, पैर, पाशर्व, पीठ, उदर, छाती इतना कहने पर 'पुरुष के' कहे बिना भी पुरुष के, यह जान लिया जाता है ॥१९॥
यदकीर्तितमर्थोदापद्यते साऽर्थोपपत्तिः। यथा—भोदनं मोक्षे इत्युक्तेऽर्थादापन्नं भवति-नार्य पिपासुर्यवागमिति ॥
जो न कहा हुआ भी अर्थ से प्रतिपादित होता है, उसको अर्थोपपत्ति कहते हैं, यथा—चावल खाऊंगा यह कहने से अर्थ से समझ लिया जाता है कि, यह यवाग नहीं पीना चाहता ॥
यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः। यथा—कुशाल्यप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्णते दृढादयः मुचिकित्स्या इति ॥२०॥
जो यहां कहा हो, उसके विपरीत का नाम विपर्यय है, यथा—कूश, अल्पप्राण, भीरु पुरुष दुश्चिकित्स्य होते हैं, यह कहने पर विपरीत रूप में समझ लिया जाता है कि दृढ़ बहुप्राण निडर व्यक्ति मुचिकित्स्य हैं ॥२०॥
प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः, यदा प्रकरणान्तरितो योऽर्थोऽसङ्कृष्टः समाप्यते स प्रसङ्गः, यथा—पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानमिति
८०८
सुश्रुतसंहिता
[ अ० ६५ ]
वेदोत्पत्तावभिधाय, भूतचिन्तायां पुनरुक्तं—यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति, स स्वस्वेष कर्म-पुरुषश्रिक्रिस्ताधिकृत इति ॥२२॥
दूसरे प्रकरण समान (तुल्य) का नाम प्रसंग है, अथवा प्रकरणों के बीच में जो विषय बार-बार कहा जाता है—समाप्त किया जाता है, उसे प्रसंग कहते हैं। यथा—वेदोत्पत्ति अध्याय में 'पंचमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः' उसमें, क्रिया, वही अधि-धान हैं, यह कहकर भूतचिन्ता अध्याय में फिर कहना कि क्योंकि कहा है 'पंचमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः' इति वही कर्मपुरुष चिकित्सा में अधिकृत है ॥२२॥
(सर्वत्र) यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः यथा—त्रिवृद्धिरेचयति, मदनफलं वामयति (एत्र) ॥२३॥
जो विना विकल्प के निश्चित रूप से कहा जाता है, वह एकान्त है, यथा—निशोय विरेचन करता है, मदनफल वमन करता है ॥२३॥
क्वचित्था क्वचिदन्यथेति या सोऽनेकान्तः, यथा—केचिदाचार्यां त्रवते द्रव्यं प्रधानं, केचिद्वरसं, केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकमिति ॥२४॥
कहीं ऐसा और कहीं दूसरा ऐसा जहाँ हो (अनिश्चित) उसे अनेकान्त कहते हैं, यथा—कोई आचार्य कहते हैं कि द्रव्य प्रधान है, कोई रस को, कोई वीर्य को और कोई विपाक को प्रधान मानते हैं ॥२४॥
आत्मेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः। यथा—कथं वात-निमित्ताश्वत्वारः प्रमेहा असाध्या भवन्तीति ॥२५॥
आत्मेपपूर्वकप्रश्न को पूर्वपक्ष कहते हैं, यथा—वातजन्य चार प्रमेह किस कारण से असाध्य होते हैं ॥२५॥
तस्योत्तरं निर्णयः। यथा—शरीरं प्रपीड्य पश्चा-दधो गत्वा बसामेदोमज्जातुविद्धं मूत्रं विसृजति वातः, एवमसाध्या वातजा इति ॥२६॥
तथा चोक्तम्—
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः।
अधः प्रकृप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ॥२७॥
इसके उत्तर का नाम निर्णय है, यथा—शरीर को पीड़ित करके पीछे नीचे मूत्राशय में जाकर वसा, मेद, मज्जा से मिला मूत्र वायु त्याग करता है, इसलिये वातजन्य प्रमेह असाध्य हैं। कहा भी है—सम्पूर्ण शरीर को पीड़ित करके मेद, मज्जा, वसा से मिली वायु अघोभाग में प्रकृपित होती है, इसलिये वात-जन्य प्रमेह असाध्य हैं ॥२६-२७॥
परमतमप्रतिपिद्धमुमुतम्। यथा—अन्यो ब्रूयात्—सप्त रसा इति, तच्छाप्रतिषेधादुमुन्यते कथचिदिति ॥
दूसरे मत को स्वीकार करना (विरोध न करना) अनुमत है, यथा—दूसरा कहे सात रस हैं, इसका विरोध न करने से किसी भी प्रकार में सहमत होना अनुमत है ॥२८॥
प्रकरणानुपूर्याऽभिहितं विधानम्। यथा—सकथि-मर्मण्येकादश प्रकरणानुपूर्याऽभिहितानि ॥२९॥
प्रकरण के अनुसार कहने का नाम विधान है, यथा—टांग के मर्म ग्यारह प्रकरण के अनुसार कह दिये हैं ॥२९॥
एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेश्मम्। यथा—इलोकस्थाने ब्रूयात्—चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति ॥३०॥
इस प्रकार से कहेंगे, यह कहना अनागतावेश्म है, यथा—इलोकस्थान में कहे कि—चिकित्सा में कहेंगे ॥३०॥
यत्पूर्वमुक्तं तदतिक्रान्तावेश्मम्। यथा—चिकित्सितेषु ब्रूयात्—इलोकस्थाने यद्विरितमिति ॥३१॥
जो पहले कहा हो, उसे कहना अतिक्रान्तावेश्म है, यथा—चिकित्सा में कहे कि—इलोकस्थान में जैसा कहा है ॥३१॥
उभयहेतुदर्शनं संशयः। यथा—तलहृदयाभिघातः प्राणहरः, पाणिपादच्छेदनमप्राणहरमिति ॥३२॥
हेतु का दोनों में घटना संशय है, यथा—तलहृदय (मर्म) पर चोट लगना प्राणहर है, हाथ पैर का काटना प्राणनाशक नहीं है ॥३२॥
तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम्। यथा—इह पञ्च-विशतिकः पुरुषो व्याख्यायते, अन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूता-दिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता ॥३३॥
अतिरिक्त विषय का कहना व्याख्यान है, यथा—इस सुश्रुत में पञ्चवीस तन्त्रोंवाले पुरुष को कहा जाता है, दूसरे आयुर्वेद तंत्रों में भूतादि अहंकार से आरम्भ करके (अन्यक्त से नहीं) व्याख्यान किया जाता है ॥३३॥
अन्यशास्त्रासामान्या स्वसंज्ञा। यथा—मिश्रुतमिति मधुसर्पिषोप्रहृणं, लोकप्रसिद्धमुदाहरणं वा ॥३४॥
अन्य शास्त्रों के समान न होना स्वसंज्ञा है। यथा मिश्रुत से मधु और घृत का ग्रहण करना, अथवा लोक प्रसिद्ध उदाहरण का नाम स्वसंज्ञा है, यथा महास्नेह ॥३४॥
निश्चितं वचनं निर्वचनम्। यथा—आयुर्विद्यते-ऽस्मिन्नेन वा, आयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः ॥३५॥
निश्चित वचन का कहना निर्वचन है, यथा—इसमें (इस शास्त्र में) आयु (आयु का ज्ञान) रहती है, या इस शास्त्र से आयु प्राप्त की जाती है यह आयुर्वेद है ॥३५॥
दृष्टान्तव्यक्तिनिर्दर्शनम्। यथा—अग्निर्वायुना सहितः कश्चै वृद्धि गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो ब्रण इति ॥३६॥
अ० ६६ ] १०२
उत्तरतन्त्रम्
६०६
दृष्टान्त देकर स्पष्ट करने का नाम निदर्शन है, यथा-अग्नि वायु के साथ मिलकर तिनकों के ढेर में बढ़ती है, इसी प्रकार वात-पित्त कफ से दूषित व्रण बढ़ता है ॥३६॥
इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः । यथा—पथ्यमेव भोक्तव्यमिति ॥३७॥
यही करना चाहिये, इनका नाम नियोग है, यथा पथ्य ही खाना चाहिये ॥
वक्तव्य—इसका अपवाद भी होता है—
“उत्पद्यते हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति ।
यस्यां कार्यमकार्यं स्याद् वर्जितं कार्यमेव च ॥”३७॥
इदं चेदं चेति समुच्चयः । यथा—मांसवर्गं एणहरिणादयो लावतिचिरिसारङ्गाश्च प्रधानानीति ॥३८॥
‘यह भी है और यह भी है’ इसका नाम समुच्चय है, यथा—मांसवर्ग में एण, हरिण आदि मुख्य हैं और वटेर-तितर-सारङ्ग आदि भी मुख्य हैं ॥३८॥
इदं वेदं चेति विकल्पः । यथा—रसौदनः सघृता यवा-गूर्वा (भवस्त्विति) ॥३९॥
यह अथवा यह—इसका नाम विकल्प है, मांसरस के साथ भात अथवा घृतमिश्रित यवागूर् खाये ॥३९॥
यदनिर्दिष्टं बुद्ध्याऽवगम्यते तद्ब्रह्म । यथा—अभिहितमन्तपानविषो चतुर्विधं चान्नमुपदिश्यते—भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमिति एवं चतुर्विधं वक्तव्ये द्विविधमभिहितम्, इदमत्रोहम्—अन्नपाने विभिन्नयोर्द्वयोर्ग्रहणे कृते चतुर्णामपि ग्रहणं भवस्तीति चतुर्विधश्चाहारः प्रविरलः प्रायेण द्विविध एव, अतो द्वित्वं प्रसिद्धमति । किञ्चान्यत्-अन्नं भक्ष्यमवरुद्धं, घनसाधन्यार्त्तं, पेयेन लेह्यं, द्रवसाधन्यार्त्तं ॥४०॥
जो न कहा हो, उसे बुद्धि से जानने का नाम उद्य है, यथा—अन्नपानविधि में कहा है कि चार प्रकार का अन्न कहा जाता है । भक्ष्य, भोज्य, लेह्य, पेय । इस प्रकार चार प्रकार का कहने में दो प्रकार का कहा है । इसमें यहाँ तक बुद्धि से विचारना चाहिये कि मुख्य रूप से दो प्रकार के अन्नपान के ग्रहण करने में चारों प्रकार के अन्न का ग्रहण हो जाता है । अतिशय विभाग रूप में चार प्रकारका आहार भी दो प्रकार का ही है, इसलिये दो प्रकार का प्रसिद्ध है । और भी कुछ अन्न से भक्ष्य वस्तु अलग नहीं, घन वस्तु की समानता से । पेय में लेह्य का समावेश हो जाता है, द्रव की समानता से ॥४०॥
भवन्ति चात्र—
सामान्यदर्शनेनासां व्यवस्था संप्रदर्शिता ।
विशेषस्तु यथायोगमुपधायीं विपञ्चित्ता ॥४१॥
द्वान्निशयुक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे ।
मया सम्यग्निनिहताः शब्दार्थन्यायसंयुताः ॥४२॥
यो ह्येता विधिवद्भेति दोषीभूतास्तु बुद्धिमान् ।
स पूजाहो भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेभ्यस्तम् ॥४३॥
इस विषय में श्लोक हैं—इन तंत्रयुक्तियों की व्यवस्था सामान्य रूप में यहाँ कह दी है, विद्वान् को चाहिये कि इनकी विशेषताओं को योग के अनुसार निश्चय कर ले । यन्त्र के सार को ढूँढने में बत्तीस युक्तियाँ हैं, इनको शब्द-अर्थ-न्याय के साथ मैंने भली प्रकार कह दिया है । जो बुद्धिमान् इन प्रकाशमान् युक्तियों को भली प्रकार जानता है, वह पूजा के योग्य श्रेष्ठ वैद्य है, ऐसा धन्वन्तरि का मत है ॥४१-४३॥
इति श्रीसुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु तन्त्र-
युक्तिनाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः)
पञ्चषष्ठितमोऽध्यायः ॥६५॥
षट्षष्ठितमोऽध्यायः
अथातो दोषभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अत्र इसके आगे दोषभेदविकल्प अध्याय का व्याख्यान करेंगे-जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१,२॥
अष्टाङ्गवेदविद्वांसं दिवोदासं महौजसम् ।
छिन्नशाखाथसंदेहं सूक्ष्मागाधगमोदधिम् ॥३॥
विश्वामित्तसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपुच्छति ।
आयुर्वेद के आठों अंगों के विद्वान् महा तेजस्वी, शास्त्र के अर्थों में सम्पूर्ण रूप से संशय रहित, सूक्ष्म अगाध शास्त्र के सागर दिवोदास को विश्वामित्र पुत्र श्रीमान् सुश्रुत ने पूछा ।
वक्तव्य—विश्वामित्र यद्यपि राजर्षि थे—तथापि तप के कारण ब्रह्म तेज से दीप्त होने के कारण श्रीमान् कहे हैं, यथा—“विद्यासमाप्तो ब्राह्मं वा सत्त्वमार्थमथापि वा । ध्रुवमाविशति ज्ञानात्तस्माद् वैद्यो द्विजः स्मृतः ॥” च० ॥३॥
द्विषष्टिदोषभेदा ये पुरस्तात्परिकीर्तिता ॥४॥
कति तत्रैकशो ज्ञेया द्विजो वाप्यथवा त्रिशः ।
आपने रसभेद विकल्प में दोषों के जो बासठ भेद कहे हैं, उनमें कितने एकवाले, कितने दोवाले और कितने तीनवाले जानने चाहिये ।
वक्तव्य—दोष संसर्ग बासठ हैं, रसभेद तिरसठ हैं, यथा—द्विषष्टिदोषभेदाः स्यु रसभेदाज्जिषष्टिषा ।
स्वास्थ्यं त्रिषष्ठं विज्ञेयं तत्र षड्ख्योजितम् ॥
एकशः षड् द्विधास्त्वैकविधातिश्रुतुरन्विता ।
त्रिषो द्वान्निशदित्येवं त्रयो दोषाः त्रिषष्टिषा ॥
वि० मन्तव्य—अध्याय ६४ श्लो० ४ में अविद्यच अर्थात्
द९४ सुश्रतसंहितीं
प्रकतिस्थ तथा विदग्ध अथात् विकंतं दोषों के जो ६३ भद्
के ह उन्हीं का विवरण इस अध्याये किया गया हे ।
जव दोष प्रकृतिस्थ रहते है तब स्वास्थ्य (आरोग्य-नीरोगता,
बना रहता है ओर जब विकृत हो जाते है तब विविष रोग
उन्न हो जाते है | देखिये- सू अ० १५ । विधिमेद से
विदग्ध दोषदो प्रकारके होते दै, श-बृद्ध-स्वपरिमाण से
अधिक-बड़े इए, ₹-श्चीण-स्वपरिमाण से घटे इए ॥४॥
तस्य तद्रचनं श्रस्वा खंशयच्छिन्महातपाः ॥५॥ `
प्रोताव्मा चपजाद् छः सुश्चतायाह त्वतः ।
सुश्रत ॐ इन वचनो को सुनकर संशय को नाश करने
वाके महातपस्वी, प्रसन्न आत्मा, दप्ाद्ल धन्वन्तरि ने
सुश्रत के ल्यि यथाथरूप मे कहा कि-
त्रयो दोषा धातवश्च पुरीषं मूत्रमेव च ॥६॥
देहं सन्धारयन्त्येते ह्यग्यापन्ना रघैर्हितेः।
पथ्य रसो से अविकत इए तीन दोष, सातां घातु मल
ओर मू इस शरीर को धारण करते हं ॥५,६॥
पुरुषः षोडञकखः प्राणाश्चैकादशेव ये ॥७।
रोगाणां तु सहसरं यच्छतं वि तिरेव च । डतं च पञ्च द्रव्याणां तरिसप्रत्यधिकोत्तरम् ॥८॥।
व्यासतः कीर्तितं तद्धि षोडशकलावाखा पुरुष, एकादश (ग्यारह) प्राण, एकर्हजार
२ रोग, पाच सो तिहत्तर द्रव्य ये विस्तार से क
वक्तव्य-षोडश कलावाठा -पुरुष - पंचमहामूत, -पएकाद्रा
इन्द्रिया, ये सोलह विकार, ग्यारह -प्राण-अग्नि, सोम; . वायु सत्त्व, रज, तम ओर पाँच इन्द्रर्या, एक, हजार -एकयो . बीस
रोग, इन रोगों का विस्तरत दणन श्लोक बद्धः करके उल्हण. ने रीकामेंदियाइे। चरक भे सोलह कठा से- चतुष्पदं षोडशकरं भेषजमिति
भिषजो भाषन्ते, इख वाक्य से षोडशगुण रोगी, वेय, परिचारक,
ओषध इनके सोह गुण कोद मानते हँ ।. उनके मत में कला
शब्द गुणव] ची है १ । इसपे कोई सवभत चिन्तां शरीरोक्त सुख दुःख इच्छा द्वेष प्रयत्नादि को धोढडश् गुण मानते है । वि० मन्तव्य--डल्लन टीका में श्लोक बद्धं विवरण इस प्रकार दे-- „ . अत्र सोते तन्ते षट्स्थानेषु प्रोक्तरोगाः शोकैः अभि- _ घीयन्ते-
हीनाऽतिदग्धो क्षारेण, बधः प्लुष्टादयोऽग्निना । चदु धूमविदहितः पश्च शोणितदुटयः ॥१॥ दोषधातमलादीनां द्वात्रिंशत् श्चयब्रद्धितः। . . 2 स्योल्यकाश्य नरिविघो बिखंसाचो बलक्षयः ॥२॥ त वय विषाविम्। - षट् शोफाः षडन्रणा वंहिन्ितयं विषयादिकम् |
` त्वगाभिषसिरास्नायुखन्ध्यस्थिमञ्जसम्भवाः |
.= णएवरःसुखेः ससषष्टिः. इति स्थाने द्वितीयके 4
. . द्राचत्वारिशदधिका"त्रिशती-परिकीर्निता ॥१६॥
कणपाल्याऽऽमयाः पञ्च क्रव्यं उक्तं चतुर्विधम् ॥१६॥
, वान्तरेचितयोः प्रोक्ता व्यापदो दश पञ्चः च|
` _ षटं नेत्रप्रणिधानस्य नेत्रस्य. एकादश एव ठ ॥२९०॥
ˆ पञ्चवस्तिकृताः तत्र चत्वारः पीडने कृताः ।
एकादश द्रव्यङृताः, ससत शय्याङतास्तया ॥२९॥ , „>+
` “ चचवत्वारिशैत् चर्तलश्च वेयतों व्यापदस्तथा | & ।
करोषाऽऽयासादिकाः पच्च दश चं आदरदेदुकाः ॥२२॥
___ | स्नेदस्यःकारणानि.उो.अप्रस्यांगमङ्ृन्ति च ।
“ इतिनेत्रादिदोष्रेण षष्ठिः सप्त षमासतः ॥२३॥
[ > ६६
आमं विदग्धं विष्टन्घं' अजीणं' च तथा त्रिधा ॥३॥ `
इति षटषष्िः आतङ्कः सूत्रस्थाने नि दरशिताः ।
आमपक्वाशये त्रे तथा इन्द्रियचवुष्टये ॥४॥ 4 न =>
४ = 5
शक्रे चेकाङ्गसवाङ्गगताः साधिका दश ॥५॥
त्रयोदशाऽऽब्रतैः अन्यैः. दोषैः स्युः मारुतेः. खलु । :
पक्षाघातोऽयतन्वश्च मन्यास्तम्भोऽर्दितस्तथा ॥&॥
गृध्रसी सह विश्वाच्या शिरः करोष्टुकपूवकम् ।
खज्ञः पङ्कः कलायाख्यः कण्टकः. पाद् द्ाहङत् +1॥७॥ `
पादहषोंऽववाह्श्च मृकमिन्मिनगद्गदा,
तून्याऽध्मानद्वयेऽष्टीलादयं अयासि षट् तथा ॥८।) . :
चमकीलः चतललश्चाऽश्मयः पञ्च भगन्दराः। _.
तथाऽद्य कष्टानि किलासानि पुनः त्रिषा ॥६॥।
प्रमेहा वि्तिः प्रोक्ताः पिडका नव॒ तत्कृताः ।
उदराणि तथाऽष्टो च मूढगभस्तथाऽष्टषा ॥१०॥
ना । व
` बाह्या विद्रधयः षट् स्युः तयाऽन्तःस्थाः स्मूता दशः ।
विख्पनाडीस्तनजाः तशेवं॒पञ्च पञ्च च ॥११॥
ग्रन्थयः सप्त, चेका स्यात् अपची, खतधाऽब दम् ! ˆ ` ~
गढगण्डाः त्रयः; सप्त, द्धयः;परिकौत्तिताः;॥ ९२६.
उपदशा मताः पञ्च; -श्लीपदं चतथा. व्रि्षुः॥ ~
~ -मगनाःअ्टदय जग्रा शकदोषास्तथेव च ॥॥॥१३॥ `
~. चत्वारिशत्-तथाऽ्टौ च छुद्ररोगाः प्रकीततिताः-।:-- = >
+; -अष्टौ ओष्ठ्भवा दन्तमूङेषु द (प्र च ॥१४]।: . `. <
-.> अष्टौ. दन्तुषु,:जिहायां पञ्च). ताल्वगताःनव.॥ = ` > ५
कण्ठे चःअशाद्श. रयाः च्तुःस॒वरखरा गदाः ॥१५५॥
अष्टौ शुक्रगता रोगा अष्टो आत्तवदु्टयः. -.; स - । त = [' १4
चत्वारोऽपग्दराः प्रोक्ता अपातः व॒ .अपराङ्तः ॥१५॥ क
„ मक्कल्लटीनयोषाश्च नगमेशाहतस्तथा । ` ~ + ~ 8 | |
. . नागोदरः स्वुतिगमं शारीरे संप्तविश्चतिः ॥ १८॥ ६
अथ मेदोऽनिकवेगात् श्वयथु; सरुजश्च . यः आब्यवातः सवंसराः शोफाः पञ प्रकीतिताः ।... ~
१ क १४ ४, २९,
भू न्द त त ज क १०५ ,५१.-*
जक # जन